Vamana Purana · Chapter 15
iti śrīvāmanapurāṇe caturdaśo 'dhyāyaḥ
ṛṣaya ūcuḥ /
yacca jarjyaṃ mahābāho sadādharmasthitairnaraiḥ /
yadbhojyaṃ ca samuddiṣṭaṃ kathayiṣyāmahe vayam
bhojyamannaṃ paryuṣitaṃ snehāktāṃ cirasaṃbhṛtam /
asnehā vrīhayaḥ ślakṣṇā vikārāḥ payasastathā
śaśakaḥ śalyako godhā śvāvidho matsyakacchapau /
tadvad dvidalakādīni bhojyāni manurabravīt
maṇiratnapravālānāṃ tadvanmuktāphalasya ca /
śailadārumayānāṃ ca tṛṇamūlauṣadhānyapi
śūrpadhānyājinānāṃ ca saṃhatānāṃ ca vāsasām /
valkalānāmaśeṣāṇāmambunā śuddhiriṣyate
sasnehānāmathoṣṇena tilakalkena vāriṇā /
kārpāsikānāṃ vastrāṇāṃ suddhiḥ syātsaha bhasmanā
nāgadantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇācchuddhiriṣyate /
punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ mṛnmayānāṃ ca medhyatā
śuci bhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā /
rathyāgatamavijñātaṃ dāsavargeṇa yatkṛtam
vākpraśastaṃ cirātītamanekāntaritaṃ laghu /
ceṣṭitaṃ bālavṛddhānāṃ bālasya ca mukhaṃ śuci
karmāntāṅgāraśālāsu stanandhayasutāḥ striyaḥ /
vāgvipruṣo dvijendrāṇāṃ saṃtaptāścāmbubindavaḥ
bhūmirviśudhyate khātadāhamārjanagokramaiḥ /
lepādullekhanāt sekād veśma saṃmārjanārjanāt
keśakīṭāvapanne 'nne goghrāte makṣikānvite /
mṛdambubhasmakṣārāṇi prakṣeptavyāni śuddhaye
audumbarāṇāṃ cāmlena kṣāreṇa trapusīsayoḥ /
bhasmāmbibhiśca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvodravasya ca
amedhyāktasya mṛttoyairgandhāpaharaṇena ca /
anyeṣāmapi dravyāṇāṃ śuddhirgandhāpahārataḥ
mātuḥ prasravaṇe vatsaḥ śakuniḥ phalapātane /
gardabho bhāravāhitve śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ
rathyākardamatoyāni nāvaḥ pathi tṛṇāni ca /
mārutenaiva suddhyanti pakveṣṭakacitāni ca
śṛtaṃ droṇāḍhakasyānnamamedhyābhiplutaṃ bhavet /
agramuddhṛtya saṃtyājyaṃ śeṣasya prokṣaṇaṃ smṛtam
upavāsaṃ trirātraṃ vā dūṣitānnasya bhojane /
ajñāte jñātapūrve ca naiva śuddhirvidhīyate
udakyāśvānanagnāṃśca sūtikāntyāvasāyinaḥ /
spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ
sasnehamasthi saṃspṛsya savāsāḥ snānamācaret /
ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya ca
na laṅghayetpurīṣāsṛkṣṭhīvanodvarttanāni ca /
gṛhāducchiṣṭaviṇmūtre pādāmbhāṃsi kṣiped bahiḥ
pañcapiṇḍānanuddhatya na snāyāt paravāriṇi /
snāyīta devakhāteṣu sarohadasaritsu ca
nodyānādau vikāleṣu prājñastiṣṭhet kadācana /
nālaped janavidviṣṭaṃ vīrahīnāṃ tathā striyam
devatāpitṛsacchāstrayajñavedādinindakaiḥ /
kṛtvā tu sparśamālāpaṃ śuddhyater'kāvalokanāt
abhojyāḥ sūtikāṣaṇḍhamārjārākhuśvakukkuṭāḥ /
patitāpaviddhanagnāścāṇḍālādyadhamāśca ye
sukeśiruvāca /
bhavadbhiḥ kīrtitābhojyā ya ete sūtikādayaḥ /
amīṣāṃ śrotumicchāmi tattvato lakṣaṇāni hi
ṛṣaya ūcuḥ /
brāhmaṇī brāhmaṇasyaiva yāvarodhatvamāgatā /
tāvubhau sūtiketyuktau tayorannaṃ vigarhitam
na juhotyucite kāle na snāti na dadāti ca /
pitṛdevārcanāddhīnaḥ sa ṣaṇḍhaḥ parigīyate
dambhārthaṃ japate yaśca tapyate yajate tathā /
na paratrārthamudyakto sa mārjāraḥ prakīrtitiḥ
vibhave sati naivātti na dadāti juhoti ca /
tamāhurākhuṃ tasyānnaṃ bhuktvā kṛcchreṇa suddhyati
yaḥ pareṣāṃ hi marmāṇi nikṛntanniva bhāṣate /
nityaṃ paraguṇadveṣī sa śvāna iti kathyate
sabhāgatānāṃ yaḥ sabhyaḥ pakṣapātaṃ samāśrayet /
tamāhuḥ kukkuṭaṃ devāstasyāpyannaṃ vigarhitam
svagharmaṃ yaḥ sutsṛjya paradharmaṃ samāśrayet /
anāpadi sa vidvadbhiḥ patitaḥ parikīrtyate
devatyāgī pitṛtyāgī gurubhaktyaratastathā /
gobrāhmaṇastrīvadhakṛdapaviddhaḥ sa kīrtyate
yeṣāṃ kule na vedo 'sti na sāstraṃ naiva ca vratam /
te nagnāḥ kīrtitāḥ sadbhis teṣāmannaṃ vigarhitam
āśārtānāmadātā ca dātuśca pratiṣedhakaḥ /
śaraṇāgataṃ yastyajati sa cāṇḍālo 'dhamo naraḥ
yo bāndhavaiḥ parityaktaḥ sādhubhirbrāhmaṇairapi /
kuṇḍāśī yaśca tasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
yo nityakarmaṇo hāniṃ kuryānnaimittikasya ca /
bhuktvānnaṃ tasya śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ
gaṇakasya niṣādasya gaṇikābhiṣajostathā /
kadaryasyāpi śuddhyeta trirātropoṣito naraḥ
nityasya karmaṇo hāniḥ kevalaṃ mṛtajanmasu /
na tu naimittikocchedaḥ karttavyo hi kathañcana
jāte putre pituḥ snānaṃ sacailasya vidhīyate /
mṛte ca sarvabandhūnāmityāha bhagavān bhṛguḥ
pretāya salilaṃ deyaṃ bahirdagdhvā tu gotrajaiḥ /
prame 'hni caturthe vā saptame vāsthisaṃcayam
ūrddhvaṃ saṃcayanātteṣāmaṅgasparśo vidhīyate /
sodakaistu kriyā kāryā saṃśuddhaistu sapiṇḍajaiḥ
viṣodbandhanaśastrāmbuvahnipātamṛteṣu ca /
bāle pravrāji saṃnyāse deśāntaramṛte tathā
sadyaḥ śaucaṃ bhavedvīra taccāpyuktaṃ caturvidham /
garbhasrāve tadevoktaṃ pūrṇakālena cetare
brahmaṇānāmahorātraṃ kṣatriyāṇāṃ dinatrayama /
ṣaḍrātraṃ caiva vaiśyānāṃ śūdrāṇāṃ dvādaśāhnikam
daśadvādaśamāsārddhamāsasaṃkhyairdiṃśca taiḥ /
svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathākrāmam
pretamuddisya karttavyamekoddiṣṭaṃ vidhānataḥ /
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ prete āvatsarānnaraiḥ
tataḥ pitṛtvamāpanne darśapūrṇādibhiḥ subhaiḥ /
prīṇanaṃ tasya karttavyaṃ yathā śrutinidarśanāt
piturarthaṃ samuddiśya bhūmidānādikaṃ svayam /
kuryādyenāsya suprītāḥ pitaro yānti rākṣasa
yad yadiṣṭatamaṃ kiñcid yaccāsya dayitaṃ gṛhe /
tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā
adhyetavyā trayī nityaṃ bhāvyaṃ ca viduṣā sadā /
dharmato dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi śaktitaḥ
yaccāpi kurvato nātmā jugupsāmeti rākṣasa /
tat karttavyamaśaṅkena yanna gopyaṃ mahājane
evamācarato loke puruṣasya gṛhe sataḥ /
dharmārthakāmasaṃprāptiḥ paratreha ca śobhanam
eṣa dūddeśataḥ prokto gṛsthāśrama uttamaḥ /
vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām
apatyasaṃtatiṃ dṛṣṭvā prājño dehasya cānatim /
vānaprasthāśramaṃ dharmaṃ pravakṣyāmo 'vadhāryatām
tatrāraṇyopabhogaiśca tapobhiścātmakarṣaṇam /
bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā
homastriṣavaṇaṃ snānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam /
vanyasnehaniṣevitvaṃ vānaprasthavidhistvayam
sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamamānitā /
jitendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram
ananārambhastathāhāro bhaikṣānnaṃ nātikopitā /
ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvabodhanam
caturthe tvāśrame dharmā asmābhiste prakīrtitāḥ /
varṇadharmāṇi cānyāni niśāmaya niśācara
gārhasthyaṃ brahmacaryaṃ ca vānaprasthaṃ trayāśramāḥ /
kṣatriyasyāpi kathitā ye cācārā dvijasya hi
vaikhānasatvaṃ gārhasthyamāśramadvitayaṃ viśaḥ /
gārhasthyayamuttamaṃ tvekaṃ śūdrasya kṣaṇadācara
svāni varṇāśramoktāni dharmāṇīha na hāpayet /
yo hāpayati tasyāsau parikupyati bhāskaraḥ
kupitaḥ kulanāśāya īśvaro rogavṛddhaye /
bhānurvai yatate tasya narasya kṣaṇadācara
tasmāt svaradharmaṃ na hi saṃtyajeta na hāpayeccāpi hi nātmavaṃśam /
yaḥ saṃtyajeccāpi nijaṃ hi dharmaṃ tasmai prakupyeta divākarastu
pulastya uvāca /
ityevamukto munibhiḥ sukeśī praṇamya tān brahmanidhīn maharṣīn /
jagāma cotpatya puraṃ svakīyaṃ muhurmuhurdharmamavekṣamāṇaḥ
Original text: Vāmanapurāṇa, 1-69 · Edition: A.S. Gupta, Varanasi : All India Kashiraj Trust 1967 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0