વામન પુરાણ · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ ।
યચ્ચ જર્જ્યં મહાબાહો સદાધર્મસ્થિતૈર્નરૈઃ ।
યદ્ભોજ્યં ચ સમુદ્દિષ્ટં કથયિષ્યામહે વયમ્

ભોજ્યમન્નં પર્યુષિતં સ્નેહાક્તાં ચિરસંભૃતમ્ ।
અસ્નેહા વ્રીહયઃ શ્લક્ષ્ણા વિકારાઃ પયસસ્તથા

શશકઃ શલ્યકો ગોધા શ્વાવિધો મત્સ્યકચ્છપૌ ।
તદ્વદ્ દ્વિદલકાદીનિ ભોજ્યાનિ મનુરબ્રવીત્

મણિરત્નપ્રવાલાનાં તદ્વન્મુક્તાફલસ્ય ચ ।
શૈલદારુમયાનાં ચ તૃણમૂલૌષધાન્યપિ

શૂર્પધાન્યાજિનાનાં ચ સંહતાનાં ચ વાસસામ્ ।
વલ્કલાનામશેષાણામમ્બુના શુદ્ધિરિષ્યતે

સસ્નેહાનામથોષ્ણેન તિલકલ્કેન વારિણા ।
કાર્પાસિકાનાં વસ્ત્રાણાં સુદ્ધિઃ સ્યાત્સહ ભસ્મના

નાગદન્તાસ્થિશૃઙ્ગાણાં તક્ષણાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ।
પુનઃ પાકેન ભાણ્ડાનાં મૃન્મયાનાં ચ મેધ્યતા

શુચિ ભૈક્ષં કારુહસ્તઃ પણ્યં યોષિન્મુખં તથા ।
રથ્યાગતમવિજ્ઞાતં દાસવર્ગેણ યત્કૃતમ્

વાક્પ્રશસ્તં ચિરાતીતમનેકાન્તરિતં લઘુ ।
ચેષ્ટિતં બાલવૃદ્ધાનાં બાલસ્ય ચ મુખં શુચિ

કર્માન્તાઙ્ગારશાલાસુ સ્તનન્ધયસુતાઃ સ્ત્રિયઃ ।
વાગ્વિપ્રુષો દ્વિજેન્દ્રાણાં સંતપ્તાશ્ચામ્બુબિન્દવઃ

ભૂમિર્વિશુધ્યતે ખાતદાહમાર્જનગોક્રમૈઃ ।
લેપાદુલ્લેખનાત્ સેકાદ્ વેશ્મ સંમાર્જનાર્જનાત્

કેશકીટાવપન્ને ઽન્ને ગોઘ્રાતે મક્ષિકાન્વિતે ।
મૃદમ્બુભસ્મક્ષારાણિ પ્રક્ષેપ્તવ્યાનિ શુદ્ધયે

ઔદુમ્બરાણાં ચામ્લેન ક્ષારેણ ત્રપુસીસયોઃ ।
ભસ્મામ્બિભિશ્ચ કાંસ્યાનાં શુદ્ધિઃ પ્લાવોદ્રવસ્ય ચ

અમેધ્યાક્તસ્ય મૃત્તોયૈર્ગન્ધાપહરણેન ચ ।
અન્યેષામપિ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિર્ગન્ધાપહારતઃ

માતુઃ પ્રસ્રવણે વત્સઃ શકુનિઃ ફલપાતને ।
ગર્દભો ભારવાહિત્વે શ્વા મૃગગ્રહણે શુચિઃ

રથ્યાકર્દમતોયાનિ નાવઃ પથિ તૃણાનિ ચ ।
મારુતેનૈવ સુદ્ધ્યન્તિ પક્વેષ્ટકચિતાનિ ચ

શૃતં દ્રોણાઢકસ્યાન્નમમેધ્યાભિપ્લુતં ભવેત્ ।
અગ્રમુદ્ધૃત્ય સંત્યાજ્યં શેષસ્ય પ્રોક્ષણં સ્મૃતમ્

ઉપવાસં ત્રિરાત્રં વા દૂષિતાન્નસ્ય ભોજને ।
અજ્ઞાતે જ્ઞાતપૂર્વે ચ નૈવ શુદ્ધિર્વિધીયતે

ઉદક્યાશ્વાનનગ્નાંશ્ચ સૂતિકાન્ત્યાવસાયિનઃ ।
સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાયીત શૌચાર્થં તથૈવ મૃતહારિણઃ

સસ્નેહમસ્થિ સંસ્પૃસ્ય સવાસાઃ સ્નાનમાચરેત્ ।
આચમ્યૈવ તુ નિઃસ્નેહં ગામાલભ્યાર્કમીક્ષ્ય ચ

ન લઙ્ઘયેત્પુરીષાસૃક્ષ્ઠીવનોદ્વર્ત્તનાનિ ચ ।
ગૃહાદુચ્છિષ્ટવિણ્મૂત્રે પાદામ્ભાંસિ ક્ષિપેદ્ બહિઃ

પઞ્ચપિણ્ડાનનુદ્ધત્ય ન સ્નાયાત્ પરવારિણિ ।
સ્નાયીત દેવખાતેષુ સરોહદસરિત્સુ ચ

નોદ્યાનાદૌ વિકાલેષુ પ્રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેત્ કદાચન ।
નાલપેદ્ જનવિદ્વિષ્ટં વીરહીનાં તથા સ્ત્રિયમ્

દેવતાપિતૃસચ્છાસ્ત્રયજ્ઞવેદાદિનિન્દકૈઃ ।
કૃત્વા તુ સ્પર્શમાલાપં શુદ્ધ્યતેર્ઽકાવલોકનાત્

અભોજ્યાઃ સૂતિકાષણ્ઢમાર્જારાખુશ્વકુક્કુટાઃ ।
પતિતાપવિદ્ધનગ્નાશ્ચાણ્ડાલાદ્યધમાશ્ચ યે

સુકેશિરુવાચ ।
ભવદ્ભિઃ કીર્તિતાભોજ્યા ય એતે સૂતિકાદયઃ ।
અમીષાં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતો લક્ષણાનિ હિ

ઋષય ઊચુઃ ।
બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણસ્યૈવ યાવરોધત્વમાગતા ।
તાવુભૌ સૂતિકેત્યુક્તૌ તયોરન્નં વિગર્હિતમ્

ન જુહોત્યુચિતે કાલે ન સ્નાતિ ન દદાતિ ચ ।
પિતૃદેવાર્ચનાદ્ધીનઃ સ ષણ્ઢઃ પરિગીયતે

દમ્ભાર્થં જપતે યશ્ચ તપ્યતે યજતે તથા ।
ન પરત્રાર્થમુદ્યક્તો સ માર્જારઃ પ્રકીર્તિતિઃ

વિભવે સતિ નૈવાત્તિ ન દદાતિ જુહોતિ ચ ।
તમાહુરાખું તસ્યાન્નં ભુક્ત્વા કૃચ્છ્રેણ સુદ્ધ્યતિ

યઃ પરેષાં હિ મર્માણિ નિકૃન્તન્નિવ ભાષતે ।
નિત્યં પરગુણદ્વેષી સ શ્વાન ઇતિ કથ્યતે

સભાગતાનાં યઃ સભ્યઃ પક્ષપાતં સમાશ્રયેત્ ।
તમાહુઃ કુક્કુટં દેવાસ્તસ્યાપ્યન્નં વિગર્હિતમ્

સ્વઘર્મં યઃ સુત્સૃજ્ય પરધર્મં સમાશ્રયેત્ ।
અનાપદિ સ વિદ્વદ્ભિઃ પતિતઃ પરિકીર્ત્યતે

દેવત્યાગી પિતૃત્યાગી ગુરુભક્ત્યરતસ્તથા ।
ગોબ્રાહ્મણસ્ત્રીવધકૃદપવિદ્ધઃ સ કીર્ત્યતે

યેષાં કુલે ન વેદો ઽસ્તિ ન સાસ્ત્રં નૈવ ચ વ્રતમ્ ।
તે નગ્નાઃ કીર્તિતાઃ સદ્ભિસ્ તેષામન્નં વિગર્હિતમ્

આશાર્તાનામદાતા ચ દાતુશ્ચ પ્રતિષેધકઃ ।
શરણાગતં યસ્ત્યજતિ સ ચાણ્ડાલો ઽધમો નરઃ

યો બાન્ધવૈઃ પરિત્યક્તઃ સાધુભિર્બ્રાહ્મણૈરપિ ।
કુણ્ડાશી યશ્ચ તસ્યાન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

યો નિત્યકર્મણો હાનિં કુર્યાન્નૈમિત્તિકસ્ય ચ ।
ભુક્ત્વાન્નં તસ્ય શુદ્ધ્યેત ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ

ગણકસ્ય નિષાદસ્ય ગણિકાભિષજોસ્તથા ।
કદર્યસ્યાપિ શુદ્ધ્યેત ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ

નિત્યસ્ય કર્મણો હાનિઃ કેવલં મૃતજન્મસુ ।
ન તુ નૈમિત્તિકોચ્છેદઃ કર્ત્તવ્યો હિ કથઞ્ચન

જાતે પુત્રે પિતુઃ સ્નાનં સચૈલસ્ય વિધીયતે ।
મૃતે ચ સર્વબન્ધૂનામિત્યાહ ભગવાન્ ભૃગુઃ

પ્રેતાય સલિલં દેયં બહિર્દગ્ધ્વા તુ ગોત્રજૈઃ ।
પ્રમે ઽહ્નિ ચતુર્થે વા સપ્તમે વાસ્થિસંચયમ્

ઊર્દ્ધ્વં સંચયનાત્તેષામઙ્ગસ્પર્શો વિધીયતે ।
સોદકૈસ્તુ ક્રિયા કાર્યા સંશુદ્ધૈસ્તુ સપિણ્ડજૈઃ

વિષોદ્બન્ધનશસ્ત્રામ્બુવહ્નિપાતમૃતેષુ ચ ।
બાલે પ્રવ્રાજિ સંન્યાસે દેશાન્તરમૃતે તથા

સદ્યઃ શૌચં ભવેદ્વીર તચ્ચાપ્યુક્તં ચતુર્વિધમ્ ।
ગર્ભસ્રાવે તદેવોક્તં પૂર્ણકાલેન ચેતરે

બ્રહ્મણાનામહોરાત્રં ક્ષત્રિયાણાં દિનત્રયમ ।
ષડ્રાત્રં ચૈવ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં દ્વાદશાહ્નિકમ્

દશદ્વાદશમાસાર્દ્ધમાસસંખ્યૈર્દિંશ્ચ તૈઃ ।
સ્વાઃ સ્વાઃ કર્મક્રિયાઃ કુર્યુઃ સર્વે વર્ણા યથાક્રામમ્

પ્રેતમુદ્દિસ્ય કર્ત્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટં વિધાનતઃ ।
સપિણ્ડીકરણં કાર્યં પ્રેતે આવત્સરાન્નરૈઃ

તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને દર્શપૂર્ણાદિભિઃ સુભૈઃ ।
પ્રીણનં તસ્ય કર્ત્તવ્યં યથા શ્રુતિનિદર્શનાત્

પિતુરર્થં સમુદ્દિશ્ય ભૂમિદાનાદિકં સ્વયમ્ ।
કુર્યાદ્યેનાસ્ય સુપ્રીતાઃ પિતરો યાન્તિ રાક્ષસ

યદ્ યદિષ્ટતમં કિઞ્ચિદ્ યચ્ચાસ્ય દયિતં ગૃહે ।
તત્તદ્ ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષયમિચ્છતા

અધ્યેતવ્યા ત્રયી નિત્યં ભાવ્યં ચ વિદુષા સદા ।
ધર્મતો ધનમાહાર્યં યષ્ટવ્યં ચાપિ શક્તિતઃ

યચ્ચાપિ કુર્વતો નાત્મા જુગુપ્સામેતિ રાક્ષસ ।
તત્ કર્ત્તવ્યમશઙ્કેન યન્ન ગોપ્યં મહાજને

એવમાચરતો લોકે પુરુષસ્ય ગૃહે સતઃ ।
ધર્માર્થકામસંપ્રાપ્તિઃ પરત્રેહ ચ શોભનમ્

એષ દૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તો ગૃસ્થાશ્રમ ઉત્તમઃ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં ધર્મં પ્રવક્ષ્યામો ઽવધાર્યતામ્

અપત્યસંતતિં દૃષ્ટ્વા પ્રાજ્ઞો દેહસ્ય ચાનતિમ્ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં ધર્મં પ્રવક્ષ્યામો ઽવધાર્યતામ્

તત્રારણ્યોપભોગૈશ્ચ તપોભિશ્ચાત્મકર્ષણમ્ ।
ભૂમૌ શય્યા બ્રહ્મચર્યં પિતૃદેવાતિથિક્રિયા

હોમસ્ત્રિષવણં સ્નાનં જટાવલ્કલધારણમ્ ।
વન્યસ્નેહનિષેવિત્વં વાનપ્રસ્થવિધિસ્ત્વયમ્

સર્વસઙ્ગપરિત્યાગો બ્રહ્મચર્યમમાનિતા ।
જિતેન્દ્રિયત્વમાવાસે નૈકસ્મિન્ વસતિશ્ચિરમ્

અનનારમ્ભસ્તથાહારો ભૈક્ષાન્નં નાતિકોપિતા ।
આત્મજ્ઞાનાવબોધેચ્છા તથા ચાત્માવબોધનમ્

ચતુર્થે ત્વાશ્રમે ધર્મા અસ્માભિસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ।
વર્ણધર્માણિ ચાન્યાનિ નિશામય નિશાચર

ગાર્હસ્થ્યં બ્રહ્મચર્યં ચ વાનપ્રસ્થં ત્રયાશ્રમાઃ ।
ક્ષત્રિયસ્યાપિ કથિતા યે ચાચારા દ્વિજસ્ય હિ

વૈખાનસત્વં ગાર્હસ્થ્યમાશ્રમદ્વિતયં વિશઃ ।
ગાર્હસ્થ્યયમુત્તમં ત્વેકં શૂદ્રસ્ય ક્ષણદાચર

સ્વાનિ વર્ણાશ્રમોક્તાનિ ધર્માણીહ ન હાપયેત્ ।
યો હાપયતિ તસ્યાસૌ પરિકુપ્યતિ ભાસ્કરઃ

કુપિતઃ કુલનાશાય ઈશ્વરો રોગવૃદ્ધયે ।
ભાનુર્વૈ યતતે તસ્ય નરસ્ય ક્ષણદાચર

તસ્માત્ સ્વરધર્મં ન હિ સંત્યજેત ન હાપયેચ્ચાપિ હિ નાત્મવંશમ્ ।
યઃ સંત્યજેચ્ચાપિ નિજં હિ ધર્મં તસ્મૈ પ્રકુપ્યેત દિવાકરસ્તુ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્તો મુનિભિઃ સુકેશી પ્રણમ્ય તાન્ બ્રહ્મનિધીન્ મહર્ષીન્ ।
જગામ ચોત્પત્ય પુરં સ્વકીયં મુહુર્મુહુર્ધર્મમવેક્ષમાણઃ