વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.7

સ્વાશ્રયે સમવેતાનાં તદ્વદ્ એવાશ્રયાન્તરે
ક્રિયાણામ્ અભિનિષ્પત્તૌ સામર્થ્યં સાધનં વિદુઃ ॥

શક્તિમાત્રાસમૂહસ્ય વિશ્વસ્યાનેકધર્મણઃ
સર્વદા સર્વથા ભાવાત્ ક્વ ચિત્ કિં ચિદ્ વિવક્ષ્યતે ॥

સાધનવ્યવહારશ્ ચ બુદ્ધ્યવસ્થાનિબન્ધનઃ
સન્ન્ અસન્ વાર્થરૂપેષુ ભેદો બુદ્ધ્યા પ્રકલ્પ્યતે ॥

બુદ્ધ્યા સમીહિતૈકત્વાન્ પઞ્ચાલાન્ કુરુભિર્ યદા
પુનર્ વિભજતે વક્તા તદાપાયઃ પ્રતીયતે ॥

શબ્દોપહિતરૂપાંશ્ ચ બુદ્ધેર્ વિષયતાં ગતાન્
પ્રત્યક્ષમ્ ઇવ કંસાદીન્ સાધનત્વેન મન્યતે ॥

બુદ્ધિપ્રવૃત્તિરૂપં ચ સમારોપ્યાભિધાતૃભિઃ
અર્થેષુ શક્તિભેદાનાં ક્રિયતે પરિકલ્પના ॥

વ્યક્તૌ પદાર્થે શબ્દાદેર્ જન્યમાનસ્ય કર્મણઃ
સાધનત્વં તથા સિદ્ધં બુદ્ધિરૂપપ્રકલ્પિતમ્ ॥

સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રત્વે ક્રમરૂપં ચ દર્શિતમ્
નિરીહેષ્વ્ અપિ ભાવેષુ કલ્પનોપનિબન્ધનમ્ ॥

શક્તયઃ શક્તિમન્તશ્ ચ સર્વે સંસર્ગવાદિનામ્
ભાવાસ્ તેષ્વ્ અસ્વશબ્દેષુ સાધનત્વં નિરૂપ્યતે ॥

ઘટસ્ય દૃશિકર્મત્વે મહત્ત્વાદીનિ સાધનમ્
રૂપસ્ય દૃશિકર્મત્વે રૂપત્વાદીનિ સાધનમ્ ॥

સ્વૈઃ સામાન્યવિશેષૈશ્ ચ શક્તિમન્તો રસાદયઃ
નિયતગ્રહણા લોકે શક્તયસ્ તાસ્ તથાશ્રયૈઃ ॥

ઇન્દ્રિયાર્થમનઃકર્તૃ સંબન્ધઃ સાધનં ક્વ ચિત્
યદ્ યદા યદનુગ્રાહિ તત્ તદા તત્ર સાધનમ્ ॥

સ્વશબ્દૈર્ અભિધાને તુ સ ધર્મો નાભિધીયતે
વિભક્ત્યાદિભિર્ એવાસાવ્ ઉપકારઃ પ્રતીયતે ॥

નિમિત્તભાવો ભાવાનામ્ ઉપકારાર્થમ્ આશ્રિતઃ
નતિર્ આવર્જનેત્ય્ એવં સિદ્ધઃ સાધનમ્ ઇષ્યતે ॥

સ તેભ્યો વ્યતિરિક્તો વા તેષામ્ આત્મૈવ વા તથા
વ્યતિરેકમ્ ઉપાશ્રિત્ય સાધનત્વેન કલ્પ્યતે ॥

સંદર્શનં પ્રાર્થનાયાં વ્યવસાયે ત્વ્ અનન્તરા
વ્યવસાયસ્ તથારમ્ભે સાધનત્વાય કલ્પતે ॥

પૂર્વસ્મિન્ યા ક્રિયા સૈવ પરસ્મિન્ સાધનં મતા
સંદર્શને તુ ચૈતન્યં વિશિષ્ટં સાધનં વિદુઃ ॥

નિષ્પત્તિમાત્રે કર્તૃત્વં સર્વત્રૈવાસ્તિ કારકે
વ્યાપારભેદાપેક્ષાયાં કરણત્વાદિસંભવઃ ॥

પુત્રસ્ય જન્મનિ યથા પિત્રોઃ કર્તૃત્વમ્ ઉચ્યતે
અયમ્ અસ્યામ્ ઇયં ત્વ્ અસ્માદ્ ઇતિ ભેદો વિવક્ષયા ॥

ગુણક્રિયાણાં કર્તારઃ કર્ત્રા ન્યક્કૃતશક્તયઃ
ન્યક્તાયામ્ અપિ સંપૂર્ણૈઃ સ્વૈર્ વ્યાપારૈઃ સમન્વિતાઃ ॥

કરણત્વાદિભિર્ જ્ઞાતાઃ ક્રિયાભેદાનુપાતિભિઃ
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઉત્તરં લબ્ધ્વા પ્રધાને યાન્તિ કર્તૃતામ્ ॥

યથા રાજ્ઞા નિયુક્તેષુ યોદ્ધૃત્વં યોદ્ધૃષુ સ્થિતમ્
તેષુ વૃત્તૌ તુ લભતે રાજા જયપરાજયૌ ॥

તથા કર્ત્રા નિયુક્તેષુ સર્વેષ્વ્ એકાર્થકારિષુ
કર્તૃત્વં કરણત્વાદેર્ ઉત્તરં ન વિરુધ્યતે ॥

અનાશ્રિતે તુ વ્યાપારે નિમિત્તં હેતુર્ ઇષ્યતે
આશ્રિતાવધિભાવં તુ લક્ષણે લક્ષણં વિદુઃ ॥

દ્રવ્યાદિવિષયો હેતુઃ કારકં નિયતક્રિયમ્
કર્તા કર્ત્રન્તરાપેક્ષઃ ક્રિયાયાં હેતુર્ ઇષ્યતે ॥

ક્રિયાયૈ કરણં તસ્ય દૃષ્ટઃ પ્રતિનિધિસ્ તથા
હેત્વર્થા તુ ક્રિયા તસ્માન્ ન સ પ્રતિનિધીયતે ॥

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યાભ્યાં હેતુર્ અર્થસ્ય સાધકઃ
તાદર્થ્યમ્ આનુલોમ્યેન હેતુત્વાનુગતં તુ તત્ ॥

સર્વત્ર સહજા શક્તિર્ યાવદ્દ્રવ્યમ્ અવસ્થિતા
ક્રિયાકાલે ત્વ્ અભિવ્યક્તેર્ આશ્રયાદ્ ઉપકારિણી ॥

કુડ્યસ્યાવરણે શક્તિર્ અસ્યાદીનાં વિદારણે
સર્વદા સ તુ સન્ ધર્મઃ ક્રિયાકાલે નિરૂપ્યતે ॥

સ્વા"ન્ગસંયોગિનઃ પાશા દૈત્યાનાં વારુણા યથા
વ્યજ્યન્તે વિજિગીષૂણાં દ્રવ્યાણાં શક્તયસ્ તથા ॥

તૈક્ષ્ણ્યગૌરવકાઠિન્ય સંસ્થાનૈઃ સ્વૈર્ અસિર્ યદા
છેદ્યં પ્રતિ વ્યાપ્રિયતે શક્તિમાન્ ગૃહ્યતે તદા ॥

પ્રા"ન્ નિમિત્તાન્તરોદ્ભૂતં ક્રિયાયાઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
સાધનં સહજં કૈશ્ ચિત્ ક્રિયાન્યૈઃ પૂર્વમ્ ઇષ્યતે ॥

પ્રવૃત્તિર્ એવ પ્રથમં ક્વ ચિદ્ અપ્ય્ અનપાશ્રિતા
શક્તીર્ એકાધિકરણે સ્રોતોવદ્ અપકર્ષતિ ॥

અપૂર્વં કાલશક્તિં વા ક્રિયાં વા કાલમ્ એવ વા
તમ્ એવમ્લક્સનમ્ ભાવમ્ કે ચિદ્ આહુહ્ કથમ્ ચ ન ॥

નિત્યાઃ ષટ્ શક્તયો ઽઅન્યેષાં ભેદાભેદસમન્વિતાઃ
ક્રિયાસંસિદ્ધયે ઽર્થેષુ જાતિવત્ સમવસ્થિતાઃ ॥

દ્રવ્યાકારાદિભેદેન તાશ્ ચાપરિમિતા ઇવ
દૃશ્યન્તે તત્ત્વમ્ આસાં તુ ષટ્ શક્તીર્ નાતિવર્તતે ॥

નિમિત્તભેદાદ્ એકૈવ ભિન્ના શક્તિઃ પ્રતીયતે
ષોઢા કર્તૃત્વમ્ એવાહુસ્ તત્પ્રવૃત્તેર્ નિબન્ધનમ્ ॥

તત્ત્વે વા વ્યતિરેકે વા વ્યતિરિક્તં તદ્ ઉચ્યતે
શબ્દપ્રમાણકો લોકઃ સ શાસ્ત્રેણાનુગમ્યતે ॥

પરમાર્થે તુ નૈકત્વં પૃથક્ત્વાદ્ ભિન્નલક્ષણમ્
પૃથક્ત્વૈકત્વરૂપેણ તત્ત્વમ્ એવ પ્રકાશતે ॥

યત્ પૃથક્ત્વમ્ અસંદિગ્ધં તદ્ એકત્વાન્ ન ભિદ્યતે
યદ્ એકત્વમ્ અસંદિગ્ધં તત્ પૃથક્ત્વાન્ ન ભિદ્યતે ॥

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આદિત્યઃ સાગરાઃ સરિતો દિશઃ
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય ભાગા બહિર્ અવસ્થિતાઃ ॥

કાલવિચ્છેદરૂપેણ તદ્ એવૈકમ્ અવસ્થિતમ્
સ હ્ય્ અપૂર્વાપરો ભાવઃ ક્રમરૂપેણ લક્ષ્યતે ॥

દૃષ્ટો હ્ય્ અવ્યતિરેકે ઽપિ વ્યતિરેકો ઽન્વયે ઽસતિ
વૃક્ષાદ્યર્થાન્વયસ્ તસ્માદ્ વિભક્ત્યર્થો ઽન્ય ઇષ્યતે ॥

સામાન્યં કારકં તસ્ય સપ્તાદ્યા ભેદયોનયઃ
ષટ્ કર્માખ્યાદિભેદેન શેષભેદસ્ તુ સપ્તમી ॥

નિર્વર્ત્યં ચ વિકાર્યં ચ પ્રાપ્યં ચેતિ ત્રિધા મતમ્
તત્રેપ્સિતતમં કર્મ ચતુર્ધાન્યત્ તુ કલ્પિતમ્ ॥

ઔદાસીન્યેન યત્ પ્રાપ્યં યચ્ ચ કર્તુર્ અનીપ્સિતમ્
સંજ્ઞાન્તરૈર્ અનાખ્યાતં યદ્ યચ્ ચાપ્ય્ અન્યપૂર્વકમ્ ॥

સતી વાવિદ્યમાના વા પ્રકૃતિઃ પરિણામિની
યસ્ય નાશ્રિયતે તસ્ય નિર્વર્ત્યત્વં પ્રચક્ષતે ॥

પ્રકૃતેસ્ તુ વિવક્ષાયાં વિકાર્યં કૈશ્ ચિદ્ અન્યથા
નિર્વર્ત્યં ચ વિકાર્યં ચ કર્મ શાસ્ત્રે પ્રદર્શિતમ્ ॥

યદ્ અસજ્ જાયતે સદ્ વા જન્મના યત્ પ્રકાશ્યતે
તન્ નિર્વર્ત્યં વિકાર્યં ચ કર્મ દ્વેધા વ્યવસ્થિતમ્ ॥

પ્રકૃત્યુચ્છેદસંભૂતં કિં ચિત્ કાષ્ઠાદિભસ્મવત્
કિં ચિદ્ ગુણાન્તરોત્પત્ત્યા સુવર્ણાદિવિકારવત્ ॥

ક્રિયાકૃતા વિશેષાણાં સિદ્ધિર્ યત્ર ન ગમ્યતે
દર્શનાદ્ અનુમાનાદ્ વા તત્ પ્રાપ્યમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

વિશેષલાભઃ સર્વત્ર વિદ્યતે દર્શનાદિભિઃ
કેષાં ચિત્ તદભિવ્યક્તિ સિદ્ધિર્ દૃષ્ટિવિષાદિષુ ॥

આભાસોપગમો વ્યક્તિઃ સોઢત્વમ્ ઇતિ કર્મણઃ
વિશેષાઃ પ્રાપ્યમાણસ્ય ક્રિયાસિદ્ધૌ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

નિર્વર્ત્યાદિષુ તત્ પૂર્વમ્ અનુભૂય સ્વતન્ત્રતામ્
કર્ત્રન્તરાણાં વ્યાપારે કર્મ સંપદ્યતે તતઃ ॥

તદ્વ્યાપારવિવેકે ઽપિ સ્વવ્યાપારે વ્યવસ્થિતમ્
કર્માપદિષ્ટાંલ્લભતે ક્વ ચિચ્ છાસ્ત્રાશ્રયાન્ વિધીન્ ॥

નિવૃત્તપ્રેષણં કર્મ સ્વક્રિયાવયવે સ્થિતમ્
નિવર્તમાને કર્મત્વે સ્વે કર્તૃત્વે ઽવતિષ્ઠતે ॥

તાનિ ધાત્વન્તરાણ્ય્ એવ પચિસિધ્યતિવદ્ વિદુઃ
ભેદે ઽપિ તુલ્યરૂપત્વાદ્ એકત્વપરિકલ્પના ॥

એકદેશે સમૂહે ચ વ્યાપારાણાં પચાદયઃ
સ્વભાવતઃ પ્રવર્તન્તે તુલ્યરૂપસમન્વિતાઃ ॥

ન્યગ્ભાવના ન્યગ્ભવનં રુહૌ શુદ્ધે પ્રતીયતે
ન્યગ્ભાવના ન્યગ્ભવનં ણ્યન્તે ઽપિ પ્રતિપદ્યતે ॥

અવસ્થાં પઞ્ચમીમ્ આહુર્ ણ્યન્તે તાં કર્મકર્તરિ
નિવૃત્તપ્રેષણાદ્ ધાતોઃ પ્રાકૃતે ઽર્થે ણિજ્ ઉચ્યતે ॥

બ્રવીતિ પચતેર્ અર્થં સિધ્યતિર્ ન વિના ણિચા
સ ણ્યન્તઃ પચતેર્ અર્થે પ્રાકૃતે વ્યવતિષ્ઠતે ॥

કેષાં ચિદ્ દેવદત્તાદેર્ વ્યાપારો યઃ સકર્મકે
સ વિના દેવદત્તાદેઃ કટાદિષુ વિવક્ષ્યતે ॥

નિવૃત્તપ્રેષણં કર્મ સ્વસ્ય કર્તુઃ પ્રયોજકમ્
પ્રેષણાન્તરસંબન્ધે ણ્યન્તે લેનાભિધીયતે ॥

સદૃશાદિષુ યત્ કર્મ કર્તૃત્વં પ્રતિપદ્યતે
આપત્ત્યાપાદને તત્ર વિષયત્વં પ્રતિ ક્રિયે ॥

કુતશ્ ચિદ્ આહૃત્ય પદમ્ એવં ચ પરિકલ્પને
કર્મસ્થભાવકત્વં સ્યાદ્ દર્શનાદ્યભિધાયિનામ્ ॥

વિશેષદર્શનં યત્ર ક્રિયા તત્ર વ્યવસ્થિતા
ક્રિયાવ્યવસ્થા ત્વ્ અન્યેષાં શબ્દૈર્ એવ પ્રકાશ્યતે ॥

કાલભાવાધ્વદેશાનામ્ અન્તર્ભૂતક્રિયાન્તરૈઃ
સર્વૈર્ અકર્મકૈર્ યોગે કર્મત્વમ્ ઉપજાયતે ॥

આધારત્વમ્ ઇવ પ્રાપ્તાસ્ તે પુનર્ દ્રવ્યકર્મસુ
કાલાદયો ભિન્નકક્ષ્યં યાન્તિ કર્મત્વમ્ ઉત્તરમ્ ॥

અતસ્ તૈઃ કર્મભિર્ ધાતુર્ યુક્તો ઽદ્રવ્યૈર્ અકર્મકઃ
લસ્ય કર્મણિ ભાવે ચ નિમિત્તત્વાય કલ્પતે ॥

સર્વં ચાકથિતં કર્મ ભિન્નકક્ષ્યં પ્રતીયતે
ધાત્વર્થોદ્દેશભેદેન તન્ નેપ્સિતતમં કિલ ॥

પ્રધાનકર્મ કથિતં યત્ ક્રિયાયાઃ પ્રયોજકમ્
તત્સિદ્ધયે ક્રિયાયુક્તમ્ અન્યત્ ત્વ્ અકથિતં સ્મૃતમ્ ॥

દુહ્યાદિવન્ નયત્યાદૌ કર્મત્વમ્ અકથાશ્રયમ્
આખ્યાતાનુપયોગે તુ નિયમાચ્ છેષ ઇષ્યતે ॥

અન્તર્ભૂતણિજર્થાનાં દુહ્યાદીનાં ણિજન્તવત્
સિદ્ધં પૂર્વેણ કર્મત્વં ણિજન્તનિયમસ્ તથા ॥

કરણસ્ય સ્વકક્ષ્યાયાં ન પ્રકર્ષાશ્રયો યથા
કર્મણો ઽપિ સ્વકક્ષ્યાયાં ન સ્યાદ્ અતિશયસ્ તથા ॥

કર્મણસ્ ત્વ્ આપ્તુમ્ ઇષ્ટત્વ આશ્રિતે ઽતિશયો યતઃ
આશ્રીયતે તતો ઽત્યન્તં ભેદઃ પૂર્વેણ કર્મણા ॥

ણિજન્તે ચ યથા કર્તા સક્રિયઃ સન્ પ્રયુજ્યતે
ન દુહ્યાદૌ તથા કર્તા નિષ્ક્રિયો ઽપિ પ્રયુજ્યતે ॥

ભેદવાક્યં તુ યન્ ણ્યન્તે નીદુહિપ્રકૃતૌ ચ યત્
શબ્દાન્તરત્વાન્ નૈવાસ્તિ સંસ્પર્શસ્ તસ્ય ધાતુના ॥

યથૈવૈકમ્ અપાદાનં શાસ્ત્રે ભેદેન દર્શિતમ્
તથૈકમ્ એવ કર્માપિ ભેદેન પ્રતિપાદિતમ્ ॥

નિર્વર્ત્યો વા વિકાર્યો વા પ્રાપ્યો વા સાધનાશ્રયઃ
ક્રિયાણામ્ એવ સાધ્યત્વાત્ સિદ્ધરૂપો ઽભિધીયતે ॥

અહિતેષુ યથા લૌલ્યાત્ કર્તુર્ ઇચ્છોપજાયતે
વિષાદિષુ ભયાદિભ્યસ્ તથૈવાસૌ પ્રવર્તતે ॥

પ્રધાનેતરયોર્ યત્ર દ્રવ્યસ્ય ક્રિયયોઃ પૃથક્
શક્તિર્ ગુણાશ્રયા તત્ર પ્રધાનમ્ અનુરુધ્યતે ॥

પ્રધાનવિષયા શક્તિઃ પ્રત્યયેનાભિધીયતે
યદા ગુણે તદા તદ્વદ્ અનુક્તાપિ પ્રકાશતે ॥

પચાવ્ અનુક્તં યત્ કર્મ ક્ત્વાન્તે ભાવાભિધાયિનિ
ભુજૌ શક્ત્યન્તરે ઽપ્ય્ ઉક્તે તત્ તદ્ધર્મ પ્રકાશતે ॥

ઇષેશ્ ચ ગમિસંસ્પર્શાદ્ ગ્રામે યો લો વિધીયતે
તત્રેષિણૈવ નિર્ભોગઃ ક્રિયતે ગમિકર્મણઃ ॥

પક્ત્વા ભુજ્યત ઇત્ય્ અત્ર કેષાં ચિન્ ન વ્યપેક્ષતે
ઓદનં પચતિઃ સો ઽસાવ્ અનુમાનાત્ પ્રતીયતે ॥

તથાભિનિવિશૌ કર્મ યત્ તિ"નન્તે ઽભિધીયતે
ક્ત્વાન્તે ઽધિકરણત્વે ઽપિ ન તત્રેચ્છન્તિ સપ્તમીમ્ ॥

યન્ નિર્વૃત્તાશ્રયં કર્મ પ્રાપ્તેર્ અપ્રચિતં પુનઃ
ભક્ષ્યાદિવિષયાપત્ત્યા ભિદ્યમાનં તદ્ ઈપ્સિતમ્ ॥

ધાતોર્ અર્થાન્તરે વૃત્તેર્ ધાત્વર્થેનોપસંગ્રહાત્
પ્રસિદ્ધેર્ અવિવક્ષાતઃ કર્મણો ઽકર્મિકા ક્રિયા ॥

ભેદા ય એતે ચત્વારઃ સામાન્યેન પ્રદર્શિતાઃ
તે નિમિત્તાદિભેદેન ભિદ્યન્તે બહુધા પુનઃ ॥

ક્રિયાયાઃ પરિનિષ્પત્તિર્ યદ્વ્યાપારાદ્ અનન્તરમ્
વિવક્ષ્યતે યદા તત્ર કરણત્વં તદા સ્મૃતમ્ ॥

વસ્તુતસ્ તદ્ અનિર્દેશ્યં ન હિ વસ્તુ વ્યવસ્થિતમ્
સ્થાલ્યા પચ્યત ઇત્ય્ એષા વિવક્ષા દૃશ્યતે યતઃ ॥

કરણેષુ તુ સંસ્કારમ્ આરભન્તે પુનઃ પુનઃ
વિનિયોગવિશેષાંશ્ ચ પ્રધાનસ્ય પ્રસિદ્ધયે ॥

સ્વકક્ષ્યાસુ પ્રકર્ષશ્ ચ કરણાનાં ન વિદ્યતે
આશ્રિતાતિશયત્વં તુ પરતસ્ તત્ર લક્ષણમ્ ॥

સ્વાતન્ત્ર્યે ઽપિ પ્રયોક્તાર આરાદ્ એવોપકુર્વતે
કરણેન હિ સર્વેષાં વ્યાપારો વ્યવધીયતે ॥

ક્રિયાસિદ્ધૌ પ્રકર્ષો ઽયં ન્યગ્ભાવસ્ ત્વ્ એવ કર્તરિ
સિદ્ધૌ સત્યાં હિ સામાન્યં સાધકત્વં પ્રકૃષ્યતે ॥

અસ્યાદીનાં તુ કર્તૃત્વે તૈક્ષ્ણ્યાદિ કરણં વિદુઃ
તૈક્ષ્ણ્યાદીનાં સ્વતન્ત્રત્વે દ્વેધાત્મા વ્યવતિષ્ઠતે ॥

આત્મભેદે ઽપિ સત્ય્ એવમ્ એકો ઽર્થઃ સ તથા સ્થિતઃ
તદાશ્રયત્વાદ્ ભેદે ઽપિ કર્તૃત્વં બાધકં તતઃ ॥

યથા ચ સંનિધાનેન કરણત્વં પ્રતીયતે
તથૈવાસંનિધાને ઽપિ ક્રિયાસિદ્ધેઃ પ્રતીયતે ॥

સ્તોકસ્ય વાભિનિર્વૃત્તેર્ અનિર્વૃત્તેશ્ ચ તસ્ય વા
પ્રસિદ્ધિં કરણત્વસ્ય સ્તોકાદીનાં પ્રચક્ષતે ॥

ધર્માણાં તદ્વતા ભેદાદ્ અભેદાચ્ ચ વિશિષ્યતે
ક્રિયાવધેર્ અવચ્છેદ વિશેષાદ્ ભિદ્યતે યથા ॥

પ્રાગ્ અન્યતઃ શક્તિલાભાન્ ન્યગ્ભાવાપાદનાદ્ અપિ
તદધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્ પ્રવૃત્તાનાં નિવર્તનાત્ ॥

અદૃષ્ટત્વાત્ પ્રતિનિધેઃ પ્રવિવેકે ચ દર્શનાત્
આરાદ્ અપ્ય્ ઉપકારિત્વે સ્વાતન્ત્ર્યં કર્તુર્ ઉચ્યતે ॥

ધર્મૈર્ અભ્યુદિતૈઃ શબ્દે નિયમો ન તુ વસ્તુનિ
કર્તૃધર્મવિવક્ષાયાં શબ્દાત્ કર્તા પ્રતીયતે ॥

એકસ્ય બુદ્ધ્યવસ્થાભિર્ ભેદે ચ પરિકલ્પિતે
કર્તૃત્વં કરણત્વં ચ કર્મત્વં ચોપજાયતે ॥

ઉત્પત્તેઃ પ્રાગ્ અસદ્ભાવો બુદ્ધ્યવસ્થાનિબન્ધનઃ
અવિશિષ્ટઃ સતાન્યેન કર્તા ભવતિ જન્મનઃ ॥

કારણં કાર્યભાવેન યદા વાવ્યવતિષ્ઠતે
કાર્યશબ્દં તદા લબ્ધ્વા કાર્યત્વેનોપજાયતે ॥

યથાહેઃ કુણ્ડલીભાવો વ્યગ્રાણાં વા સમગ્રતા
તથૈવ જન્મરૂપત્વં સતામ્ એકે પ્રચક્ષતે ॥

વિભક્તયોનિ યત્ કાર્યં કારણેભ્યઃ પ્રવર્તતે
સ્વા જાતિર્ વ્યક્તિરૂપેણ તસ્યાપિ વ્યવતિષ્ઠતે ॥

ભાવેષ્વ્ એવ પદન્યાસઃ પ્રજ્ઞાયા વાચ એવ વા
નાસ્તીત્ય્ અપ્ય્ અપદે નાસ્તિ ન ચ સદ્ ભિદ્યતે તતઃ ॥

બુદ્ધિશબ્દૌ પ્રવર્તેતે યથાભૂતેષુ વસ્તુષુ
તેષામ્ અન્યેન તત્ત્વેન વ્યવહારો ન વિદ્યતે ॥

આકાશસ્ય યથા ભેદશ્ છાયાયાશ્ ચલનં યથા
જન્મનાશાવ્ અભેદે ઽપિ તથા કૈશ્ ચિત્ પ્રકલ્પિતૌ ॥

યથૈવાકાશનાસ્તિત્વમ્ અસન્ મૂર્તિનિરૂપિતમ્
તથૈવ મૂર્તિનાસ્તિત્વમ્ અસદાકાશનિશ્રયમ્ ॥

યથા તદર્થૈર્ વ્યાપારૈઃ ક્રિયાત્મા વ્યપદિશ્યતે
અભેદગ્રહણાદ્ એષ કાર્યકારણયોઃ ક્રમઃ ॥

વિકારો જન્મનઃ કર્તા પ્રકૃતિર્ વેતિ સંશયે
ભિદ્યતે પ્રતિપત્તૃણાં દર્શનં લિ"ન્ગદર્શનૈઃ ॥

કૢપિ સંપદ્યમાને યા ચતુર્થી સા વિકારતઃ
સુવર્ણપિણ્ડે પ્રકૃતૌ વચનં કુણ્ડલાશ્રયમ્ ॥

વાક્યે સંપદ્યતેઃ કર્તા સ"ન્ઘશ્ ચ્વ્યન્તસ્ય કથ્યતે
વૃત્તૌ સઙ્ઘીભવન્તીતિ બ્રાહ્મણાનાં સ્વતન્ત્રતા ॥

અત્વં સંપદ્યતે યસ્ ત્વં ન તસ્મિન્ યુષ્મદાશ્રયા
પ્રવૃત્તિઃ પુરુષસ્યાસ્તિ પ્રાકૃતઃ સ વિધીયતે ॥

પૂર્વાવસ્થામ્ અવિજહત્ સંસ્પૃશન્ ધર્મમ્ ઉત્તરમ્
સંમૂર્છિત ઇવાર્થાત્મા જાયમાનો ઽભિધીયતે ॥

સવ્યાપારતરઃ કશ્ ચિત્ ક્વ ચિદ્ ધર્મઃ પ્રતીયતે
સંસૃજ્યન્તે ચ ભાવાનાં ભેદવત્યો ઽપિ શક્તયઃ ॥

વિપરીતાર્થવૃત્તિત્વં પુરુષસ્ય વિપર્યયે
ગમ્યેત સાધનં હ્ય્ અત્ર સવ્યાપારં પ્રતીયતે ॥

ત્વમ્ અન્યો ભવસીત્ય્ એષા તત્ર સ્યાત્ પરિકલ્પના
રાજ્ઞિ ભૃત્યત્વમાપન્ને યથા તદ્વદ્ ગતિર્ ભવેત્ ॥

સંભાવનાત્ ક્રિયાસિદ્ધૌ કર્તૃત્વેન સમાશ્રિતઃ
ક્રિયાયામ્ આત્મસાધ્યાયાં સાધનાનાં પ્રયોજકઃ ॥

પ્રયોગમાત્રે ન્યગ્ભાવં સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ એવ નિશ્રિતઃ
અવિશિષ્ટો ભવત્ય્ અન્યૈઃ સ્વતન્ત્રૈર્ મુક્તસંશયૈઃ ॥

નિમિત્તેભ્યઃ પ્રવર્તન્તે સર્વ એવ સ્વભૂતયે
અભિપ્રાયાનુરોધો ઽપિ સ્વાર્થસ્યૈવ પ્રસિદ્ધયે ॥

પ્રેષણાધ્યેષણે કુર્વંસ્ તત્સમર્થાનિ ચાચરન્
કર્તૈવ વિહિતાં શાસ્ત્રે હેતુસંજ્ઞાં પ્રપદ્યતે ॥

દ્રવ્યમાત્રસ્ય તુ પ્રૈષે પૃચ્છ્યાદેર્ લોડ્ વિધીયતે
સક્રિયસ્ય પ્રયોગસ્ તુ યદા સ વિષયો ણિચઃ ॥

ગુણક્રિયાયાં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રેષણે કર્મતાં ગતઃ
નિયમાત્ કર્મસંજ્ઞાયાઃ સ્વધર્મેણાભિધીયતે ॥

ક્રિયાયાઃ પ્રેરકં કર્મ હેતુઃ કર્તુઃ પ્રયોજકઃ
કર્માર્થા ચ ક્રિયોત્પત્તિ સંસ્કારપ્રતિપત્તિભિઃ ॥

અનિરાકરણાત્ કર્તુસ્ ત્યાગા"ન્ગં કર્મણેપ્સિતમ્
પ્રેરણાનુમતિભ્યાં ચ લભતે સંપ્રદાનતામ્ ॥

હેતુત્વે કર્મસંજ્ઞાયાં શેષત્વે વાપિ કારકમ્
રુચ્યર્થાદિષુ શાસ્ત્રેણ સંપ્રદાનાખ્યમ્ ઉચ્યતે ॥

ભેદસ્ય ચ વિવક્ષાયાં પૂર્વાં પૂર્વાં ક્રિયાં પ્રતિ
પરસ્યા"ન્ગસ્ય કર્મત્વાન્ ન ક્રિયાગ્રહણં કૃતમ્ ॥

ક્રિયાણાં સમુદાયે તુ યદૈકત્વં વિવક્ષિતમ્
તદા કર્મ ક્રિયાયોગાત્ સ્વાખ્યયૈવોપચર્યતે ॥

ભેદાભેદવિવક્ષા ચ સ્વભાવેન વ્યવસ્થિતા
તસ્માદ્ ગત્યર્થકર્મત્વે વ્યભિચારો ન દૃશ્યતે ॥

વિકલ્પેનૈવ સર્વત્ર સંજ્ઞે સ્યાતામ્ ઉભે યદિ
આરમ્ભેણ ન યોગસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં સમં ભવેત્ ॥

ત્યાગરૂપં પ્રહાતવ્યે પ્રાપ્યે સંસર્ગદર્શનમ્
આસ્થિતં કર્મ યત્ તત્ર દ્વૈરૂપ્યં ભજતે ક્રિયા ॥

નિર્દિષ્ટવિષયં કિં ચિદ્ ઉપાત્તવિષયં તથા
અપેક્ષિતક્રિયં ચેતિ ત્રિધાપાદાનમ્ ઉચ્યતે ॥

સંયોગભેદાદ્ ભિન્નાત્મા ગમિર્ એવ ભ્રમિર્ યથા
ધ્રુવાવધિર્ અપાયો ઽપિ સમવેતસ્ તથાધ્રુવે ॥

દ્રવ્યસ્વભાવો ન ધ્રૌવ્યમ્ ઇતિ સૂત્રે પ્રતીયતે
અપાયવિષયં ધ્રૌવ્યં યત્ તુ તાવદ્ વિવક્ષિતમ્ ॥

સરણે દેવદત્તસ્ય ધ્રૌવ્યં પાતે તુ વાજિનઃ
આવિષ્ટં યદ્ અપાયેન તસ્યાધ્રૌવ્યં પ્રચક્ષતે ॥

ઉભાવ્ અપ્ય્ અધ્રુવૌ મેષૌ યદ્ય્ અપ્ય્ ઉભયકર્મજે
વિભાગે પ્રવિભક્તે તુ ક્રિયે તત્ર વિવક્ષિતે ॥

મેષાન્તરક્રિયાપેક્ષમ્ અવધિત્વં પૃથક્ પૃથક્
મેષયોઃ સ્વક્રિયાપેક્ષં કર્તૃત્વં ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥

અભેદેન ક્રિયૈકા તુ દ્વિસાધ્યા ચેદ્ વિવક્ષિતા
મેષાવ્ અપાયે કર્તારૌ યદ્ય્ અન્યો વિદ્યતે ઽવધિઃ ॥

ગતિર્ વિના ત્વ્ અવધિના નાપાય ઇતિ ગમ્યતે
વૃક્ષસ્ય પર્ણં પતતીત્ય્ એવં ભાષ્યે નિદર્શિતમ્ ॥

ભેદાભેદૌ પૃથગ્ભાવઃ સ્થિતિશ્ ચેતિ વિરોધિનઃ
યુગપન્ ન વિવક્ષ્યન્તે સર્વે ધર્મા બલાહકે ॥

ધનુષા વિધ્યતીત્ય્ અત્ર વિનાપાયવિવક્ષયા
કરણત્વં યતો નાસ્તિ તસ્માત્ તદ્ ઉભયં સહ ॥

એકૈવ વા સતી શક્તિર્ દ્વિરૂપા વ્યવતિષ્ઠતે
નિમિત્તં સંજ્ઞયોસ્ તત્ર પરયા બાધ્યતે ઽપરા ॥

નિર્ધારણે વિભક્તે યો ભીત્રાદીનાં ચ યો વિધિઃ
ઉપાત્તાપેક્ષિતાપાયઃ સો ઽબુધપ્રતિપત્તયે ॥

કર્તૃકર્મવ્યવહિતામ્ અસાક્ષાદ્ ધારયત્ ક્રિયામ્
ઉપકુર્વત્ ક્રિયાસિદ્ધૌ શાસ્ત્રે ઽધિકરણં સ્મૃતમ્ ॥

ઉપશ્લેષસ્ય ચાભેદસ્ તિલાકાશકટાદિષુ
ઉપકારાસ્ તુ ભિદ્યન્તે સંયોગિસમવાયિનામ્ ॥

અવિનાશો ગુરુત્વસ્ય પ્રતિબન્ધે સ્વતન્ત્રતા
દિગ્વિશેષાદ્ અવચ્છેદ ઇત્યાદ્યા ભેદહેતવઃ ॥

આકાશમ્ એવ કેષાં ચિદ્ દેશભેદપ્રકલ્પનાત્
આધારશક્તિઃ પ્રથમા સર્વસંયોગિનાં મતા ॥

ઇદમ્ અત્રેતિ ભાવાનામ્ અભાવાન્ ન પ્રકલ્પતે
વ્યપદેશસ્ તમ્ આકાશ નિમિત્તં સંપ્રચક્ષતે ॥

કાલાત્ ક્રિયા વિભજ્યન્ત આકાશાત્ સર્વમૂર્તયઃ
એતાવાંશ્ ચૈવ ભેદો ઽયમ્ અભેદોપનિબન્ધનઃ ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપવસિર્ દેશ વિશેષમ્ અનુરુધ્યતે
શબ્દપ્રવૃત્તિધર્માત્ તુ કાલમ્ એવાવલમ્બતે ॥

વસતાવ્ અપ્રયુક્તે ઽપિ દેશો ઽધિકરણં તતઃ
અપ્રયુક્તં ત્રિરાત્રાદિ કર્મ ચોપવસૌ સ્મૃતમ્ ॥

સંબન્ધઃ કારકેભ્યો ઽન્યઃ ક્રિયાકારકપૂર્વકઃ
શ્રુતાયામ્ અશ્રુતાયાં વા ક્રિયાયાં સો ઽભિધીયતે ॥

દ્વિષ્ઠો ઽપ્ય્ અસૌ પરાર્થત્વાદ્ ગુણેષુ વ્યતિરિચ્યતે
તત્રાભિધીયમાનઃ સન્ પ્રધાને ઽપ્ય્ ઉપયુજ્યતે ॥

નિમિત્તનિયમઃ શબ્દાત્ સંબન્ધસ્ય ન ગૃહ્યતે
કર્મપ્રવચનીયૈસ્ તુ સ વિશેષો ઽવરુધ્યતે ॥

સાધનૈર્ વ્યપદિષ્ટે ચ શ્રૂયમાણક્રિયે પુનઃ
પ્રોક્તા પ્રતિપદં ષષ્ઠી સમાસસ્ય નિવૃત્તયે ॥

નિષ્ઠાયાં કર્મવિષયા ષષ્થી ચ પ્રતિષિધ્યતે
શેષલક્ષણયા ષષ્ઠ્યા સમાસસ્તત્ર નેષ્યતે ॥

અન્યેન વ્યપદિષ્ટસ્ય યસ્યાન્યત્રોપજાયતે
વ્યતિરેકઃ સ ધર્મૌ દ્વૌ લભતે વિષયાન્તરે ॥

પ્રાધાન્યં સ્વગુણે લબ્ધ્વા પ્રધાને યાતિ શેષતામ્
સહયોગે સ્વયોગે ઽતઃ પ્રધાનત્વં ન હીયતે ॥

સિદ્ધસ્યાભિમુખીભાવ માત્રં સંબોધનં વિદુઃ
પ્રાપ્તાભિમુખ્યો હ્ય્ અર્થાત્મા ક્રિયાસુ વિનિયુજ્યતે ॥

સંબોધનં ન વાક્યાર્થ ઇતિ પૂર્વેભ્ય આગમઃ
ઉદ્દેશેન વિભક્ત્યર્થા વાક્યાર્થાત્ સમપોદ્ધૃતાઃ ॥

વિભક્ત્યર્થે ઽવ્યયીભાવ વચનાદ્ અવસીયતામ્
અન્યો દ્રવ્યાદ્ વિભક્ત્યર્થઃ સો ઽવ્યયેનાભિધીયતે ॥

દ્રવ્યં તુ યદ્ યથાભૂતં તદ્ અત્યન્તં તથા ભવેત્
ક્રિયાયોગે ઽપિ તસ્યાસૌ દ્રવ્યાત્મા નાપહીયતે ॥

તસ્માદ્ યત્ કરણં દ્રવ્યં તત્ કર્મ ન પુનર્ ભવેત્
સર્વસ્ય વાન્યથાભાવસ્ તસ્ય દ્રવ્યાત્મનો ભવેત્ ॥