વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.1

દ્વિધા કૈશ્ ચિત્ પદં ભિન્નં ચતુર્ધા પઞ્ચધાપિ વા
અપોદ્ધૃત્યૈવ વાક્યેભ્યઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયાદિવત્ ॥

પદાર્થાનામ્ અપોદ્ધારે જાતિર્ વા દ્રવ્યમ્ એવ વા
પદાર્થૌ સર્વશબ્દાનાં નિત્યાવ્ એવોપવર્ણિતૌ ॥

કેષાં ચિત્ સાહચર્યેણ જાતિઃ શક્ત્યુપલક્ષણમ્
ખદિરાદિષ્વ્ અશક્તેષુ શક્તઃ પ્રતિનિધીયતે ॥

અસ્વાતન્ત્ર્યફલો બન્ધિઃ પ્રમાણાદીવ શિષ્યતે
અતો જાત્યભિધાને ઽપિ શક્તિહીનં ન ગૃહ્યતે ॥

સંશ્લેષમાત્રં બધ્નાતિર્ યદિ સ્યાત્ તુ વિવક્ષિતઃ
શક્ત્યાશ્રયે તતો લિઙ્ગં પ્રમાણાદ્યનુશાસનમ્ ॥

સ્વા જાતિઃ પ્રથમં શબ્દૈઃ સર્વૈર્ એવાભિધીયતે
તતો ઽર્થજાતિરૂપેષુ તદધ્યારોપકલ્પના ॥

યથા રક્તે ગુણે તત્ત્વં કષાયે વ્યપદિશ્યતે
સંયોગિસન્નિકર્ષાચ્ ચ વસ્ત્રાદિષ્વ્ અપિ ગૃહ્યતે ॥

તથા શબ્દાર્થસંબન્ધાચ્ છબ્દે જાતિર્ અવસ્થિતા
વ્યપદેશે ઽર્થજાતીનાં જાતિકાર્યાય કલ્પતે ॥

જાતિશબ્દૈકશેષે સા જાતીનાં જાતિર્ ઇષ્યતે
શબ્દજાતય ઇત્ય્ અત્ર તજ્જાતિઃ શબ્દજાતિષુ ॥

યા શબ્દજાતિઃ શબ્દેષુ શબ્દેભ્યો ભિન્નલક્ષણા
જાતિઃ સા શબ્દજાતિત્વમ્ અવ્યતિક્રમ્ય વર્તતે ॥

અર્થજાત્યભિધાને ઽપિ સર્વે જાત્યભિધાયિનઃ
વ્યાપારલક્ષણા યસ્માત્ પદાર્થાઃ સમવસ્થિતાઃ ॥

જાતૌ પદાર્થે જાતિર્ વા વિશેષો વાપિ જાતિવત્
શબ્દૈર્ અપેક્ષ્યતે યસ્માદ્ અતસ્ તે જાતિવાચિનઃ ॥

દ્રવ્યધર્મા પદાર્થે તુ દ્રવ્યે સર્વો ઽર્થ ઉચ્યતે
દ્રવ્યધર્માશ્રયાદ્ દ્રવ્યમ્ અતઃ સર્વો ઽર્થ ઇષ્યતે ॥

અનુપ્રવૃત્તિધર્મો વા જાતિઃ સ્યાત્ સર્વજાતિષુ
વ્યાવૃત્તિધર્મસામાન્યં વિશેષે જાતિર્ ઇષ્યતે ॥

સંયોગિધર્મભેદેન દેશે ચ પરિકલ્પિતે
તેષુ દેશેષુ સામાન્યમ્ આકાશસ્યાપિ વિદ્યતે ॥

અદેશાનાં ઘટાદીનાં દેશાઃ સંબન્ધિનો યથા
આકાશસ્યાપ્ય્ અદેશસ્ય દેશાઃ સંબન્ધિનસ્ તથા ॥

ભિન્નવસ્ત્વાશ્રયા બુદ્ધિઃ સંયોગિષ્વ્ અનુવર્તતે
સમવાયિષુ ભેદસ્ય ગ્રહણં વિનિવર્તતે ॥

અતઃ સંયોગિદેશાનાં ગૌણત્વં પરિકલ્પ્યતે
અવિવેકાત્ પ્રદેશેભ્યો મુખ્યત્વં સમવાયિનામ્ ॥

અનુપ્રવૃત્તિરૂપા યા પ્રખ્યા તામ્ આકૃતિં વિદુઃ
કે ચિદ્ વ્યાવૃત્તિરૂપાં તુ દ્રવ્યત્વેન પ્રચક્ષતે ॥

ભિન્ના ઇતિ પરોપાધિર્ અભિન્ના ઇતિ વા પુનઃ
ભાવાત્મસુ પ્રપઞ્ચો ઽયં સંસૃષ્ટેષ્વ્ એવ જાયતે ॥

નૈકત્વં નાપિ નાનાત્વં ન સત્ત્વમ્ ન ચ નાસ્તિતા
આત્મતત્ત્વેષુ ભાવાનામ્ અસંસૃષ્ટેષુ વિદ્યતે ॥

સર્વશક્ત્યાત્મભૂતત્વં એકસ્યૈવેતિ નિર્ણયે
ભાવાનામ્ આત્મભેદસ્ય કલ્પના સ્યાદ્ અનર્થિકા ॥

તસ્માદ્ દ્રવ્યાદયઃ સર્વાઃ શક્તયો ભિન્નલક્ષણાઃ
સંસૃષ્ટાઃ પુરુષાર્થસ્ય સાધિકા ન તુ કેવલાઃ ॥

યથૈવ ચેન્દ્રિયાદીનામ્ આત્મભૂતા સમગ્રતા
તથા સંબન્ધિસંબન્ધ સંસર્ગે ઽપિ પ્રતીયતે ॥

ન તદ્ ઉત્પદ્યતે કિં ચિદ્ યસ્ય જાતિર્ ન વિદ્યતે
આત્માભિવ્યક્તયે જાતિઃ કારણાનાં પ્રયોજિકા ॥

કારણેષુ પદં કૃત્વા નિત્યાનિત્યેષુ જાતયઃ
ક્વ ચિત્ કાર્યેષ્વ્ અભિવ્યક્તિમ્ ઉપયાન્તિ પુનઃ પુનઃ ॥

નિર્વર્ત્ત્યમાનં યત્ કર્મ જાતિસ્ તત્રાપિ સાધનમ્
સ્વાશ્રયસ્યાભિનિષ્પત્ત્યૈ સા ક્રિયાણાં પ્રયોજિકા ॥

વિધૌ વા પ્રતિષેધે વા બ્રાહ્મણત્વાદિ સાધનમ્
વ્યક્ત્યાશ્રિતાસ્રિતા જાતેઃ સંખ્યાજાતિર્ વિશેષિકા ॥

યથા જલાદિભિર્ વ્યક્તં મુખમ્ એવાભિધીયતે
તથા દ્રવ્યૈર્ અભિવ્યક્તા જાતિર્ એવાભિધીયતે ॥

યથેન્દ્રિયગતો ભેદ ઇન્દ્રિયગ્રહણાદ્ ઋતે
ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વ્ અદૃશ્યો ઽપિ જ્ઞાનભેદાય કલ્પતે ॥

તથાત્મરૂપગ્રહણાત્ કેષાં ચિદ્ વ્યક્તયો વિના
સામાન્યજ્ઞાનભેદાનામ્ ઉપયાન્તિ નિમિત્તતામ્ ॥

સત્યાસત્યૌ તુ યૌ ભાગૌ પ્રતિભાવં વ્યવસ્થિતૌ
સત્યં યત્ તત્ર સા જાતિર્ અસત્યા વ્યક્તયઃ સ્મૃતાઃ ॥

સંબન્ધિભેદાત્ સત્તૈવ ભિદ્યમાના ગવાદિષુ
જાતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્યાં સર્વે શબ્દા વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તાં પ્રાતિપદિકાર્થં ચ ધાત્વર્થં ચ પ્રચક્ષતે
સા નિત્યા સા મહાન્ આત્મા તામ્ આહુસ્ ત્વતલાદયઃ ॥

પ્રાપ્તક્રમા વિશેષેષુ ક્રિયા સૈવાભિધીયતે
ક્રમરૂપસ્ય સંહારે તત્ સત્ત્વમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

સૈવ ભાવવિકારેષુ ષડ્ અવસ્થાઃ પ્રપદ્યતે
ક્રમેણ શક્તિભિઃ સ્વાભિર્ એવં પ્રત્યવભાસતે ॥

આત્મભૂતઃ ક્રમો ઽપ્ય્ અસ્યા યત્રેદં કાલદર્શનમ્
પૌર્વાપર્યાદિરૂપેણ પ્રવિભક્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

તિરોભાવાભ્યુપગમે ભાવાનાં સૈવ નાસ્તિતા
લબ્ધક્રમે તિરોભાવે નશ્યતીતિ પ્રતીયતે ॥

પૂર્વસ્માત્ પ્રચ્યુતા ધર્માદ્ અપ્રાપ્તા ચોત્તરં પદમ્
તદન્તરાલે ભેદાનામ્ આશ્રયાજ્ જન્મ કથ્યતે ॥

આશ્રયઃ સ્વાત્મમાત્રા વા ભાવા વા વ્યતિરેકિનઃ
સ્વશક્તયો વા સત્તાયા ભેદદર્શનહેતવઃ ॥

પૃથિવ્યાદિષ્વ્ અભિવ્યક્તૌ ન સંસ્થાનમ્ અપેક્ષતે
અનુચ્છિન્નાશ્રયાજ્ જાતિર્ અનિત્યે ઽપ્ય્ આશ્રયે સ્થિતા ॥

અનુચ્છેદ્યાશ્રયામ્ એકે સર્વાં જાતિં પ્રચક્ષતે
ન યૌગપદ્યં પ્રલયે સર્વસ્યેતિ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

પ્રકૃતૌ પ્રવિલીનેષુ ભેદેષ્વ્ એકત્વદર્શિનામ્
દ્રવ્યસત્ત્વં પ્રપદ્યન્તે સ્વાશ્રયા એવ જાતયઃ ॥

બ્રાહ્મણત્વાદયો ભાવાઃ સર્વપ્રાણિષ્વ્ અવસ્થિતાઃ
અભિવ્યક્તાઃ સ્વકાર્યાણાં સાધકા ઇત્ય્ અપિ સ્મૃતિઃ ॥

ચિત્રાદિષ્વ્ અપ્ય્ અભિવ્યક્તિર્ જાતીનાં કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે
પ્રાણ્યાશ્રિતાસ્ તુ તાઃ પ્રાપ્તૌ નિમિત્તં પુણ્યપાપયોઃ ॥

જ્ઞાનં ત્વ્ અસ્મદ્ વિશિષ્ટાનાં તાસુ સર્વેન્દ્રિયમ્ વિદુઃ
આભ્યાસાન્ મણિરૂપ્યાદિ વિશેષેષ્વ્ ઇવ તદ્વિદામ્ ॥

જાત્યુત્પલાદિગન્ધાદૌ ભેદતત્ત્વં યદ્ આશ્રિતમ્
તદ્ ભાવપ્રત્યયૈર્ લોકે ઽનિત્યત્વાન્ નાભિધીયતે ॥

અસ્વશબ્દાભિધાનાસ્ તુ નરસિંહાદિજાતયઃ
સરૂપાવયવેવાન્યા તાસુ શ્રુતિર્ અવસ્થિતા ॥

જાત્યવસ્થાપરિચ્છેદે સંખ્યા સંખ્યાત્વમ્ એવ વા
વિપ્રકર્ષે ઽપિ સંસર્ગાદ્ ઉપકારાય કલ્પતે ॥

લક્ષણા શબ્દસંસ્કારે વ્યાપારઃ કાર્યસિદ્ધયે
સંખ્યાકર્માદિશક્તીનાં શ્રુતિસામ્યે ઽપિ દૃશ્યતે ॥

ન વિના સંખ્યયા કશ્ ચિત્ સત્ત્વભૂતો ઽર્થ ઉચ્યતે
અતઃ સર્વસ્ય નિર્દેશે સંખ્યા સ્યાદ્ અવિવક્ષિતા ॥

એકત્વં વા બહુત્વં વા કેષાં ચિદ્ અવિવક્ષિતમ્
તદ્ ધિ જાત્યભિધાનાય દ્વિત્વં તુ સ્યાદ્ વિવક્ષિતમ્ ॥

યદ્ય્ એતૌ વ્યાધિતૌ સ્યાતાં દેયં સ્યાદ્ ઇદમ્ ઔષધમ્
ઇત્ય્ એવં લક્ષણે ઽર્થસ્ય દ્વિત્વં સ્યાદ્ અવિવક્ષિતમ્ ॥

એકાદિશબ્દવાચ્યાયાઃ કર્મસ્વ્ અઙ્ગત્વમ્ ઇષ્યતે
સંખ્યાયાઃ ખનતિ દ્વાભ્યામ્ ઇતિ રૂપાદ્ ધિ સાશ્રિતા ॥

યજેત પશુનેત્ય્ અત્ર સંસ્કારસ્યાપિ સંભવે
યથા જાતિસ્ તથૈકત્વં સાધનત્વેન ગમ્યતે ॥

લિઙ્ગાત્ તુ સ્યાત્ દ્વિતીયાદેસ્ તદ્ એકત્વં વિવક્ષિતમ્
એકાર્થવિષયત્વે ચ તલ્ લિઙ્ગં જાતિસંખ્યયોઃ ॥

અન્યત્રાવિહિતસ્યૈવ સ વિધિઃ પ્રથમં પશોઃ
ક્રિયાયામ્ અઙ્ગભાવશ્ ચ તત્ ત્વ્ એતસ્માદ્ વિવક્ષિતમ્ ॥

ગ્રહાસ્ ત્વ્ અન્યત્ર વિહિતા ભિન્નસંખ્યાઃ પૃથક્ પૃથક્
પ્રાજાપત્યા નવેત્ય્ એવમ્ આદિભેદસમન્વિતાઃ ॥

અઙ્ગત્વેન પ્રતીતાનાં સંમાર્ગે ત્વ્ અઙ્ગિનાં પુનઃ
નિર્દેશં પ્રતિ યા સંખ્યા સા કથં સ્યાદ્ વિવક્ષિતા ॥

નાન્યત્ર વિધિર્ અસ્તીતિ સંસ્કારો નાપિ ચાઙ્ગિતા
હેતુઃ સંખ્યાવિવક્ષાયા યત્નાત્ સા હિ વિવક્ષિતા ॥

સંમાર્જને વિશેષશ્ ચ ન ગ્રહે ક્વ ચિદ્ આશ્રિતઃ
વિહિતાસ્ તે ચ સંસ્કાર્યાઃ સર્વેષામ્ આશ્રયસ્ તતઃ ॥

પ્રત્યાશ્રયં સમાપ્તાયાં જાતાવ્ એકેન ચેત્ ક્રિયા
પશુના ન પ્રકલ્પેત તત્ સ્યાદ્ એવ પ્રકલ્પનમ્ ॥

એકેન ચ પ્રસિદ્ધાયાં ક્રિયાયાં યદિ સંભવાત્
પશ્વન્તરમ્ ઉપાદેયમ્ ઉપાદાનમ્ અનર્થકમ્ ॥

યથૈવાહિતગર્ભાયાં ગર્ભાધાનામ્ અનર્થકમ્
તથૈકેન પ્રસિદ્ધાયાં પશ્વન્તરમ્ અનર્થકમ્ ॥

તાવતાર્થસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ એકત્વસ્યાવ્યતિક્રમમ્
કે ચિદ્ ઇચ્છન્તિ ન ત્વ્ અત્ર સંખ્યાઙ્ગત્વેન ગૃહ્યતે ॥

દ્વિતીયાદિ તુ યલ્ લિઙ્ગમ્ ઉક્તન્યાયાનુવાદિ તત્
ન સંખ્યા સાધનત્વેન જાતિવત્ તેન ગમ્યતે ॥

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સંખ્યાભ્યુપગમે સતિ
યુક્તં યત્ સાધનત્વં સ્યાન્ ન ત્વ્ અન્યાર્થોપલક્ષણં ॥

સાધનત્વે પદાર્થસ્ય સામર્થ્યં ન પ્રહીયતે
સંખ્યાવ્યાપારધર્મો ઽતસ્ તેન લિઙ્ગેન ગમ્યતે ॥

અપૂર્વસ્ય વિધેયત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્ અવસીયતે
વિહિતસ્ય પરાર્થત્વાચ્ છેશભાવઃ પ્રતીયતે ॥

સંમાર્ગસ્ય વિધેયત્વાત્ અન્યત્ર વિહિતે ગ્રહે
વિધિવાક્યે શ્રુતા સંખ્યા લક્ષણાયાં ન બાધ્યતે ॥

વિધિવાક્યાન્તરે સંખ્યા પશોર્ નાસ્તિ વિરોધિની
તસ્માત્ સગુણ એવાસૌ સહૈકત્વેન ગમ્યતે ॥

નિર્જ્ઞાતદ્રવ્યસંબન્ધે યઃ કર્મણ્ય્ ઉપદિશ્યતે
ગુનસ્ તેનાર્થિતા તસ્ય દ્રવ્યેણેવ પ્રતીયતે ॥

કશ્ચિદ્ એવ ગુણો દ્રવ્યે યથા સામર્થ્યલક્ષણઃ
આધારો ઽપિ ગુણસ્યૈવં પ્રાપ્તઃ સામર્થ્યલક્ષણઃ ॥

તયોસ્ તુ પૃથગર્થિત્વે સંબન્ધો યઃ પ્રતીયતે
ન તસ્મિન્ન્ ઉપઘાતો ઽસ્તિ કલ્પ્યમ્ અન્યન્ ન ચાશ્રુતમ્ ॥

ક્રિયયા યો ઽભિસંબન્ધઃ સ શ્રુતિપ્રાપિતસ્ તયોઃ
આશ્રયાશ્રયિણોર્ વાક્યાન્ નિયમસ્ ત્વ્ અવતિષ્ઠતે ॥

તત્ર દ્રવ્યગુણાભાવે પ્રત્યેકં સ્યાદ્ વિકલ્પનમ્
શ્રુતિપ્રાપ્તો હિ સંબન્ધો બલવાન્ વાક્યલક્ષણાત્ ॥

યદા તુ જાતિઃ શક્તિર્ વા ક્રિયાં પ્રત્ય્ ઉપદિશ્યતે
સામર્થ્યાત્ સંનિધીયેતે તત્ર દ્રવ્યગુણૌ તદા ॥

જાતીનાં ચ ગુણાનાં ચ તુલ્યે ઽઙ્ગત્વે ક્રિયાં પ્રતિ
ગુણાઃ પ્રતિનિધીયન્તે છાગાદીનાં ન જાતયઃ ॥

વ્યક્તિશક્તેઃ સમાસન્ના જાતયો ન તથા ગુણાઃ
સાક્ષાદ્ દ્રવ્યં ક્રિયાયોગિ ગુણસ્ તસ્માદ્ વિકલ્પતે ॥

સામ્યેનાન્યતરાભાવે વિકલ્પઃ કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે
અતદ્ગુણો ઽતશ્ છાગઃ સ્યાન્ મેષો વા તદ્ગુણો ભવેત્ ॥

જાતેર્ આશ્રિતસંખ્યાયાઃ પ્રવૃત્તિર્ ઉપલભ્યતે
સંખ્યાવિશેષમ્ ઉત્સૃજ્ય ક્વચિત્ સૈવ પ્રવર્તતે ॥

પરાઙ્ગભૂતં સામાન્યં યુજ્યતે દ્રવ્યસંખ્યયા
સ્વાર્થં પ્રવર્તમાનં તુ ન સંખ્યામ્ અવલમ્બતે ॥

યજેત પશુનેત્ય્ અત્ર યજ્યર્થાયાં પશુશ્રુતૌ
કૃતાર્થૈકેન પશુના પ્રધાનં ભવતિ ક્રિયા ॥

યાવતાં સંભવો યસ્ય સ કુર્યાત્ તાવતાં યદિ
આલમ્ભનં ગુણૈસ્ તેન પ્રધાનં સ્યાત્ પ્રયોજિતમ્ ॥

સંમૃજ્યમાનતન્ત્રે તુ ગ્રહે યત્ર ક્રિયાશ્રુતિઃ
સંખ્યાવિશેષગ્રહણં નૈવ તત્રાદ્રિયામહે ॥

શિષ્યમાણપરે વાક્યે યદ્ એકગ્રહણં કૃતમ્
શેષે વિશિષ્ટસંખ્યે ઽપિ વ્યક્તં તલ્ લિઙ્ગદર્શનમ્ ॥

સમાસપ્રત્યયવિધૌ યથા નિપતિતા શ્રુતિઃ
ગુણાનાં પરતન્ત્રાણાં ન્યાયેનૈવોપપદ્યતે ॥

ગુણે ઽપિ નાઙ્ગીક્રિયતે પ્રધાનાન્તરસિદ્ધયે
સંખ્યા કર્તા તથા કર્મણ્ય્ અવિશિષ્ટઃ પ્રતીયતે ॥

યસ્યાન્યસ્ય પ્રસક્તસ્ય નિયમાર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ
નિવૃત્તૌ ચરિતાર્થત્વાત્ સંખ્યા તત્રાવિવક્ષિતા ॥

સરૂપસમુદાયાત્ તુ વિભક્તિર્ યા વિધીયતે
એકસ્ તત્રાર્થવાન્ સિદ્ધઃ સમુદાયસ્ય વાચકઃ ॥

પ્રત્યયસ્ય પ્રધાનસ્ય સમાસસ્યાપિ વા વિધૌ
સિદ્ધઃ સંખ્યાવિવક્ષાયાં સર્વથાનુગ્રહો ગુણે ॥

અભેદરૂપં સાદૃશ્યમ્ આત્મભૂતાશ્ ચ શક્તયઃ
જાતિપર્યાયવાચિત્વમ્ એષામ્ અપ્ય્ ઉપવર્ણ્યતે ॥

દણ્ડોપાદિત્સયા દણ્ડં યદ્ય્ અપિ પ્રતિપદ્યતે
ન તસ્માદ્ એવ સામર્થ્યાત્ સ દણ્ડીતિ પ્રતીયતે ॥

નેચ્છાનિમિત્તાદ્ ઇચ્છાવાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ પ્રવર્તતે
તસ્માત્ સત્ય્ અપિ સામર્થ્યે બુદ્ધિર્ અર્થાન્તરાશ્રયા ॥

સ્વભાવો વ્યપદેશ્યો વા સામર્થ્યં વાવતિષ્ઠતે
સર્વસ્યાન્તે યતસ્ તસ્માદ્ વ્યવહારો ન કલ્પતે ॥

યદા ભેદાન્ પરિત્યજ્ય બુદ્ધ્યૈક ઇવ ગૃહ્યતે
વ્યક્ત્યાત્મૈવ તદા તત્ર બુદ્ધિર્ એકા પ્રવર્તતે ॥

ભેદરૂપૈર્ અનુસ્યૂતં યદૈકમ્ ઇવ મન્યતે
સમૂહાવગ્રહા બુદ્ધિર્ બહુભ્યો જાયતે તદા ॥

*યદા સહવિવક્ષાયામ્ એકબુદ્ધિનિબન્ધનઃ
બદ્ધાવયવવિચ્છેદઃ સમુદાયો ઽભિધીયતે ॥

*પ્રતિક્રિયં સમાપ્તત્વાદ્ એકો ભેદસમન્વિતઃ
દ્વન્દ્વે દ્વિત્વાદિભેદેન તદાસાવ્ ઉપગમ્યતે ॥

સકૃત્પ્રવૃત્તાવ્ એકત્વમ્ આવૃત્તૌ સદૃશાત્મતામ્
ભિન્નાત્મકાનાં વ્યક્તીનાં ભેદાપોહાત્ પ્રપદ્યતે ॥

અનુપ્રવૃત્તેતિ યથા ભિન્ના બુદ્ધિઃ પ્રતીયતે
અર્થો વ્યાવૃત્તરૂપો ઽપિ તથા તત્ત્વેન ગૃહ્યતે ॥

સરૂપાણાં ચ સર્વેષાં ન ભેદોપનિપાતિનઃ
વિદ્યન્તે વાચકાઃ શબ્દા નાપિ ભેદો ઽવધાર્યતે ॥

જ્ઞાનશબ્દાર્થવિષયા વિશેષા યે વ્યવસ્થિતાઃ
તેષાં દુરવધારત્વાજ્ જ્ઞાનાદ્યેકત્વદર્શનમ્ ॥

જ્ઞાનેષ્વ્ અપિ યથાર્થેષુ તથા સર્વેષુ જાતયઃ
સંસર્ગદર્શને સન્તિ તાશ્ ચાર્થસ્ય પ્રસાધિકાઃ ॥

જ્ઞેયસ્થમ્ એવ સામાન્યં જ્ઞાનાનામ્ ઉપકારકમ્
ન જાતુ જ્ઞેયવજ્ જ્ઞાનં પરરૂપેણ રૂપ્યતે ॥

યથા જ્યોતિઃ પ્રકાશેન નાન્યેનાભિપ્રકાશ્યતે
જ્ઞાનાકારસ્ તથાન્યેન ન જ્ઞાનેનોપગૃહ્યતે ॥

*ન ચાત્મસમવેતસ્ય સામાન્યસ્યાવધારણે
જ્ઞાનશક્તિઃ સમર્થા સ્યાજ્ જ્ઞાતસ્યાન્યસ્ય વસ્તુનઃ ॥

*અયૌગપદ્યે જ્ઞાનાનામ્ અસ્યેત્ય્ અગ્રહણં ન ચ
યથોપલબ્ધિ સ્મરણમ્ ઉપલબ્ધે ચ જાયતે ॥

ઘટજ્ઞાનમ્ ઇતિ જ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનવિલક્ષણમ્
ઘટ ઇત્ય્ અપિ યજ્ જ્ઞાનં વિષયોપનિપાતિ તત્ ॥

યતો વિષયરૂપેણ જ્ઞાનરૂપં ન ગૃહ્યતે
અર્થરૂપવિવિક્તં ચ સ્વરૂપં નાવધાર્યતે ॥