વાક્યપદીય · અધ્યાય 1

અનાદિનિધનમ્ બ્રહ્મ શબ્દતત્ત્વં યદ્ અક્ષરમ્
વિવર્તતે ઽર્થભાવેન પ્રક્રિયા જગતો યતઃ ॥

એકમ્ એવ યદ્ આમ્નાતં ભિન્નશક્તિવ્યપાશ્રયાત્
અપૃથક્ત્વે ઽપિ શક્તિભ્યઃ પૃથક્ત્વેનેવ વર્તતે ॥

અધ્યાહિતકલાં યસ્ય કાલશક્તિમ્ ઉપાશ્રિતાઃ
જન્માદયો વિકારાઃ ષડ્ ભાવભેદસ્ય યોનયઃ ॥

એકસ્ય સર્વબીજસ્ય યસ્ય ચેયમ્ અનેકધા
ભોક્તૃભોક્તવ્યરૂપેણ ભોગરૂપેણ ચ સ્થિતિઃ ॥

પ્રાપ્ત્યુપાયો ઽનુકારશ્ ચ તસ્ય વેદો મહર્ષિભિઃ
એકો ઽપ્ય્ અનેકવર્ત્મેવ સમામ્નાતઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥

ભેદાનાં બહુમાર્ગત્વં કર્મણ્ય્ એકત્ર ચાણ્ગતા
શબ્દાનાં યતશક્તિત્વં તસ્ય શાખાસુ દૃષ્યતે ॥

સ્મૃતયો બહુરૂપાસ્ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનાઃ
તમ્ એવાશ્રિત્ય લિઙ્ગેભ્યો વેદવિદ્ભિઃ પ્રકલ્પિતાઃ ॥

તસ્યાર્થવાદરૂપાણિ નિશ્રિતાઃ સ્વવિકલ્પજાઃ
એકત્વિનાં દ્વૈતિનાં ચ પ્રવાદા બહુધાગતા ॥

સત્યા વિસુદ્ધિસ્ તત્રોક્તા વિદ્યૈવેકપદાગમા
યુક્તા પ્રણવરૂપેણ સર્વવાદાવિરોધિના ॥

વિધાતુસ્ તસ્ય લોકાનામ્ અઙ્ગોપાઙ્ગનિબન્ધનાઃ
વિદ્યાભેદાઃ પ્રતાયન્તે જ્નાનસંસ્કારહેતવઃ ॥

આસન્નં બ્રહ્મણસ્ તસ્ય તપસામ્ ઉત્તમં તપઃ
પ્રથમં છન્દસામ્ અઙ્ગમ્ આહુર્ વ્યાકરણં બુધાઃ ॥

પ્રાપ્તરૂપવિભાગાયા યો વાચઃ પરમો રસઃ
યત્ તત્ પુણ્યતમં જ્યોતિસ્ તસ્ય માર્ગો ઽયમ્ આન્જસસ્ઃ ॥

અર્થપ્રવૃત્તિતત્ત્વાનાં શબ્દા એવ નિબન્ધનમ્
તત્ત્વાવબોદ્જઃ શબ્દાનં નાસ્તિ વ્યાકરણાદ્ ઋતે ॥

તદ્ દ્વારમ્ અપવર્ગસ્ય વાઙ્મલાનાં ચિકિત્સિતમ્
પવિત્રં સર્વવિદ્યાનામ્ અધિવિદ્યં પ્રકાસતે ॥

યથાર્થજાતયઃ સર્વાઃ સબાકૃતિનિબન્ધનાઃ
તથૈવ લોકે વિદ્યાનામ્ એસા વિદ્યા પરાયનમ્ ॥

ઇદમ્ આદ્યં પદસ્થાનં સિદ્ધિસોપાનપર્વણામ્
ઇયં સા મોક્ષમાણાનામ્ અજિહ્મા રાજપદ્ધતિઃ ॥

અત્રાતીતવિપર્યાસઃ કેવલામ્ અનુપસ્યતિ
છન્દસ્યસ્ છન્દસાં યોનિમ્ આત્મા છન્દોમયીં તનુમ્ ॥

પ્રત્યસ્થમિતભેદાયા યદ્ વાચો રૂપમ્ ઉત્તમમ્
યદ્ અસ્મિન્ન્ એવ તમસિ જ્યોતિઃ સુદ્ધં વિવર્તતે ॥

વૈકૃતં સમતિ ક્રાન્તા મૂર્તિવ્યાપારદર્શનમ્
વ્યતીત્યાલોકતમસી પ્રકાશં યમ્ ઉપાસતે ॥

યત્ર વાચો નિમેત્તાનિ ચિહ્નાનીવાક્ષરસ્મૃતેઃ
શબ્દપૂર્વેણ યોગેન ભાસન્તે પ્રતિબિમ્બવત્ ॥

અથર્વણામ્ અઙ્ગિરસાં સાંનામ્ ઋગ્યજુષસ્ય ચ
યસ્મિન્ન્ ઉચ્ચાવચા વર્ણાઃ પૃથક્સ્થિતપરિગ્રહાઃ ॥

યદ્ એકં પ્રક્રિયાભેદૈર્ બહુધા પ્રવિભજ્યતે
તદ્ વ્યાકરણં આગમ્ય પરં બ્રહ્માધિગમ્યતે ॥

નિત્યાઃ શબ્દાર્થસંબન્ધાસ્ તત્રામ્નાતા મહર્ષિભિઃ
સૂત્રાણાં સાનુતન્ત્રાણાં ભાષ્યાણાં ચ પ્રણેતૃભિઃ ॥

અપોદ્ધારપદાર્થાઃ યે યે ચાર્થાઃ સ્થિતલક્ષણાઃ
અન્વાખ્યેયાશ્ ચ યે શબ્દા યે ચાપિ પ્રતિપાદકાઃ ॥

કાર્યકારણભાવેન યોગ્યભાવેન ચ સ્થિતાઃ
ધર્મે યે પ્રત્યયે ચાઙ્ગં સંબન્ધાઃ સાધ્વસાધુષુ ॥

તે લિઙ્ગૈશ્ ચ સ્વશબ્દૈશ્ ચ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્ન્ ઉપવર્ણિતાઃ
સ્મૃત્યર્થમ્ અનુગમ્યન્તે કે ચિદ્ એવ યથાગમમ્ ॥

શિષ્ટેભ્ય આગમાત્ સિદ્ધાઃ સાધવો ધર્મસાધનમ્
અર્થપ્રત્યાયનાભેદે વિપરીતાસ્ ત્વ્ અસાધવઃ ॥

નિત્યત્વે કૃતકત્વે વા તેષામ્ આદિર્ ન વિદ્યતે
પ્રાણિનામ્ ઇવ સા ચૈષા વ્યવસ્થાનિત્યતોચ્યતે ॥

નાનર્થિકામ્ ઇમાં કશ્ ચિદ્ વ્યવસ્થાં કર્તુમ્ અર્હતિ
તસ્માન્ નિબધ્યતે શિષ્ટૈઃ સાધુત્વવિષયા સ્મૃતિઃ ॥

ન ચાગમાદ્ ઋતે ધર્મસ્ તર્કેણ વ્યવતિષ્ઠતે
ઋષીણામ્ અપિ યજ્ જ્ઞાનં તદ્ અપ્ય્ આગમપૂર્વકમ્ ॥

ધર્મસ્ય ચાવ્યવચ્છિન્નાઃ પન્થાનો યે વ્યવસ્થિતાઃ
ન તાંલ્ લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ કશ્ ચિત્ તર્કેણ બાધતે ॥

અવસ્થાદેશકાલાનાં ભેદાદ્ ભિન્નાસુ શક્તિષુ
ભાવાનામ્ અનુમાનેન પ્રસિદ્ધિર્ અતિદુર્લભા ॥

નિર્જ્ઞાતશક્તેર્ દ્રવ્યસ્ય તાં તાન્ અર્થક્રિયાં પ્રતિ
વિશિષ્ટદ્રવ્યસંબન્ધે સા શક્તિઃ પ્રતિબધ્યતે ॥

યત્નેનાનુમિતો ઽપ્ય્ અર્થઃ કુશલૈર્ અનુમાતૃભિઃ
અભિયુક્તતરૈર્ અન્યૈર્ અન્યથૈવોપપાદ્યતે ॥

પરેષામ્ અસમાખ્યેયમ્ અભ્યાસાદ્ એવ જાયતે
મણિરૂપ્યાદિવિજ્ઞાનં તદ્વિદાં નાનુમાનિકમ્ ॥

પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ વ્યતિક્રમ્ય વ્યવસ્થિતાઃ
પિતૃરક્ષઃપિશાચાનાં કર્મજા એવ સિદ્ધયઃ ॥

આવિર્ભૂતપ્રકાશાનામ્ અનુપપ્લુતચેતસામ્
અતીતાનાગતજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાન્ ન વિશિષ્યતે ॥

અતીન્દ્રિયાન્ અસંવેદ્યાન્ પશ્યન્ત્ય્ આર્ષેણ ચક્ષુષા
યે ભાવાન્ વચનં તેષાં નાનુમાનેન બાધતે ॥

યો યસ્ય સ્વમ્ ઇવ જ્ઞાનં દર્શનં નાતિશઙ્કતે
સ્થિતં પ્રત્યક્ષપક્ષે તં કથમ્ અન્યો નિવર્તયેત્ ॥

ઇદં પુણ્યમ્ ઇદં પાપમ્ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ પદદ્વયે
આચણ્ડાલમનુષ્યાણામ્ અલ્પં શાસ્ત્રપ્રયોજનમ્ ॥

ચૈતન્યમ્ ઇવ યશ્ ચાયમ્ અવિચ્છેદેન વર્તતે
આગમસ્ તમ્ ઉપાસીનો હેતુવાદૈર્ ન બાધ્યતે ॥

હસ્તસ્પર્શાદ્ ઇવાન્ધેન વિષમે પથિ ધાવતા
અનુમાનપ્રધાનેન વિનિપાતો ન દુર્લભઃ ॥

તસ્માદ્ અકૃતકં શાસ્ત્રં સ્મૃતિં ચ સનિબન્ધનામ્
આશ્રિત્યારભ્યતે શિષ્ટૈઃ સાધુત્વવિષયા સ્મૃતિઃ ॥

દ્વાવ્ ઉપાદાનશબ્દેષુ શબ્દૌ શબ્દવિદો વિદુઃ
એકો નિમિત્તં શબ્દાનામ્ અપરો ઽર્થે પ્રયુજ્યતે ॥

અવિભક્તો વિભક્તેભ્યો જાયતે ઽર્થસ્ય વાચકઃ
શબ્દસ્ તત્રાર્થરૂપાત્મા સંબન્ધમ્ ઉપગચ્છતિ ॥

આત્મભેદં તયોઃ કે ચિદ્ અસ્તીત્ય્ આહુઃ પુરાણગાઃ
બુદ્ધિભેદાદ્ અભિન્નસ્ય ભેદમ્ એકે પ્રચક્ષતે ॥

અરણિસ્થં યથા જ્યોતિઃ પ્રકાશાન્તરકારણમ્
તદ્વચ્ છબ્દો ઽપિ બુદ્ધિસ્થઃ શ્રુતીનાં કારણં પૃથક્ ॥

વિતર્કિતઃ પુરા બુદ્ધ્યા ક્વ ચિદ્ અર્થે નિવેશિતઃ
કરણેભ્યો વિવૃત્તેન ધ્વનિના સો ઽનુગૃહ્યતે ॥

નાદસ્ય ક્રમજાતત્વાન્ ન પૂર્વો ન પરશ્ ચ સઃ
અક્રમઃ ક્રમરૂપેણ ભેદવાન્ ઇવ જાયતે ॥

પ્રતિબિમ્બં યથાન્યત્ર સ્થિતં તોયક્રિયાવશાત્
તત્પ્રવૃત્તિમ્ ઇવાન્વેતિ સ ધર્મઃ સ્ફોટનાદયોઃ ॥

આત્મરૂપં યથા જ્ઞાને જ્ઞેયરૂપં ચ દૃશ્યતે
અર્થરૂપં તથા શબ્દે સ્વરૂપં ચ પ્રકાશતે ॥

આણ્ડભાવમ્ ઇવાપન્નો યઃ ક્રતુઃ શબ્દસંજ્ઞકઃ
વૃત્તિસ્ તસ્ય ક્રિયારૂપા ભાગશો ભજતે ક્રમમ્ ॥

યથૈકબુદ્ધિવિષયા મૂર્તિર્ આક્રિયતે પટે
મૂર્ત્યન્તરસ્ય ત્રિતયમ્ એવં શબ્દે ઽપિ દૃશ્યતે ॥

યથા પ્રયોક્તુઃ પ્રાગ્ બુદ્ધિઃ શબ્દેષ્વ્ એવ પ્રવર્તતે
વ્યવસાયો ગ્રહીતૄણામ્ એવં તેષ્વ્ એવ જાયતે ॥

અર્થોપસર્જનીભૂતાન્ અભિધેયેષુ કેષુ ચિત્
ચરિતાર્થાન્ પરાર્થત્વાન્ ન લોકઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

ગ્રાહ્યત્વં ગ્રાહકત્વં ચ દ્વે શક્તી તેજસો યથા
તથૈવ સર્વશબ્દાનામ્ એતે પૃથગ્ અવસ્થિતે ॥

વિષયત્વમ્ અનાપન્નૈઃ શબ્દૈર્ નાર્થઃ પ્રકાશ્યતે
ન સત્તયૈવ તે ઽર્થાનામ્ અગૃહીતાઃ પ્રકાશકાઃ ॥

અતો ઽનિર્જ્ઞાતરૂપત્વાત્ કિમ્ આહેત્ય્ અભિધીયતે
નેન્દ્રિયાણાં પ્રકાશ્યે ઽર્થે સ્વરૂપં ગૃહ્યતે તથા ॥

ભેદેનાવગૃહીતૌ દ્વૌ શબ્દધર્માવ્ અપોદ્ધૃતૌ
ભેદકારેષુ હેતુત્વમ્ અવિરોધેન ગચ્છતઃ ॥

વૃદ્ધ્યાદયો યથા શબ્દાઃ સ્વરૂપોપનિબન્ધનાઃ
આદૈચ્પ્રત્યાયિતૈઃ શબ્દૈઃ સંબન્ધં યાન્તિ સંજ્ઞિભિઃ ॥

અગ્નિશબ્દસ્ તથૈવાયમ્ અગ્નિશબ્દનિબન્ધનઃ
અગ્નિશ્રુત્યૈતિ સંબન્ધમ્ અગ્નિશબ્દાભિધેયયા ॥

યો ય ઉચ્ચાર્યતે શબ્દો નિયતં ન સ કાર્યભાક્
અન્યપ્રત્યાયને શક્તિર્ ન તસ્ય પ્રતિબધ્યતે ॥

ઉચ્ચરન્ પરતન્ત્રત્વાદ્ ગુણઃ કાર્યૈર્ ન યુજ્યતે
તસ્માત્ તદર્થૈઃ કાર્યાણાં સંબન્ધઃ પરિકલ્પ્યતે ॥

સામાન્યમ્ આશ્રિતં યદ્ યદ્ ઉપમાનોપમેયયોઃ
તસ્ય તસ્યોપમાનેષુ ધર્મો ઽન્યો વ્યતિરિચ્યતે ॥

ગુણઃ પ્રકર્ષહેતુર્ યઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણોપદિશ્યતે
તસ્યાશ્રિતાદ્ ગુણાદ્ એવ પ્રકૃષ્ટત્વં પ્રતીયતે ॥

તસ્યાભિધેયભાવેન યઃ શબ્દઃ સમવસ્થિતઃ
તસાપ્ય્ ઉચ્ચારણે રૂપમ્ અન્યત્ તસ્માદ્ વિવિચ્યતે ॥

પ્રાક્ સમ્જ્ઞિનાભિસંબન્ધાત્ સંજ્ઞા રૂપપદાર્થિકા
ષષ્ટ્યાશ્ ચ પ્રથમાયાશ્ ચ નિમિત્તત્વાય કલ્પતે ॥

તત્રાર્થવત્ત્વાત્ પ્રથમા સંજ્ઞાશબ્દાદ્ વિધીયતે
અસ્યેતે વ્યતિરેકશ્ ચ તદર્થાદ્ એવ જાયતે ॥

સ્વં રૂપમ્ ઇતિ કૈશ્ ચિત્ તુ વ્યક્તિઃ સંજ્ઞોપદિશ્યતે
જાતેઃ કાર્યાણિ સંસૃષ્ટા જાતિસ્ તુ પ્રતિપદ્યતે ॥

સંજ્ઞિનીં વ્યક્તિમ્ ઇચ્છન્તિ સૂત્રે ગ્રાહ્યામ્ અથાપરે
જાતિપ્રત્યાયિતા વ્યક્તિઃ પ્રદેશેષૂપતિષ્ઠતે ॥

કાર્યત્વે નિત્યતાયાં વા કે ચિદ્ એકત્વવાદિનઃ
કાર્યત્વે નિત્યતાયાં વા કે ચિન્ નાનાત્વવાદિનઃ ॥

પદભેદે ઽપિ વર્ણાનામ્ એકત્વં ન નિવર્તતે
વાક્યેષુ પદમ્ એકં ચ ભિન્નેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપલભ્યતે ॥

ન વર્ણવ્યતિરેકેણ પદમ્ અન્યચ્ ચ વિદ્યતે
વાક્યં વર્ણપદાભ્યાં ચ પ્રવિભાગો ન કશ્ ચન ॥

પદે ન વર્ણા વિદ્યન્તે વર્ણેષ્વ્ અવયવા ન ચ
વાક્યાત્ પદાનામ્ અત્યન્તં પ્રવિભાગો ન કશ્ ચન ॥

ભિન્નદર્શનમ્ આશ્રિત્ય વ્યવહારો ઽનુગમ્યતે
તત્ર યન્ મુખ્યમ્ એકેષાં તત્રાન્યેષાં વિપર્યયઃ ॥

સ્ફોતસ્યાભિન્નકાલસ્ય ધ્વનિકાલાનુપાતિનઃ
ગ્રહણોપાધિભેદેન વૃત્તિભેદં પ્રચક્ષતે ॥

સ્વભાવભેદાન્ નિત્યત્વે હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદિષુ
પ્રાકૃતસ્ય ધ્વનેઃ કાલઃ શબ્દસ્યેત્ય્ ઉપચર્યતે ॥

શબ્દસ્ય ગ્રહણે હેતુઃ પ્રાકૃતો ધ્વનિર્ ઇષ્યતે
સ્થિતિભેદનિમિત્તત્વં વૈકૃતઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

શબ્દસ્યોર્ધ્વમ્ અભિવ્યક્તેર્ વૃત્તિભેદં તુ વૈકૃતઃ
ધ્વનયઃ સમુપોહન્તે સ્ફોટાત્મા તૈર્ ન ભિદ્યતે ॥

ઇન્દ્રિયસ્યૈવસંસ્કારઃ શબ્દસ્યૈવોભવસ્ય વા
ક્રિયતે ધ્વનિભિર્ વાદાસ્ ત્રયો ઽભિવ્યક્તિવાદિનામ્ ॥

ઇન્દ્રિયસ્યૈવ સંસ્કારઃ સમાધાનાઞ્જનાદિભિઃ
વિષયસ્ય તુ સંસ્કારઃ તદ્ગન્ધપ્રતિપત્તયે ॥

ચક્ષુષઃ પ્રાપ્યકારિત્વે તેજસા તુ દ્વયોર્ અપિ
વિષયેન્દ્રિયયોર્ ઇષ્ટા સંસ્કારઃ સ ક્રમો ધ્વનેઃ ॥

સ્ફોટરૂપાવિભાગેન ધ્વનેર્ ગ્રહણમ્ ઇષ્યતે
કૈશ્ ચિત્ ધ્વનિર્ અસંવેદ્યઃ સ્વતન્ત્રો ઽન્યૈઃ પ્રકલ્પિતઃ ॥

યથાનુવાકઃ શ્લોકો વા સોઢત્વમ્ ઉપગચ્છતે
આવૃત્ત્યા ન તુ સ ગ્રન્થઃ પ્રત્યાવૃત્તિ નિરૂપ્યતે ॥

પ્રત્યયૈર્ અનુપાખ્યેયૈર્ ગ્રહણાનુગુણૈસ્ તથા
ધ્વનિપ્રકાશિતે શબ્દે સ્વરૂપમ્ અવધાર્યતે ॥

નાદૈર્ આહિતબીજાયામ્ અન્ત્યેન ધ્વનિના સહ
આવૃત્તપરિપાકાયાં બુદ્ધૌ શબ્દો ઽવધાર્યતે ॥

અસતશ્ ચાન્તરાલે યાઞ્ છબ્દાન્ અસ્તીતિ મન્યતે
પ્રતિપત્તુર્ અશક્તિઃ સા ગ્રહણોપાય એવ સઃ ॥

ભેદાનુકારો જ્ઞાનસ્ય વાચશ્ ચોપપ્લવો ધ્રુવઃ
ક્રમોપસૃષ્ટરૂપા વાગ્ જ્ઞાનં જ્ઞેયવ્યપાશ્રયમ્ ॥

*જ્ઞેયેન ન વિના જ્ઞાનં વ્યવહારે ઽવતિષ્ઠતે
નાલબ્ધક્રમયા વાચા કશ્ ચિદ્ અર્થો ઽભિધીયતે ॥

યથાદ્યસંખ્યાગ્રહણમ્ ઉપાયઃ પ્રતિપત્તયે
સંખ્યાન્તરાણાં ભેદે ઽપિ તથા શબ્દાન્તરશ્રુતિઃ ॥

પ્રત્યેકં વ્યઞ્જકા ભિન્ન વર્ણવાક્યપદેષુ યે
તેષામ્ અત્યન્તભેદે ઽપિ સંકીર્ણા ઇવ શક્તયઃ ॥

યથૈવ દર્શનૈઃ પૂર્વૈર્ દૂરાત્ સંતમસે ઽપિ વા
અન્યથાકૃત્ય વિષયમ્ અન્યથૈવાધ્યવસ્યતિ ॥

વ્યજ્યમાને તથા વાક્યે વાક્યાભિવ્યક્તિહેતુભિઃ
ભાગાવગ્રહરૂપેણ પૂર્વં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥

યથાનુપૂર્વીનિયમો વિકારે ક્ષીરબીજયોઃ
તથૈવ પ્રતિપત્તૄણાં નિયતો બુદ્ધિષુ ક્રમઃ ॥

ભાગવત્સ્વ્ અપિ તેષ્વ્ એવ રૂપભેદો ધ્વનેઃ ક્રમાત્
નિર્ભાગેષ્વ્ અભ્યુપાયો વા ભાગભેદપ્રકલ્પનમ્ ॥

અનેકવ્યક્ત્યભિવ્યઙ્ગ્યા જાતિઃ સ્ફોટ ઇતિ સ્મૃતા
કૈશ્ ચિત્ વ્યક્તય એવાસ્ય ધ્વનિત્વેન પ્રકલ્પિતાઃ ॥

અવિકારસ્ય શબ્દસ્ય નિમિત્તૈર્ વિકૃતો ધ્વનિઃ
ઉપલબ્ધૌ નિમિત્તત્વમ્ ઉપયાતિ પ્રકાશવત્ ॥

ન ચાનિત્યેષ્વ્ અભિવ્યક્તિર્ નિયમેન વ્યવસ્થિતા
આશ્રયૈર્ અપિ નિત્યાનાં જાતીનાં વ્યક્તિર્ ઇષ્યતે ॥

દેશાદિભિશ્ ચ સંબન્ધો દૃષ્ટઃ કાયવતામ્ અપિ
દેશભેદવિકલ્પે ઽપિ ન ભેદો ધ્વનિશબ્દયોઃ ॥

ગ્રહણગ્રાહ્યયોઃ સિદ્ધા યોગ્યતા નિયતા યથા
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવે ઽપિ તથૈવ સ્ફોટનાદયોઃ ॥

સદૃશગ્રહણાનાં ચ ગન્ધાદીનાં પ્રકાશકમ્
નિમિત્તં નિયતં લોકે પ્રતિદ્રવ્યમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

પ્રકાશકાનાં ભેદાંશ્ ચ પ્રકાશ્યો ઽર્થો ઽનુવર્તતે
તૈલોદકાદિભેદે તત્ પ્રત્યક્ષં પ્રતિબિમ્બકે ॥

વિરુદ્ધપરિમાણેષુ વજ્રાદર્શતલાદિષુ
પર્વતાદિસરૂપાણાં ભાવાનાં નાસ્તિ સંભવઃ ॥

તસ્માદ્ અભિન્નકાલેષુ વર્ણવાક્યપદાદિષુ
વૃત્તિકાલઃ સ્વકાલશ્ ચ નાદભેદાદ્ વિભજ્યતે ॥

યઃ સંયોગવિભાગાભ્યાં કરણૈર્ ઉપજન્યતે
સ સ્ફોટઃ શબ્દજાઃ શબ્દા ધ્વનયો ઽન્યૈર્ ઉદાહૃતાઃ ॥

અલ્પે મહતિ વા શબ્દે સ્ફોટકાલો ન ભિદ્યતે
પરસ્ તુ શબ્દસંતાનઃ પ્રચયાપચયાત્મકઃ ॥

દૂરાત્ પ્રભેવ દીપસ્ય ધ્વનિમાત્રં તુ લક્ષ્યતે
ઘણ્ટાદૂનાં ચ શબ્દેષુ વ્યક્તો ભેદઃ સ દૃશ્યતે ॥

દ્રવ્યાભિઘાતાત્ પ્રચિતૌ ભિન્નૌ દીર્ઘપ્લુતાવ્ અપિ
કમ્પે તૂપરતે જાતા નાદા વૃત્તેર્ વિશેષકાઃ ॥

અનવસ્થિતકમ્પે ઽપિ કરણે ધ્વનયો ઽપરે
સ્ફોટાદ્ એવોપજાયન્તે જ્વાલા જ્વાલાન્તરાદ્ ઇવ ॥

વાયોર્ અણૂનાં જ્ઞાનસ્ય શબ્દત્વાપત્તિર્ ઇષ્યતે
કૈશ્ ચિદ્ દર્શનભેદો હિ પ્રવાદેષ્વ્ અનવસ્થિતઃ ॥

*લબ્ધક્રિયાઃ પ્રયત્નેન વક્તુર્ ઇચ્ચ્ચાનુવર્તિના
સ્થાનેષ્વ્ અભિહતો વાયુઃ શબ્દત્વં પ્રતિપદ્યતે ॥

*તસ્ય કારણસામર્થ્યાદ્ વેગપ્રચયધર્મણઃ
સંનિપાતાદ્ વિભજ્યન્તે સારવત્યો ઽપિ મૂર્તયઃ ॥

*અણવઃ સર્વશક્તિત્વાદ્ ભેદસંસર્ગવૃત્તયઃ
છાયાતપતમઃશબ્દ ભાવેન પરિણામિનઃ ॥

*સ્વશક્તૌ વ્યજ્યમાનાયાં પ્રયત્નેન સમીરિતાઃ
અભ્રાણીવ પ્રચીયન્તે શબ્દાખ્યાઃ પરમાણવઃ ॥

*અથાયમ્ આન્તરો જ્ઞાતા સૂક્ષ્મવાગાત્મનિ સ્થિતઃ
વ્યક્તયે સ્વસ્ય રૂપસ્ય શબ્દત્વેન વિવર્તતે ॥

*સ મનોભાવમ્ આપદ્ય તેજસા પાકમ્ આગતઃ
વાયુમ્ આવિશતિ પ્રાણમ્ અથાસૌ સમુદીર્યતે ॥

*અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય વાયુર્ આશ્રયતાં ગતઃ
તદ્ધર્મેણ સમાવિષ્ટસ્ તેજસૈવ વિવર્તતે ॥

*વિભજન્ સ્વાત્મનો ગ્રન્થીઞ્ છ્રુતિરૂપૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ
પ્રાણો વર્ણાન્ અભિવ્યજ્ય વર્ણેષ્વ્ એવોપલીયતે ॥

*આત્મા બુદ્ધ્યા સમર્થ્યાર્થાન્ મનો યુઙ્ક્તે વિવક્ષયા
મનઃ કાયાગ્નિમ્ આહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ ॥

અજસ્રવૃત્તિર્ યઃ શબ્દઃ સૂક્ષ્મત્વાન્ નોપલભ્યતે
વ્યજનાદ્ વાયુર્ ઇવ સ સ્વનિમિત્તાત્ પ્રતીયતે ॥

તસ્ય પ્રાણે ચ યા શક્તિર્ યા ચ બુદ્ધૌ વ્યવસ્થિતા
વિવર્તમાના સ્થાનિષુ સૈષા ભેદં પ્રપદ્યતે ॥

શબ્દેષ્વ્ એવાશ્રિતા શક્તિર્ વિશ્વસ્યાસ્ય નિબન્ધની
યન્નેત્રઃ પ્રતિભાત્માયં ભેદરૂપઃ પ્રતાયતે ॥

શબ્દાદિભેદઃ શબ્દેન વ્યાખ્યાતો રૂપ્યતે યતઃ
તસ્માદ્ અર્થવિધાઃ સર્વાઃ શબ્દમાત્રાસુ નિશ્રિતાઃ ॥

શબ્દસ્યપરિણામો ઽયમ્ ઇત્ય્ આમ્નાયવિદો વિદુઃ
છન્દોભ્ય એવ પ્રથમમ્ એતદ્ વિશ્વં પ્રવર્તતે ॥

વિભજ્ય બહુધાત્માનં સ ચ્છન્દસ્યઃ પ્રજાપતિઃ
છન્દોમયીભિર્ માત્રાભિર્ બહુધૈવ વિવેશ તમ્ ॥

સાધ્વી વાગ્ ભૂયસી યેષુ પુરુષેષુ વ્યવસ્થિતા
અધિકં વર્તતે તેષુ પુણ્યં રૂપં પ્રજાપતેઃ ॥

પ્રાજાપત્યં મહત્ તેજસ્ તત્પાત્રૈર્ ઇવ સંવૃત્તમ્
શરીરભેદે વિદુષાં સ્વાં યોનિમ્ ઉપધાવતિ ॥

યદ્ એતન્ મણ્ડલં ભાસ્વદ્ ધામ ચિત્રસ્ય રાધસઃ
તદ્ભાવમ્ અભિસંભૂય વિદ્યાયાં પ્રવિલીયતે ॥

ઇતિકર્તવ્યતા લોકે સર્વા શબ્દવ્યપાશ્રયા
યાં પૂર્વાહિતસંસ્કારો બાલો ઽપિ પ્રતિપદ્યતે ॥

આદ્યઃ કારણવિન્યાસઃ પ્રાણસ્યોર્ધ્વં સમીરણમ્
સ્થાનાનામ્ અભિઘાતશ્ ચ ન વિના શબ્દભાવનામ્ ॥

ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદ્ ઋતે
અનુવિદ્ધમ્ ઇવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ભાસતે ॥

વાગ્રૂપતા ચેત્ ઉત્ક્રામેદ્ અવબોધસ્ય શાશ્વતી
ન પ્રકાશઃ પ્રકાશેત સા હિ પ્રત્યવમર્શિની ॥

સા સર્વવિદ્યાશિલ્પાનાં કલાનાં ચોપબન્ધની
તદ્વશાદ્ અભિનિષ્પન્નં સર્વં વસ્તુ વિભજ્યતે ॥

સૈષા સંસારિણાં સંજ્ઞા બહિર્ અન્તશ્ ચ વર્તતે
તન્માત્રામ્ અવ્યતિક્રાન્તં ચૈતન્યં સર્વજાતિષુ ॥

અર્થક્રિયાસુ વાક્ સર્વાન્ સમીહયતિ દેહિનઃ
તદુત્ક્રાન્તૌ વિસંજ્ઞો ઽયં દૃશ્યતે કાષ્ટકુડ્યવત્ ॥

*ભેદોદ્ગ્રાહવિવર્તેન લબ્ધાકારપરિગ્રહા
આમ્નાતા સર્વવિદ્યાસુ વાગ્ એવ પ્રકૃતિઃ પરા ॥

*એકત્વમ્ અનતિક્રાન્તા વાઙ્નેત્રા વાઙ્નિબન્ધનાઃ
પૃથક્ પ્રત્યવભાસન્તે વાગ્વિભાગા ગવાદયઃ ॥

*ષડ્દ્વારં ષડધિષ્ઠાનાં [ષટ્પ્ર]બોધાં ષડવ્યયામ્
તે મૃત્યુમ્ અતિવર્તન્તે યે વૈ વાચમ્ ઉપાસતે ॥

પ્રવિભાગે યથા કર્તા તયા કાર્યે પ્રવર્તતે
અવિભાગે તથા સૈવ કાર્યત્વેનાવતિષ્ઠતે ॥

*પ્રવિભજ્યાત્મનાત્માનં સૃષ્ટ્વા ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્
સર્વેશ્વરઃ સર્વમયઃ સ્વપ્ને ભોક્તા પ્રવર્તતે ॥

સ્વમાત્રા પરમાત્રા વા શ્રુત્યા પ્રક્રમ્યતે યથા
તથૈવ રૂઢતામ્ એતિ તયા હ્ય્ અર્થો વિધીયતે ॥

અત્યન્તમ્ અતથાભૂતે નિમિત્તે શ્રુત્યપાશ્રયાત્
દૃશ્યતે ઽલાતચક્રાદૌ વસ્ત્વાકારનિરૂપણા ॥

અપિ પ્રયોક્તુર્ આત્માનં શબ્દમ્ અન્તર્ અવસ્થિતમ્
પ્રાહુર્ મહાન્તમ્ ઋષભં યેન સાયુજ્યમ્ ઇષ્યતે ॥

તસ્માદ્ યઃ શબ્દસંસ્કારઃ સા સિદ્ધિઃ પરમાત્મનઃ
તસ્ય પ્રવૃત્તિતત્ત્વજ્ઞસ્ તદ્ બ્રહ્મામૃતમ્ અશ્નુતે ॥

*પ્રાણવૃત્તિમ્ અતિક્રાન્તે વાચસ્ તત્ત્વે વ્યવસ્થિતઃ
ક્રમસંહારયોગેન સંહૃત્યાત્માનમ્ આત્મનિ ॥

*વાચઃ સંસ્કારમ્ આધાય વાચં જ્ઞાને નિવેશ્ય ચ
વિભજ્ય બન્ધનાન્ય્ અસ્યાઃ કૃત્વા તાં છિન્નબન્ધનામ્ ॥

*જ્યોતિર્ આન્તરમ્ આસાદ્ય ચ્છિન્નગ્રન્થિપરિગ્રહઃ
કારણજ્યોતિષૈકત્વં છિત્ત્વા ગ્રન્થીન્ પ્રવર્તતે ॥

ન જાત્વ્ અકર્તૃકમ્ કશ્ ચિદ્ આગમં પ્રતિપદ્યતે
બીજં સર્વાગમાપાયે ત્રય્ય્ એવાતો વ્યવસ્થિતા ॥

અસ્તં યાતેષુ વાદેષુ કર્તૃષ્વ્ અન્યેષ્વ્ અસત્સ્વ્ અપિ
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં લોકો ન વ્યતિવર્તતે ॥

જ્ઞાને સ્વાભાવિકે નાર્થઃ શાસ્ત્રૈઃ કશ્ ચન વિદ્યતે
ધર્મો જ્ઞાનસ્ય હેતુશ્ ચેત્ તસ્યામ્નાયો નિબન્ધનમ્ ॥

વેદશાસ્ત્રાવિરોધી ચ તર્કશ્ ચક્શુર્ અપશ્યતામ્
રૂપમાત્રાદ્ ધિ વાક્યાર્થઃ કેવલં નાતિતિષ્ઠતિ ॥

સતો ઽવિવક્ષા પારાર્થ્યં વ્યક્તિર્ અર્થસ્ય લૈઙ્ગિકી
ઇતિ ન્યાયો બહુવિધસ્ તર્કેણ પ્રવિભજ્યતે ॥

શબ્દાનામ્ એવ સા શક્તિસ્ તર્કો યઃ પુરુષાશ્રયઃ
સ શબ્દાનુગતો ન્યાયો ઽનાગમેષ્વ્ અનિબન્ધનઃ ॥

*યદ્ ઉદુમ્બરવર્ણાનાં ઘટીનાં મણ્ડલં મહત્
પીતં ન ગમયેત્ સ્વર્ગં કિં તત્ ક્રતુગતં નયેત્ ॥

રૂપાદયો યથા દૃષ્ટાઃ પર્યર્થં યતશક્તયઃ
શબ્દાસ્ તથૈવ દૃશ્યન્તે વિષાપહરણાદિષુ ॥

યથૈષાં તત્ર સામર્થ્યં ધર્મે ઽપ્ય્ એવં પ્રતીયતામ્
સાધૂનાં સાધુભિસ્ તસ્માદ્ વાચ્યમ્ અભ્યુદયાર્થિનામ્ ॥

સર્વો ઽદૃષ્ટફલાન્ અર્થાન્ આગમાત્ પ્રતિપદ્યતે
વિપરીતં ચ સર્વત્ર શક્યતે વક્તુમ્ આગમે ॥

સાધુત્વજ્ઞાનવિષયા સેયં વ્યાકરણસ્મૃતિઃ
અવિચ્છેદેન શિષ્ટાનામ્ ઇદં સ્મૃતિનિબન્ધનમ્ ॥

વૈખર્યા મધ્યમાયાશ્ ચ પશ્યન્ત્યાશ્ ચૈતદ્ અદ્ભુતમ્
અનેકતીર્થભેદાયાસ્ ત્રય્યા ચાચઃ પરં પરમ્ ॥

*ગૌર્ ઇવ પ્રક્ષરત્ય્ એકા રસમ્ ઉત્તમશાલિની
દિવ્યાદિવ્યેન રૂપેણ ભારતી ગૌઃ શુચિસ્મિતા ॥

*એતયોર્ અન્તરં પશ્ય સૂક્ષ્મયોઃ સ્પન્દમાનયોઃ
પ્રાણાપાનાન્તરે નિત્યમ્ એકા સર્વસ્ય તિષ્ઠતિ ॥

*અન્યા ત્વ્ અપ્રેર્યમાણૈવ વિના પ્રાણેન વર્તતે
જાયતે હિ તતઃ પ્રાણો વાચમ્ આપ્યાયયન્ પુનઃ ॥

*પ્રાણેનાપ્યાયિતા સૈવં વ્યવહારનિબન્ધની
સર્વસ્યોચ્છ્વાસમ્ આસાદ્ય ન વાગ્ વદતિ કર્હિ ચિત્ ॥

*ઘોષિણી જાતનિર્ઘોષા અઘોષા ચ પ્રવર્તતે
તયોર્ અપિ ચ ઘોષિણ્યા નિર્ઘોષૈવ ગરીયસી ॥

*સ્થાનેષુ વિવૃતે વાયૌ કૃતવર્ણપરિગ્રહા
વૈખરી વાક્ પ્રયોક્તૄણાં પ્રાણવૃત્તિનિબન્ધના ॥

*કેવલં બુદ્ધ્યુપાદાન ક્રમરૂપાનુપાતિની
પ્રાણવૃત્તિમ્ અતિક્રમ્ય મધ્યમા વાક્ પ્રવર્તતે ॥

*અવિભાગા તુ પશ્યન્તી સર્વતઃ સંહૃતક્રમા
સ્વરૂપજ્યોતિર્ એવાન્તઃ સૂક્ષ્મા વાગ્ અનપાયિની ॥

*પીયૂષાપૂર્યમાણાપિ નિત્યમ્ આગન્તુભિર્ મલૈઃ
અન્ત્યા કલેવ સોમસ્ય નાત્યન્તમ્ અભિધીયતે ॥

*યસ્યાં દૃષ્ટસ્વરૂપાયામ્ અધિકારો નિવર્તતે
પુરુષે ષોડશકલે તામ્ આહુર્ અમૃતાં કલામ્ ॥

*પ્રાપ્તોપરાગરૂપા સા વિપ્લવૈર્ અનુષઙ્ગિભિઃ
વૈખરી સત્ત્વમાત્રેવ ગુણૈર્ ન વ્યવકીર્યતે ॥

તદ્વિભાગાવિભાગાભ્યાં ક્રિયમાણામ્ અવસ્થિતમ્
સ્વભાવજ્ઞૈસ્ તુ ભાવાનાં દૃશ્યન્તે શબ્દશક્તયઃ ॥

અનાદિમ્ અવ્યવચ્છિન્નાં શ્રુતિમ્ આહુર્ અકર્તૃકામ્
શિષ્ટૈર્ નિબધ્યમાના તુ ન વ્યવચ્છિદ્યતે સ્મૃતિઃ ॥

અવિભાગાદ્ વિવૃત્તાનામ્ અભિખ્યા સ્વપ્નવચ્ છ્રુતૌ
ભાવતત્ત્વં તુ વિજ્ઞાય લિઙ્ગેભ્યો વિહિતા સ્મૃતિઃ ॥

કાયવાગ્બુદ્ધિવિષયા યે મલાઃ સમવસ્થિતાઃ
ચિકિત્સાલક્ષણાધ્યાત્મ શાસ્ત્રૈસ્ તેષાં વિશુદ્ધયઃ ॥

શબ્દઃ સંસ્કારહીનો યો ગૌર્ ઇતિ પ્રયુયુક્ષ્યતે
તમ્ અપભ્રંશમ્ ઇચ્છન્તિ વિશિષ્ટાર્થનિવેશિનમ્ ॥

અસ્વગોણ્યાદયઃ શબ્દાઃ સાધવો વિષયાન્તરે
નિમિત્તભેદાત્ સર્વત્ર સાધુત્વં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

તે સાધુષ્વ્ અનુમાનેન પ્રત્યયોત્પત્તિહેતવઃ
તાદાત્મ્યમ્ ઉપગમ્યેવ શબ્દાર્થસ્ય પ્રકાશકાઃ ॥

ન શિષ્ટૈર્ અનુગમ્યન્તે પર્યાયા ઇવ સાધવઃ
તે યતઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રેણ તસ્માત્ સાક્ષાદ્ અવાચકાઃ ॥

અંબ્વંબ્વ્ ઇતિ યથા બાલઃ શિક્ષમાણો ઽપભાષતે
અવ્યક્તં તદ્વિદાં તેન વ્યક્તૌ ભવતિ નિશ્ચયઃ ॥

એવં સાધૌ પ્રયોક્તવ્યે યો ઽપભ્રંશઃ પ્રયુજ્યતે
તેન સાધુવ્યવહિતઃ કશ્ ચિદ્ અર્થો ઽભિધીયતે ॥

પારંપર્યાદ્ અપભ્રંશા વિગુણેષ્વ્ અભિધાતૃષુ
પ્રસિદ્ધિમ્ આગતા યેન તેષાં સાધુર્ અવાચકઃ ॥

દૈવી વાગ્ વ્યતિકીર્ણેયમ્ અશક્તૈર્ અભિધાતૃભિઃ
અનિત્યદર્શિનાં ત્વ્ અસ્મિન્ વાદે બુદ્ધિવિપર્યયઃ ॥

ઉભયેષામ્ અવિચ્છેદાદ્ અન્યશબ્દવિવક્ષયા
યો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે શબ્દો ન સો ઽર્થસ્યાભિધાયકઃ ॥