Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary (with commentary) · Chapter 3
vāgeva vallī vāṇīlatā tasyāḥ kāpyalaukikī vicchittirjṛsbhate śobhā samallasati /
katham---padapallavāspadatayā /
padānyeva pallavāni suptiṅantānyeva patrāṇi tadāspadatayā tadāśrayatvena /
kīdṛśī vicchittiḥ---sarasatvasaṃpaducitā, rasavattvātiśayopapannā /
kiṃviśiṣṭā ca---vakratayā vakrabhāvenodbhāsate bhrājate yā sā tathoktā /
kīdṛśī---ujjvalā, chāyātiśayaramaṇīyā /
tāmevaṃvidhāmālocya vicārya vidagdhaṣaṭpadagaṇairvibudhaṣaṭcaraṇacakrairmadhu pīyatāṃ makaranda āsvādyatām /
kīdṛśam---vākyaprasūnāśrayam /
vākyānyeva padasamudāyarūpāṇi prasūnāni puṣpāṇyāśrayaḥ sthānaṃ yasya tattathoktam /
anyacca kīdṛśam---sphārāmodamanoharam /
sphāraḥ sphīto yo 'sāvāmodastaddharmaviśeṣastena manoharaṃ hṛdayahāri /
kathamāsvādyatām--navotkaṇṭhākulaṃ nūtanotkalikāvyagram /
madhukarasamūhāḥ khalu vallyāḥ prathamollasitapallavollekhamālocya pratitacetasaḥsamanantarodbhinnavastu sukumārakusumamakarandapānamahotsavamanubhavanti /
tadvadeva sahṛdayāḥ padāspadaṃ kāmapi vakratāvicchittimālocya navotkalikākalitacetaso vākyāśrayaṃ kimapi vakratājīvitasarvasvaṃ vicārayantviti tātparyārthaḥ /
atraikatra sarasatvaṃ svasamayasaṃbhavi rasārdratvam, anyatra śṛṅgārādivyañjakatvam /
vakrataikatra bālendusundarasaṃsthānayuktatvam, itaratra rūḍhyādivaicitryam /
vicchittirekatra suvibhaktapatratvam, anyatra kavikauśalakamanīyatā /
ujjvalatvamekatra parṇacchāyātiśaya yuktatvam aparatra saṃniveśasaundaryasamudayaḥ /
āmodaḥ puṣpeṣusaurabham, vākyeṣu tadvidāhlādakāritā /
madhu kusumeṣu makarandaḥ, vākyeṣu sakalakāvyakāraṇakalāpa saṃpatsamudaya iti /
iti śrīrājānakakuntakaviracite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre dvitīya unmeṣaḥ /
====================================================================
vakroktijīvitam tṛtīyonmeṣaḥ evaṃ pūrvasmin prakaraṇe vākyāvayavānāṃ padānāṃ yathāsaṃbhava vakrabhāvaṃ vicārayan vācakavakratāvicchittiprakāraṇāṃ dikpradarśanaṃ vihitavān /
idānīṃ vākyavakratāvaicitryamāsūtrayirtu vācyasya varṇanīyatayā prastāvādhikṛtasya vastuno vakrātāsvarūpaṃ nirūpayati, padārthāvabodhapūrvakatvād vākyārthāvasiteḥ---
udārasvaparispandasundaratvena varṇanam /
vastuno vakraśabdaikagocaratvena vakratā
vastuno varṇanīyatayā prastāvitasya padārthasya, yadevaṃvidhatvena varṇanaṃ sā tasya vakratā vakratvavicchittiḥ /
kiṃvidhatvenetyāha---udārasvaparispandasundaratvena /
udāraḥ sotkarṣaḥ sarvātiśāyī yaḥ svaparispandaḥ svabhāvamahimā tasya sundaratvaṃ saukumāryātiśayastena, atyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktatvena /
varṇanaṃ pratipādanam /
katham---vakraśabdaikagocaratvena /
vakro yo 'sau nānāvidhavakratāviśiṣṭaḥ śabdaḥ kaścideva vācakaviśeṣo vivakṣitārthasamarpaṇa samarthastasyaivaikasya kevalasya gocaratvena pratipādyatayā viṣayatvena /
vācyatveneti noktam, vyaṅgyatvenāpi pratipādanasaṃbhavāt /
tadidamuktaṃ bhavati---yadevaṃvidhe bhāvasvabhāvasausumāryavarṇanaprastāve bhūyasāṃ na vācyālaṅkārāṇāmupamādīnāmupayogayogyatā saṃbhavati, svabhāvasaukumāryātiśayamlānatāprasaṅgāt /
nanu ca saiṣā sahṛdayāhlādakāriṇī svabhāvoktiralaṅkāratayā samāmnāt, tasmāt kiṃ taddaṣaṇadurvyasanaprayāsena ? yatasteṣāṃ sāmānyavastudharmamātramalaṅkāryam, sātiśayasvabhāvasaundaryaparipoṣaṇamalaṅkāraḥ pratibhāsate /
tena svabhāvokteralaṅkāratvameva yuktiyuktamiti ye manyante tān prati samādhīyate---tadetannāticaturastram /
yasmādagatikagatinyāyena kāvyakaraṇaṃ na yathākathañcidanuṣṭheyatāmarhati, tadvidāhlādakārikāvyalakṣaṇaprastāvāt /
kiñca---anutkṛṣṭadharmayuktasya varṇanīyasyālaṅkaraṇamapyasamucitabhittibhāgollikhitālekhyavanna śobhātiśayakāritāmāvahati /
yasmādatyantaramaṇīyasvābhāvikadharmayuktaṃvarṇanīyavastu parigrahaṇīyam /
tathāvidhasya tasya yathāyogamaucityānusāreṇa rūpakādyalaṅkārayojanayā bhavitavyam /
etāvāṃstu viśeṣo yat svābhāvikasaukumāryaprādhānyena vivakṣitasya na bhūyasā rūpakādyalaṅkāraupakārāya kalpate, vastusvabhāvasaukumāryasya rasādiparipoṣaṇasya vā samācchādanaprasaṅgāt /
tathā caitasmin viṣaye sarvākāramalaṅkāryaṃ vilāsavatīva snānasamaya-virahavrataparigraha-suratāvasānādau nātyantamalaṅkaraṇasahatāṃ pratipadyate, svābhāvikasaukumāryasyaiva rasikahṛdayāhlādakāritvāt /
yathā
tāṃ prāṅmukhīṃ tatra niveśya tanvīṃ kṣaṇaṃ vyalambanta puro niṣaṇṇāḥ /
bhūtārthaśobhāhriyamāṇanetrāḥ prasādhane saṃnihite 'pi nāryaḥ
atra tathāvidhasvabhāvikasaukumāryamanoharaḥ śobhātiśayaḥ kaveḥ pratipādayitumabhipretaḥ /
asyā alaṅkaraṇakalāpakalanaṃ sahajacchāyātirodhānaśaṅkāspadatvena saṃbhāvitam /
yasmāt svābhāvikasaukumāryaprādhānyena varṇyamānasyodārasvaparispandamahimnaḥ sahajacchāyātirodhānavidhāyi pratītyantarāpekṣamalaṅkaraṇakalpanaṃ nopakāritāṃ pratipadyate /
viśeṣatastu---rasaparipoṣapeśalāyāḥ pratītervibhāvānubhāvavyabhicāryaucityavyatirekeṇa prakārāntareṇa pratipattiḥ prastutaśobhāparihārakāritāmāvahati /
tathā ca prathamatarataruṇītāruṇyāvatāraprabhṛtayaḥ padārthāḥ sukumāravasantādisamayasamunmeṣaparipoṣaparisamāptiprabhṛtayaśca svapratipādakavākyavakratāvyatirekeṇa bhūyasā na kasyacidalaṅkaraṇāntarasya kavibhiralaṅkaraṇīyatāmupanīyamānāḥ paridṛśyante /
yathā
smitaṃ kiñcinmugdhaṃ taralamadhuro dṛṣṭivibhavaḥ parispando vācāmabhinavavilāsoktisarasaḥ /
gatānāmārambhaḥ kisalayitalīlāparimalaḥ spṛśantyāstāruṇyaṃ kimiva hi na ramyaṃ mṛgadṛśaḥ
yathā vā
avyutpannamanobhavā madhurimasparśollasanmānasā bhinnāntaḥ karaṇaṃ dṛśau mukulayantyāghrātabhūtodbhramāḥ /
rāgecchāṃ na samāpayanti manasaḥ khedaṃ vinaivālasā vṛttāntaṃ na vidanti yānti ca vaśaṃ kanyā manojanmanaḥ
yathā ca
dormūlāvadhi iti
yathā vā
garbhagranthiṣu vīrudhāṃ sumanaso madhye 'ṅkuraṃ pallavā vāñchāmātraparigrahaḥ pikavadhūkaṇṭhodare pañcamaḥ /
kiṃ ca trīṇi jaganti jiṣṇu divasairdvitrairmanojanmano devasyāpi cirojjhitaṃ yadi bhavedabhyāsavaśyaṃ dhanuḥ
yathā vā
haṃsānāṃ ninadeṣu iti
yathā ca
sajjehi surahimāso ṇa dāva appei juaijaṇalakkhasahe /
ahiṇaasahaāramuhe ṇavapallavapattale aṇaṅgassa sare
sajjayati surabhimāso na tāvadarpayati yuvatijanalakṣyasahān /
abhīnavasahakāramukhān navapallavapatralānanaṅgasya śarān //
iti chāyā //
evaṃvidhaviṣaye svābhāvikasaukumāryaprādhānyena varṇyamānasya vastunastadācchādanabhayādeva na bhūyasā tatkavibhiralaṅkaraṇamupanibadhyate /
yadi vā kadācidupanibadhyate tattadeva svābhāvikaṃ saukumāryaṃ sutarāṃ samunmīlayitum, na punaralaṅkāravaicitryopapattaye /
yathā
dhautāñjane ca nayane sphaṭikācchakāntir- gaṇḍasthalī vigatakṛtrimarāgamoṣṭham /
aṅgāni dantiśiśudantavinirmalāni kiṃ yanna sundaramabhuttaruṇījanasya
atra "dantiśiśudantavinirmalāni" ityupamayā svābhāvikameva saundaryamunmīlitam /
yathā vā
akaṭhoravāraṇavadhūdantāṅkuraspardhinaḥiti
etadevātīva yuktayuktam /
yasmānmahākavīnāṃ prastutaucityānurodhena kadācit svābhāvikameva saundaryamaikarājyena vijṛmbhayitumabhipretaṃ bhavati, kadācid vividhāracanāvaicitryuktamiti /
atra pūrvasmin pakṣe, rūpakāderalaṅkāraṇakalāpasya nātyādṛtatvam /
aparasmin punaḥ sa evasutarāṃ samujjṛmbhate /
tasmādanena nyāyena sarvātiśāyinaḥ svābhāvikasaundaryalakṣaṇasya padārthaparispandasyālaṅkāryatvameva yuktiyuktatāmālambate, na punaralaṅkāraṇatvam /
sātiśayatvaśūnyadharmayuktasya vastuno vibhūṣitasyāpi piśācāderiva tadvidāhlādakāritvavirahādanupādeyatvamevetyalamatiprasaṅgena /
yadi vā prastutaucityamāhātmyānmukyatayā bhāvasvabhāvaḥ sātiśayatvena varṇyamānaḥ svamahimnā bhūṣaṇāntarāsahiṣṇuḥ svayameva śobhātiśayaśālitvādalaṅkāryo 'pyalaṅkaraṇamityabhidhīyate tadayamāsmākīnaeva pakṣaḥ /
tadatiriktavṛtteralaṅkārāntarasya tiraskāratātparyeṇābhidhānānnātra vayaṃ vivadāmahe /
evameṣaiva varṇyamānasya vastuno vakratetyutānyā kācidastītyāha--
aparā sahajāhāryakavikauśalaśālinī /
nirmitirnūtanollekhalokātikrāntagocarā
aparā dvitīyā varṇyamānavṛtteḥ padārthasya nirmitiḥ sṛṣṭiḥ /
vakrateti saṃbandhaḥ /
kīdṛśī---sahajāhāryakavikauśalaśālinī /
sahajaṃ svābhāvikamāhāryaṃ śikṣābhāyāsasamullāsitaṃ ca śaktivyutpattiparipākaprauḍhaṃ yat kavikauśalaṃ nirmātṛnaipuṇaṃ tena śālate ślāghyate yā sā tathoktā /
anyacca kīdṛśī---nūtanollekhalokātikrāntagocarā /
nūtanastatprathamo yo 'sāvullikhyata ityullekhastatkālamullikhyamānātiśayaḥ, tena lokātikrāntaḥ prasiddhavyāpārātītaḥ ko 'pi sarvātiśāyī gocaro viṣayo yasyāḥ sā tathokteti vigrahaḥ /
nirmitistena rūpeṇa vihitirityarthaḥ /
tadidamatra tātparyam--- yanna varṇyamānasvarūpāḥ padārthāḥ kavibhirabhūtāḥ santaḥ kriyante, kevalaṃ sattāmātreṇaiva parisphuratāṃ teṣāṃ tathāvidhaḥ ko 'pyatiśayaḥ purādhīyate, yena kāmapi sahṛdayahṛdayahāriṇīṃ ramaṇīyatāmadhiropyante /
tadidamuktam
līnaṃ vastuni
ityādi /
tadevaṃ sattāmātreṇaiva parisphurataḥ padārthasya ko 'pyalaukikaḥ śobhātiśayavidhāyī vicchittiviśeṣo 'bhidhīyate, yena nūtanacchāyāmano hāriṇā vāstavasthititirodhānapravaṇena nijāvabhāsodbhāsitasvarūpeṇa tatkālollikhita iva varṇanīyapadārthaparispandamahimā pratibhāsate, yena vidhātṛvyapadeśapātratāṃ pratipadyante kavayaḥ /
tadidamuktam
apāre kāvyasaṃsāre kavireva prajāpatiḥ /
yathāsmai rocate viśvaṃ tathedaṃ parivartate
saiṣā sahajāryabhedabhinnā varṇanīyasya vastuno dviprakārā vakratā /
tadevamāhāryā yeyaṃ sā prastutavicchittividhāpyalaṅkāravyatirekeṇa nānyā kācidupapadyate /
tasmād bahuvidhatatprakāraprabhedadvāreṇātyantavitatavyavahārāḥ paridṛśyante /
yathā
asyāḥ sargavidhau prajapatirabhūccandro nu kāntadyutiḥ śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣpākaraḥ /
vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ
atra kāntāyāḥ kimapi kāntimattvamasamavilāsasaṃpadāṃ padaṃ ca rasavattvamasāmānyasauṣṭhavaṃ ca saukumāryaṃ pratipādayituṃ pratyekaṃ tatparispandaprādhānyasamucitasaṃbhāvanānumānamāhātmyāt pṛthak pṛthagapūrvameva nirmāṇamutprekṣitam /
tathā ca kāraṇatritayasyāpyetasya sarveṣāṃ viśeṣaṇānāṃ svayam iti saṃbadhyamānametadeva sutarāṃ samuddīpayati /
yaḥ kila svayameva kāntadyutistasya saujanyasamucitādarocakitvāt kāntikatkāryakaraṇakauśalamevopapannam /
yaśca svayameva śṛṅgāraikarasastasya rasikatvāde rasavadvastuvidhānavaidagdhyamaucityaṃ bhajate /
yaśca svayameva puṣpākarastasyābhijātyādeva tathāvidhaḥ sukumāra eva sargaḥ samucitaḥ /
tathā cottarārdhe vyatirekamukhena trayasyāpyetasya kāntimattvāderviśeṣaṇairanyathānupapattirupapāditā /
yasmād vedābhyāsajaḍatvāt kāntimadvastuvidhānānabhijñatvam, viṣayavyāvṛttakautukatvād rasavatpadārthe vihitavaimukhyam, purāṇatvāt saukumāryasarasabhāvaviracanavairasyaṃ prajāpateḥ pratīyate /
tadevamutprekṣālakṣaṇo 'yamalaṅkāraḥ kavinā varṇanīyasya vastunaḥ kamapyalaukikollekhavilakṣaṇamatiśayamādhātuma nibaddhaḥ /
sa ca svabhāvasaundaryamahimnā svayameva tatsahāyasaṃpadā mahārghamahanīyatāmīhamānaḥ sandehasaṃsargamaṅgīkarotīti tenopabṛṃhitaḥ /
tasmāllokottaranirmātṛnirmitatvaṃ nāma nūtanaḥ ko 'pyatiśayaḥ padārthasya varṇayamānavṛtternāyikāsvarūpasaundaryalakṣaṇasyātra nirmitaḥ kavinā, yena tadeva tatprathamamutpāditamiva pratibhāti /
yatrāpyutpādyaṃ vastu prabandhārthavadapūrvatayā vākyārthastatkālamullikhyate kavibhiḥ, tasmin svasattāsamanvayena svayameva parisphuratāṃ padārthānāṃ tathāvidhaparasparānvayalakṣaṇasaṃbandhopanibandhanaṃ nāma navīnamatiśayamātrameva nirmitiviṣayatāṃ nīyate, na punaḥ svarūpam /
yathā
kastvaṃ bho divi māliko 'hamiha kiṃ puṣpārthamabhyāgataḥ kiṃ tenāstu mahān krayo yadi mahaccitraṃ tadākarṇyatām /
saṃgrāmeṣvalabhābhidhānanṛpatau divyāṅganābhaiḥ strajaḥ projjhantībhiravidyamānakusumaṃ yasmātkṛtaṃ nandanam
tadevaṃvidhe viṣaye varṇanīyavastuviśiṣṭātiśayavidhāyī vibhūṣaṇavinyāso vidheyatāṃ pratipadyate /
tathā ca---prakṛtamidamudāharaṇamalaṅkaraṇakalpanaṃ vinā samyaṅ na kathañcidapi vākyārthasaṅgati bhajate /
yasmāt pratyakṣādipramāṇopapattiniścayābhāvāt svābhāvikaṃ vastu dharmitayā vyavasthāpanaṃna sahate, tasmādvidagdhakavipratibhollikhitālaṅkaraṇagocaratvenaiva sahṛdayahṛdayāhlādamādadhāti /
tathā ca, duḥsahasamarasamayasamucitaśauryātiśayaślāghayā prastutanaranāthaviṣaye vallabhalābharabhasollasitasurasundarīsamūhasamarpyamāṇamandārādikusumadāmasahastrasaṃbhāvanānumānanandanodyānapādapaprasūnasamṛddhipradhvaṃsabhāvasiddhiḥ sutprekṣitā /
yasmādutprekṣāviṣayaṃ vastu kavayastadiveti tadeveti vā dvividhamupanabadhnantītyeta (tta)llakṣaṇāvasara eva vicārayiṣyāmaḥ /
tadevamiyamutprekṣā pūrvārdhavihitāprastutapraśaṃsopanibandhabandhurā prakṛtapārthivapratāpātiśayaparipoṣapravaṇatayā sutarāṃ samudbhāsamānā tadvidāvarjanaṃ janayatīti sātiśayatvam /
utprekṣātiśayānvitā
ityetasyāḥ, svalakṣaṇānupraveśa ityatiśayokteśca
kālaṅkāro 'nayā vinā
iti sakalālaṅkaraṇānugrāhakatvam /
tasmāt pṛthagatiśayoktireveyaṃ mukhyatayetyucyamāne 'pi na kiñcidatiricyate /
kavipratibhotprekṣitatvena cātyantamasaṃbhāvyamapyupanibadhyamānamanayaiva yuktyā samañjasatāṃ gāhate, na tapunaḥ svatantryeṇa /
yadvā kāraṇato lokātikrāntagocaratvena vacasaḥ saiveyamityastu, tathāpi prastutātiśayavidhānavyatirekeṇa na kiñcidapūrvamatrāsti /
tadevamabhidhānasya pūrvamabhidheyasya ceha vakratāmabhidhāyedānīṃ vākyasya vakratvamabhidhātumupakramate---
mārgasthavakraśabdārthaguṇālaṅkārasaṃpadaḥ /
anyadvākyasya vakratvaṃ tathābhihitijīvitam
manojñaphalakollekhavarṇacchāyāśriyaḥ pṛthak /
citrasyeva manohāri kartuḥ kimapi kauśalam
anyadvākyasya vakratvam---vākyasya parasparānvitavṛtteḥ padasamudāyasyānyadapūrvaṃ vyatiriktameva vakratvaṃ vakrabhāvaḥ /
bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarābhāvāt /
kutaḥ---mārgasthavakraśabdārthaguṇālaṅkārasaṃpadaḥ /
mārgāḥ sukumārādayastatrasthāḥ kecideva vakrāḥ prasiddhavyavahāravyatirekiṇo ye śabdārthaguṇālaṅkārāsteṣāṃ saṃpat kāpyupaśobhā tasyāḥ pṛthagbhūtaṃ kimapi vakratvāntarameva /
kīdṛśam---tathābhihitajīvitam /
tathā tena prakāreṇa kenāpyavyapadeśyena yābihitiḥ kāpyapūrvaivābhidhā saiva jīvitaṃ sarvasvaṃ yasya tattathoktam /
kisvarūpamityāha---kartuḥ kimapi kauśalam /
karturvidhātuḥ kimapyalaukikaṃ yatkauśalaṃ naipuṇaṃ tadeva vākyasya vakratvamityarthaḥ /
kathañcid citrasyeva, ālekhyasya yathā, manohāri hṛdayarañjakaṃ prakṛtopakaraṇavyatireki kartureva kauśalaṃ kimapi pṛthagbhūtaṃ vyatiriktam /
kuta ityāha---manojñaphalakollekhavarṇacchāyāśriyaḥ /
manojñāḥ kāścideva hṛdayahāriṇyo yāḥ phalakollekhavarṇacchāyāstāsāṃ śrīrupasobhā tasyāḥ /
pṛthagrūpaṃ kimapi tattvāntaramevetyarthaḥ /
phalakamālekhyādhārabhūtā bhittiḥ, ullekhaścitrasūtrapramāṇopapannaṃ rekhāvinyasanamātram, varṇā rañjakadravyaviśeṣāḥ, chāyā kāntiḥ /
tadidamatra tātparyam---yathā citrasya kimapi phalakādyupakaraṇakalāpavyatireki sakalaprakṛtapadārthajīvitāyamānaṃ citrakarakauśalaṃ pṛthakatvena mukhyatayodbhāsate, tathaiva vākyasya mārgādiprakṛtapadārthasārthavyatireki kavikauśalalakṣaṇaṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ sakalaprastutapadārthasphuritabhūtaṃ vakratvamujjṛmbate /
tathā ca, bhāvasvabhāvasaukumāryavarṇane śṛṅgārādirasasvarūpasamunmīlane vā vividhavibhūṣaṇavinyāsavicchittiviracane ca yaḥ paraḥ paripoṣātiśayastadvidāhlādakāritāyāḥ kāraṇam /
padavākyaikadeśavṛttirvā yaḥ kaścidvakratāprakārastasya kavikauśalameva nibandhanatayā vyavatiṣṭhate /
yasmādākalpānāmeva tāvanmātrasvarūpaniyataniṣṭhatayā vyavasthitānāṃ rasasvabhāvālaṅkaraṇavakratāprakārāṇāṃ navanavollekhavilakṣaṇaṃ cetanacamatkārakāri kimapi svarūpāntarametasmādeva samujjṛmbhate /
yenedamabhidhīyate---
āsaṃsāraṃ kaipuṅgavehiṃ paḍidiahagahiasāro vi /
ajjavi abhinnamuddo vva jaai vāāṃ paripphando
āsaṃsāraṃ kavipuṅgavaiḥ pratidivasagṛhītasāro 'pi /
adyāpyabhinnamudra iva jayati vācāṃ parispandaḥ //
iti chāyā /
atra sargārambhāt prabhṛti kavipradhānaiḥ prātisvikapratibhāparispandamāhātmyāt pratidivasagṛhītasarvasvo 'pyadyāpi navanavapratibhāsānantyavijṛmbhaṇādanuddhāṭitaprāya iva yo vākyaparispandaḥ sa jayati sarvotkarṣeṇa vartate ityevamasmin susaṅgate 'pi vākyārthe kavikauśalasya vilasitaṃ kimapyalaukikameva parisphurati /
yasmāt svābhimānadhvaniprādhānyena tenaitadabhihitam yathā---āsaṃsāraṃ kavipuṅgavaiḥ pratidivasaṃ gṛhītasāro 'pyadyāpyabhinnamudra ivāyam /
evamaparijñātatattvatayā na kenacita kimapyetasmād gṛhītamiti matpratibhoddhāṭitaparamārthasyedānīmeva mudrābandhodbhedo bhaviṣyatīti lokottarasvaparispandasāphalyāpattervākyaparispando jayatītisaṃbandhaḥ /
yadyapi rasasvabhāvālaṅkārāṇāṃ sarveṣāṃ kavikauśalameva jīvitam, tathāpyalaṅkārasya viśeṣatastadanugrahaṃ vinā varṇanāviṣayavastuno bhūṣaṇābhidhāyitvenābhimatasya svarūpamātreṇa parisphurato yathārthatvena nibadhyamānasya tadvidāhlādanidhānānupapattermanāṅmātramapi na vaicitryamutprekṣāmahe, pracurapravāhapatitetarapadārthasāmānyena pratibhāsanāt /
yathā
dūrvākāṇḍamiva śyāmā tanvī śyāmālatā yathā
iti ca nūtanollekhamanohāriṇaḥ puretasya lokottaravinyasanavicchittiviśeṣitaśobhātiśayasya kimapi tadvidāhlādakāritvamudbhidyate /
yathā
asyāḥ sargavidhau
iti /
yathā
kiṃ tāruṇyataroḥ
iti /
tadevaṃ pṛthagbhāvenāpi bhavato 'sya kavikauśalāyattavṛttitvalakṣaṇavākyavakratāntarbhāva eva yuktiyuktatāmavagāhate /
tadidamuktam
vākyasya vakrabhāvo 'nyo bhidyate yaḥ sahastradhā /
yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati
svabhāvodāharaṇaṃ yathā
teṣāṃ gopavadhūvilāsasuhṛdāṃ rādhārahaḥ sākṣiṇāṃ kṣemaṃ bhadra kalindaśailatanayātīre latāveśmānām /
vicchinne smaratalpakalpanamṛducchedopayoge 'dhunā te jāne jaraṭhībhavanti vigalannīlatviṣaḥ pallavāḥ
atra yadyapi sahṛdayasaṃvedyaṃ vastusaṃbhavi svabhāvamātrameva varṇitam, tathāpyanuttānatayā vyavasthitasyāsya viralavidagdhahṛdayaikagocaraṃ kimapi nūtanollekhamanohāri padārthāntarlonavṛtti sūkṣmasubhagaṃ tādṛk svarūpamunmīlitaṃ yena vākyavakratātmanaḥ kavikauśalasya kācideva kāṣṭhādhirūḍhirupapadyate /
yasmāttadvyatiriktavṛttirarthātiśayo na kaścillabhyate /
rasodāharaṇaṃ yathā
loko yādṛśamāha sāhasadhanaṃ taṃ kṣatriyāputrakaṃ syātsatyena sa tādṛgeva na bhavedvārtā visaṃvādinī /
ekāṃ kāmapi kālavipruṣamamī śauryoṣmakaṇḍūvyaya- vyagrāḥ syuściravismṛtāmaracamūḍimbāhavā bāhavaḥ
atrotsāhābhidhānaḥ sthāyibhāvaḥ samucitālambanavibhāvalakṣaṇaviṣayasaundaryātiśayaślāghāśraddhālutayā vijigīṣorvaidagdhyabhaṅgībhaṇitavaicitryeṇa parāṃ paripoṣapadavīmadhiropitaḥ san rasatāṃ nīyamānaḥ kimapi vākyavakrabhāvasvabhāvaṃ kavikauśalamāvedayati /
anyeṣāṃ pūrvaprakaraṇodāharaṇānāṃ pratyekantathābhihitijīvitalakṣaṇaṃ vākyavakratvaṃ svayameva sahṛdayairvicāraṇīyam /
vakratāyāḥ prakārāṇāmaucityaguṇaśālinām /
etaduttejanāyālaṃ svaspandamahatāmapi
rasasvabhāvālaṅkārā āsaṃsāramapi sthitāḥ /
anena navatāṃ yānti tadvidāhlādadāyinīm
ityantaraślokau /
evamabhidhānābhideyābhidhālakṣaṇasya kāvyopayoginastritayasya svarūpamullikhya varṇanīyasya vastuno viṣayavibhāgaṃ vidadhāti---
bhāvānāmaparimlānasvabhāvaucityasundaram /
cetanānāṃ jaḍānāṃ ca svarūpaṃ dvividhaṃ smṛtam
bhāvānāṃ varṇyamānavṛttīnāṃ svarūpaṃ parispandaḥ /
kīdṛśam---dvividham /
dve vidhe prakārau yasya tattathoktam /
smṛtaṃ sūribhirāmnātam /
keṣāṃ bhāvānām---cetanānāṃ jaḍānāṃ ca /
cetanānāṃ saṃvidvatāṃ prāṇināmiti yāvat; jaḍānāṃ tadvyatirekiṇāṃ prāṇacaitanyaśūnyānām /
etadeva ca dharmidvaividhyaṃ dharmadvaividhyasya nibandhanam /
kīdṛksvarūpaṃ---aparimlānasvabhāvaucityasundaram /
aparimlānaḥ pratyagraparipoṣapeśalo yaḥ svabhāvaḥ pāramārthiko dharmastasya yadaucityamucitabhāvaḥ prastāvopayogyadoṣaduṣṭatva tena sundaraṃ sukumāraṃ tadvidāhlādakamityarthaḥ /
etadeva dvaividhyaṃ vibhajya vicārayati---
tatra pūrvaṃ prakārābhyāṃ dvābhyāmeva vibhidyate /
surādisiṃhaprabhṛtiprādhānyetarayogataḥ
tatra dvayoḥ svarūpayormadhyāt pūrvaṃ yatprathamaṃ cetanapadārthasaṃbandhi tad dvābhyāmeva rāśyantarābhāvāt prakārābhyāṃ vibhidyate bhedamāsādayati, dvividhameva saṃpadyate /
kasmāt---surādisiṃhaprabhṛtiprādhānyetarayogataḥ /
surādayaḥ tridaśaprabhṛtayo ye cetanāḥ surāsurasiddhavidyādharagandarvanaraprabhṛtayaḥ, ye cānye siṃhaprabhṛtayaḥ kesaripramukhāsteṣāṃ yatprādhānyaṃ mukhyatvamitaradaprādhānyaṃ ca tābhyāṃ yathāsaṃkhyena pratyekaṃ yo yogaḥ saṃbandhastasmāt kāraṇāt /
tadevaṃ surādīnāṃ mukhyacetanānāṃ svarūpamekaṃ kavīnāṃ varṇanāspadam /
siṃhādīnāmamukhyacetanānāṃ paśumṛgapakṣisarīsṛpāṇāṃ svarūpaṃ dvitīyamityetadeva viśeṣeṇonmīlayati---
mṛkhyamakliṣṭaratyādiparipoṣamanoharam /
svajātyucitahevākasamullekhojjvaṃ param
mukhyaṃ yatpradhānaṃ cetanasurāsurādisaṃbandhi svarūpaṃ tadevaṃvidhaṃ sat kavīnāṃ varṇanāspadaṃ bhavati svavyāpāragocaratāṃ pratipadyate /
kīdṛśam---akliṣṭaratyādiparipoṣamanoharam /
akliṣṭaḥ kadarthanāvirahitaḥ pratyagratāmanoharo yo ratyādiḥ sthāyibhāvastasya paripoṣaḥ śṛṅgāraprabhṛtirasatvāpādanam, "sthāyyeva tu raso bhavedi' ti nyāyāt /
tena manoharaṃ hṛdayahāri /
atrodāharaṇāni vipralambhaśṛṅgāre caturthe 'ṅke vikramorvaśyāmunmattasya purūravasaḥ pralapitāni /
yathā
tiṣṭhetkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vibudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinoṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ
atra rājño vallabhāvirahavaidhuryadaśāveśavivaśavṛttestadasaṃprāptinimittamanadhi gacchataḥ prathamatarameva svābhāvikasaukumāryasaṃbhāvyamānamanantarocitavicārāpasāryamāṇopapatti kimapi tātkālikavikalpollikhyamānamanavalokanakāraṇamutprekṣamāṇasya tadāsādanasamanvayāsaṃbhavānnairāśyaniścayavimūḍhamānasatayā rasaḥ parāṃ paripoṣapadavīmadhairopitaḥ /
tathā caitadeva vākyāntarairuddīpitaṃ yathā
padbhyāṃ spṛśedvasumatīṃ yadi sā sugātrī meghābhivṛṣṭasikatāsu vanasthalīṣu /
paścānnatā gurunitambatayā tato 'syā dṛśyeta cārupadapaṅktiralaktakāṅkā
atra padbhyāṃ vasumatīṃ kadācit spṛśedityāśaṃsayā tatprāptiḥ saṃbhāvyeta /
yasmājjaladharasalilasekasukumārasikatāsu vanasthalīṣu gurunitambatayā tasyāḥ paścānnatatvena nitarāṃ mudritasaṃsthānā rāgoparaktatayā ramaṇīyavṛttiścaraṇavinyāsaparaṃparā dṛśyeta, tasmānnairāśyaniścitirevasutarāṃ samujjṛmbhitā, yā taduttaravākyonmattavilapitānāṃ nimittatāmabhajat /
karuṇarasodāharaṇāni tāpasavatsarāje dvitīye 'ṅke vatsarājasya paridevitāni /
yathā
dhārāveśma vilokya dīnavadano bhrāntvā ca līlāgṛhā- nniśvasyāyatamāśu kesaralatāvīthīṣu kṛtvā dṛśaḥ /
kiṃ me pārśvamupaiṣi putraka kṛtaiḥ kiṃ cāṭubhiḥ krūrayā mātrā tvaṃ parivarjitaḥ saha mayā yāntyātidīrghāṃ bhuvam
atra rasaparipoṣanibandhanavibhāvādisaṃpatsamudayaḥ kavinā sutarāṃ samujjṛmbhitaḥ /
tathā cāsyaiva vākyasyāvatārakaṃ vidhūṣakavākyamevaṃvidhaṃ prayuktam---
pamādo eso kkhu devīe puttakidako dariṇapodo attabhavantaṃ aṇusaradi
pramādaḥ ! eṣa khalu devyāḥ putrakṛtako hariṇapoto 'trabhavantamanusarati //
iti chāyā /
etena karuṇarasoddīpanavibhāvatā hariṇapotakadhārāgṛhaprabhṛtīnāṃ sutarāṃ samutpadyate /
tathā ca "ayamaparaḥ kṣate kṣārāvakṣepaḥ" iti rumaṇvadvacanānantarametatparatvenaiva vākyāntaramupanibaddham, yathā
karṇāntasthitapadmarāgakalikāṃ bhūyaḥ samākarṣatā cañcvā dāḍimabījamityabhihatā pādena gaṇḍasthalī /
yenāsau tava tasya narmasuhṛdaḥ khedānmuhuḥ krandato niḥśaṅkaṃna śukasya kiṃ prativaco devi tvayā dīyate
atra śukasyaivaṃvidhadurlalitayuktatvaṃ vāllabhyapratipādanaparatvenopāttam /
"asau' iti kapolasthālyāḥ svānubhavasvadamānasaukumāryotkarṣaparāmarśaḥ /
evaṃvidhoddīpanavibhāvaikajīvitatvena karuṇarasaḥ kāṣṭhādhirūḍhiramaṇīyatāmanīyata /
evaṃ vipralambhaśṛṅgārakaruṇayoḥ saukumāryādudāharaṇapradarśanaṃ vihitam /
rasāntarāṇāmapi svayamevotprekṣaṇīyam /
evaṃ dvitīyamapradhānacetanasihādisaṃbandhi yatsvarūpaṃ taditthaṃ kavīnāṃ varṇanāspadaṃ saṃpadyate /
kīdṛśam---svajātyucitadevākasamullekhojjvalam /
svā pratyekamātmīyā sāmānyalakṣaṇavastusvarūpā yā jātistasyāḥ samucito yo hevākaḥ svabhāvānusārī parispandastasya samullekhaḥsamyagullekhanaṃ vāstavena rūpeṇopanibandhastenojjvalaṃ bhrājiṣṇu, tadvidāhlādakārīti yāvat /
yathā
kadācidetena ca pāriyātra- guhāgṛhe mīlitalocanena /
vyatyastahastadvitayopaviṣṭa- daṃṣṭrāṅkurāñcaccibukaṃ prasuptam
atra giriguhāgehāntare nidrāmanubhavataḥ kaisariṇaḥ svajātisamucitaṃ sthānakamullikhitam /
yathā vā
grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane dattadṛṣṭiḥ paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayād bhūyasā pūrvakāyam /
darbhairardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā paśyodagraplutatvādviyati bahutaraṃstokamurvyāṃ prayāti
etadeva prakārāntareṇonmīlayati---
rasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuram /
cetanānāmamukhyānāṃ jaḍānāṃ cāpi bhūyasā
cetanānāṃ prāṇināmamukhyānāmapradhānabhūtānāṃ yatsvarūpaṃ tadevaṃvidhaṃ sat, varṇanīyatāṃ pratipadyate prastutāṅgatayopayujyamānam /
kīdṛśamrasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuram /
rasāḥ śṛṅgārādayasteṣāmuddīpanamullāsanaṃ paripoṣastasmin sāmarthyaṃ śaktistayā vinibandhanaṃniveśastena bandhuraṃ hṛdayahāri /
yathā
cūtāṅkurāsvādakaṣāyakaṇṭhaḥ puṃskokilo yanmadhuraṃ cukūja /
manasvinīmānavighātadakṣaṃ tadeva jātaṃ vacanaṃ smarasya
jaḍānāṃ cāpi bhūyasā---jaḍānāmacetanānāṃ salilatarukusumasamayaprabhṛtīnāmevaṃvidhaṃ svarūpaṃ rasoddīpanasāmarthyavinibandhanabandhuraṃ varṇanīyatāmavagāhate /
yathā
idamasulabhavastuprārthanādurnivāraṃ prathamamapi mano me pañcabāṇaḥ kṣiṇoti /
kimuta malayavātonmūlitāpāṇḍupatrai- rupavanasahakārairdarśiteṣvaṅkureṣu
yathā vā---
udbhedābhimukhāṅkurāḥ kuravakāḥ śaivālajālākula-prāntaṃ bhānti sarāṃsi phenapaṭalaiḥ sīmantitāḥ sindhavaḥ /
kiñcāsmin samaye kṛśāṅgi vilasatkandarpakodaṇḍika-krīḍābhāñji bhavanti santatalatākīrṇānyaraṇyānyapi
evaṃ svābhāvikasundaraparispandanibandhanaṃ padārthasvarūpamabhidhāya tadevopasaṃharati--
śarīramidamarthasya rāmaṇīyakanirbharam /
upādeyatayā jñeyaṃ kavīnāṃ varṇanāspadam
arthasya varṇanīyasya vastunaḥ śarīramidam upādeyatayā jñeyaṃ grāhyatvena boddhavyam /
kīdṛśaṃ sat --- rāmaṇīyakanirbharam, saundaryaparipūrṇam,aupahatyarahitatvena tadvidāvarjakamiti yāvat /
kavīnāmetadeva yasmādvarṇanāspadamabhidhāvyāparāgocaram /
evaṃvidhasyāsya svarūpaśobhātiśayabhrājiṣṇorvibhūṣaṇānyupaśobhāntaramārabhante /
etadeva prakārāntareṇa vicārayati---
dharmādisādhanopāyaparispandanibandhanam /
vyavahārocitaṃ cānyallabhate varṇanīyatām
vyavahārocitaṃ cānyat /
aparaṃ padārthānāṃ cetanācetanānāṃ svarūpamevaṃvidhaṃ varṇanīyatāṃ labhate kavivyāpāraviṣayatāṃ pratipadyate /
kīdṛśam---vyavahārocitam, lokavṛttayogyam /
kīdṛśaṃ sat---dharmādisādhanopāyaparispandanibadhanam /
dharmādeścaturvargasya sādhane saṃpādane upāyabhūto yaḥ parispandaḥ svavilasitaṃ tadeva nibandhanaṃ yasya tattathoktam /
tadidamuktaṃ bhavati---yat kāvye varṇyamānavṛttayaḥ pradhānacetanaprabhṛtayaḥ sarve padārthāścaturvargasādhanopāyaparispandaprādhānyena varṇanīyāḥ, ye 'pyapradhānacetanasvarūpāḥ padārthāste 'pi dharmārthādyupāyabhūtasvavilāsaprādhānyena kavīnāṃ varṇanīyatāmavataranti /
tathā ca rājñāṃ śūdrakaprabhṛtīnāṃ mantriṇāṃ ca śukanāsamukhyānāṃ caturvargānuṣṭhānopadeśaparatvenaiva caritāni varṇyante /
apradhānacetanānāṃ hastihariṇaprabhṛtīnāṃ saṃgramamṛgayādyaṅgatayā parispandasundaraṃ svarūpaṃ lakṣye varṇyamānatayā paridṛśyate /
tasmādeva ca tathāvidhasvarūpollekhaprādhānyena kāvyakāvyopakaraṇakavīnāṃ citracitropakaraṇacitrakaraiḥ sāmyaṃ prathamameva pratipāditam /
tadevaṃvidhaṃ svabhāvaprādhānye rasaprādhānyena ca dviprakāraṃ sahajasaukumāryasarasaṃ svarūpaṃ varṇanāviṣayavastunaḥ śarīramevālaṅkāryatāmevārhati, na punaralaṅkāraṇatvam /
tatra svābhāvikaṃ padārthasvarūpamalaṅkaraṇaṃ yathā na bhavati tathā prathamameva pratipāditam /
idānīṃ rasātmanaḥ prādhānacetanaparispandavarṇyamānavṛtteralaṅkārakārāntarābhimatāmalaṅkāratāṃ nirākaroti---
alaṅkāro na rasavat parasyāpratibhāsanāt /
svarūpādatiraktasya śabdārthāsaṅgaterapi
alaṅkāro na rasavat /
rasavaditi yo 'yamutpāditapratītirnāmālaṅkārastasya vibhūṣaṇatvaṃ nopapadyate ityarthaḥ /
kasmāt kāraṇāt---svarūpādatiriktasya parasyāpratibhāsanāt /
varṇyamānasya vastuno yat svarūpamātmīyaḥ parispandastasmādatiriktasyābhyadhikasya parasya anyasya apratibhāsanādanavabodhanāt /
tadidamatra tātparyam---yat sarveṣāmeva satkavivākyānāmidamalaṅkāryamidamalaṅkaraṇam ityapoddhāravihito viviktabhāvaḥ sarvasya yasya kasyacit pramātuścetasi parisphurati /
rasavadalaṅkāravadityasmin vākye punaravahitacetaso 'pi na kiñcidetadeva budhyāmahe /
tathā ca---yadi śṛṅgārādireva prādhānyena varṇyamāno 'laṅkāryaḥ tatastadanyena kenacidalaṅkaraṇena bhavitavyam /
yadi vā tatsvarūpameva tadvidāhlādanibandhanatvādalaṅkaraṇamityucyate tathāpi tadvyatiriktamanyadalaṅkāryatayā prakāśanīyam /
tadevaṃvidho na kaścidapi vivekaścirantanālaṅkārakārābhimate rasavadalaṅkāralakṣaṇodāharaṇamārge manāgapi vibhāvyate /
tathā ca
rasavaddarśitaspaṣṭaśṛṅgārādi
iti rasavallakṣaṇam /
atra darśitāḥ spṛṣṭāḥ spaṣṭaṃ vā śṛṅgārādayo yatreti vyākhyāne kāvyavyatirikto na kaścidanyaḥ samāsārthabhūtaḥ saṃlakṣyate /
yo 'sāvalaṅkāraḥ kāvyameveti cet tadapi na suspaṣṭasauṣṭhavam /
yasmāt kāvyaikadeśayoḥ śabdārthayoḥ pṛthak pṛthagalaṅkārāḥ santītyupakramyedānīṃ kāvyamevālaṅkaraṇamityupakramopasaṃhāravaiṣamyaduṣṭatvamāyāti /
yadi vādarśitāḥ spaṣṭaṃ śṛṅgārādayo yeneti samāsaḥ, tathāpi vaktavyameva---ko 'sāviti /
pratipādanavaicitryameveti cet, tadapi na samyak samarthanārham /
yasmāt pratipādyamānādanyedeva tadupaśobhānibandhanaṃ pratipādanavaicitryam, na punaḥ pratipādyamānameva /
spaṣṭatayā darśitaṃ rasānāṃ pratipādanavaicitryaṃ yadyabhidhīyate, tadapi na supratīpādanam /
spaṣṭatayā darśane śṛṅgārādīnāṃ svarūpapariniṣpattireva paryavasyati /
kiñca rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tathāvidhasya satastasyāsāviti na kiñcidanena tasyābhidheyaṃ syāt /
athavā tenaivālaṅkāreṇa rasavattvaṃ tasyādhīyate, tadevaṃ tarhyasau na rasavato 'laṅkāraḥ pratyuta rasavānalaṅkāra ityāyāti, tanmāhātmyāt kāvyamapi rasavat saṃpadyate /
yadi vā tenaivāhitarasasambandhasya rasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatpaścādrasavalaṅkāravyavadeśamāsādayati---yathāgniṣṭomayājyasya putro bhavitetyucyate, tadapi na supratibaddhasamādhānam /
yasmād "agniṣṭomayāji'-śabdaḥ prathamaṃ bhūtalakṣaṇe viṣayāntare niṣpratipakṣatayā samāsāditaprasiddhiḥ paścād bhaviṣyati vākyārthasabandhalakṣaṇayogyatayā tamanubhavituṃ śaknoti /
na punaratraivaṃ prayujyate /
yasmādrasavataḥ kāvyasyālaṅkāra iti tatsaṃjñandhitayaivāsya svarūpabdhireva /
tatsaṃbandhinibandhanaṃ ca kāvyasya rasavattvamityevamitaretarāśrayalakṣaṇadoṣaḥ kenāpasāryate /
yadi vā raso vidyate yasyāsau tadvānalaṅkāra evāstu ityabhidhīyate, tathāpyalaṅkāraḥ kāvyaṃ vā nānyat tṛtīyaṃ kiñcidatrāsti /
tatpakṣadvitayamapi pratyuktam /
udāharaṇaṃ lakṣaṇaikayogakṣematvāt pṛthaṅ na vikalpyate /
mṛteti pretya saṅgantuṃ yayā me maraṇaṃ smṛtam /
saivāvantī mayā labdhā kathamatraiva janmani
atra ratiparipoṣalakṣaṇavarṇanīyaśarīrabhūtāyāścittavṛtteratiriktamanyadvibhaktaṃ vastu na kiñcidvibhāvyate /
tasmādalaṅkāryataiva yuktimatī /
yadapi kaiścit
svaśabdasthāyisaṃcārivibhāvābhinayāspadam
ityanena pūrvameva lakṣaṇaṃ viśeṣitam, tatra svaśabdāspadatvaṃ rasānāmaparigatapūrvamasmākam /
tatasta eva rasasarvasvasamāhitacetasastatparamārthavido vidvāṃsa evaṃ praṣṭavyāḥ---kiṃ svaśabdāspadatvaṃ rasānāmuta rasavata iti /
tatra pūrvasmin pakṣe---rasyantaiti rasāste svaśabdāspadāsteṣu tiṣṭhantaḥ śṛṅgārādiṣu vartamānāḥ santastajjñairāsvādyante /
tadidamuktaṃ bhavati---yat svaśabdairabhidhīyamānāḥ śrutipathamavatarantaścetanānāṃ carvaṇacamatkāraṃ kurvantītyanena nyāyena ghṛtapūraprabhūtayaḥ padārthāḥ svaśabdairabhidhīyamānāstadāsvādasaṃpadaṃ saṃpādayantītyevaṃ sarvasya kasyacidupayogasukhārthinastairudāracaritairayatnenaiva tadabhidhānamātrādeva trailokyarājyasaṃpatsaukhyasamṛddhiḥ pratipādyetaiti namastebhyaḥ /
rasavatastadāspadatvaṃ nopapadyate, rasasyaiva svavācyasyāpi tadāspadatvābhāvāt, kimutānyasyeti /
tadalaṅkāratvaṃ ca prathamameva pratiṣiddham /
śiṣṭaṃ sthāyyādi pūrvalakṣaṇaṃ vyākhyātameveti na punaḥ paryālocyate /
yadapi
rasabadrasasaṃśrayāt
iti kaiścillakṣaṇamakāri tadapi na samyak samādheyatāmadhitiṣṭhati /
tathā hi---rasaḥ saṃśrayo yasyāsau rasasaṃśrayaḥ, tasmāt kāraṇādayaṃ rasavadalaṅkāraḥ saṃpadyate /
tathāpi vaktavyameva---ko 'sau rasavyatiriktavṛttiḥ anyapadārthaḥ? kāvyameveti cet tadapi pūrvameva pratyuktam, tasyasvātmanikriyāvirodhādalaṅkāratvānupapatteḥ /
athavā rasasya saṃśrayo rasena saṃśriyate yastasmād /
rasasaṃśrayāditi /
tathāpi ko 'sāviti vyatiriktatvena vaktavyatāmevā (yāti) /
udāharaṇajātamapyasya lakṣaṇasya pūrveṇa samānayogakṣemaprāyamiti (na) pṛthak paryālocyate /
rasapeśalam
iti pāṭhe na kiñcidatrātiricyate /
atha (vastusvabhāvarasādi-) pratipādakavākyopārūḍhapadārthasārthasvarūpamalaṅkāryaṃ rasasvarūpānupraveśena vigalitasvaparispandānāṃ dravyāṇām iva kathamalaṅkaraṇaṃ bhavatītyetadapi cintyameva /
kiñca tathābhyupagame 'pi pradhānaguṇabhāvaviparyāsaḥ paryavasyatīti na kiñcidetat /
atraiva (dūṣaṇāntaramu) pakramate---śabdārthāsaṅgaterapi /
śabdārthāsaṅgaterapi /
śabdārthayorabhidhānābhidheyayorasamanvayācca rasavadalaṅkāropapattirnāsti /
atra ca raso vidyate (tiṣṭha) ti yasyeti matuppratyaye vihite tasyālaṅkāra iti ṣaṣṭhisamāsaḥ kriyate, rasavāṃścāsāvalaṅkāraśceti viśeṣaṇasamāso vā /
tatra pūrvasmin pakṣe---rasavyatiriktaṃ kimanyat padārthāntaraṃ vidyate yasyāsāvalaṅkāraḥ /
kāvyameveti cet, tatrāpi tadvyatiriktaḥ ko 'sau padārtho yatra rasavadalaṅkāravyapadeśaḥ sāvakāśatāṃ pratipadyate ? viśeṣātiriktaḥ padārtho na kaścit paridṛśyate yastadvānalaṅkāra iti vyavasthitimāsādayati /
tadevamuktalakṣaṇe mārge rasavadalaṅkārasya śabdārthasaṅgatirna kācidasti /
yadi vā nidarśanāntaraviṣayatayā samāsadvitaye 'pi śabdārthasaṅgatiyojanā vidhīyate, yathā
tanvī meghajalārdrapallavatayā dhautādharevāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakālavirahād viśrāntapuṣpodgamā /
cintāmaunamivāsthitā madhukṛtāṃ śabdairvinā lakṣyate caṇḍī māmavadhūya pādapatitaṃ jātānutāpeva sā
yathā vā
taraṅgabhrūbhaṅgā (kṣubhita) vihagaśreṇiraśanā vikarṣantī phenaṃ vasanamiva saṃrambhaśithilam /
yathāviddhaṃ yāti skhalitamabhisaṃdhāya bahuśo nadībhāveneyaṃ dhruvamasahanā sā pariṇatā
atra rasavattvamalaṅkāraśca prakaṭaṃ pratibhāsete /
tasmānna kathañcidapi tadvivekasya duravadhānatā /
tena rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣe śabdārthayorna kiñcidasaṅgatatvam, rasaparipoṣaparatvādalaṅkārasya tannibandhanameva rasavattvam /
rasavāṃścāsāvalaṅkāraśceti viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pi na kiñcidasaṅgatvam /
tathā caitayorudāharaṇayorlatāyāḥ saritaścoddīpanavibhāvatvena vallabhābhāvitāntaḥ karaṇatayā nāyakasya tanmayatvena (niścetana?) meva padārthajātaṃ sakalamavalokayataḥ tatsāmyasamāropaṇaṃ taddharmādhyāropaṇaṃ cetyupamārūpakakāvyālaṅkārayojanaṃ vinā na kenacit prakāreṇa ghaṭate, tallakṣaṇavākyatvāt /
satyametat, kintu "alaṅkāra'-śabdābhidhānaṃ vinā viśeṣaṇasamā (sapa) kṣe kevalasya rasavāniti (asya) prayogaḥ prāpnoti /
rasavānalaṅkāra iti cet pratītirabhyupagamyate, tadapi yukti (yuktatāṃ nārhati), rūpakāderabhāvāt /
rasavato 'laṅkāra iti ṣaṣṭhīsamāsapakṣo 'pi na suspaṣṭasamanvayaḥ /
sarvasya kasyacit kāvyasya rasavattvameva /
yasmātsātiśayatvanibandhanaṃ tathāvidhaṃ tadvidāhlādakāri kāvyaṃ karaṇīyamiti tasyālaṅkāra ityāśrite sarveṣāmeva ca rūpakādīnāṃ rasavadalaṅkāratvameva nyāyopapannatāṃ pratipadyate /
alaṅkārasya ca yasyakasyacitsarvasya rasavattvād viśeṣaṇasamāsapakṣe 'pyeṣaiva vārttā /
kīñca tadabhyupagame 'pi pratyekamutskhalitalakṣaṇānāṃ prakṛtaparipoṣaparatayā labdhātmanāmalaṅkāraṇāṃ prātisvikalakṣaṇābhihitātiśayavyatiriktamanena na kiñcidādhikyamādhīyate /
tasmāttattalla(kṣaṇa) karaṇavaiyarthyamaprativāritaprasarameva parāpatati /
na caivaṃvidhaviṣaye rasavadalaṅkāravyavahārasyāvakāśaḥ, tajjñaistathānavagamāt, alaṅkārāntarāṇāṃ ca mukhyatayā vyavasthānāt /
athavā cetanapadārthagocaratayā rasavadalaṅkārasya, niścetanavastuviṣayatvena copamādīnāṃ viṣayavibhāgo vyavasthāpyate, tadapi na vidvajjanāvarjanaṃ vidadhāti /
yasmādacetanānāmapi rasoddīpanasāmarthyasamucitasatkavisamullikhitasaukumāryasarasātvādupamādīnāṃ praviralaviṣayatā nirviṣayatvaṃ vā syāditi śṛṅgarādirasanisyandasundarasya satkavipravāhasya ca nīrasatvaṃ prasajyata iti pratipāditameva pūrvasūribhiḥ /
yadi vā vaicitryāntaramanohāritayā rasavadalaṅkāraḥ pratipādyate, yathābhiyuktataraustairevābhyadhāyi---
pradhāne 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ /
kāvye tasminnalaṅkāro rasādiriti me matiḥ
iti /
yatrānyo vākyārthaḥ prādhānyādalaṅkāryatayā vyavasthitastasmin tadaṅgatayā vinabadhyamānaḥ śṛṅgārādiralaṅkāratāṃ pratipadyate /
yasmād guṇaḥ pradhānaṃ bhāvābhivyaktipūrvamevaṃvidhaviṣaye vibhūṣayati, tasmād bhūṣaṇavivekavyaktirujjṛmbhate, yathā
kṣipto hastāvalagnaḥ prasabhamabhihato 'pyādadānoṃ'śukāntaṃ gṛhṇan keśeṣvapāstaścaraṇanipatito nekṣitaḥ saṃbhrameṇa /
āliṅgan yo 'vadhūtastripurayuvatibhiḥ sāstranetrotpalābhiḥ kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ
atra sāstranetrotpalādiśabdagmyavaiklavyasya śāmbhavaśarāgnidahyamānāsurasundarīṇāṃ, tripuraripuprabhāvaprakhyāpanaparasya prayojakatvena karuṇo rasaḥ aṅga, na punarīrṣyāvipralambhaśṛṅgāraḥ, tasyānanubhūyamānatvāt /
tadayamatra paramārthaḥ---kavipratibhāparipoṣitaprakarṣagamyamāna-karuṇarasopabṛṃhita-saundaryadhārādhirūḍho bhagavatprabhāvātiśayaḥ kāmapi sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate /
na ca śabdavācyatvaṃ nāma samānaṃ kāmiśarāgnitejasoḥ saṃbhavatīti tāvataiva tayostathāvidhaviruddhadharmādhyāsādivaruddhasvabhāvacoraikyaṃ kathañcidapi vyavasthāpayituṃ pāryate, parameśvaraprayatnenāpi svabāvasyānyathākartumaśakyatvāt /
na ca tathāvidhaśabdāvācyatāmātrādevaṃ tadvidāṃ tadanubhavapratītirastiḥ guḍakhaṇḍādiśabdābhidhānādapi prītiviṣādādestadāsvādaprasaṅgāt /
tadanubhavapratītau satyāṃ rasadvayasamāveśadoṣo 'pyanivāryatāmācarati /
rasadvayasamāveśādoṣo 'pyatra guṇapradhānabhāvasya pra(yojaka iti vaktuṃ na pāryate) /
yadi vā bhagavatprabhāvasya mukhyatve dvayorapyetayoraṅgatvād bhūṣaṇatvamityucyate tadapi (na) samañjasam /
yasmāt karuṇasya vāstavatvādeka eva syāt nirmūlatvādeva tayorbhāvābhāvayoriva na kathañcidapi sāmyopapattirityalamanucitacarvaṇacāturyacāpalena /
yadi vā nidarśane 'sminnanāśvasantaḥ samāmnātalakṣaṇodāharaṇasaṅgatiṃ samyak samīhamānāḥ savimarṣaṇā udāharaṇāntaraṃ rasavadalaṅkārasya vyācakṣate, yathā
kiṃ hāsyena na me prayāsyasi punaḥ prāptaścirāddarśanaṃ keyaṃ niṣkaruṇa pravāsarucitā kenāsi dūrīkṛtaḥ /
svapnānteṣviti te vadan priyatamavyāsaktakaṇṭhagraho buddhvā roditi riktabāhuvalayastāraṃ ripustrījanaḥ
"atra bhavadvinihatavallabho vairivilāsinīsamūhaḥ śokāveśāda(śara)ṇaḥ karuṇarasakāṣṭhādhirūḍhivihitamevaṃ vidhavaiśasamanubhavatī"ti tātparye sa eva prādhānyena vākyārthaḥ, tadaṅgatayā vinibadhyamānaḥ karuṇaḥ /
pravāsavipralambhaśṛṅgāraparatvamatra na paramārthaḥ /
parasparānvitapadārthasārthasamarpyamāṇavṛttirguṇabhāvenāvabhāsanādalaṃṅkaraṇamityucyate /
tasya ca nirviṣayatvābhāvād rasālambanavibhāvādisvakāraṇasāmagrīvirahavihitā lakṣaṇānupapattirna saṃbhavati /
rasadvayasamāveśaduṣṭatvamapi dūramapāstameva /
dvayorapi vāstavasvarūpasya vidyamānatvāttadanubhavapratītau satyāṃ nātmavirodhaḥ spardhitvābhāvāt /
tena tadapi tadvidāhlādavidhānasāmarthyasundaram, karuṇarasasya niścāyakapramāṇābhāvāt /
pravāsavipralambhasya svakāraṇabhūtavākyopārūḍhālambanavibhāvādisamarpyamāṇatvaṃ svapnāntasamaye, prabodhāvasare ca tathāvidhatvaṃ yuktyā saṃbhavatastasya karuṇasyetyubhayamupapannamiti prathamatarameva kathamasau samudbhavatīti caitadapi na samañjasaprāyam /
yasmāccāṭuviṣayamahāpuruṣapratāpākrānticakitacetasāmitastataḥ svavairiṇāṃ tatpreyasīnāṃ ca palāyanairapi pṛthagavasthānaṃ na yuktiprayuktatāmativartate /
karuṇarasasya satyapi niścaye, tasyaiva tathāvidhaparipoṣadaśādhārādhirūḍherekāgratāstimitamānasasya tathābhyastavyasanādhivāsitacetasā sucirātsamāsāditasvapnasamāgamaḥ pūrvānubhūtavṛttāntusamucitasamārabdhakāntasaṃlāpaḥ kathamapi saṃprabuddhaḥ prabodhasamanantarasamullasitapūrvāparānusaṃdhānavihitaprastutavastuvisaṃvādavidāritāntaḥ karaṇo bhavadvairivilāsinīsārtho roditīti karuṇasyaiva paripoṣapadavīsamadhirohaḥ tathāvidhavyabhicāryaucityacārutvaṃ tatsvarūpānupraveśoveti kutaḥ pravāsavipralambhasya pṛthagvyāpāre rasagandho 'pi ? yadi vā preyasaḥ prādhānye tadaṅgatvāt karuṇarasasyālaṅkaraṇatvamityabhidhīyate tadapi na niravadyam /
yasmād dvayorapyetayorudāharaṇayormukhyabhūto vākyārthaḥ karuṇātmanaiva vivartamānavṛttirupanibaddhaḥ /
paryāyoktānyāpadeśanyāyena vācyatāvyatiriktayoḥ pratīyamānatayā, na karuṇasya rasatvād vyaṅgyasya sato vācyatvamupapannam /
nāpi guṇībhūtavyaṅgyasya viṣayaḥ, vya(ṅgyasya prādhānyena ka)ruṇātmanaiva pratibhāsanāt /
na ca dvayorapi vyaṅgyatvam, aṅgāṅgibhāvasyānupapatteḥ /
etacca yathāsaṃbhavamasmābhirvikalpitam, na punasta(nnyāyamatra prayojakamityalaṃ vi) stareṇa /
kiñca "kāvye tasminnalaṅkāro rasādiḥ' iti rasa evālaṅkāraḥ kevalaḥ na tu rasavaditi matutpratyayasya jīvitam na kiñcidabhihitaṃ syāt /
evaṃ sadi śabdārthasaṅgaterabhāvādanavasthaiva tiṣṭhatītyetadapi na kiñcit /
evamalaṅkāratāṃ rasavataḥ pratyākhyāya varṇyamānārthaśarīratvāt tadekayogakṣemasya preyasaḥ saṃprati (tāṃ) vā (rayati):---na "preyastadviruddhaḥ syādapreyaḥ' iti---
na preyastadviruddhaḥ syādapreyo('sāvalaṅkṛtiḥ) /
alaṅkārāntare syātāmanyatrādarśanādapi
yaścirantanairalaṅkāraḥ samāmnātaḥ tasya na tadbhavāḥ saṃbhavati /
yasmāt kaiścit"preyaḥ priyatarākhyāna"miti lakṣaṇaṃ preyasaḥ samākhyātam /
kaiścittasyodāharaṇamātrameva lakṣaṇaṃ manyamānaistu(tā) vadeva pradarśitam /
yathā
preyo gṛhāgataṃ kṛṣṇamavādīdviduro yathā /
kālenaiṣā bhavetprītistavaivāgamanāt punaḥ
iti /
pūrveṣāṃ caitadevodāharaṇamabhimatam /
tathā ca tairuktam---
adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate
iti /
tadeva na kṣodakṣamatāmarhati /
tathā ca kālene (tyādino)cyate (yat) tadeva varṇyamānaviṣayatayā vastunaḥ svarūpaṃ, tadevālaṅkaraṇamityalaṅkāryaṃ na kiñcidavaśiṣyate /
tasyaivobhayamalaṅkāryatvamalaṅkaraṇatvaṃ cetyayuktiyuktam /
ekakriyāviṣayaṃ yugapadekasyaiva vastunaḥ karmakaraṇatvaṃ nopapadyate /
yadi dṛśyante tathāvidhāni vākyāni yeṣāmubhayamapi saṃbhavati---
ātmānamātmanā vetsi sṛjasyātmānamātmanā /
ātmanā kṛtinā ca tvamātmanyeva pralīyase
ityabhidhīyate, tadapi niḥsamanvayaprāyameva /
yasmādatra vāstave 'pyabhede kālpanikamupacārasattānibandhanaṃ vibhāgamāśritya tadvyavahāraḥ pravartate /
kiṃ ca viśvamayatvāt parameśvarasya parameśvaramayatvādvā viśvasya, pāramārthike 'pyabhede māhātmyapratipādanārthaṃ prātisvikaparispandavicitrāṃ jagatprapañcaracanāṃ prati sakalapramātṛtāmasya saṃvedyamāno bhedāvabodhaḥ sphuṭāvakāśatāṃ na kadācidapyatikrāmati /
tasmādatra parameśvarasyaiva rūpasya kasyacittadāpyamānatvāt vedanādeḥ kriyāyāḥ karmatvaṃ kasyacitsādhakatamatvāt karaṇatvamiti na kiñcidasaṃgatam /
udāharaṇepunarapoddhārabuddhiparikalpanayāpi na kathañcidapi vibhāgo vibhāvyate /
tasmāt "svarūpādatiriktasya parasyāpratibhāsanāt" iti dūṣaṇatrāpi saṃbandhanīyam /
avibhāgapakṣe ca tadevālaṅkāryaṃ tadevālaṅkaraṇamiti preyaso rasavataśca svātmani kriyāvirodhāt "ātmaiva nātmanaḥ skandhaṃ kvacidapyadhirohati" iti sthitameva /
atha dūṣaṇāntaraṃ dadāti tadviruddhaḥ syāditi /
(anena nyāyena varṇyamānatvāttadviruddhasya preyasaḥ pratipakṣo 'pi apreyaḥ prasādādhikṛtaḥ ;tasmādalaṅkāro bhavet) /
tathāpi ko doṣaḥ syāditi cettadapi na samyak, taireva tathānabhyupagamāt /
anyacca laiṅkikamalaṅkāryālaṅkaraṇavyavahāraṃ paryālocya tathāvidhatvasāmānyamātraṃ samāśritya pūrvasūrayaḥ kāvye pravartitatadvyavahārāḥ saṃvṛttāḥ /
loke tribhuvanāntaravartipadārthajātamanantaṃ siddhavidyādharādyalaṅkāryam, alaṅkaraṇāni kaṭakakeyūrādīni katicideva, tadevameva kāvye varṇanāviṣayasya vastunaḥ śarīramaparyavasitamalaṅkāryam, tathaivālaṅkaraṇānyupamādīni katicideva /
varṇanīyasya prayeḥ prabhṛteralaṅkāratve varṇyamānādanyālaṅkaraṇānāmānantyaprasaṅgaḥ /
tataḥ parisamāptyabhāve saṃbhāvanāvadabhidhādīnāmanārambhaḥ /
tasmāllaukikavyavahārānyūnānatiriktamevālaṅkāryālaṅkāravyavahāraḥ kāvyaviṣaye 'pi vācyatāmarhati /
atraiva dūṣaṇāntaramupanyasyati---"alaṅkārāntare" iti /
saṃsṛṣṭisaṃkarau syātām /
prathamaḥ (maṃ) priyatarākhyānamātrasādhanasya varṇyamānatvādalaṅkāryasyāpyalaṅkaraṇatve sati, alaṅkārāntaraṃ rūpakādi yadā vidhīyate tadā tasmin vidhīyamāne preyasaḥ saṃsargasaṃkīrṇatānibandhane saṃsṛṣṭisaṅkarāvalaṅkāraviśeṣau syātām bhavetām /
preyobhaṇitayukteṣu vākyeṣu tajjñairna saṃsṛṣṭisakaravyavahāraḥ kadācidapi pravartitapūrvaḥ tathā pratibhāsābhāvāt /
yathā
indorlakṣma smaravijayinaḥ kāṇṭhamūlaṃ murāriḥ diṅnāgānāṃ madajalamaṣībhāñji gaṇḍasthalāni /
adyāpyurvovalayatilaka śyāmalimnānu(vi) liptā0 nyābhāsante vada dhavalitaṃ kiṃ yaśobhistvadīyaiḥ
atra preyobhihitaralaṅkāryā, vyājastutiralaṅkaraṇam; na punarubhayoralaṅkārapratibhāso yena saṃsṛṣṭivyapadeśaḥ saṃkaravyapadeśo vā pravartate tṛtīyasyālaṅkāryatayā vastvantarasyāpratibhāsanāt /
etadeva prakārāntareṇa pratyākhyātumupakramate "anyatrādarśanādapi"(iti) /
"anyatra" anyasmin viṣaye preyobhaṇitivivikte varṇanīyāntare preyaso vibhūṣaṇatvāt(tve) upamāderivopanibandhaḥ prāpnoti /
na ca kvacidapi tathā dṛśyate, tasmādanyatrādarśanādapi na ca yuktiyuktamalaṅkāraṇatvaṃ, rasavato 'pi tadekayogakṣematvāt evameva vibhūṣaṇatvamanupapannam /
evaṃmalaṅkaraṇatāṃ preyasaḥ pratyādiśya varṇanīyaśarīra tvāttadekarūpāṇāmanyeṣāṃ pratyādiśati---
ūrjasvyudāttayostadvad bhūṣaṇatvaṃ na vidyate /
tathā samāhitasyāpi prakāradvayaśobhinaḥ
ūrjasvyudāttābhidhānayoḥ paurvāparyapraṇītayoraṃlakaraṇayoḥ "bhūṣaṇatvaṃ"-alaṅkaraṇatvaṃ "na vidyate"---na saṃbhavati /
kathaṃ "tadvat" /
tadvadityanantaroktarasavadādiparāmarśaḥ, tena tadvat tayoriva prathamapratiṣiddhavibhūṣaṇabhāva-rasādivadetayorvibhūṣaṇatvaṃ nāstītyarthaḥ /
(yadyapi) cirantanairlakṣaṇodāharaṇadarśanapūrvakametayoralaṅkaraṇatvamākhyātaṃ, tathāpyayuktiyuktatvāt (tat) nopapadyate---tathā ca kaiścit prathamasya lakṣaṇamudāharaṇaṃ ca darśitaṃ yathā
anaucityapravṛttānāṃ kāmakrodhādikāraṇāt /
bhāvānāṃ ca rasānāṃ ca bandha ūrjasvi kathyate
tathā kāmo 'sya vavṛdhe yathā himagireḥ sutām /
saṃgṛhītuṃ pravavṛte haṭhenāpāsya satpatham
iti /
kaiścidudāharaṇameva vaktavyatvāllakṣaṇaṃ manyamānaistadeva pradarśitam /
yathā vā
ūrjasvi karṇena yathā pārthāya punarāgataḥ /
dviḥ sandadhāti kiṃ karṇaḥ śalyetyahirapākṛtaḥ
yathā vā
apakartāhamasmīti hṛdi te māsma bhūdbhayam /
vimukheṣu na me khaṅgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati
iti /
tatra prathamayorlakṣaṇodāharaṇayostāvadetat paryālocanīyam kiṃ tadanaucityaṃ nām, yena (tathā) pravṛttānāṃ rasādīnāmupanibandhanamalaṅkāraḥ saṃpadyate /
yasmādaucityapratiyoginā tena pratīyamānānāṃ teṣāṃ (na kevalaṃ) paripoṣaparihāṇiḥ, pratyuta saukumāryavirahaḥ sāvakāśatāṃ pratipadyate /
tadidamuktam---
anaucityādṛte nānyadrabhaṅgasya kāraṇam
iti /
yadi vā na pāramārthikamanaucityamatra vivakṣitamapi tu vibhāvānubhāvavyabhicāryau cityābhivyaṅgyaprastāvāntarāviṣayaniravadyarasāpekṣayā kimapi prastutānuguṇameva, tathā ca "kāmakrodhādikāraṇāt" iti yuktirupanyastetyucyate, tadapi na su sthitasamādhi /
yasmādaucityaparipoṣapuṣkalarasāpekṣayā kiñcidanaucityayuktarasabhāvopanibandhanaṃ parimitasattvaprāyaprāṇimātraviṣaye kāmādikāraṇāt karaṇīyatāmarhati na punarudāhṛte viṣaye /
(puṣka) lavibhāvādisamudayasamullāsitaḥ sahajakaviśaktikauśalasamudbhāsitasaukumāryasamarpitasvābhāvikarāmaṇīyakaḥ sarasamatimataḥ candrakāntakaumudīprakāśavadāścaryavilāsāpasāryamāṇopapatteḥ samucito 'pi rasaḥ paramasaundaryamāvahati /
tat kathamanaucityaparimlānaḥ kāmādikāraṇakalpanopasaṃhatavṛttiralaṅkāratāva bhāsatāṃ prayāsyati ? tathā ca tathāvidhe viṣaye varṇanīyāntarasamānatayā rasavattāṃ parikalpayantaḥ satkavayo nitāntaṃ (vi) rājante /
yathā
paśupatirapi tānyahāni kṛcchrā- dagamayadadrisutāsamāgamotkaḥ /
kamaparavaśaṃ na viprakuryuḥ vibhumapi taṃ yadamī spṛśanti bhāvāḥ
tadetadavasarāpatitamasmābhiḥ paryālocitam /
nanu bhatanayanipuṇamānasānāṃ paramārthavidāṃ tatrabhavatāṃ (asminviṣaye) vayaṃ vivadāmahe, yo 'yamatrodāhṛtaḥ sa bhagavān rasābhāsaviṣayatayā varṇanīyatāmarhati na veti ? kimaucityānaucityaparikalpanena /
sarvathā yathā tatrabhavadbhyaḥ pratibhāsate tattathaivāstām /
tathāpi tathāvidhastadīyaścittavṛttiviśeṣaḥ prādhānyena varṇyamānatvāt alaṅkāryatāṃ nātikrāmati /
"dviḥ sandadhāti" ityādau vīrasya vakturlokottarapauruṣābhidhānavyasaninaḥ sahajotsāhotsiktacittavṛttyatiśayavyatirekeṇa na kiñcidanyanmukyatayā vākyārthatāmupanītam /
tathāhi---sāyakasandhānakriyābhyāvṛttigaṇanamakasmādapi svaparispandatiraskārakāraṇaṃ manyamānaḥ kimityanena pariharati /
karṇa ityabhimānapratītiḥ (pradhānaṃ puruṣavakrabhāvopabṛṃhitaṃ) rūḍhivaicitryayoginaḥ śalyetyāmantraṇapadasyābhiprāyaḥ /
pārthāyeti sāmānyasya kasyacidākārāntaraśabda(ra?) pratīkārasya śatroḥ kṛte tatpratighātasamarthopādhyantaropakaraṇaṃ kadācitsaṃbhāvyetāpi iti prakaraṇāt pratīyate /
āgata iti tatpratiniya-tārthaṃ)manārthaṃ) prayatnenābhimānenānyo 'pi svayamāgataḥ san apākṛta ityabhimānotkarṣapratītiḥ prakaraṇādgamyate /
udāharaṇamevorjitam /
tadevamayaṃ pradhānacetanalakṣaṇopakṛtātiśayaviśiṣṭacittavṛttiviśeṣaḥ vastusvabhāva eva mukhyatayā varṇyamānatvātalaṅkāryo na punaralaṅkāraḥ /
tadidamuktam--- udārasvaparispandasundaratvena varṇanam /
vastuno vakraśabdaikagocaratvena vakritā //
iti /
tasmādevaṃvidhasya cittavṛttiviśeṣatvāt rasabhāvatadābhāsānāṃ yathāyogamekatamasmin vivakṣāvaśādantarbhāvaḥ saṃbhavatītyalaṅkāryatvameva yuktam na tvalaṅkārabhāva iti /
tasmānna rasavadādyabhihitadūṣaṇapātratāmatikrāmati /
tadetaduktamatra sarvameva yojanīyam /
tadvad"apakartāhamasmi" ityaparamudāharaṇamanenaiva nyāyena samānayogakṣemaprāyamiti gatārthameva /
evamudāttasyobhayaprakārasyāpyalaṅkāryataiva yuktimatī na punaralaṅkaraṇatvaṃ, tatra prathamasya tāvallakṣaṇavākyameva duradhigamasamanvayam
udāttamṛddhimadvastu
iti /
atra yadvastu tadudāttam, alakaraṇaṃ kīdṛśamityākāṅkṣāyām ṛddhimadityanena yadi viśeṣyate tattadeva saṃpadupetaṃ vastu varṇyamānamalaṅkāryaṃ tadevālaṅkaraṇamiti svātmani kriyāvirodhalakṣaṇasya doṣasya durnivāratvāt svarūpādatiriktasya vastvantarasyāpratibhāsanāt ūrjasvivadudātte '(pi bhūṣa)ṇabhāvānupapattiḥ /
athavā ṛddhimadvastu yasmin yasyetyapi vyākhyānaṃ kriyate, tathāpi tadanyapadārthalakṣaṇaṃ vastu vaktavyameva yatsamāsārthopanītam /
tatkāvyameva tathāvidhaṃ bhaviṣyatīti cettadapi na kiñcideva, yasmāt kāvyasyālaṅkāra iti prasiddhirna punaḥ kāvyamevālaṅkaraṇamiti /
yadi vā ṛddhimadvastu yasmin yasya vā ityasāvalaṅkāraḥ (eva) samāsārthenopanīyate tathāpi varṇanīyādalaṅkaraṇamatiriktamalaṅkaraṇakalpamanyadatra (na kiṃ) cidevopalabhyate ityubhayathāpi śabdārthāsaṃgatilakṣaṇo doṣaḥ saṃprāptāvasaraḥ saṃpadyate /
kiṃ codāttasyālaṅkaraṇatve sati, alaṅkaraṇāntaravidhānāt tadapekṣānibandhanasya saṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśasyāprasiddheranyasmin viṣaye varṇanīyāntare rūpakādivat tadviruddhasya samṛddhirahitasya varṇanīyāntarasya cālaṅkāratvaprasaṃgāt udāttasya na kathañcidapi bhūṣaṇatvopapattirasti /
tathā dvitīyasyāpyudāttaprakārasyālaṅkāryatvamevopapannaṃ, na punaralaṅkārabhāvaḥ /
tathā caitasya lakṣaṇam---
"..........caritaṃ ca mahātmanām /
upalakṣaṇatāṃ prāptaṃ netivṛttatvamāgatam"
iti /
tatra vākyārthaparamārthavidbhirevaṃ paryālocyatām, yanmahānubhāvānāṃ vyavahārasya lakṣaṇamātravṛtteranvayaḥ prastute vākyārthe kaścicat vidyate na veti /
tatra pūrvasmin pakṣe tatra tadalīnatvāt pṛthagabhidheyasyāpi padārthāntaravat tadavayavatvenaiva vyapadeśonyāyyaḥ,pāṇyāderiva śarīre, na punarevālaṅkārabhāvo 'pi iti /
dvitīyasmin pakṣe tadanvayābhāvādeva vākyāntaravartipadārthavat tatra tasya sattaiva na saṃbhavati iti na punaralaṅkāracarcā /
nanu ca rūpakāderalaṅkārasyāpi tatrānvayo vidyate, tatastasyāpi tadanvitatvāt alaṅkāratā nivartate /
satyametat, kiṃ tu tadanvitasya dvaividhyaṃ vidyate, apakarṣāntaravat prastutatātparyāṅgabhāvena, vibhūṣaṇāntaravat tadupaśobhākāritvamātreṇaiva ca /
tatra pūrvasmin pakṣe yuktaruktaiva /
tadvicchattividhāyitvamātre mahāpuruṣacaritasya dūṣaṇānīti na duṣparihāraṇyeva /
tadviruddhavṛttervarṇanīyāntarasyālaṅkāratvaprasaṅgaḥ /
alaṅkārāntarasaṃnidhāne tadapekṣānibandhanasaṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśayogyatā, viṣayāntare 'pyalaṅkārāntaravat pravartanaṃ ceti /
yadapi samañjasodāharaṇabandhanavyasanitayā pūrvasūribhiratrādaraprathanapūrvakaṃ pratiṣṭhitam, tadapi prastutatātparyaparāyattavṛttitvādeva (sahṛdayabhāva) nāṃ prati manāgapi na pātratāṃ pratipadyate /
yathā
nethā kunthapṛthak tarjarattā... ...masthāpatteḥ vicchitti...(?)
mahendrakandarakvaṇatkarṇeṣu ṭaṅkānvitāḥ te nīlā...śekharaśarakṣepaikavīthībhuvā... durgā avigāhitāḥ śaśirucā kīrtyā vasantyāstava (?)
(atra pūrvāparavarṇitaḥ mahāpuruṣacaritalakṣaṇapadārtho (vyatirekopabṛṃhitaḥ?) prastatavākyārthatātparyameva vighaṭate, na punastadupaśobhāmātrameva /
tathācāyamatrābhiprāyo yadaskhalitaiḥ laikhamahāpuruṣapuruṣa (prabhṛtiḥ sakalasaṃcāritacaritāpasaraṇaṃ saṃraṃbhamātmasātkṛte ca kārye tadatiriktavṛttāntapuruṣāntaravyatirekeṇa na kasyacidanyasya niḥsāmānyavṛtterapi prakāśate /
tasmāttathāvidhamahāsattvāpadānamahamuditeṣvapi teṣu pradeśeṣu bhavataḥ paraṃ pratāpaḥ prathituṃ pragalbhata iti ?) evaṃ samāhitasyāpyalaṅkāryatvameva nyāyyam na punaralaṅkaraṇabhāvaḥ /
tadāha---"tathā samāhitasyāpi" /
"tathā"---tenaiva prakāreṇa pūrvoktenasamāhitābhidhānasya cālaṅkārasya "bhuṣaṇatvam" alaṅkaraṇatvaṃ na vidyate nāstītyarthaḥ /
tathāhi tasyedaṃ lakṣaṇam---
rasabhāvatadābhāsapraśamo 'viditakramaḥ (?) anyānubhāvaniśśūnyarūpo yastatsamāhitam
rasabhāvatadābhāsānāṃ praśamavyapadeśaviṣayo daśāviśeṣaḥ, tadanantararasāvatārataraṅgavarjito nijavyañjakavyāpāravirāmaviśrāntavibhramaḥ prathamaparispandaiḥ parisamāpteḥ uttarasamudāyādanabhivyakterasaṃvedyamānakramaḥ sandhyāsamayanibhasaṃniveśaviśeṣaḥ satkavibhirapi kathañcidunneyavṛtti (ra) nimittamanoharaḥ samāhitamalaṅkaraṇam /
tathā
akṣṇoḥ sphuṭāśrukaluṣo 'ruṇimā vilīnaḥ śāntaṃ ca sārdhamadharasphuraṇaṃ bhrukuṭyā /
bhāvāntarasya (tava) gaṇḍagato 'pi kopo nodgāḍhavāsanatayā prasaraṃ dadāti
tadapi na saṃpat (samyak) samāhitam /
yasmādrasādiviśeṣasya satastasya svarūpalobhaḥ /
teṣāṃ ca cittavṛttiviśeṣatvāt bhūṣaṇatve nipiddhasyāpi tadekarūpatvāt kathaṃ tadupapadyate /
kiṃ ca pradhānacetanasvarūpatvāt varṇanīyasvabhāvabhūtasya (tadanyavidhasya) arthātmanaḥ sahajavyañjakāsahiṣṇoḥ vyatiriktapadārthāntarasaṃparkasahatvaṃ svacchasvabhāvatvādeva na kathañcidapi samañjasatāṃ samāsādayatītyevaṃ svarūpādatiriktapadārthāntarasyāpratibhāsanādityādi yathāsaṃbhavamanivāryam /
yadapi kaiścitprakārāntareṇa samāhitākhyamalakaraṇamākhyātaṃ tasyāpi tathaiva bhūṣaṇatvaṃ na vidyate, tadabhidhatte---
"tathā samāhitasyāpi prakāradvayaśobhinaḥ"
pūrvoktena prakāreṇa anena cāpareṇeti dvābhyāṃ prakārābhyāṃ śobhamānasya samāhitasyālaṅkaraṇatvaṃ na sabhavati /
tathācāsya lakṣaṇodāharaṇe---
kiñcidārabhamāṇasya kāryaṃ daivavaśāt puna /
tatsādhanasamāpattiryattamāhuḥ samāhitam
iti /
spaṣṭārthamidaṃ vākyam /
mānamasyā nirākartuṃ pādayorme patipyataḥ /
upakārāya diṣṭayaitadudīrṇaṃ ghanagarjitam
atra pūrvasya pūrvasya vastunaḥ pradhānaṃ samarthanamuttaratra samāhita (miti) yaducyate tadāstāṃ, samāhitaśabdavācyatve na kenacit (nivār)yate /
alaṅkaraṇatvaṃ punarddhayorapi sarasavṛttatvāt guṇapradhānabhāvasyābhāvānna kiñcidupapadyate /
dvayorapi vastudharmatayā varṇanīyatvameva samānaṃ (tadarthaṃ ghanagarjitamu)dīrṇamiveti pratītāvutprekṣā bhaviṣyati ityalamatiprasaṅgena /
tadevaṃ cetanācetanapadārthabhedabhinnaṃ svābhāvikasaukumāryamanoharaṃ vastunaḥ svarūpaṃ pratipāditam /
idānīṃ tadeva kavipratibhollikhitalokottarātiśayaśālitayā navanarmitaṃ manojñatāmupanīyamānamālocyate /
tathāvidhabhūṣaṇavinyāsavihitasaundaryātiśayavyatirekeṇa bhūṣyatvanimittabhūtaṃ na tadvidāhlādakāritāyāḥ kāraṇam /
prasiddho vastudharmo yo na vicchittyāśrayo bhavet /
tadevaṃ kavimukhyānāṃ varṇanāyogamāsthitaḥ
tasya lokottarotkarṣalekhālagitavṛttibhiḥ /
guṇaiḥ (śca) bhāsamānasya navatvamupapadyate
ityantaraślokau /
tadevaṃ nūtanātiśayavidhāyinaḥ kāvyārthasvarūpasya alaṅkārāḥ /
tatastānevopakramate---
abhidhāyāḥ prakārau staḥ ko 'pyenaṃ sphuṭayatyasau /
kāvyasya kaścidvicchittiṃ dyotayatyaṅgataḥ sthitaḥ
abhidhāyā ityādi /
rasavadalaṅkārādiḥ kaścidaṃśena vartamāno vibhūṣyasya śobhātiśayamāvahati /
kaścidaṅgato vyavasthitastasya mukhyatāṃ dyotayannātmano vibhūṣaṇabhāvamāviṣkarotīti codāhariṣyāmaḥ /
idānīmetadeva vibhajya vicārayati---
yathā sa rasavannāma sarvālaṅkārajīvitam /
kāvyaikasāratāṃ yāti kathedānīṃ vicāryate
yathetyādi /
"yathā sa rasavannāma"---ṭhayathā' yena prakāreṇa "saḥ'---pūrvaprakhyātavṛttiralaṅkāro (rasavannāma) rasavadabhidhānaḥ "kāvyaikasāratāṃ yāti" kavikarmaikasarvasvatāṃ pratipadyate /
"sarvālaṅkārajīvitaṃ"---sarveṣāmalaṅkārāṇāmupamādīnāṃ "jīvitaṃ" sphuritabhūtaṃ ca saṃpadyate, "tathā"---tenaprakāreṇa"idānīṃ" adhunā "vicāryate"---vivacyate, lakṣaṇodāharaṇabhedena vitanyate /
tameva rasavadalaṅkāraṃ lakṣayati---
rasena vartate tulyaṃ rasavattvavidhānataḥ /
yo 'laṅkāraḥ sa rasavat tadvidāhlādanirmiteḥ
rasenetyādi /
yo 'laṅkāraḥ sa rasavaditi /
yaḥ kilaivaṃsvarūpo rūpakādiḥ sa rasavadabhidhīyate /
kiṃsvabhāvaḥ? "rasena vartate tulyaṃ"---rasena śṛṅgārādinā tulyaṃ vartate samānamātiṣṭhati /
yathā brāhmaṇena tulyaṃ vartate brāhmaṇavat kṣatriyastathaivasau rasavadalaṅkāraḥ /
kasmāt ? "rasavattvavidhānataḥ"---raso 'syāsti iti rasavat kāvyaṃ, tasya bhāvastattvaṃ, tadvidhānataḥ---sarasatvasaṃpādanāt /
(kutaḥ?) "tadvidāhlādanirmiteḥ"---tat kāvyaṃ vidantīti tadvidaḥ tajñāḥ, teṣāmāhlādanirmiterānandaniṣpādanāt /
yathā rasaḥ kāvyasya rasavattāṃ tadvidāhlādaṃ ca vidadhātyevamupamādirapyubhyaṃ niṣpādayan rasavadalaṅkāraḥ saṃpadyate /
yathā
upoḍharāgeṇa vilolatārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśāmukham /
yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgādgalitaṃ na lakṣitam
atra svāvasarasamucitasukumārasvarūpayorniśāśaśinorvarṇanīyatvaṃ prādhānyena vākyārthaśarīram /
tatkāntikāritayā rūpakālaṅkāraḥ samāropitakāntavṛttāntaḥ kavinopanibaddhaḥ /
sa ca śleṣacchāyāmanojñaviśeṣaṇavakrabhāvāt viśiṣṭaliṅgasāmarthyācca sutarāṃ samudbhāsamānaḥ kāvyasya sarasatāṃ samullāsayan tadvidāmāhlādamādadhānaḥ svayameva rasavadalaṅkāratāṃ samāsāditavān /
yathā vilāsinīvallabhādiśabdābhidhāna(mantareṇāpi) tatsvarūpasamarpaṇasāmarthyarūpakasya sambhavati tathaikadeśavivartirūpakavicārāvasare sutarāṃ samunmīlayiṣyāmaḥ /
na cātra pūrvoktāni dūṣaṇāni (saṃsṛṣṭisaṃkarādīni) prabhavituṃ śaknuvanti /
"tathā cānyatra darśanāt" iti viṣayāntare paridṛśyamānatvādanenaivodāharaṇena (tat) parihṛtam /
"svarūpādatiriktasya parasyāpratibhāsanāt" ityalaṅkāryālaṅkaraṇayorapṛthagbhāvasya alaṅkāryatve svātmani kriyāvirodhāttasyaivālaṅkaraṇatvānupapattirudāharaṇāntaraiḥ parihṛtā /
yathā
calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīṃ rahasyākhyāyīva svanasi mṛdu karṇāntikaracaḥ /
karaṃ vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvamadharaṃ vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī
atra paramārthaḥ---pradhānavṛtteḥ śṛṅgārasya bhramarasamāropitakāntavṛttānto (rūpakaṃ) rasavadalaṅkāraḥ śobhātiśayamāhitavāt /
yathā vā
kapole patrālī
ityādau /
tadevamanena nyānena
"kṣipto hastāvalagna"
ityatra rasavadalaṅkārapratyākhyānamayuktam /
satyametat, kituṃ vipralambhaśṛṅgāra (syāṅga) tā tatra nivāryate, śeṣasya punastattulyavṛttāntatayā rasavadalaṅkāratvamanivāryameva /
na cālaṅkārāntare sati rasavadapekṣānibandhanaḥ saṃsṛṣṭisaṃkaravyapadeśaprasaṅgaḥ pratyākhyeyatāṃ pratipadyate /
yathā
aṅgulībhiriva keśasaṃcayaṃ saṃnigṛhya timiraṃ marīcibhiḥ /
suḍmalīkṛtasarojalocanaṃ cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī
atra rasavadalaṅkārasya rūpakādīnāṃ ca saṃnipātaḥ sutarāṃ samudbhāsate /
tatra "cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī"ti utprekṣālakṣaṇasya rasavadalaṅkārasya prādhānyenopanibandhaḥ /
tadaṅgatvenopamādīnām /
kevalasya prastutatarasaparipoṣāpariniṣpatteḥ /
aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddadhānārdranakhakṣatābham /
prasādayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra
iti /
atra samayasaṃbhavaḥ padārthasvabhāvaḥ tadvācakevādiśabdābhidhānaṃ vinā pratīyamānotprekṣālakṣaṇena rasavadalaṅkāraema kavinākāmapikamanīyatāmadhiropitaḥ ; pratītyantaramanohāriṇāṃ sakalaṅkādīnāṃ vācakānāmupanibandhāt, pāṇḍupayodhareṇārdranakhakṣatābhamaindraṃ dhanuḥ dadhāneti śleṣopamayośca tadānuguṇyena viniveśanāt (ca) /
evaṃ sakalaṅkamapi prasādayantī parasyābhyadhikaṃ tāpaṃ cakāretyevaṃrūpaḥ prakāro hi rūpakālaṅkāranibandhanaḥ prakaṭāṅganāvṛttāntasamāropa (ramaṇīyaḥ) sutarāṃ samanvayaṃ samāsāditavān /
atrāpi pratīyamānavṛtteḥ rasavadalaṅkārasya pradhānyaṃ, tadaṅgatvamupamādīnāmiti pūrvavadeva saṅgatiḥ /
yatrāpi prathamodbhedamanohararatyādivadācaraṇamalaṅkārāṇāṃ tatrāpyayameva samanvayaḥ sahṛdayaiḥ svayamanusandheyaḥ /
yathā
lagnadvirephāñjanabhakticitraṃ mukhe madhuśrīstilakaṃ niveśya /
rāgeṇa bālāruṇakomalena cutapravāloṣṭhamalañcakāra
atra samāropitanāyikāvṛttāntasya śleṣacchāyāsahāyasya rūpa (kasya tadvadā) caraṇāt rasavadalaṅkāratvam /
yadapi nīrasaprāyaṃ padārthajātaṃ tadapi sarvamanenaiva sarasatāmupapadyate /
yathā
"bālenduvakrāṇi"
iti /
tadevamayaṃ sakalakāvyopaniṣadbhūtaḥ kāṣṭhakuḍyopamānāṃ padārthānāmalaṅkārāṇāṃ kimapi sphuritaṃ samarthayaṃścetanacamatkārakāritāyāḥ kāraṇatāṃ pratipadyate /
ayaṃ sa rasavannāma sarvālaṅkaraṇāgraṇīḥ /
cūḍāmaṇirivābhāti kāyotkarṣaikakāraṇam
kavikauśalasarvasvamadyoddhāṭitamañjasā /
vipaścitāṃ vicārasya gocaratvaṃ gamiṣyati
ityantaraślokau /
evaṃ nīrasānāṃ padārthānāṃ sarasatāṃ samullāsayituṃ rasavadalaṅkāraṃ samāsāditavān /
idānīṃ svarūpamātreṇaivāvasthitānāṃ vastūnāṃ kamapyātiśayamuddīpayituṃ dīpakālaṅkāramupakramate /
tacca prācīnācāryairādidīpakaṃ madhyadīpakam antadīpakamiti dīpyamānapadāpekṣayā vākyasyādau madhye 'nte ca vyavasthitaṃ, dīpayatīti kriyāpadameva dīpakākhyamalaṅkaraṇamākhyātm /
yathā
mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram /
sa priyāsaṅgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam
mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṅkurute madhuḥ /
hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ
cīrīmatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ /
pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati
atra kriyāpadānāṃ dīpakatvaṃ prakāśakatvam, yasyamāt kriyāpadaireva prakāśyante svasaṃbandhitayā khyāpyante /
tadevaṃ sarvasya kasyaciddīpakavyatirekiṇo 'pi kriyāpadasyaikarūpatvāt dīpakādvaitaṃ prasajyate /
kiṃ ca śobhātiśayakāritvasya yuktaśūnyatve alaṅkaraṇatvānupapattiḥ /
anyaccāstāṃ tāvatkriyā /
evaṃ yasya kasyacidvākyavartinaḥ kadasya saṃbandhitayā padāntaradyotanaṃ svabhāva eva /
parasparānvayasaṃbandhanibandhanatvāt vākyārthasvarūpasyeti punarapi dīpakavaiśvarūpyamāyātam /
ādau madhye cānte vā vyavasthitaṃ kriyāpadamatiśayamāsādayati yenālaṅkāratāṃ pratipadyate (iti cet) teṣāṃ ca vākyādīnāṃ parasparaṃ tathāvidhaḥ kaḥ svarūpātirekaḥ (viśeṣaḥ) saṃbhavati kriyāpadaprakārabhedanibandhanaṃ vākyasya yadādimadhyāntaṃ tadetadarthakavākyādiṣvapi saṃbhavatītyevamapi dīpakaprakārānantyaprasaṅgaḥ /
dīpakālaṅkāravihitavākyāntarvartinaḥ kriyāpadasya bhvādivyatiriktatvameva kāvyatvavyapadeśaḥ /
yadi vā samānavibhaktīnāṃ bahūnāṃ kārakāṇāmekaṃ kriyāpadaṃ prakāśakaṃ dīpakamityucyate, tatrāpi kāvyacchāyātiśayakāritāyāḥ kiṃ nibandhanamiti vaktavyameva /
prastutāprastutaviṣayasāmarthyasaṃprāptapratīyamānavṛttisāmyameva nānyatkiñcidityabhiyuktataraiḥ pratipāditameva /
yathā
ādimadhyāntaviṣayāḥ prādhānyetarayoginaḥ /
antargatopamādharmā yatra taddīpakaṃ viduḥ
udāhṛtaṃ ca granthāntare yathā
caṅkammanti karīndā disāgaamaagandhahāriahiaā /
duḥkha baṇe ca kaiṇo bhaṇiivisamamahākaimagge
caṅkramyante karīndrā diggajamadagandhahāritahṛdayāḥ /
duḥkhaṃ vane ca kavayo bhaṇitiviṣamamahākavimārge //
iti chāyā /
atra (prastutāprastutaviṣayasāmarthyasaṃprāpta) sāmyasamullasitaṃ sahṛdayahṛdayāhlādakāri kāvyarāmaṇīyakaṃ svarūpameva /
kriyāpadaṃ punarvākyāvinābhāvi vākyāntaravad vyavasthitam, atraiva padāntaravacca /
(ayama)tra vākyārthaḥ /
yathā dikkuñjaramadāmodasuhitamānasāḥ karīndrāḥ kānane kathamapi duḥkhaṃ caṅkramyante, tathā bhaṇitiviṣame vakroktivicitre mahākavimārge kavaya iti caśabdasyārthaḥ /
te hi sābhimānāḥ santaḥ tadatiriktaparispandatayā vartitumīhamānāḥ kṛcchreṇa samācakṣire ityabhiprāyaḥ /
tasmāt sāmyaikajīvitamalaṅkaraṇamidaṃ pratīyamānatvānmanohāri prakārāntaram /
(yatra) trividhaṃ hi pratīyamānavṛttisāmyaṃ samudbhāsate tatrāyameva nyāyo 'nusandheyaḥ /
śiṣṭaṃ punarvārtāmātrameva, yathā
gato 'stamarko bhātīnduryānti vāsāya pakṣiṇaḥ
iti /
tadidānīṃ dīpakamalaṅkārāntarakaraṇaṃ kalayan kāmapi kāvyakamanīyatāṃ kalpayituṃ prakārāntareṇa prakramate---
aucityāvahamamlānaṃ tadvidāhlādakāraṇam /
aśaktaṃ dharmamarthānāṃ dīpayadvastu dīpakam
aucityāvahamityādi /
"vastu dīpakaṃ" vastu siddharūpamalaṅkaraṇaṃ /
bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarāśravaṇāt /
tadevaṃ sarvasya kasyacidvastunaḥ sadbhāvāttadāpattirityāha---"dīpayat" prakāśayadalaṅkaraṇaṃ saṃpadyate /
kiṃ kasyetyabhidhatte---"dharmaṃ" = parispandaviśeṣam, "arthānāṃ" = varṇanīyānām /
kīdṛśaṃ---"aśaktam" = aprakaṭam, tenaiva prakāśamānatvāt /
kiṃsvarūpaṃ ca---"aucityāvahaṃ" = aucityamaudāryamāvahatiyaḥ taṃ tathoktam /
anyacca kiṃvidham---"amlānaṃ" = pratyagramanālīḍhamiti yāvat /
evaṃvidhasvarūpatvāt "tadvidāhlādakāraṇaṃ" = kāvyavidānandanimittam /
asyaiva prakārāntarān nirūpayati---
ekaṃ prakāśakaṃ, santi bhūyāṃsi bhūyasāṃ kvacit /
kevalaṃ paṅktisaṃsthaṃ vā dvividhaṃ paridṛśyate
ekamiti /
"dvividhaṃ paridṛśyate" = dviprakāramavalokyate lakṣye vibhāvyate /
kathaṃ ?"kevalaṃ" = asahāyaṃ, "paṅktisaṃsthaṃ vā " paṅktau vyavasthitaṃ tattulyakakṣāyāṃ sahāyāntaroparacitāyāṃ vartamānam /
katham ? "ekaṃ" (bhūyasā) bahūnāṃ padārthānāmekaṃ "prakāśakaṃ" dīpakaṃ kevalamityucyate /
yathā vā
asāraṃ saṃsāram
ityādi /
atra "vidhātuṃ vyavasitaḥ" kartā saṃsārādīnāmasāratvaprabhṛtīn dharmān udyotayan dīpakālaṅkāratāmavāptavān /
paṅktisaṃsthaṃ (?) "bhūyāṃsi" = bahūni vastūni dīpakāni "bhūyasāṃ" prabhūtānāṃ varṇanīyānāṃ "santi vā kvacit" bhavanti vā kasmiṃścidviṣaye /
yathā
kaikesarī vaaṇāṇā motiaraaṇāṇā āiveaṭio /
ṭhāṇāṭhāṇa jāṇai kusumāṇa a jīṇamālāro
kavikesarī vacanānāṃ mauktikaratnānāmādivaikaṭikaḥ /
sthānāsthānaṃ jānāti kusumānāṃ ca jīrṇamālākāraḥ //
iti chāyā /
cirantanairetadevodāhṛtaṃ, taccāyuktamiti pūrvapakṣatāṃ prāpitamidānīṃ kimetasyāpyatiriktatvamāyāti, yena siddhāntasiddhamanupādeyatāmadhitiṣṭhati ? yuktamuktam /
kiṃ tu tairvākyaikadeśavṛtti kriyāpadaṃ kārakāṇi bahūni svasaṃbandhitayā prakāśayadekaṃ dīpakamityabhihitam, (vayaṃ)punastānyeva kārakāṇi varṇanīyānāṃ vastūnāṃ kamapyatiśayaṃ prakāśayanti bahūni dīpakānīti brūmaḥ /
tathā ca "sthānāsthānaṃ jānāti" ityasyāyamabhiprāyaḥ /
prastutavastuśobhātiśayāvahaṃ kamapyavakāśaviśeṣaṃ vettīti /
kimuktaṃ bhavati ? kavikesarī padānāmupanibandhavidagdhatayā kamapi chāyātiśayamutpādayati, mauktikaratnānāṃ cādivaikaṭikaḥ, kusumānāṃ ca jīrṇamālākāra iti /
yadyapi padānāṃ kesariprabhṛtīnāṃ ca sajātīyāpekṣayā parasparapratīyamānavṛttisāmyaṃ samudbhāsate, tathāpi prādhānyāddīpakaṃ tātparyaparyavasitam /
vākyārthena sāmyaṃ punaḥ nātra paribhāsate /
yathā vā
candramaūehiṃṇisā ṇalinī kamalehiṃ kusumagucchehiṃ laā /
haṃsehiṃ sāraasohā kavvakahā sajjanehiṃ karai garuri
candramayūśairniśā nalinī kamalaiḥ kusumagucchairlatā /
haṃsaiśśāradaśobhā kāvyakathā sajjanaiḥ kriyate gurvo //
iti chāyā /
atra ai(ndava mayūkhādibhi) retāḥ sarvāḥ samullāsitaśobhātiśayāḥ saṃpadyanta iti kartṛpadānyeva bahūni dīpakāni /
śiṣṭaṃ pūrvavadeva sarvaṃ samādeyam /
(aparaṃ triprakāraṃ ca kvacidbhūyāṃsi bhūyasā /
dīpakaṃ dīpayatyanyattadanyaddīpayanmatam)
tadaparaṃ paṅktisaṃsthaṃ nāma (avasthābheda) kāraṇāt "triprakāraṃ" trayaḥ prakārāḥ prabhedāḥ yasyeti vigrahaḥ /
tatra prathamastāvat anantarokto bhūyāṃsi bhūyasāṃ kvacidbhavantīti /
dvitīyo "dīpakaṃ dīpayatyanyattadanyat" iti (yada) nyasyātiśayotpādakatvena dīpakam /
yadvihitaṃ tatkarmabhūtamanyat kartṛbhūtam /
"dīpayati" = prakāśayati, "tadupyanyaddīpayati" iti /
dvitīyadīpakaprakāro yathā--- kṣoṇīmaṇḍalamaṇḍanaṃ nṛpatayasteṣāṃ śriyo bhūṣaṇaṃ tāḥ śobhāṃ gamayatyacāpalamidaṃ pragalbhyato rājate /
tadbhūṣyaṃ nayavartmanā tadapi cet śauryakriyālaṅkṛtaṃ bibhrāṇaṃ yadiyattayā tribhuvanaṃ chettuṃ vyavasyedapi
atrottarottarāṇi pūrvapūrvapadadīpakāni mālāyāṃ kavinopanibaddhāni /
yathā vā
śuci bhūṣayati śrutaṃ vapuḥ praśamastasya bhavatyalaṅkriyā /
praśamābharaṇaṃ parākramaḥ sa nayāpāditasiddhibhaṣaṇaḥ
yathā ca
cārutā vapurabhūṣayadāsāṃ tāmanūnanavayauvanayogaḥ /
taṃ punarmakaraketanalakṣmīstāṃ mado dayitasaṃgamabhūṣaḥ
tṛtīyaprakāro 'traiva ślokārdhe dīpakaśabdasthāne dīpitamiti pāṭhāntaraṃ vidhāya vyākhyeyaḥ /
tadayamatrārtho ya "ddīpitaṃ" yadanyena kenacidutpāditātiśayasaṃ (pannaṃ) vastu tatkartṛbhūtamanyat dīpayat uttejayat tadanyaditi /
yathā
"mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram"
ityādi /
(nanupūrvācāryaiścaitadeva pūrvamudāhṛtaṃ, tadeva prathamaṃ pratyākhyāyedānīṃ samāhitamityasyābhiprāyo vyākhyātavyaḥ /
satyamuktam /
tadayaṃ vyākhyāyate---kriyāpadamekameva dīpakamiti teṣāṃ tātparyam, asmāka punaḥ kartṛpadāni dīpakāni bahūni saṃbhavanti iti) /
(atra) prītyādīnāṃ prāgabhāvāt, teṣāṃ satāmabhūtaprādurbhāvaṃ vidadhātīti nābhidhīyate, madādiniyatakāraṇatvābhāvāt /
api tu svasaṃvṛttānāṃ kamapyapūrvamatiśayamutpādayati /
janayatīti kriyāpadasyārthaḥ yauvanaṃ paramaṅganānāṃ lāvaṇyaṃ janayatīti /
athavā jvalayatīti pāṭhāntaraṃ parikalpyodāhāryam /
idānīmetadevopasaṃharati---
yathāyogikriyāpadaṃ manaḥ saṃvādī tadvidām /
varṇanīyasya vicchitteḥ kāraṇaṃ vastu dīpakam
"yathāyogikriyāpadam" = yathā yena prakāreṇa yujyate iti yathāyogi, kriyāpadaṃ yasya tattathoktaṃ tena yathāsaṃbandhamanubhavituṃ śaknoti /
yathā dīpake kriyā, "tadvidāṃ" kāvyajñānāṃ ("manaḥsaṃvādi")manasi saṃvadati = cetasi pratiphalati yat (tadapi) tathoktam /
(evaṃ dīpakamabhidhāya) sāmyaprāyaṃ rūpakaṃ vivinakti---
upacāraikasarvasvaṃ (yatra tat) sāmyamudvahan /
yadarpayati rūpaṃ svaṃ vastu tadrupakaṃ viduḥ
varṇanīyasya vicchitteḥ kāraṇaṃ (dvividhaṃ smṛtaṃ) /
samastavastuviṣayamekadeśavivarti ca
upacāretyādi /
"vastu tadrūpakaṃ viduḥ"---"tadvastu" = padārthasvarūpaṃ "rūpakaṃ" = rūpakākhyamalaṅkāraṃ vidurjanā iti /
kīdṛśaṃ---"yadarpayati" "yat" kartṛbhūtam "arpayati" vinyasyati /
kiṃ---"svaṃ" = ātmīyaṃ "rūpaṃ" vācyasya vācakātmakaṃ parispandam, alaṅkāraprastāvādalaṅkārasyaiva svasaṃbandhitvāt /
kiṃ kurvat---"sāmyamudvahat" = samatvandhārayat /
anyacca (kīdṛśaṃ sāmyaṃ) "varṇanīyasya vicchitteḥ kāraṇam" "varṇanīyasya" = prastāvājhikṛtasya padārthasya "vicchitteḥ" = upaśobhāyāḥ "kāraṇaṃ" = nimittabhūtam, na punarjanyatva prameyatvādisāmānyaṃ, yasmāttenaiva pūrvoktalakṣaṇasāmyena varṇanīyaṃ sahṛdayahṛdayāhlādakāritāmavatarati /
"upacāraikasarvasvaṃ" "upacāraḥ" = tattvādhyāropaḥ, tasyaikaṃ sarvasvaṃ kevalameva jīvitaṃ, tannibandhanatvāt rūpakapravṛtteḥ /
yasmādupacāravakratājīvitametadalaṅkaraṇamiti prathamameva samākhyātaṃ "yanmūlāsarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ " iti /
tadeva pūrvasūribhirabhyadhāyi /
tadevaṃ mukhaminduriti rūpakamalaṅkaraṇam /
tatkimana (yoḥ) (viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ) bhinnasvarūpayoḥ sāmānādhikaraṇyasya kāraṇam ? ucyate /
induśabdaḥ prathamamāñjasyena candramasi vartamānaḥ pratyāsattinibandhana (tvād) atikāntimattvādiguṇavṛttitāmavalambate /
tatastasmādetatsadṛśavaktṛgataguṇavṛttiḥ san vadanaviśeṣaṇatāṃ pratipadyamānaścetanacamatkāritāṃ pratipadyate /
(upameyaśabdaḥ) svābhidhe (yāvinā) bhūtavṛttitāṃ (upamāna)śabdasya niyamayatītyetasmādeva viśeṣaṇaviśeṣyabhāvanibandhanāt mukhendurityatra samāsopapattiḥ /
tasmādeva ca sahṛdayahṛdayasaṃvādamāhātmyāt "mukhaminduḥ" ityādi na kevalaṃ rūpakaṃ, yāvat "kiṃ tāruṇyataroḥ" ityevamādyapi /
evaṃ rūpakasāmānyalakṣaṇasvarūpamullikhya prakāraparyālocanena tadevonmīlayati--- "samastavastuviṣayam" iti /
samastavastuviṣayo yasya tattathoktaṃ; tadayamatra vā (kyār)thaḥ---yad sarvāṇyeva prādhānyena vācyatayā sakalavākyopārūḍhānyabhidheyāni alaṅkāryatayā sundarasvaparispandasamarpaṇena gocaro yasyeti tat /
viśeṣaṇānāṃ viśeṣyāyattatvāt asvātantrayeṇa pṛthagalaṅkāryatvābhāvātteṣāmaviṣayatvāt /
yathā
taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām /
payomucāṃ dhvanirdhoro dunoti mama tāṃ priyām
iti /
atra vidyudvalayasya kakṣyātvena, balākānāṃ tanmālātvena rūpaṇaṃ vidyate; payomucāṃ punardantibhāvena nāstītyeka (deśa) vivartirūpakamalaṅkāraḥ /
tadatyarthaṃ yuktiyuktam /
yasmādalaṅkāraṇasyālaṅkāryaśobhātiśayotpādanameva prayojanaṃ nānyatkiñciditi /
taduktarūpakaprikārāpekṣayā kiñcidvilakṣaṇametena yadi saṃpādyate tadetasya rūpakaprakārāntaratvopapattiḥ syāt /
tadetadāstāṃ tāvat ;pratyuta kakṣyādirūpaṇocitamukhyavastuviṣaye vighaṭamānatvādalaṅkāradoṣatvaṃ durnivāratāmavambate /
tasmādanyathaivaitadasmābhiḥ samādhīyate /
rūpakālaṅkārasya paramārthastāvadayaṃ, yatprasiddhasaundaryātiśayapadārthasaukumāryanibandhanaṃ varṇanīyasya vastunaḥ sāmyasamullikhitaṃ svarūpasamarpaṇagrahaṇasāmarthyamavisaṃvādi /
tena mukhamindurityatra mukhamevenduḥsaṃpadyate tena rūpeṇa vivartate /
tadevamayamalaṅkāraḥ (padapūrvārdhavakratānibandhanaḥ pa) dārthamātravṛtti) "alaṅkāropasaṃskāra-"ityādinā paryāyavakrabhāvāntarbhāvāt vākyavakrabhāvavicārāvasare vaktavyatāmeva kadācinnādhigacchediti /
dvaividhyamasyopapādayati---(samastavastuviṣayaṃ ekadeśavivarti ceti) sarve vākyopayoginaḥ padārthāḥ (pratyekaṃ) vibhūṣyatayā viṣayā yasyeti pratyekaṃ yathāyogametasminnupanibadhyamāne samaste 'pi vartanterūpāntareṇāvatiṣṭhanti /
yathā
mṛdutanulatāvasantaḥ sundaravadanendubimbasitapakṣaḥ /
manmathamātaṅgamado jayatyaho taruṇatārambhaḥ
atraiva prakārāntaraṃ vicārayati--- "ekadeśavivarti ca" iti /
atra pūrvācāryairvyākhyātam---yathā yadekadeśena vivartate vighaṭate viśeṣeṇa vā vartate tattathoktamiti /
ubhayathāpyetaduktaṃ bhavati---yadvākyasya kasmiṃścideva sthāne svaparispandasamarpaṇātmakaṃ rūpaṇamādadhāti /
kvacideveti tadekadeśavivartirūpakam /
yathā
himācalasutāvallīgāḍhāliṅgitamūrtaye /
saṃsāramarumārgaikakalpavṛkṣāya te namaḥ
ekadeśavivarto yatra tattathoktam, ekadeśa eva vivartate yatra rūpāntareṇāvatiṣṭhate (vā tadekadeśavivarti) rityarthaḥ /
teṣāṃ viśeṣaṇasāmarthyanibandhanāyāḥ padārthaśobhāyāḥ (atra) rūpātiśayakārirūpakālaṅkāraniṣpatteḥ /
yathā "upoḍharāgeṇa" ityādau timirāṃśukamityatraikadeśavivarti(rūpaṇaṃ) vidyate /
śiṣṭaṃ punaḥ śaśinaḥ kāmukatvaṃ, niśāyāśca kāminītvaṃ rūpaṇīyamapi pratītyantaravidhāyi viśeṣaṇaviśiṣṭiliṅgasāmarthyamātrasamadhigamyaṃ śabdenābhi(dhīyamānaṃ) punaruktatā grāmyatā cādhirohati /
tasmāt vācyaṃ sāmarthyalabhyaṃ ca pratītyā ca samarpitam /
alaṅkṛtīnāmātmānaṃ trividhaṃ tadvido viduḥ
tatra vācyaṃ samastavastuviṣayaṃ rūpakaṃ pūrvamevodāhṛtam /
sāmarthyalabhyaṃ tad (tu) ekadeśavivarti tadeva "upoḍharāgeṇe"tyādi /
pratīyamānaṃ yathā
lāvaṇyakāntiparipūritadiṅmukhe 'smin smere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi /
kṣobhaṃ yadeti na manāgapi tena manye suvyaktameva jala (ḍa) rāśirayaṃ payodhiḥ
atra tvanmukhaminduriti rūpakaṃ pratīyamānatayā kavinopanibaddham /
ekadeśavṛttitvamanekadeśavṛttitvaṃ ca rūpakasya dīpakatvameva samālakṣyamiti tadanantaramasyopanibandhanam /
tadeva vicchittyantareṇa viśinaṣṭi---
nayanti rūpakaṃ kāñcidvakrabhāvarahasyatām /
alaṅkārāntarollekhasahāyaṃ pratibhāvaśāt
etadeva rūpakākhyamalaṅkaraṇaṃ "kāñcit" = alaukikīṃ "vakrabhāvarahasyatāṃ" vakratvaparamārthatāṃ kavayo "nayanti" (prāpayanti) /
tatropanibandhanavakratāvicchittyantarādhirūḍhāyāḥ ramaṇīyatā(yāḥ) tadeva tattvaṃ paraṃ pratibhāsate /
kīdṛśam ?"alaṅkārāntarollekhasahāyam"---alaṅkārāntarasya" = anyasya sasandehotprekṣāprabhṛteḥ, "ullekhaḥ", samudbhedaḥ, (tatra)"sahayaḥ"kāvyaśobhotpādane sahakārī yasya (tattathoktam) /
kasmānnayanti---"pratibhāvaśāt"---svaśakterāyattatvāt /
tathāvidhe lokātikrāntakāntigocare viṣaye tasyopanibandho vidhīyate /
yatra tathāprasiddhyabhāvāt siddhavyavahārāvataraṇaṃ sāhasamivāvabhāsate /
vibhūṣaṇāntarasahāyasya punarullekhatvena vidhīyamānatvāt sahṛdayahṛdayasaṃvādasundarī parā prauḍhirutpadyate /
yathā
nirmokamuktiriva gaganoragasya līlālalāṭikāmiva triviṣṭapaviṭasya
iti /
atra kavipratibhāpratibhāsasyāyamabhiprāyaḥ---yat lokottarasaundaryātiśayaślāghitayā varṇanīyasya vastunaḥ prakārāntareṇābhidhātumaśakyatvam /
evaṃvidhayā rūpakālaṅkārarekhayāpi tathā prasiddhyabhāvādeva niṣkampatayā vyavahartuṃ na yujyate /
tasmādasmākamevaṃsvarūpamevedaṃ varṇanīyaṃvastu pratibhātītyalaṅkārāntaramutprekṣālakṣaṇamatra sahāyatvenollikhitam /
yathā vā
"kiṃ tāruṇyataroḥ"
ityādi /
atrāpyayameva nyāyo 'nusandheyaḥ /
kevalamanena kavinā sarvātiśāyitayā varṇanīyasya prakārāntarasya prastutasaukumāryasamarpaṇasāmarthyāsaṃbhavādevaṃsvarūpasya rūpakasya mukhendurityādivadaprasiddheḥ /
kevalasyopanibandhe "cakitatvādevaṃvidhaṃ kimatadvastu syāditi sandihyate mama cetasā" iti vicchittyā sasandehālaṅkārasahāyametadevopanibaddhamiti cetasvināṃ svasaṃvedanamevātra pramāṇam /
rūpakarūpaṅka nāma---
"bhrūlatānartakī"
ityādi lakṣaṇāntarasyāsaṃbhavāt udāharaṇamātrādeva pṛthaṅ nopapadyate, lakṣaṇānantyaprasaṅgāt, punarapi rūpakāntarāvatāropapatteścānavasthāpravartanāt /
evaṃ rūpakaṃ vicārya tatsadṛśasāmyanirvacanāmaprastutapraśaṃsāṃ prastauti---
aprastuto 'pi vicchittiṃ prastutasyāvatārayan /
padārtho vātha vākyārthaḥ prāpyate varṇanīyatām
yatra tatsāmyamāśritya saṃbandhāntarameva vā /
aprastutapraśaṃseti kathitāsāvalaṅkṛtiḥ
aprastutetyādi /
"aprastutapraśaṃseti (kathitāsāva) laṅkṛtiḥ" "aprastutapraśaṃseti" nāmnāsau kathitālaṅkāravidbhiralaṅkṛtiḥ /
kīdṛśī---"yatra'-yasyām"aprastuto 'pi'---avivakṣitaḥ (api) padārthaḥ "varṇanīyatām prāpyate"---varṇanāviṣayaḥ saṃpadyate /
kiṃ kurvan ?"prastutasya'-vivakṣitasyārthasya "vicchittim'-upaśobhām "avatārayan'-samullāsayan /
dvividho hi tattvabhūtaḥ padārthaḥ saṃbhavati /
vākyāntarbhūtapadamātrasiddhor'thaḥ sakalavākyavyāpakakāryo vividhasvaparispandātiśayatvaviśiṣṭaprādhānyena vartamānaśca /
tadubhayarūpamapi prastutaṃ pratīyamānatayā cetasi nidhāya padārthāntaramaprastutaṃ tadvicchittisaṃpattaye varṇanīyatāmasyāmalaṅkṛtau kavayaḥ prāpayanti /
kiṃ kṛtvā ? "tatsāmyamāśritāya"--"tat"---anantaroktaṃ rūpakālaṅkāropakāri "sāmyaṃ"---samatvaṃ, āśritya---nimittīkṛtya, "saṃbandhāntarameva vā " "saṃbandhāntaram"---aparaṃ vā (saṃbandhaṃ) nimittabhāvādi saṃśritya /
"vākyārthaḥ"---asatya (bhū) to vā parasparānvitapadasamudāyalakṣaṇavākyakāryabhūtaḥ /
sāmyaṃ saṃbandhāntaraṃ vā samāśrityāprastutaṃ prastutaśobhāyai varṇanīyatāṃ yatra nayantīti /
tatra sāmyasamāśrayaṇādvākyāntarbhūtāprastutapadārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā
lāvaṇyasindhuraparaiva hi keyamatra yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante /
unmajjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇaḍāḥ
iti /
atra sāmyasamāśrayaṇāt vākyāntarbhūtāprastuta (praśaṃsayā) kavivivakṣitamukhyapadārthaḥ pratīyate /
sakalavākyavyāpakāprastutārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā--- chāyā nātmana eva yā kathamasāvanyasya niṣpragrahā grīṣmoṣmāpadi śītalastalakṣuvi sparśo 'nilādeḥ kutaḥ /
vārtā varṣaśate gate kila phalaṃ bhāvīti vārteva sā drāghimṇā muṣitāḥ kiyacciramaho tālena bālā vayam
ṭhṭha //
saṃbandhāntarasamāśrayaṇāt vākyāntarbhūtāprastutapadārthapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā---
indurlipta ivāñjanena jaḍitā dṛṣṭirmṛgīṇāmiva pramlānāruṇimeva vidrumalatā śyāmeva hemaprabhā /
kārkaśyaṃ kalayā ca kokilavadhūkaṇṭheṣviva prastutaṃ sītāyāḥ purataśca hanta śikhināṃ barhāḥ saharhā iva
atra induprabhṛtīnāṃ nimittināṃ vicchāyatā nimittam /
sītāyāḥ saṃbandhī śobhātiśayasaukumāryamanoharo mukhādyavayavasamūhaḥ prakṛtāṅgabhūtabhūṣaṇāntaropanibandhasahāyaḥ prastutapraśaṃsāṃ samarpayan sotkarṣaḥ pratīyate /
evamasmādeva saṃbandhā (ntara) samāśrayaṇāt sakalavākya-vyāpakāprastutapraśaṃsodāharaṇam yathā---
parāmṛśita sāyakaṃ kṣipati locanaṃ kārmuke vilokayati vallabhāsmitasudhārdravaktraṃ smaraḥ /
madhoḥ kimapi bhāṣate bhuvananirjayāyāvaniṃ gato 'hamiti harṣitaḥ spṛśati gātralekhāmaho
atra prakārāntarapratipādanāgocarastaruṇītāruṇyāvatārastathāvidhamanmathaceṣṭātiśayanimittavataḥ tannimitta(rūpasaṃbandhāśrayaṇāt pratīyate) /
asatyabhūtavākyārthatātparyaprastutapraśaṃsodāharaṇaṃ yathā---
taṇṇatthi kiṃpi paiṇo pakappiaṃ jaṃ ṇa ṇiai gharaṇīe /
aṇavaraagaaṇasīlassa kālapahiassa pāhijjaṃ
tannāsti kimapi patyuḥ prikalpitaṃ yanna niyatigehinyā /
anavaratagamanaśīlasya kālapathikasya pātheyam //
(chāyā)
atra sāmyaṃ, nimittanimittibhāvaḥ, sāmānyaviśeṣabhāvaśceti tritayamapi antarbhāvayituṃ yujyate /
yasmāt prahastavadhe śrāvayitavye sākṣādabhidhānānucitatvāt vicchittyaivamabhidhīyate /
tadevamayamaprastutapraśaṃsāvyavahāraḥ kavīnāmativitataprapañcaḥ paridṛśyate /
tasmāt sahṛdayaiśca svayamevotprekṣaṇīyaḥ /
praśaṃsāśabdo 'trārthaprakāśādivat viparītalakṣaṇayā garhāyāmapi vartate /
varṇanā sāmānyamātravṛttirvā /
evamaprastutapraśaṃsāṃ vicārya vivakṣitārthapratipādanāya prakārāntarābhidhānatvādanayaiva samacchāyaprāyaṃ paryāyoktaṃ vicārayati---
yadvākyāntaravaktavyaṃ tadanyena samarpyate /
yenopaśobhāniṣpattyai paryāyoktaṃ taducyate
yadvākyāntaretyādi---"paryāyoktaṃ taducyate" = paryāyoktābhidhānamalaṅkaraṇaṃ tadabhidhīyate /
"yadvākyāntaravaktavyaṃ" = vastu vākyārthalakṣaṇaṃ padasamudāyāntarābhidheyaṃ "tadanyena" = vākyāntareṇa yena "samarpyate" = pratipādyate /
kimartham ?"upaśobhāniṣpattyai" = vicchitti (viśeṣa) saṃpattaye /
tatparyāyoktamityarthaḥ /
nanvevaṃ paryāyavakratvāt kimatrātiricyate ? paryāyavakratvasya padārthamātraṃ vācyatayā viṣayaḥ, paryāyoktasya punarvākyārtho 'pyaṅgatayeti tasmāt pṛthagabhidhīyate /
udāharaṇaṃ yathā---
cakrābhighātaprasabhājñayaiva cakāra yo rāhuvadhūjanasya /
āliṅganoddāmavilāsavandhyaṃ ratotsavaṃ cumbanamātraśeṣam iti
evam---
yatra vācyatayā nindā vicchittyai prastutasya sā /
stutirvyaṅgyatayā caiva vyājastutirasau matā
"yatra' = yasyāṃ, "vācyatayā' = śabdābhidheyatvena "nindā' = garhā, "vyaṅgyatayā stutiḥ' = pratīyamānatvena praśaṃsā "prastutasya vicchittyai' = śobhāyai, tadevamasau dviprakārā "vyājastutiḥ' alaṅkṛtiḥ "matā' = smṛtā /
yathā
bhūbhārodvahanāya śeṣaśirasāṃ sārthena saṃnahyate viśvasya sthitaye svayaṃ sa bhagavān jāgarti devo hariḥ /
adyāpyatra ca nābhimānamasamaṃ rājaṃstvayā tanvatā viśrāntiḥ kṣaṇamekameva na tayorjāteti ko 'yaṃ kramaḥ
yathā vā
indorlakṣma
ityādi /
viparyaye vibhūṣyasyālaṅkṛtireṣaiva vihitā /
yathā
he helājita
ityādi /
yathā vā
nāmāpyantataroḥ
iti /
yathā vā
dinamavasitaṃ viśrāntāḥ smastvayā marukūpa he paramupakṛtaṃ vaktuṃ roṣaṃ hriyā na vayaṃ kṣamāḥ /
bhavatu sukṛtairadhvanyānāmaśoṣajalo bhavā- niyamapi punaśchāyābhūyā tavopataṭaṃ śamī
atra stutiśabdaḥ pūrvavadviparītalakṣaṇayā nindāyāmapi vartate /
evaṃ vyājastutiṃ vyākhyāya prakramopasaṃhārānanyatvasāmānyāt anayopa(mā)samānakakṣyāṃ (utprekṣāṃ) vivakṣurāha---
saṃbhāvanānumānena sādṛśyenobhayena vā /
nirvarṇyātiśayodrekapratipādanavāñchayā
vācyavācakasāmarthyākṣiptasvārthairivādibhiḥ /
tadiveti tadeveti vādibhirvācakaṃ vinā
samullikhitavākyārthavyatiriktārthayojanam /
utprekṣā, (kāvyatattvajñairalaṅkaraṇamucyate)
saṃbhāvanetyādi /
"samullikhitavākyārthavyatiriktārthayojanamutprekṣā"---"samullikhitaḥ"---samyagullikhitaḥ, svābhāvikatvena samarpayituṃ prastāvitaḥ /
"vākyārthaḥ"---padasamudāyābhidheyaṃ vastu, tasmād "vyatiriktasyārthasya"--vākyāntaratātparyalakṣaṇasya, "yojanam"---upapādanam /
"utprekṣā"---utprekṣābhidhānamalaṅkaraṇam /
utprekṣaṇamutprekṣeti vigṛhyate /
(ke) na sādhanenetyāha---"saṃbhāvanānumānena" saṃbhāvanayā yadanumānaṃ, saṃbhāvyamānasyārthasya ūhanaṃ tena /
tadavaśyaṃ tasya vastvantaratvāpādanaṃ tatsamānakāryadarśanāditi bhāvaḥ /
prakārāntareṇāpyeṣā saṃbhavatītyāha---sādṛśyeneti /
"sādṛśyena"---sāmyenāpi hetunā "samullikhitavākyārthavyatiriktārthayojanam" utprekṣaiva /
dvividhaṃ sādṛśyaṃ saṃbhavati vāstavaṃ kālpanikaṃ ceti /
tatra vāstavamupamādiviṣayam, kālpanikamihāśrīyate, sātiśayatvena prastāvāt /
sādṛśyasyobhayāśrayatvāvinābhāvāt, prastutavyatiriktasya padārthāntarasyāsaṃbhavāt, tasya ca dharmatve sati parāśritatvāt kevalasya kalpya(tva) mevānupapannamiti tadāśrayaḥ kaścidaparaḥ kalpanīyaḥ /
so 'pi ko 'sāviti niyamāsiddhiḥ /
ekasya kasyāpi kalpane 'pyanavasthāprasaṅgāt, guṇasamanvayābhāvādapratipatteśca vāstavasādṛśyādhārabhūtadharmyantarasadṛśaḥ pāriśeṣyāt parikalpanīyatāmarhatīti sacetasaḥ pramāṇam /
tasmāttathāvidhadharmiṇaḥ sādṛśyeneti vyaktam /
kvacidavāstavenāpi prauḍhivādena uktavidhaprakārāntaramamaparamasyāḥ pratipādayati---"ubhayena vā" saṃbhāvanānumānasādṛśyalakṣaṇobhayena vā kāraṇadvitayena saṃvalivṛttinā prastutavyatiriktārthāntarayojanamutprekṣā /
prakārātritayasyāpyasya kenābhiprāyeṇopanibandhanamityāha---"nirvarṇyātiśayodrekapratipādanavāñchayā"---varṇanīyotkarṣakāṣṭhādhirūḍhisamarpaṇākāṅkṣayā /
katham ? "tadiveti tadeveti vā "dvābhyāṃ prakārābhyām /
"tadiva" aprastutamiva /
tadatiśayapratipādanāya (yā) prastutasādṛśyopanibandhaḥ /
"tadeveti"---aprastutameva prastutamiti /
(samāropita) svarūpaprasaraṇapūrvakamaprastutasvarūpasamāro(pasya) prastutotkarṣadhārādhirohapratipattaye tātparyāntarayojanam /
kaiḥ utprekṣā prakāśyata ityāha---"ivādibhiḥ"---ivaprabhṛtibhiḥ śabdaiḥ yathāyogaṃ prayujyamānairityarthaḥ /
"vācyā" iti /
pakṣāntaramabhidhatte---"vācyavācakasāmarthyākṣiptasvārthaiḥ " taireva prayujyamānaiḥ pratīyamānavṛttibhirvā /
tatra saṃbhāvanānumānodāharaṇaṃ yathā---
āpīḍalobhādupakarṇametya pratyāhitopāṃśurutairdvirephaiḥ /
abhyasyamāneva mahīpatīnāṃ saṃmohamantraṃ makaradhvajena
kālpanikasādṛśyodāharaṇaṃ yathā---
"rāśībhūtaḥ pratidinamiva tryaṃbakasyāṭṭahāsaḥ"
yathā vā---
"nirmokamuktiriva gaganoragasya"
ityādi /
vāstavasādṛsyodāharaṇaṃ yathā---
ākarṇakisalayakara alamalaṃ ca calaṃ tāraādi /
hindu alīlaṃ vasa sa cāla bhavādihi āsati
(chāyā ?) ubhayodāharaṇaṃ yathā---
tikkhāruṇaṃ tathāraṇṇa aṇajaaṃ rāṇti pralāri /
antire ude aase avandilagga riurūḍhirale savva mahureuṇā
(chāyā ?) (tikkhāruṇaṃ tam iti /
ārāt dūrāt bheda eva bhedo drutireva vidāraṇaṃ tatretyarthaḥ /
loke hi tīkṣṇaḥ śarādipadārtho 'ṅgavidāraṇe lagnarudhiraleśo dṛśyate /
iti taddharmasādṛśye nayanayugagatatīkṣṇāruṇāttatvasya vidyamāne prastutavastudharmo 'prastutavastudharmatvena saṃbhāvita ityubhayasādhaneyamutprekṣā /
yathā vā---
ṇīsāsā khaṇavirahe phuranti ramaṇīṇasurahiṇo tassa /
kaḍḍhia hiaaṭṭhia kusumabāṇamaarandalesavva
niḥśvāsā kṣaṇavirahe sphuranti ramaṇīnāṃ surabhayastasya /
kṛṣṭahṛdayasthitakusumabāṇamakarandaleśā iva //
chāyā /
atra vāstavasādṛśyodāharaṇaṃ yathā---
utphullacārukusumastabakena namrā yeyaṃ dhutā ruciracūtalatā mṛgākṣyā /
śaṅke na vā virahiṇīmṛdumardanasya mārasya tarjitamidaṃ pratipuṣpacāpam
atrāsūtritārthavyatirekivastvantaravidhānādapahnutibhrāntirna vidhātavyā, yatastasyāḥ prathamodbhedajīvitamutprekṣā na punarapahnutiretasyāḥ /
tadevānantaraṃ vyaktimāyāsyati /
tadivetyatra vādibhirvinodāharaṇaṃ yathā---
candanāsaktabhujaganiḥśvāsānilamūrchitaḥ /
mūrcchayatyeṣa pathikān madhau malayamārutaḥ
yathā vā---
"devi tvanmukhapaṅkajena"
ityādi /
yathā vā---
"tvaṃ rakṣasā bhīru"
ityādi /
tadevetyatra vācakaṃ vinodāharaṇam /
yathā---
"ekaikaṃ dalamunnamayya"
ityādi /
etasyāḥ prakārāntaramupakramate---
pratibhāsāttathā boddhuḥ svaspandamahimocitam /
vastuno niṣkriyasyāpi kriyāyāṃ kartṛtārpaṇam
"pratibhāsādityādi" /
tadidamutprekṣāyāḥ prakārāntaraṃ paridṛśyate-"kriyāyām"---sādhyasvarūpāyāṃ, "kartṛtārpaṇam"---svatantratvasamāropaṇaṃ /
kasya ? "vastunaḥ"---padārthasya /
"niṣkriyasyāpi" kriyāvirahitasyāpi /
kīdṛśaṃ ? "svabhāvotkarṣaḥ, tasyocitamanurūpam /
kasmāt ? ("boddhuḥ tathā pratibhāsāt") "boddhuḥ"---anubhavituḥ "tathā"---tena prakāreṇa /
"pratibhāsāt"---avabodhanāt /
"nirvarṇyātiśayodrekapratipādanavāñchayā /
tadiveti tadeveti vādibhirvācakaṃ vinā" iti pūrvavadihāpi saṃbandhanīye /
udāharaṇaṃ yathā---
"limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ "
yathā vā---
tarantīvāṅgāni skhaladamalalāvaṇyajaladhau
yathā vāḥ---
viyati visarpatīva kumudeṣu bahubhavatīva yoṣitām pratiphalatīva jaraṭhaśarakāṇḍapāṇḍuṣu gaṇḍabhittiṣu /
ambhasi vikasatīva hasatīva sudhādhavaleṣu dhāmasu dhvajapaṭapallaveṣu lalatīva samīracaleṣu candrikā
(utprekṣāvācakānāmi) vādīnāṃ parigaṇanamatra daṇḍinā vihitamiti na punarvidhīyate /
seyamutprekṣā varṇanīyasya svabhāvavisaṃvādasundaraṃ kamapyatiśayamullāsayati /
kavipratibhāsāparaparyāyaprāyāṇāmanyeṣāmapi bhūṣaṇānāṃ keṣāñcidiyaṃ sārasvarūpamāsūtrayantī prathamollekhakāraṇatāṃ svayameva samākrāmati, tannibandhanatvādvicchittiviśeṣānām /
apahṛtyālaṅkāralāvaṇyātiśayaśriyaḥ /
utprekṣā prathamollekhajīvitatvena jṛmbhate
ityantaraślokaḥ /
evamutprekṣāṃ vyākhyāya sātiśayatvāsādṛśyasamullasitāvasarām atiśayoktiṃ prastauti /
ucyate 'tiśayoktiḥ sā sarvālaṅkārajīvitam /
yasyāmatiśayaḥ ko 'pi vicchittyā pratipādyate /
varṇanīyasya dharmāṇāṃ tadvidāhlādadāyinām
"ucyate 'tiśayoktiḥ sā"---atiśayoktiralaṅkṛtirabhidhīyate /
kīdṛśī? "yasyāmatiśayaḥ"---prakarṣakāṣṭhādhirūḍhaḥ ko 'pyatikrāntaprasiddhavyavahārasaraṇiḥ /
"vicchittyā pratipādyate"---vaidagdhyabhaṅgyā samarpyate /
kasya ? "varṇanīyasya dharmāṇāṃ"---prastāvādhikṛtasya vastunaḥ svabhāvānusaṃbandhināṃ parispandānām /
kīdṛśānāṃ ? "tadvidāhlādadāyināṃ"---kāvyavidānandakāriṇām /
yasyāt sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaratvameva vākyārthaḥ, tatastadatiśayaparipoṣikāyām atiśayoktāvalaṅkārakṛtaḥ kṛtādarāḥ /
evaṃvidhasvarūpās te yathollāsitakāntayaḥ /
rasasvabhāvālaṃkārāḥ parāṃ puṣṇanti vaktratāṃ
"evaṃvidhasvarūpāste yathollāsitakāntayaḥ" samuddīpitaśobhātiśayāstrayo 'pi" parāṃ vakratāṃ"---alaukikaṃ kāvyarahasyabhūtavakrabhāvaṃ "puṣṇanti" udbhāsayanti /
yathā
candrakāntamaṇidurdine (sadmani ?)tyajad rājahaṃsamanubadhnatī girā /
jyotsnayā janitasaṃśayā punaḥ vakradūtiriva rauti sārasī
yathā vā---
khapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ /
anvamīyanta bhṛṅgālivācā saptacchadadrumāḥ
atra bhāvasvabhāvātiśayaḥ paraṃ paripoṣamadhiropitaḥ /
yathā vā---
yasya prajvalati pratāpatapane tejasvināmityalaṃ lokālokadharādhare 'pyatiśayaḥ śītāṃśubimbe vṛthā /
trailokyaprathitāpadānamahite kṣoṇīśavaṃśodbhave sūryācandramasau svayaṃ kṛśataracchāyāṃ samārohataḥ
yathā ca
himāmbunirvṛttanimajjanānāṃ bālātapasparśananirmalānām /
sāvitrabhāsā vihatāṅgaraga- maṅgaṃ kimapyaṅkuritaṃ sthalīnām
atra pūrvasmin rūpakālaṅkārātiśayaparipoṣaprakarṣaḥ /
tathā prathame 'parasmiṃśca rasavadalaṅkāraparipuṣṭiḥ /
tathā ca tuhinasalilakṣālanakṣapitakalaṅkitayā nūtanātapapihatāṃśukenābhivyaktavimalabhāvenāṃbhaḥ snānādisarasaramaṇīvyapārasamāropaṇena kimapi saukumāryamāropitam /
yatā ca--
śakyamoṣadhipaternavodayāḥ karṇapūraracanākṛte tava /
apragalbhayavasūcikomalā chettumagranakhasaṃpuṭaiḥ karāḥ
atra rasaparispandasaundaryātiśayaḥ samudbhāsate /
tathā ca nūtanodayānāṃ darśitasaukumāryāṇāṃ śaśāṅkakiraṇānāmanyādṛśaḥ ko 'pyatiśayaḥ saṃprati samujjṛmbhate, yenātyarthaṃ kapolakarṇālakasaṃparkaślāghanīyāṃ karṇapūraracanāvicchittimarhatīti pārvatīpatiḥ priyāyāḥ pratipādayaṃstadvadanendusaundaryadarśanena tatkāloditaśaśāṅkakarāvalokanena ca rasoccalitacittavṛttiḥ pratīyate /
evamalaṅkāryasya vastunaḥ pradhānabhūtasyāṅgabhāvena vya (vasthi)-to 'pyalaṅkāravargaḥ kiñcidatiriktavṛttitayopanibadhyamānaḥ saṃniveśasaukumāryamāhātmyādudriktabhāvena parisphuran guṇabhūto 'pi mukhyatāmivāpadyamānaḥ nibandhanaprabhāvāttu prādhānyenāvabhāsamāno vyākhyātaḥ /
idānīṃ sāmyasamudbhāsino vibhūṣaṇavargasya vinyāsavicchittiṃ vicārayati---
vivakṣitaparispandamanohāritvasiddhaye /
vastunaḥ kenacitsāmyaṃ tadutkarṣavatopamā
tāṃ sādhāraṇadharmoktau vākyārthe vā tadanvayāt /
ivādirapi vicchittyā yatra vakti kriyāpadam
vivakṣitetyādi---"yatra"---yasyāṃ, "vastunaḥ"---prastāvādhikṛtasya, "kenacit"---aprastutena padārthāntareṇa, "sāmyam" sopamā---upamālaṅkṛtirityucyate /
kimarthamaprastutena sāmyamityāha---"vivakṣitaparispandamanohāritvasiddhaye" "vivakṣitaḥ"---vaktumabhipreto yo 'sau "parispandaḥ"---kaścideva dharmaviśeṣaḥ (tasya "manohāritvaṃ"---hṛdayāhlādakatvaṃ tasya "siddhiḥ"---niṣpattiḥ) tadartham /
kīdṛśena padārthāntareṇa---"tadutkarṣavatā"; taditi manohāritvaṃ parāmṛśyate, tasya "utkarṣaḥ" (atiśayaḥ) sa vidyate yasya sa tathoktaḥ, tena tadutkarṣavatā, manohāritvātiśayavatā /
tadidamatra tātparyam---varṇanīyasya vivakṣitadharmasaundaryasiddhyarthaṃ aprastutapadārthena dharmiṇā sāmyaṃ yuktiyuktatāmarhati /
dharmeṇeti noktaṃ, kevalasya tasyāsaṃbhavāt; tadevamayaṃ dharmadvārako dharmiṇorupamānopameyalakṣaṇayoḥ phalata; sāmyasamuccayaḥ paryavasyati /
evaṃvidhāmupamāṅkaḥ pratipādayatītyāha---kriyāpadamityādi /
"kriyā"---dhātvarthaḥ /
(kriyāpadaśabdena) vācakasāmānyamātramatrābhipretaṃ na punarākhyātapadameva /
yasmāt amukhyabhāvenāpi kriyā yatra vartate tadapyupamāvācakameva /
tathā ca pācakaḥ ityatra pākaśakteḥ prādhānyena tadantarlonavṛttiḥ prakṛtyartho vidyata eva, pacati iti pācaka iti /
tathā pacatītyatra kriyāyāḥ prādhānye 'pi kārakārtha api antarlonaḥ /
tadevamubhayarūpamapi kriyāpadaparispandaspandinī "tāṃ"---apamāṃ, "vakti"---abhidhatte /
kathaṃ ?"vicchittyā"---vaidagdhyabhahgyā /
vicchittiviraheṇābhidhānena tadvidāhlādakatvaṃ na saṃbhavatīti bhāvaḥ /
kriyāpadaṃ na kevalaṃ tāṃ vakti yāvad "ivādirapi"(ivṛ) prabhṛtirapi tatsamarpaṇasāmarthyasamanvito yaḥ kaścideva śabdaviśeṣaḥ, samāso bahubrīhayādiḥ, pratyayo 'pi vatyādiḥ vicchityā tāṃ vaktīti /
apiḥ samuccaye /
kasmin sati ?"sādhāraṇadharmoktau"---"sādhāraṇaḥ" samānaḥ yo (' sau) tayorupamānopameyayorubhayoranuyāyī dharmaḥ (taduktau) /
dharmānvayayoḥ kriyāyoḥ kartṛbhedena subantasyopamā /
kutra ? "vākyārthe vā "---parasparānvayasaṃbandhena padasamūho vākyaṃ, tadabhidheyaṃ vā vastu vibhūṣyatvena viṣayo gocaraḥ tasmin /
kathaṃ ? "tadanvayāt"---taditi padārthaparāmarśaḥ, teṣāṃ padārthānāṃ "samanvayāt" anyonyamabhisaṃbadhyamānatvāt /
vākye hi bahavaḥ padārthāḥ saṃbhavanti /
tatra parasparābhisaṃbandhamāhātmyāt kasyacidekena kenacideva sāmyanibandhana)mupamotprekṣayoḥ) /
tadevaṃ tulye 'smin vastusāmye sati, upamotprekṣāvastunoḥ kīdṛk pṛthaktvamityāha---
utprekṣāvastusāmye 'pi tātparyāntaragocaraḥ
utprekṣāyāḥ sāmyasaṃbandhe vidyamāne 'pi "tātparyaṃ" padārthavyatiriktavṛtti vākyārthajīvitabhūtaṃ vastvantarameva "gocaro" viṣayaḥ tadvidāmantaḥ pratibhāsaḥ yasya, tathā caivodāhṛtaḥ /
upamotprekṣāvastunoratra kevale karaṇe karmaṇi vā avartinorubhayorapi tulyatvenābhisaṃbadhyamānatvāt /
evamupamitirupameti bhāvamātre vyavatiṣṭhate /
tathā ca varṇyasya ni (tarām avarṇanīye) na sāmyaṃ yasyāmiti lakṣaṇatātparyam /
ubhayameva niścitaṃ pratipādayati /
amukhyakriyāpadapratipanna /
padārthānāmudāharaṇaṃ yathā---
pūrṇendostava saṃvādi vadanaṃ vanajekṣaṇe /
puṣṇāti puṣpacāpasya jagattrayajigīṣutām
ivādipratipādyapadārthopamodāharaṇaṃ yathā
"nipīyamānastabakā śilīmukhaiḥ"
ityādi /
ākhyātapadapratipādyapadārthopamodāharaṇa yathā---
tato 'ruṇaparispandetyādi
tathāvidhavākyopamodāharaṇaṃ yathā--
mukhena sā ketakapatrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ kapimeyabhūṣaṇā /
sthitālpatārāṃ taruṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat
ivādipratipādyapadārthopamodāharaṇaṃ yathā---
cumban kapolatalamutpulakaṃ priyāyāḥ sparśollasannayanamāmukulīcakāra /
āvirbhavanmadhuranidramivāravinda- minduraspṛśāstamitamutpalamutpalinyāḥ
tathāvidhavākyopamodāharaṇaṃ yathā---
pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ /
kḷptāṅgarāgo haricandanena //
ābhāti bālātaparaktasānuḥ /
sanirjharodgāra ivādrirājaḥ
etayordvayorapi vākyayoḥ yadyapyupameyenopamānaiḥ saha pratyekaṃ svasaṃbandhinaṃ prati paraspara (sāmya) samanvayalakṣaṇasaṃbandhinābhisaṃbandhaḥ, tathāpi pūrvasmin sāmyasamanvayāvasāyapūrvako vākyārthāvasāyaḥ, parasmin punaḥ vākyārthāvasitapūrvakasāmyasamanvayāvasitiḥ /
asmin vākye samāsādi /
viṣayapratyayāntaranirapekṣatvāt padārthāvabodhasamanantaratayā parasparasāmyasamanvayasyāpyudbhidyamānatvāt, padārthopamāvyapadeśaḥ pravartate /
nātra prathamārdhe eva vākyārthaparisamāptirveditavyā, kavivivakṣāviṣayārthaniṣpatterananubhūtatvāt /
tatra "sālaṅkārasya kāvyatā" iti ca nyāyaḥ /
aparasmin punaḥ parasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanavākyārthāvadhāraṇapūrvakatvāt upamānopameyaparasparasāmyasamanvayāvagateḥ vākyopamāvyapadeśaḥ yuktatāṃ pratipadyate /
(kriyāpadapratipādyopamodāharaṇānāmupamāvārtādyuktamityalamatiprasaṅgena) /
ādigrahaṇādivādivyatiriktenāpi yathādinā śabdāntareṇopamāpratītirbhavatīti (uktameva) /
(samāse 'nuktau uktau) vādvayaṃ yathā---
pūrṇendukāntivadanā nīlotpalavilocanā
yathā ca---
yāntyā muhurvalitakandharamānanaṃ ta- dāvṛttavṛttaśatapatranibhaṃ vahantyā /
digdho 'mṛtena ca viṣeṇa ca pakṣmalākṣyā gāḍhaṃ nikhāta iva me hṛdaye kaṭākṣaḥ
pratyayapratipādyopamodāharaṇaṃ yathā---
māñjiṣṭhīkṛtapadmasūtrasadṛśaḥ pādānayaṃ puñjayan yātyastācalacumbinīṃ pariṇatiṃ svairaṃ grahagrāmaṇīḥ /
vātyā cakravivartitāmbujarajacchatrāyamāṇaḥ kṣaṇaṃ kṣīṇajyotirito 'pyayaṃ sa bhagavānambhonidhau majjati
yathā vā---
ityākarṇitakālanemivacanā (dāghargharo) durdharo huṅkāraḥ padayo.....puraḥ prakhyāpitasyāgamaḥ /
dhairyastambhavijṛmbhitoddhuramadapronmāthaparyākulaṃ krodhaḥ kuñjaravanmahāsurapateḥ svacchandamā (lokyate)
yathā---
itidamākarṇya tapasvikanyā (vilola) mudvīkṣitamutsukasya /
tasyātimuktākulapuṣpakālaṃ gatāgatāsyā hṛdayaṃ mumoha (?)
yathā vā---
rāmeṇa mugdhamanasā vṛṣabhadhvajasya yajjarjaraṃ dhanurabhāji mṛṇālabhañjam /
tenāmunā trijagadarpitakīrtibhāro rakṣaḥ patirnanu manāṅ na viḍambito 'būt
pratīyamānopamodāharaṇe parasya rasasya saṃbandhasamanvitānyūnāmatiriktaparispandobhayapadārthavācakavācyasāmarthyādeva kriyāpadādipratipādakavidhīnāpyupamāpratītirupapadyate /
yathā---
mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭi- stasminnapatye na jagāma tṛptim /
anantapuṣpasya madhorhi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā
atra yasmāttathāvidhānantasāmagrīkasya madhorapi tatsamānopa (nītacūte pratītirupa) lapsyate iti nyāyyametayoḥ suvyaktameva sāmyamupagamayati, tathācāsaṃkhyakusumatvādidharmasaukumāryātirekāt sāmyasaṃpattyādirvivakṣitetyādyupamālakṣaṇatātparya (ma) vikalpamevātra samarpyate /
na cārthāntaranyāsabhrāntiratrodbhāvanīyā, tasya vākyārthatātparya (sāmya) lakṣaṇasāmānyamātraviṣayatvāt /
tasmādanena nyāyena samānavastunyāsopanibandhanā prativastūpamāpi na pṛthagvaktavyatāmarhati, pūrvodāharaṇenaiva samānayogakṣematvāt /
tathā ca lakṣaṇodāharaṇe tasyāḥ samānavastunyāsena prativastūpamā yathā---
kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ /
svadupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ
atra samānavilasitānāmubhayeṣāmapi kavivikṣita (tā) viralatvalakṣaṇasāmyavyatireki (na) kiñcidanyanmanohāri jīvitamatiricyamānamupalabhyate /
tadevaṃ prativastūpamāyāḥ pratīyamānopamāyāmantarbhāvopapattau satyāmidānīmupameyopamāderupamāyāmantarbhāvo vicāryate /
upameyomapā yeyamupamānopameyayoḥ /
sāmānyā prastutatvāttu lakṣaṇānanyathāstiteḥ
upameyopametyādi---"upameyopamā nāma" = kācidalaṅkṛtiḥ "sāmānyā"---na vyatiriktā /
kutaḥ---prastutatvādupamāyāḥ /
kasmāt kāraṇāt ? "lakṣaṇānanyathāsthiteḥ"---tatsvarūpasya asādhāraṇamabhidhānaṃ lakṣaṇaṃ, tasya ananyathāsiddherapi = atiriktabhāvānavasthānāt /
tathā copameyamupamānaṃ yasyāmiti vigrahe (sva) yamupamānamupameyaṃ saṃpadyate, yadupamānaṃ tadupameyamuditam /
"prasuptamathāvā nidrā ca śokātmatāmāpannasya hṛdayahārīti raterāśvāsanābhūmayaḥ"
etadādestulyayogitāprakāratvamupapadyate na vetyāha--
tattulyayogitā nāma nāsau pṛthagalaṅkṛtiḥ /
etasyāṃ bahavo dvau padārthāstulyayoginaḥ
prakāratvaṃ prapadyante prādhānyasya nivartanāt /
(vastu mukhyatayā varṇyaṃ, kiṃ syāt kasya bhūṣaṇam)
yeyaṃ tulyayogitā nāma nāsāvalaṅkṛtiḥ yasmāt "etasyāṃ dvau bahavo vā padārthāḥ tulyayoginaḥ prakāratvamupapadyante, "varṇanīyatāṃ nīyante /
atra varṇyate mukhyatayā varṇanīyaṃ vastu (iti) kiṃ kasya vibhūṣaṇaṃ syāt alaṅkaraṇaṃ bhavet /
pratyekaṃ prādhānye niyamā niściteḥ na kiṃcit kasyacidityarthaḥ /
yadi vā sarvasya kasyacidbhūṣaṇatvaṃ syādityabhidhīyate, tatraitadapi nopapadyate /
kasmāt---"prādhānyasya" = parito mukhyabhāvasya "nivartanāt " /
yasmādbhūṣaṇatve sati parāṅgatvameva /
tena vastunaḥ prādhānyaṃ nivartate /
mukhyaṃ hi vastu yenaiva rūpeṇaprādhānyamanubhavati, na tenaiva parāṅgatvamanubhavitumarhati, rūpāntaraṃ vinā parasparāviruddhayorekatrānupapatteḥ /
yadi vā rājānucarādāvekasmin mukhyatvaṃ guṇabhāvaśca saṃbhavatītyabhidhīyate, tatra rūpadvayasya saṃbhāvta, tathā ca rājānucareṣu svāmyapekṣayā bhṛtyabhāvaḥ svabhṛtyāpekṣayā svāmibhāvaśceti dharmadvayaṃ viruddhavyapekṣādvitayalakṣaṇasya rūpadvayasya vidyamānatvādupapannameva /
tadevamihāpi svarūpāntarasadbhāve bhūṣaṇatvaṃ kena vāryate /
satyametatat /
bhūṣaṇatvaṃ na vāryate tulyayogitāprakāratvaṃ punarapasāryate ityāha---
varṇyatvameṣāmathavā sāmyaṃ yadyatiricyate /
eteṣāṃ prastutānāṃ sā bhavatyupamitiḥ sphuṭam
varṇyatvamityādi = "athavā" ityanena prakārāntarasyopapatteḥ /
avarṇyatve 'pi varṇanīyabhāve bhavatyapyeteṣāṃ prastutānāṃ padārthānāṃ yadi "sāmyaṃ" = sādṛśyaṃ kadācitatiricyate = varṇyamānatvādadhikatāṃ pratipadyate /
tataḥ kiṃ syādityatrāha---"sā bhavatyupamitiḥ sphuṭam" prakaṭā cāsāvalaṅkṛtiḥ sāmyasamanvayādisaṃvādādupamaiva nānyā kācidityarthaḥ /
tathā samuccitopamāyāṃ---samuccitena varṇyamānatayār'thenābhisaṃbadhyamāne sati samuccitā upamā yasyāṃ sā tathoktā samuccitopamā, tadvattayā tulyaṃ vartate /
upamābhidhānamatropamāne vartate na samuccitopamāyām /
upamānaṃ prastutatvāt varṇanīyaṃ sāmyasamanvayātirekāt alaṅkaraṇāya kalpate yathā---
pararaimattaa amahe puṇo ssaṇo dei dāri aar pasaṇanu vinudi khilāsiṇio aṇo hucchaṇaṃ yadusadaṃ ca dappaṇo bahuṇi are (?)
tadetadevamihāpi varṇyamānatve 'pi sāmyātirekādupamaiva bhavatumarhatīti bhāvaḥ /
yathā---
janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau /
gurupradeyādhikaniḥ spṛho' rtho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca
rucirasaukumāryātirekasubhagadharmāntaraviṣayamupamānaṃ kalpitaṃ vivakṣitopameyātiśayanvasaṃpattaye samullasati yathā---
ubhau yadi vyomni pṛthak-pravāhā- vākāśagaṅgāpayasaḥ patetām /
tenopamīyeta tamālanīla- māmuktamuktālatamasya vakṣaḥ
(e) taddvayorapi nidarśanam /
tadevamananvaye 'pi varṇyamānasaukumāryamāhātmyāt kālpanikamapyumānaṃ nopapannamiti manyamānāḥ tatsvarūpasamāropitavyatirekāmupamāṃ tāṃ varṇyanti /
yathā---
tatpūrvānubhave bhavanti laghavo bhāvāḥ śaśāṅkādayaḥ tadvaktropamite paraṃ pariṇamecceto rasāyāmbujāt /
evaṃ niścinute manastava mukhaṃ saundaryasārāvadhi badhnāti vyavasāyametumupamotkarṣaṃ svakāntyā svayam
tadevamabhidhāvaicitryaprakārāṇāmevaṃvidhaṃ vaiśvarūpyaṃ na pūnarlakṣaṇabhedānām /
abhidhāyāḥ prakārāṇāmānantyaṃ pratibhodbhavam /
vaktuṃ na pāryate kāntālīlāvaicitryavatsphuṭam
antaraślokaḥ /
tulyayogitāpyatraivāntarbhāvānnātiricyate /
tathā ca lakṣaṇaṃ nidarśanaṃ caitasyāḥ---
nyūnasyāpi viśiṣṭena guṇasāmyavivakṣayā /
tulyakālakriyāyogādityuktā tulyayogitā
iti /
taiḥ pratipāditā, yasmāt sāmyātiśayāt /
yathā---
śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ /
jātvalaṅghitamaryādāḥ calantīṃ bibhṛtha kṣitim
atra lakṣaṇe tāvadupamāntarbhāvaṃ tulyayogitāyāḥ pratipādayati-(asi)-dvātiśayasya vastunaḥ siddhātiśayena sādharmyasamanvayo nibandhanamupamāyāḥ; purarasyā guṇasāmyavivakṣayā tulyakālakriyāyogaḥ prastutāprastutasāmyavyatirekeṇa na kiñcidatra tātparyaṃ pratipādayati /
nidarśanamapyevaṃprāyameva /
varṇanāviṣayasya varṇyamānavṛttiśleṣādisāmyavyatirekeṇa atiriktatayā na kiñcidapi pratibhāsate /
tena caitadudāharaṇaṃ vivaktārthavṛttiśliṣṭatāpratibhāsamāhātmyāt na ca nidarśanāntaramiti yadabhiyuktataraiḥ tairevābhyadhāyita, na tadapi yuktiyuktam /
yathā---
yairdṛṣṭā sā na vā dṛṣṭā muṣitāḥ samameva te /
hṛtaṃ hṛdayamekeṣāmanyeṣāṃ cakṣuṣaḥ phalam
etadalaṅkāravārtāmātrānabhijñasya kasyacitpralapitamiti sacetasāṃ pratibhāsate /
yasmādvaidagdhyasya bhaṅgyā taruṇīlāvaṇyātiśayapratipādanapareyaṃ aprastutapraśaṃsā kavicetasi parisphurati /
yadi vā nidarśanāntaraviṣayatvena tulyayogitā saṃbhavati /
yathā---
yatkāvyārthanirūpaṇaṃ prayikathālāpā raho 'vasthitaṃ kaṇṭhāntaṃ mṛdugītamādṛtasuhṛdaduḥkhāntarāvedanam
ananvayo 'pyupamāyāmevāntarbhavatīti vivecyate /
tathā cāsya lakṣaṇamudāharaṇaṃ ca---
yatra tenaiva tasya syādupamānopameyatā /
asādṛśyavivakṣātastamityāhurananvayam
tāmbūlarāgavalayaṃ sphuraddaśanadīdhiti /
indīvarābhanayanaṃ taveva vadanaṃ tava
etasya lakṣaṇānanyatvameva (vaṃ) (tatsahāya) mabhidhāvaicitryavidhāyakatvaṃ ceti dvitayamapyupamāntarbhāvameva sādhayati /
tatropamānopameyabhāvavyavasthiteḥ /
upamāntareṇa saha lakṣaṇānvitatvamananvayasya na saṃbhavatītyabhīdhīyate tadapi na samādhānaṃ, yasmātsamāropitarūpasya (dvitvasyābhyupagamādu) pamānopameyabhāvasaṃbandhanibandhanameva (sāmyaṃ) bhavatāmananvayalaśraṇasya pravṛttinimittam, asmākaṃ kevalenāpi sādhyate tadityāha---
kalpitopamayā tulyaṃ kavayo 'nanvayaṃ viduḥ
"kalpitā"---ullikhitā (vā) "upamā" yasyāḥ sā tathoktā /
tathā kalpitopamayā "tulyaṃ" anyūnānatiriktamananvayamalaṅkaraṇaṃ "kavayaḥ"---tadvidaḥ "viduḥ"---jānanti /
tathā ca kalpitopamāyāṃ varṇanāviṣayasya vastunaḥ saundaryadhārādhirūḍhasvasāmya samanvayaḥ samudbhavati /
sātiśayatvasamarpaṇasāmarthyavirahāt sarveṣāṃ padārthānāṃ bhūtānāmasadbhataṃ kimapi kālpanikamupamānamullikhanto yathāruci rucirāśayāḥ kavayaḥ paridṛśyante /
(asadbhūtaṃ) samullikhitamiti ca punarapi parasparasāmyanibandhanastayorupamānopameyabhāvaḥ paryavasyāti, nānyatkiñcidatiriktaṃ manohāritāyāḥ kāraṇam /
tathā ca lakṣaṇamudāharaṇaṃ ca
upameyopamāṃ nāma bruvate tāṃ yathoditām
sugandhi nayanānandi madirāmadapāṭalam /
ambhojamiva te vaktraṃ tvadāsyamiva paṅkajam
nāpyatra lakṣaṇamupamālaṅkārādalaṅkārāntarasya kāraṇam /
pūrvoktayā nītyā tasya nirākṛtatvāt /
(upamānopameyabhāvaścātra paryāyato bhavet) /
(te) nopamānopameyabhāve (bheda) pratibhāso 'bhedapratibhāso 'pi sapra (māṇaḥ) /
na ca upamānāntaranirāsalakṣaṇatātparyādalaṅkārāntaratvam, mukhamindurityādau upamānetarasvabhāvagandhasyāpyavidyamānatvā (t) /
(pratibhā) pratibhāsi prauḍhipratipāditamabhidhāprakāravaicitryamātramevātra vijṛmbhate na punaralaṅkaraṇāntaratvam /
vācyāntareṣvapi vaicitryāntaradar (śanāt) /
yathā---
tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ parasparatulāmādhirohatāṃ dve //
praspandamānaparuṣetaratāramantaḥ cakṣustava pracalitabhramaraṃ ca padmam
yathā---
janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau /
gurupradeyādhikaniḥ spṛho' rtho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca
atra dvayorapi prastutatvādvarṇanīyasāmyasadbhāvaḥ (na) punaralaṅkārabhāvaḥ /
yathā vā---
helāvabhagnaharakārmuka eṣa so 'pi helā (padāna) paritoṣitacandracūḍaḥ /
tasyaiva so 'sya ca....sakhya vā syāt ślāghyaṃ dvayorubhayathāpi tavādya teṣām
atra pūrvoktamevānusandheyam /
yadyapyupamālakṣaṇāvasare bhāvamātramityubhayaniṣṭhamalaṅkaraṇa mākhyātam, tathāpi tatrāprastutatvādupamānasya parāṅgatvamupapannam /
iha punaḥ prastutasya mukhyatvam /
kathaṃ taditi vicāritameva /
parivṛttirapyanena nyāyena pṛthaṅ nāstīti nirūpyate /
tathā ca lakṣaṇaṃ parivṛtteḥ---
"arthānāṃ yo vinamayaḥ parivṛttistu sā matā "
iti /
parivartanaṃ ca sāvantarāvakāśe vastvantarasyāvasthānam /
asau parivṛttiralaṅkāro 'bhidhīyate /
sā ca bahuprakārā---ekasyaiva viṣayiṇā samucitaviṣayāvakāśe viṣayāntaraṃ parivartate /
yathā---
svalpaṃ jalpa bṛhaspate suraguro naiṣā sabhā vijriṇaḥ
kvacidekasyaiva krameṇa samuccitadharmagocare dharmāntaraṃ parivartate /
yathā---
visṛṣṭarāgādadharānnivartitaḥ stanāṅgarāgāruṇitācca kandukāt /
kuśāṅkurādānapikṣatāṅguliḥ kṛto 'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ
atra gauryāḥ karakalalakṣaṇo dharmaḥ parivartitaḥ kvacidekasyaiva dharmiṇaḥ sucitasvasaṃvādidharmāvakāśe dharmāntaraṃ parivartate /
yathā---
kimityapāsyābharaṇāni yauvane /
tvayā dhṛtaṃ vārdhakaśobhi valkalam
kvacidvahūnāmapi dharmiṇāṃ parispardhinā pūrvoktāḥ sarve 'pi parivartante /
tathā ca lakṣaṇakāreṇātraivodāharaṇaṃ darśitam /
yathā---
śastraprahāraṃ dadatā bhujena tava bhūbhujā /
cirārjitaṃ hṛtaṃ teṣāṃ yaśaḥ kumudapāṇḍuram
tadevaṃ parivṛtteralaṅkaraṇatvaṃ (na) yuktamityāha---
vinivartanamekasya yattadanyasya vartanam /
tadalaṅkaraṇaṃ na syāt pūrvavat parivartanāt
vinivartanamityādi---"yadekasya" padārthasya "vinivartanaṃ" apākaraṇaṃ "tadanyasya" tadvyatiriktasya parasya, "vartanaṃ" tadupanibandhanaṃ tadalaṅkaraṇaṃ na bhavati /
kasmāt ubhayoḥ "parivartamānatvāt" mukhyenābhidhīyamānatvāt /
kathaṃ "pūrvavat" yathāpūrvaṃ pratyekaṃ prādhānyānniyamāniściteśca (yathā) na kiñcit kasyacidalaṅkaraṇaṃ, tadvadihāpi vicāritam /
na ca tāvanmātrarūpatayā tayoḥ parasparavibhūṣaṇa (vibhūṣya) bhāvaḥ, (tathā sati) prādhānyanivartanaprasaṅgāt /
rūpāntarānirodheṣu punaḥ sāmyasadbhāve bhavatyupamitireṣā cālaṅkṛtiḥ samuccitopamāvat pūrvavadeva /
yathā---
sadayaṃ bubhaje mahābhujaḥ sahasodvegamiyaṃ vrajediti /
aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūmiva
atra samatayā (dhriyamāṇaḥ) sānurāgaḥ pṛthivī (vadhūbhoga) yatnaḥ pārthivasya pratīyate, dvayorapi varṇyamānatvāt, tathā parivṛttāvapi sāmyapratiterupamaiva /
yathā---
ayaṃ raṇaścāraṇajīvitāntakṛt nananda (tuścaiva) narasya sainikāḥ /
iha vrato śaktiśirobhirādarāt navāsidhārā na khalūtpalastrajaḥ
sāmyapratibhāsamātraṃ (atra) manohāritāyāḥ kāraṇamityalaṅkaraṇam /
yasmādevaṃvidhe viṣaye vicchittividhānasya saṃniyata (sāmyaṃ) pratīyamānamalaṅkaraṇamupanibadhnanti, na punarabhidhīyamānameva /
pratīyamānatvaṃ parivṛtterapi dṛśyate /
yathā---
nirdiṣṭāṃ kulapatinā sa parṇaśālā- madhyāsya prayataparigrahadvitīyaḥ /
tacchiṣyādhyayananiveditāvasānāṃ saṃviṣṭaḥ kuśaśayane niśāṃ nināya
atra sarvāṇyapi padāni yathāsvamākṣiptaparivartanīyapadārthāntarāṇyupanibaddhāni, tataḥ pratīyamānatvāttadvidāhlādakāritvamapi ( na ca) saṃvādinī parivṛttiḥ katham amupapadyamānatvāt anyathā ? (satyaṃ) yuktametat /
na parivṛtteratyantābhāvo 'smābhirabhidhīyate, varṇanīyatvādalaṅkṛtirna bhavatītyasmākamabhiprāyaḥ /
na ca pratīyamānatāmātramalaṅkaraṇasādhanam, alaṅkāryavastumātre 'pi tasyāḥ saṃbhavāt /
tathācaitadevodāharaṇam /
na ca yatpratīyamānaṃ tadalaṅkaraṇaṃ tadvidāhlādakāritvāt iti yujyate vaktum /
alaṅkārye 'pi tadvidāhlādakāritvasya darśanāt /
vastumātramalaṅkāro rasādayaśceti bhedatritayānupapatteśca /
kiṃ ca parivṛtteralaṅkāratve tadupaśobhāyai bhūṣaṇāntaraṃ nopayujyate, "kimityapāsyābharaṇāni" ityādau /
yadi vā "vada pradoṣe sphuṭacandratārakā vibhāvarī yadyaruṇāya kalpate" iti /
yadi vā bhūṣaṇe 'pi vibhūṣaṇāntaramasantoṣādupanibadhnantītyabhidhīyate, tadapi na yuktiyuktam /
yasmādanyasmin vibhūṣye saṃbhavati yatra bhūṣaṇopanibandhaḥ, tatra bhūṣaṇāntaramasantoṣādupapadyate, na punaranyasmin /
neyaṃ pūrvoktayā nītyā pratyekameva parasparaṃ dvayorapi bhūṣaṇabhāve pratyārakhāte parivṛttervibhūṣā saṃbhavati, yatra bhūṣaṇatvamevāvaśiṣyate /
tasmādupaśobhārthamupamākhyamalaṅkaraṇamupanibaddham /
tathā cāyamatra vākyārthaḥ---yauvanodbhedasamayasamucitābharaṇāpasāraṇapūrvakaṃ vārdhakopapannacīraparidhānagrahaṇaṃ prakaṭaśaśāṅkatārakayā (vibhāvaryā pradoṣe 'ruṇasamāgamakalpamiti) kimapi kāvyasphuritabhūtaṃ tadvidāhlādakāritvamunmīlayati /
tadayamatra paramārthaḥ---lakṣaṇollikhitarekhayā vibhūṣaṇavinyāso vidhātavyaḥ /
pratibhāpratibhāsamānabhaṇitivakratāprakāravaicitryeṇāpi yathā---
siviṇavivkheṇa...(?)
kriyayaiva viśiṣṭasya tadarthasyopadarśanāt /
jñeyā nidarśanaivāsau yathevavatibhirvinā
iti (lakṣitā) nidarśanāpyupamitireva /
ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati /
udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān
atra tathaiveti kavipratibhārpitatātparyāntaraniścayalakṣaṇasya vastunaḥ tadiveti tadeveti vā sādṛśyasya pratipādakaṃ vinā tatpratipādanapragalbhavākya prayogamāhātmyādutprekṣāyāḥ pratīyamānatvāt /
yathā--- pavāṇa cala vijju ca duliṃ rāiāsu khanaanti me aāso uvāṇa urulisavdayami hiḷiāsuka jillai virahae /
(?)
atra garjitaśabdaṃ śrutvā mahilāsu kāsucit...calavidyudbhāvikā (la) rātriṣu meghān vilokayantīti....mahilānāmabhiprāyaniścayasyāgocaratvāt vākyārthasyānyathānupapatteśca pūrvoktamanusartavyam /
tamindurardhoditabimbaśobhā .........śo 'pi /
mandaprabhālaṅghitakāmapāla- lalāṭapaṭṭaśriyamācakarṣa
atrārdhoditendubimbaśobhāyāḥ sādṛśyollaṅghitakāmapālalalāṭapaṭṭaśriyaḥ.....tadapyatiriktavṛttidhamyarntareṇa camatkārakāraṇamanyathā na kiñcanāpi upapadyate /
nānārthamupamāyāḥ kriyāpadamevaṃvidhapratipādakatāṃ prāpnoti /
tataśca gatārthatvābhidhāyinaḥ śabdasyāprayogaḥ sākṣādvilocanarathavṛttirna bhavatītyupacārapāraṃparyeṇa tadviśeṣaṇatāṃ prāpyate /
tathā ca dharmadharmibhāvalakṣaṇāyāḥ pratyāsatteḥ prathamaṃ svābhidheyalakṣaṇalakṣaṇāyā guṇamātreṇaiva tataśca sādṛśyanibandhanāyāḥ pratyāsattereva tatsadṛśe vilocanacchāyātiśayavṛttimāsādayati /
tadviśeṣaṇatvādeva samāse 'smin nīlotpalaśabdasya pūrvanipātaḥ saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhāviti /
indumukhītyatra induriva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktā /
sakalalokavilokyamānākhilamṛgāṅkamaṇḍalasaṃsthānasādṛśye nimittabhāve pūrvoktayaiva (nītyā) induśabdasyaiva viśeṣaṇatvamiti pūrvavadeva samāsopapattiḥ /
yadi vā indumukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktetyatra induśabdastadekadeśe mukhe viśeṣaṇam (bhavati) yathā grāmo dagdha iti /
śiṣṭaṃ pūrvoktamevānusandheyam /
"puruṣavyāghraḥ" ityatra sādhāraṇadharmo 'pi pratīyate /
saṃbandhaṃ vinopamānopameyabhāvasyānupapatteḥ; padābhisaṃbandhasāmarthyāttasyāvagatau gatārthatvāt sāmānyaśabdasyāprayogaḥ /
tadidamuktam "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge" iti /
induriva kāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā indukāntamukhītyatra sāmānyaśabdasya śrūyamāṇatayā yuktirabhidhīyate /
"induriva kāntamindukāntam" iti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" ityanena samāse vihite paścādindukāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathokteti /
sāmānyaśabdasya vṛttivākyayordvayorapi upapadyamānatvānna kenacinnyāyena śrūyamāṇatā vicārayituṃ pāryate, yatastenaiva saha padāntaraṃ samasyate, na punaranyeneti kutastasya śrūyamāṇavṛtteḥ pratīyamānatā kalpeta ? /
tadevaṃ vivakṣāvaśāt kvacidgamyamānatā, kvacitprayujyamānatvam /
evamādīnāṃ sādṛśyanibandhanobhayaviṣaya (sāmānya) saṃbandhābhidhāyināṃ gamyamānatvāda prayujyamānatvam /
arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogaḥ kriyate /
sa cet kavikauśalakalpitāt prākārāntarāt pratipannaḥ tataḥ kiṃ śabdaprayogeṇa ? /
tathāca yatra anyūnātiriktacchāyāviśeṣamarthataḥ śabdataścopamānopameyayoḥ sāmyasamarpaṇa sāmarthya subhagaprasādasundaramupanibandhabandhuraṃ vākyaṃ śrutisamanantarameva varṇānupūrvyāḥ pratibhāsavadarthapratipattipūrvakamalaṅkāra pratīti mutpādayati, tatra tadupapādakānāmivādīnāṃ gatārthatvādaprayuktiḥ /
yathā--
mahībhṛtaḥ putravato 'pi
yatrāpyalaṅkārāntarabhedanibandhanamantareṇa padārthaparivartanādau kavikauśalollāsitātiriktasāmyasamanvaya māhātmyādupamānopameyabhāvāvagatirudbhidyate, tatrāpyabhidhānaprakāravaicitryavaśādalaṅkaraṇavicchittireva tadvidāṃ tatpratītikāriṇāñcamatkṛtikāritāmāvahatīti pratīyamānatvamalaṅkārasya /
tadabhidhāyināmivādīnāmaprayogo yathā---
mahāsidadhārā na khalūtpalastrajaḥ
/iti
yatra punarvācyamalaṃ (karaṇaṃ), tatrevādikaṃ pratipādanavaicitryāt bahuprakāraṃ prayogamarhati /
tathāca padārthaviṣayāyāmupamāyāṃ vākyaikadeśavartinorupamānopameyayoḥ parasparasāmyavācke prayukte, tasminneva vākye stanāntaravartinorupamānopameyayoḥ sādṛśyasaṃbandhābhidhāyī punarivādiḥ prayujyate /
(yadyapi) pratiyugalamupamānopameyabhāvasya parisamāptiḥ, tathāpi vākyārthaniṣpattāvupamānopameyabhāvasya saṃbhave prathamābhihitaiva yuktiranusartavyā /
yathā---
tataḥ pratasthe kauberīṃ bhāsvāniva raghurdiśam /
śarairustrairivodīcyānuddhariṣyan rasāniva
kvacitpadārthopamāyāmeva vākyaikadeśavyavasthitayorupamānopameyayoḥ sādṛśyasamanvayaḥ vācikaḥ /
vācakayukte tasminneva vākye tayorekatarasya dharmyantareṇa saha dharmāntaraṃ (ra) sādṛśyanibandhanatvāt upamānopameyabhāvaḥ saṃbhavati /
pūrvoktayā nītyā tadabhidhāyī punarivādiḥ prayujyate /
yathā---
niryāya vidyātha dinādiramyā- dvimbādivārkasya mukhanmaharṣeḥ /
pārthānanaṃ vahnikaṇāvadātā dīptiḥ sphuratpadmamivābhipede
kvacitpadārthopamāyāmupameyānāmupamānānāṃ ca samasaṃkhyākānāṃ sūhadvaye prathamaṃ vivakṣitasamūhasaṃkhyābhedasamāhi (ta) dvitvameva samāśritya parasparasāmyasamanvayādupamānopameyabhāvamabhidhātumekasmin vācake prayukte samudāyadharmāṇāṃ samudāyapūrvakatvāttu paścādeteṣāṃ pratyekaṃ svasaṃbandhinaṃ prati sādhāraṇadharmasaṃbandhasāmarthyādupamānopameyabhāvaḥ paryavasyati /
yathā---
"cumban kapolam"
ityādau /
atra sparśollasaditi kriyāviśeṣaṇaṃ ceti dvābhyāṃ prakārābhyāmubhayaniṣṭhatayānyonyaṃ (sādhāraṇadharmasaṃbandhādupamānopameyabhāvaḥ) /
kvacitpadārthopamāyām ekasya vastunaḥ bahuvidhapadārthaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā mukhyabhāvena varṇyamānavṛtterupameyatve tāvanmātraviśeṣaṇaiḥ svairviśiṣṭaṃ padārthāntaramupamānatāṃ yadā prāpnoti, tadā tayorubhayorapi tathāvidhayaiva parasparasāmyadharmatayānvayāt upamānopameyabhāvaḥ /
tadabhidhānārthamivādireva priyujyamānatāmarhati /
tadviśeṣaṇānāṃ parasparasāmyasaṃbandhābhidhāne pūrvoktaiva yuktiranusandheyā /
yathā---
"pāṇḍyo 'yam" ityādau
tadevaṃvi(dha)pakṣe abhidhāprikāravaicitryāt vācakaśaktivaicitryācca sarvametadupapadyate /
upamādoṣaṇāṃ tu lakṣaṇasyeva sughaṭitatvāt dūrotsāritatvena neyārthādivadaparigaṇanam /
(vivakṣāviṣayo dharmaścetohārī yadocyate /
tadā doṣā bhavantyete dūrotsāritavṛttayaḥ)
ityantaraślokaḥ /
evaṃ prasutāprastutavācyasādṛśyajīvitamupamākhyamalaṅkaraṇamabhidhāya samānacchāyāprāyaṃ vācakasādṛśyasarvasvaṃ śleṣamabhidhatte---
tadekaśabdavācyatvamarthayordhāryate dvayoḥ /
śleṣābhidhāno 'laṅkāraḥ tādṛgvācakavācyatā
tadekaśabdavācyatvamityādi tadityanena śleṣopanibadhyamānavṛttervācakasya parāmarśaḥ /
tena tasyaivoktasya śabdasya padātmano vācakatvam /
tena "vācyatvam" abhidheyatvam /
"arthayoḥ" = vastunorabhidhīyamānayoḥ dvayoḥ satyabhūtayoḥ vākyārthatātparyasvarūpayoḥ "dhāryate" yasmin sa śleṣābhidhāno 'laṅkāraḥ /
"tādṛgvācakavācyatā" = sa iva dṛśyate yaḥ sa tādṛgucyate, tādṛkcāsau vācakaśca sa tathoktaḥ, tena vācyatā vācyatvaṃ abhidheyatvam /
tādṛśārthavācakatvaṃ yatra yasmin so 'pi śleṣa ucyate /
yaḥ śrutisāmyāt sa ivānubhūyate 'sau tādṛgucyate /
punaḥ sa eva svarādidharmāṇāmudāttādīnāmanyatvād bhidyate /
atra parasparāpekṣatvameva dvayorapi sādṛśyam /
yādṛgeko 'sya vācakaḥ tādṛk evāsāviti samāśrito vāstavapadavṛrtirvā yatraikasmin kvacidvākyaikadeśe, tadekaśabdavācyatvaṃ dvayoḥ /
atha tayoḥ tādṛgvācakavācyatvāviśeṣe 'pi śleṣa eveti katham /
atastribhiḥ prakāraistrividhaiḥ padārthaireva tatpratīteḥ /
arthaśleṣaḥ śabdaśleṣaḥ ubhayaśleṣaḥ iti /
tadevaṃvidhasyāsya pratipādakaṃ kimityāhaḥ---
padārthāntarametasya kavayaḥ pratipādakam /
vācyasāmarthyamaparamivādi pratijānate
padārthāntaramityādi /
"padārthāntaraṃ" = śliṣṭapadavyatiriktaṃ "aparaṃ" tatsamarpaṇasāmarthyasametametasya śleṣālaṅkārasya pratipādakaṃ samarpakaṃ kavayastadvidaḥ"pratijānate" pratyavabuddhyanti /
vācakaviśeṣa "maparaṃ ivādi" ivaprabhṛti vā padārthāntarādivyatiriktaṃ vācyasāmarthyamevavā kevalaṃ vākyaṃ sakṛtpratipāditam /
tasya svarūpasāmarthyavivakṣitārtha samarpaṇaśaktiyuktārthaṃ pratijānate /
pratipādakamiti saṃbandhaḥ /
triṣvapyeteṣu prakāreṣu dvayorarthayoḥ prādhānyena ca varṇyamānatve tathāvidhaśabdavācyatvalakṣaṇasāmyasamanvayasvarūpaṃ śobhānimittaṃ vākyasāmarthyalabhyaṃ pratīyamānamalaṅkaraṇaṃ, vācakasadbhāve punaḥ vācyameva /
prastutāprastutayorarthayoḥ pradhānaguṇabhāve sati tathaiva tathāvidhaśabdavācyatvasāmyasamanvaya eva /
mukhyatayā varṇyamānasyāpyekatarasyopamānatve samuccitopamādyā(locanayānyasyopameyatvasamanvayo 'nu) sandheyaḥ /
arthayorekamullekhi padaṃ śabdatadarthayoḥ /
ekāvabhāsayoḥ sāmyaṃ tantratvādatra jṛmbhate
tulyaśabdasmṛterarthaḥ tasmādanyaḥ pratīyate /
śabdasyodbhūtanaṣṭatvāt smṛtiḥ sarvatra vācikā
tatra prathamasyodāharaṇaṃ yathā---
svābhiprāyasamarpaṇapravaṇayā mādhuryamudrāṅkayā vicchittyā hṛdaye 'bhijātamanasāmantaḥ kimapyullikhat /
ārūḍhaṃ rasavāsanāpariṇateḥ kāṣṭhāṃ kavīnāṃ paraṃ kāntānāṃ ca vilokitaṃ vijayate vaidagdhyavakraṃ vacaḥ
dvidīyasya yathā---
yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purāstrīkṛtaḥ yaścodvṛttabhujaṅgāharavalayo gaṅgāṃ ca yo 'dhārayat /
yasyāhuḥ śaśimacchirohara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvado-mādhavaḥ
tṛtīyasya yathā---
mālāmutpalakandalaiśca vikacairāyojitāṃ bibhratī netreṇāsamadṛṣṭipātasubhagenoddīpayantī smaram /
kāñcīdāmanibaddhabhaṅgi dadhatī vyalambinā vāsasā mūrtiḥ kāmaripoḥ sitāmbaradharā pāyādapāyājjagat
asatyabhūtārthaśleṣodāharaṇaṃ yathā---
dṛṣṭyā keśava goparāgahṛtayā kiñcinna dṛṣṭaṃ mayā tenaiva skhalitāsmi nātha patitāṃ kiṃ nāma nālambase /
ekastvaṃ viṣameṣu khinnamanasāṃ sarvābalānāṃ gatiḥ gopyevaṃ gaditaḥ sa leśamavatādgoṣṭhe hasantyā hariḥ
evaṃ vākyabandhavaicitryaśaktabuddhiviracitaṃ carvaṇīyaṃ śleṣamabhidhāya, sāmyaikanibandhanatvādupamārūpakaśleṣakāraṇaikaṃ vyatirekamabhidhatte--- sati tacchabdavācyatve dharmasāmye 'nyathāsthiteḥ /
vyatirecanamanyasmāt prastutotkarṣasiddhaye /
śābdaḥ pratīyamāno vā vyatireko 'bhidhīyate
satītyādiḥ /
sa cāsau śabdaśceti vigṛhya tacchabdena śaktyā śleṣanimittabhūtaḥ śabdaḥ parāmṛśyate, tasya "vācyatve" abhidheyatve "sati" "dharmasāmye" parasparaparispandasādṛśye vidyamāne, (vikalpanā) yāṃ tathāvidhaśabdavācyatvasya dharmasāmyasya cobhayaniṣṭhatvādubhayoḥ prakṛtatvāt /
prastutāprastutayoreva tayoḥ dharmādekasya yathāruci kenāpi vivakṣi(tadharmānta) reṇa "anyathāsthaiteḥ" anyathābhāvenāvasthiteḥ "vyatirecanaṃ"---pṛthakkaraṇaṃ "anyasmāt" upameyasyopamānāt, upamānasya vā tasmāt /
saḥ "vyatirekaḥ" vyatirekanāmā alaṅkāro "'bhidhīyate" kathyate /
kimarthaṃ---"prastutotkarṣasiddhaye", "prastutasya" varṇyamānavṛtteḥ "utkarṣasiddhaye" chāyātiśayaniṣpattaye /
sa dvividhaḥ saṃbhavati "śābdaḥ pratīyamāno vā" = "śābdaḥ" = kavipravāhaprasiddhaḥ tatsamarpaṇasamarthābhidhānenābhidhīyamānaḥ /
"pratīyamānaḥ" = vākyārthasāmarthyamātrāvabodhyaḥ /
tatra prathamatāratamyādupamāvyatireko yathā---
emea jaṇo tissā dei kavolovamāi sasibiṃbam /
paramatthaviāre uṇa cando via varāo
evameva janastasyā dadāti kapolopamāyāṃ śaśibimbam /
paramārthavicāre punaścandraścandra iva varākaḥ //
(chāyā)
yathā vā---
didṛkṣavaḥ pakṣmalatāvilāsamakṣṇāṃ sahastrasya manoharaṃ te /
vāpīṣu nīlotpalinī-vikāsaramyāsu nandanti na ṣaṭpadaughāḥ
yathā vā---
prāptaśrīreṣa kasmāt puranapi mayi te manthakhedaṃ vidadhyāt nidrāmapyasya pūrvāmanalasamanaso naiva saṃbhāvayāmi /
setuṃ badhnāti bhūyaḥ kimiti ca sakaladvīpanāthānuyātaḥ tvayyāyāte vikalpāniti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ
atra varṇyamānasya nārāyaṇatvasamāropaṃ vinā tadārambhasaṃbhāvanā na saṃbhavatīti tasya tattvādhyāropaṇāt pratīyamānatayā rūpakameva pūrvasūribhiḥ samāmnātam; vācyavyatirekaḥ tatkathamasyopapadyate /
satyamuktam, kintu yuktiratrābhidhīyate, tasmāddividhaṃ pratīyamānaṃ vastu, pratipādanaguṇībhūtasvārthavācakavyāpāragocaraḥ, tathāvidhārthasāmarthyaviṣayo vā /
tatra vācakamupamānamityālocya vivakṣitārthopapattinimittaṃ vācyasāmarthyameva samāśritya pūrvasūribhiratadāmnātam /
vācakavyāpāraḥ punaranyathaiva vyavasthitaḥ /
tathā ca prāpta(śrī) prabhṛtīni padāni ākṣiptapratiyogitayopanibaddhāni, prastutasya prāktanaparispandaviśiṣṭataradevatātvapratipādakaparāṇi prakaṭameva rūpakavyatirekaṃ gamayanti /
tadidamuktam--
yatrārthaḥ śabdo vā tamarthamupasarjanīkṛtasvārthau /
vyaṅktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sadhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ
tasmānna kiñcidanupapannam /
śleṣavyatireko yathā---
ślāghyāseṣatanuṃ sudarśanakaraḥ sarvaṅgalīlājita- tryailokyāṃ caraṇāravindalalitenākrāntaloko hariḥ /
bibhrāṇā mukhamindurūpamakhilaṃ candrātmacakṣurdadhat sthāne yāṃ svatanorapaśyadadhikāṃ sā rukmiṇīvo 'vatāt
ayaisva prakārāntaramāha--
lokaprasiddhasāmānyaparispandādviśeṣataḥ /
vyatireko yadekasya parastadavivakṣayā
lokaprasiddhetyādiḥ---"paraḥ" anyaḥ sa vyatirekālaṅkāraḥ /
kīdṛśaḥ "yadekasya" vastunaḥ "vyatirekaḥ "pṛthakkaraṇaṃ /
kasmāt "lokaprasiddhasāmānyaparispandāt = "lokaprasiddhaḥ "---jagatpratītaḥ sāmānyabhūtaḥ sarvasādhāraṇaḥ yaḥ"parispandaḥ " vyāpāraḥ tasmāt /
kuto hetoḥ "viśeṣataḥ" kutaścidatiśayāt /
kathaṃ "tadavivakṣayā" tadityupamādīnāṃ parāmarśaḥ, teṣām "avivakṣayā" tānyavivikṣitvā yo vihitaḥ /
ayamatrābhiprāyaḥ---yadayameva (vivakṣitaḥ) sāmānyabhūtatvena te punarasyaiva śeṣāḥ prastāvapūrvamabhihitāḥ /
parasyodāharaṇaṃ yathā---
cāpaṃ puṣpitabhūtalaṃ suracitā maurvo dvirephāvalī pūrṇendorudaye 'bhiyogasamayaḥ puṣpākaro 'pyāsaraḥ /
śastrāṇyutpalaketakīsumanaso yodhātmanaḥ kāmināṃ trailokye madanasya ko 'pi lalitollekho jīgiṣāgrahaḥ
atra sakalalokaprasiddhaśastrādyupakaraṇakalāpājjigīṣā vyavahārānmanmathasya sukumāropakaraṇatvājjigīṣāvyavahāro vyatiricyate /
nanu bhūtalādīnāṃ cāpādirūpaṇādrūpakavyatireka evāyam ? naitadasti /
rūpakavyatireke hi rūpaṇaṃ vidhāya tasmādeva vyatirecanaṃ vidhīyate ; etasmina punaḥ sakalalokaprasiddhāt sāmānyatātparyādvyatirecanam /
bhūtalādīnāṃ cāpādirūpaṇaṃ viśeṣaṇāntaranimittamātramavadhāryatām /
evaṃ vyatirekaṃ vicārya śleṣābhisaṃbhinnatvāducitāvasaraṃ virodhaṃ vicārayati---
virodho yo viruddhārthavācināṃ saṃgatiṃ punaḥ /
samarpayannullikhati pratīteryuktiyuktatām
virodhetyādi /
yo 'laṅkāraḥ parasparaviruddhārthapratītyā, "viruddhārthavācināṃ" viruddhavastuvacanānāṃ yuktiyuktatāmullikhati tadabhidhāyinā padāntareṇa arthasāmarthyena vā samarpayan yuktyā prakāreṇopapadyamānatayā saṅgatiṃ vidadhāti /
tasya padārthatvāt samanvayaṃ karoti virodhābhidhānaḥ sa bhaṇyate /
yathā
"kupatimapi kalatravallabham, mahādoṣamapi sakalakalādhiṣṭhānam"
atra "api" śabdena virodhapratipattiḥ /
kvacidarthasāmarthyena virodhaḥ pratīyate /
yathā
"gauryādi bhavatā"
śleṣādisaṃbhede 'pi virodhaḥ saṃbhavati /
yathā
"maulāvartāntamate vicittoyare aṇaṃ aparihatvena pari lañcitakamantā visesasāhoti ahaṃ /
" (?)
rūpakādiṣvapyete bhedāḥ saṃbhavantīti svayamutprekṣaṇīyam /
evaṃ virodhaṃ vicārya samāsoktyādervirodhacchāyānupraveśaprasaṅgataḥ tadvicāramāracayati---
samāsoktiḥ sahoktiśca nālaṅkāratayā matā /
alaṅkārāntaratvena śobhāśūnyatayā tathā
samāsoktirityādi /
yeyaṃ "samāsoktiḥ" alaṅkṛtira (bhihitā) (sā) "nālaṅkāratayā matā" na vibhūṣaṇabhāvena pratibhātā, yasmāt pṛthaṅ nopapadyate /
kena hetunā "alaṅkārāntaratvena" vibhūṣaṇāntarabhāvena /
"śobhāśūnyatayā tathā" kāntirahitatvena ca /
tadidamuktaṃ bhavati--yadi rāmaṇīyakatvaṃ saṃbhavati prakarāntaravihite tasmin bhūṣaṇāntare 'ntarbhavati /
ramaṇīyatvābhāve śobhāśūnyatvaṃ paryavasyati tasyāḥ /
tathā ca lakṣaṇodāharaṇe---
yatroktergamyate 'nyor'thastatsamānaviśeṣaṇaḥ /
sā samāsoktiruditā saṃkṣiptārthatayā yathā
skandhavān ṛjuravyālaḥ sthiro 'nekamahāphalaḥ /
jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā
atra taroḥ mahāpuruṣasya ca dvayorapi mukhyatve mahāpuruṣapakṣe viśeṣaṇāni santīti viśeṣyābhidhāyi padāntaramabhidhātavyam /
athavā viśeṣaṇānyathānupapattyā pratīyamānatayā viśeṣyaṃ parikalpyate /
tadevaṃvidhakalpanasya sphuritaṃ na kiñciditi sphuṭameva śobhāśūnyatā /
tathāvidhasvabhāvayoranayoḥ prādhānyenaikavākyopāvarohayuktirabhidheyā, yataḥ parasparābhidhānasaṃbandhaṃ vinā na kiñcidetadupapadyate /
na ca kāmaripormūrtirumā vā jagat pāyādityanena nyāyena tayoḥ saṅgatirghaṭate, yasmāttatra dvayorapi parameśvarayoḥ pālanasāmarthyopapatteḥ tathāvidhasyāpyarthasyāpyucitatvenāśaṃsanīyatvāttathāvidhaśabdavācyatvānna kiñcidanupapannam /
etasmin punaḥ parasparābhisaṃbandhaṃ vinā tulyakālamekavākyopāvarohe na kiñcinnabandhanamiti yatkiṅkacidetat /
atha tathā kaścidevaṃvidho vidhinā pumān pātitaḥ, yathāyaṃ nabhasvatā taruḥ ityāśrīyate, tadevaṃ sphuṭamevopamānopameyabhāvaḥ /
tasmādalaṅkārānta (rāntar) bhāvaḥ (kena) vāryate /
yadi vā mahāpuruṣasya pratīyamāna (tve), vācyatayā tarurupapadyate, tadevamaprastutaprasaṃsaiṣā /
tasmātpunarapitadeva vyavasthitam /
viśeṣaṇā(nā)mubhayārthatve śleṣānupraveśo durnivāraḥ (iti) tenāpi tadevāpatati /
nidarśanāntaramapi samāsokteḥ pṛthakkṛtanibandhanaṃ yathā---
anurāgavatī sandhyā divasastatpuraḥ saraḥ /
aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ
atra sandhyādivasayormukhyatayā prastutatvena, samānaviśeṣaṇaprastutakāntāvṛttāntapratītiḥ prastutayoḥ sāmyasamanvayāttathābhāvaṃ samarpayantī pratīyamānopamāsvarūpaṃ nāti vartate /
kāntāvṛttāntasya vā mukhyatayā pratīyamānatve sandhyādivasayorupadiśyamānatvamityaprastutapraśaṃsaiva /
"sahoktiśca nālaṅkāratayā matā" pūrvoktenaiva hetudvayena /
tathā ca lakṣaṇamudāharaṇaṃ caitasyāḥ---
tulyakālakriye yatra vastudvayasamāśraye /
vākyenaikena kathyete sā sahoktirmatā yathā
himapātāviladiśo gāḍhāliṅganahetavaḥ /
vṛddhimāyānti yāminyaḥ kāmināṃ prītibhiḥ saha
atra parasparasāmyasamanvayo manohāritānibandha (na) mityupamaiva tadabhāve, "śiṣyeṇa sahopādhyāyaḥ paṭhati", "putreṇa saha pitā tiṣṭhati " ityādau śobhāśūnyatve 'pi sā syāt /
tadevametayoḥ yuktiyuktamalaṅkaraṇatvamapasārya pramāṇopapannamabhidhatte /
tatra sahoktestāvat---
yatraikenaiva vākyena varṇanīyārthasiddhaye /
uktiryugapadarthānāṃ sā sahoktiḥ satāṃ matā
yatretyādi /
sā sahoktiralaṅkṛtiḥ, "matā" = pratibhātā, "satāṃ" tadvidāṃ saṃmatetyarthaḥ /
kīdṛśī---"yatra" = yasyāṃ, "ekenaiva vākyena" abhinnenaiva padasamūhena "arthānāṃ" vākyārthatātparyabhūtānāṃ vastūnāṃ "yugapat" = tulyakālam "uktiḥ" = abhihitiḥ /
kimarthaṃ---"varṇanīyārthasiddhaye" = "varṇanīyasya" = pradhānatvena vivakṣitasyārthasya "siddhaye" = saṃpattaye /
tadidamuktaṃ bhavati---yatra vākyāntaravaktavyamapi vastu prastutārthaniṣpattaye vicchittyā tenaiva vākyenābhidhīyate /
yathā
he hasta dakṣiṇa mṛtasya śiśordvijasya jīvātave visṛja śūdramunau kṛpāṇam /
rāmasya pāṇirasi nirbharagarbhakhinna- devīvivāsanapaṭoḥ karuṇā kutaste
atra mukhyārthasiddhaye yad(vākyāṃntarā)bhidheyaṃ vastu vicchittyā tadekenaiva (vākyeno) panibaddham /
yadi ca nyāyyatvā davaśyaṃ karaṇīyamapi nikṛtilakṣaṇaṃ vastu karuṇāspadatvādakaraṇīyakalpaṃ (tathāpi) naivopekṣaṇīyānuṣṭhānam; nirbharagarbhakhinnadevīvivāsanapaṭoḥ dāśaratheḥ pāṇirasītyucitānurodhitvāt kutaste karuṇā(saṃbhavaḥ)tadavadhyasyāpi śūdramuneḥ brāhmaṇaśiśujīvitarakṣaṇāya maṇḍalāgraṃ samarpayetyekaṃ vastu /
dvitīyaṃ, yadi nyāyyamavaśyakaraṇīyamapi tathāvidhakāruṇikatvādudāracetasā na karaṇīyameveti manyase, tathāpi rāmasya nirbharagarbhakhinnadevīvivāsanapaṭoḥ niṣkaruṇacūḍāmaṇeḥ karastvamiti munimāraṇaṃ kiyanmātraṃ taveti vipralambhaśṛṅgāraparipoṣāt kimapi rāmaśabdasya rūḍhivaicitryavakratvamubhayatrāpi sphurati /
tathā ca---
ucyatāṃ sa vacanīyamaśeṣaṃ neśvare paruṣatā sakhi sādhvī /
ānayainamanunīya kathaṃ vā vipriyāṇi janayannanuneyaḥ
kiṃ gatena na hi yuktamupaituṃ kaḥ priye subhagamānini mānaḥ /
yoṣitāmiti kathāsu sametaiḥ kāmibhirbahurasā dhṛtirūhe
atra vicchittyā tātparyārthavācakamupanibaddham /
tathāhi---nāyikāyāḥ sakhyāścāvabaddhayorapi pratyekaṃ vallabhatatsandhānapravaṇatayā sakalameva vākyaṃ (vācaka) miti pratīyate /
yathā vā---
sarvakṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī /
rāmā ramyā vanoddeśe mayā virahitā tvayā
atra pradhānabhūtavipralambhaśṛṅgārarasaparipoṣa (vicchitta) ye vākyārthadvayamupanibaddham /
nanu cānekārthasaṃbhave 'tra śleṣānupraveśaḥ kathaṃ na bhavatīti ? abhidhīyate /
tatra yasmāt dvayorekatarasya vā mukhyabhāve śleṣaḥ, atra punastathāvidhābhāvāt, bahūnāṃ dvayorvā sarveṣāṃ guṇabhāvaḥ pradhānārthaparatvenāvasānāt /
anyacca tasminnekenaiva śabdena yugapat pradīpaprakāśavadarthadvayaprakāśanaṃ śabdārthadvayaprakāśanaṃ veti śābdastatra sāmānyārtho vijṛmbhate /
sahoktau punastathāvidhasyāṅgabhāvādekenai(va) vākyena punaḥ punarāvartamānatayā vastvantaraprakāśanaṃ vidhīyate, tasmādāvṛttiratra śabda (sya) prādhānyatāṃ pratipadyate /
(yadi) "sarvakṣitibhṛtāṃ nātha" ityatra vākyaikadeśe śleṣānupraveśaḥ saṃbhavatītyucyate, tathāpi na kaściddoṣaḥ, yasmādalaṅkaraṇamalaṅkaraṇāntaraṃ kvacidaṅgabhāvaṃ gamayatīti /
atra vākyaikadeśe śleṣasyāṅgatvaṃ, mukhyabhāvaḥ punaḥ sahoktereva /
(nanu) tadevamāvṛttyā vastvantarāvagatau sahokteḥ sahabhāvābhāvādarthānyeparihāṇiḥ prasajyate, naitadasti /
yasmāt sahoktirityuktam, na punaḥ sahapratipattiriti /
tenātyantasahabhāvābhidhānameva (saṃ) pratipannamutkarṣāvagateriti na kiñcidasaṃbaddham /
kaiścideṣā samāsoktiḥ sahoktiḥ kaiściducyate /
arthānvayātsā vidvadbhiranyairanyatvametayoḥ
ityantaraślokaḥ /
evaṃ guṇabhūtādapi svarūpotkarṣamāhātmyādalaṅkārasāmānyasvabhāvāt /
kāṃścidalaṅkārānamidhāyedānīṃ vibhūṣaṇatvādeva tathavidhān guṇabhūtānupakramate /
tatra dṛṣṭāntaṃ tāvadabhidhatte---
vastusāmyaṃ samāśritya yadanyasyopadarśanam /
ivādyasaṃbhave tatra dṛṣṭāntaḥ so 'bhidhīyate
vastusāmyetyādi /
"yadanyasya" ("yasmāt") varṇyāt prastutāt "anyasya" vyatiriktavṛtteḥ padārthāntarasya "upadarśanam" = upanibandhanaṃ sa dṛṣṭāntanāmālaṅkāro 'bhidhīyate /
kathaṃ "vastusāmyaṃ samāśritya" "vastunoḥ" padārthayoḥ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ "sāmyaṃ" sādṛśyaṃ "samāśritāya" nimittīkṛtya /
liṅgasaṃkhyāvibhaktisvarūpalakṣaṇasāmyavarjitamiti (bodhanārthaṃ) vastugrahaṇam /
"tatra" upante "ivādyasaṃbhave" sādṛśyābhidhāyināmivaprabhṛtīnāṃ virahe /
tadevamupamāyāḥ vācakamagre vyatiricyate /
yathā---
sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ malinamapi himāṃśorlakṣma lakṣmīṃ tanoti /
iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām
(atra) pādatrayamevodāharaṇaṃ, caturthe bhūṣaṇāntarasaṃbhavāt /
dṛṣṭāntamabhidhāya tatsaṃbhaddhavibhūṣaṇaprastāvāt samānacchāyamarthāntaranyāsamabhidhatte /
vākyārthāntaravinyāso mukhyatātparyasāmyataḥ /
jñeyaḥ sor'thāntaranyāsaḥ yaḥ samarpakatayāhitaḥ
vākyārthetyādi /
"jñeyaḥ sor'thāntaranyāsaḥ" = (arthāntaranyāsa) nāmālaṅkāro "jñeyaḥ" = parijñātavyaḥ /
kīdṛśaḥ---"vākyārthāntaravinyāsaḥ"---parasparānvitapadasamudāyābhidheyaṃ vastu vākyārthaḥ tasmādanyasmāt = aprakṛtatvāt prastutavyatireki vākyārthāntaraṃ, tasya "vinyāsaḥ" = viśiṣṭaṃ nyasanaṃ = tadvidāhlādakāritayopanibandhaḥ /
kasmāt kāraṇāt "mukhyatātparyasāmyataḥ"," mukhyaṃ" = prastāvādhikṛtatvāt pradhānabhūtaṃ vastu, tasya "tātparyaṃ" = yatparatvena tatsaṃmataṃ, tasya "sāmyataḥ" = sādṛśyāt /
kathaṃ "samar(pakata) yāhitaḥ" = samarpakatvenopanibaddhaḥ, tadupapattiyojaneneti yāvat /
atra sāmānye samarthanīye viśeṣaḥ samarthako, viśeṣe vā sāmānyaṃ, (ta) yoḥ parasparāvyabhicārāt /
yathā---
asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā yadāryamasyāmabhilāṣi me manaḥ /
satāṃ hi sandehapadeṣu vastuṣu pramāṇamantaḥ karaṇapravṛttayaḥ
yathā vā---
"kimiva hi madhurāṇaāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām
evamarthāntaranyāsamabhidhāya (tatsamānacchāyaṃ viśeṣaviṣayavā) kyasamanvayādākṣepamabhidhatte---
niṣedhacchāyayākṣepaḥ kāntiṃ prathayituṃ parām /
ākṣepa iti sa jñeyaḥ prastutasyaiva vastunaḥ
niṣedhacchāyayetyādi /
"ākṣepa iti sa jñeyaḥ" = so 'pyamākṣepālaṅkārojñātavyaḥ /
sa kīdṛśaḥ---"prastutasyaiva vastunaḥ ākṣepaḥ" = prakṛtasyaivārthasya ākṣepaḥ = apākaraṇam = abhipretasyārthasyāpi nivartanamiti (yāvat) /
kayā ? "niṣedhacchāyayā" = pratiṣedhavicchittyā /
kimartham ? "kāntiṃ prathayituṃ parāṃ" = prakṛṣṭāmupaśobhāṃ prakaṭayitum /
yathā---
suhaa vilaṃvasu thoaṃ jāva imaṃ virahakāaraṃ hiaaṃ /
saṃṭhaviūṇa bhaṇissaṃ ahavā volesu kiṃ bhaṇimo
subhaga vilambasva stokaṃ yāvadidaṃ virahakātaraṃ hṛdayam /
saṃsthāpya bhaṇiṣyāmyathavāpakrama kiṃ bhaṇāmaḥ /
(iti chāyā)
atra vākyārthaḥ--- subhageti bahuvallabhatāpratipādanaparamāmantraṇapadam /
(nāyikāprativacanaṃ) nāsūtritam, (taddhi) sākṣādabhidhīyamānatayā na tathā cetanacamatkāritāṃ pratipadyate, yathaitadākṣepamātraṃ bhaṇitivaicitryeṇa pratīyamānatayā niyamāt tadvidāhlādavidhāyitvaṃ puṣṇāti /
tadevamākṣepasvarūpamabhidhāya sādhāraṇavaktavyaśeṣameteṣāmabhidhatte---
vakṣyamāṇoktaviṣayāḥ saṃbhavanti vivakṣayā /
dṛṣṭāntādyāstrayo 'pyete hetau satyathavāsati
vakṣyamāṇetyādi /
vakṣyamāṇoktau viṣayau yeṣāṃ te vakṣyamāṇoktaviṣayāḥ, "dṛṣṭāntaprabhṛtayaśca "trayo 'pyete" abhidhāsyamānābhihitagocarāḥ saṃbhavantīti saṃbandhaḥ /
kena hetunā"vivakṣayā" = vaktumicchayā = kaveryathāpratibhāsamabhidhātuṃ vāñchayā /
tadidamatra tātparyam---yadā saṃniveśavaicitryamātrametanna punaratra lakṣaṇātirekaḥ kaścidasti /
madhyamasya viśeṣāntaramabhidhātumāha--- "hetau satyathavāsati" hetāviti /
"hetau" hetuvācini hiśabdādau "sati" saṃbhavati = pramujyamāne, "athavā" kadācit, "asati" asabhavati---aprayujyamāne /
evaṃ (hetorabhidhānenānabhidhānena) vārthāntaranyāsaḥ prakāradvayena vidyate /
arthāntaranyāsamātramabhibhūṣaṇamityarthaḥ /
nidarśanajātamatra pūrvoktavyatireki na pradarśitam, tasmātsvayamevotprekṣaṇīyam /
evaṃ svarūpaviśeṣapratiṣedhabodhitachāyātiśayamalaṅkaraṇamabhidhāya kāraṇapratiṣedhottejita(chāyā)tiśayamabhidhatte---
svakāraṇaparityāgapūrvakaṃ kāntipuṣṭaye /
bhāvanārthasya kenāpi viśeṣeṇa vibhāvanā
svakāraṇetyādi /
"arthasya" varṇanīyasya = prastutasya, "viśeṣeṇa kenāpi" alaukikena rūpāntareṇa "bhāvanā" = "vibhāvanā" vibhāvanetyalaṅkṛtirabhidhīyate /
tadayamatrārthaḥ---yā vinā bhāvyate, kā sā ? tatsamarthakāraṇarūpaprayojakavyāpāralakṣaṇāṃ kriyāṃ (vinā bhāvyate sā) vibhāvanā /
"svakāraṇaparityagapūrvakam" = tasya viśeṣasya svamātmīyaṃ kāraṇaṃ yannimittaṃ tasya parityāgaḥ prihāṇaṃ pūrvaṃ prathamaṃ yatra tatkṛtetyarthaḥ /
kimarthaṃ "kāntipuṣṭaye" śobhā(vṛddhaye) /
tadidamuktaṃ bhavati---yathā lokottaraviśiṣṭatāṃ varṇanīyaṃ nīyate iti /
yathā---
asaṃbhṛtaṃ maṇḍanamaṅgayaṣṭe- ranāsavākhyaṃ karaṇaṃ madasya /
kāmasya puṣpavyatiriktamastraṃ bālyātparaṃ sātha vayaḥ prapede
atra kṛtrimakāraṇaparityāgapūrvakaṃ lokottarasahajaviśeṣaviśiṣṭatā varṇanīyasya kaverabhipretā /
tadevamasaṃbhāvyakāraṇatvādavibhāvyamānasvabhāvāṃ vibhāvanāṃ vicārya vicāragocarasvarūpatayā svarūpasandehasamarpitātiśayaṃ sasandehamabhidhatte---
yasminnutprekṣitaṃ rūpamutprekṣāntarasaṃbhavāt /
sandehamete vicchittyai sasandehaṃ vadanti tam
yasminnityādi /
"yasmin" = alakāre, "utprekṣitaṃ" saṃbhāvanānumānāt sāmyasamanvayācca svarūpāntarasamāropadvāreṇa pratibhollekhitaṃ "rūpaṃ" padārthaparispandalakṣaṇaṃ "sandehameti" saṃśayaṃ samārohati /
kasmāt kāraṇāt---"utprekṣāntarasaṃbhavāt" = utprekṣāprakarṣaparasyāparasyāpitadviṣayasya sadbhāvāt /
kimarthaṃ---"vicchittyai" = śobhāyai /
tadevamabhidhāvaicitryaṃ sasandehābhidhānaṃ vadanti /
yathā---
rañjitā nu vividhāstaruśailāḥ nāmitaṃ nu gaganaṃ sthāgitaṃ nu /
pūritā nu viṣameṣu dharitrī saṃhṛtā nu kakubhastimireṇa
yathā vā---
nimīladākekaralolacakṣuṣāṃ priyopakaṇṭhaṃ kṛtagātravepathuḥ /
nimajjatīnāṃ śvasitoddhatastanaḥ śramo nu tāsāṃ madano nu paprathe
yathā vā---
avibhāviacharabhaañjavaiṇa jaṇatsamayamantharaṃ hi avaram /
bhisvai śiśāve guṇaā muhā sarvayanti ahaṇarai tam
(chāyā ?) yathā vā---
kiṃ saundaryamahārthasañcitajagatkośaikaratnaṃ vidheḥ kiṃ śṛṅgārasarassaroruhamidaṃ syātsaukumāryāvadhi /
kiṃ lāvaṇyapayonidherabhinavaṃ bimbaṃ sudhādīdhiter- vaktuṃ kāntatatamānanaṃ tava mayā sāmyaṃ na niścīyate
sasandehasyaikavidhatvamutprekṣāmūlakatvāt /
evaṃ svarūpasandehasundaraṃ sasandehamabhidhāya svarūpāpahnavaramaṇīyāmapahnutimabhidhatte---
anyadarpayituṃ rūpaṃ varṇanīyasya vastunaḥ /
svarūpāpahnavvo yasyāmapahnutirasau matā
anyādityādi /
pūrvavadutprekṣāmūlatvamevāsyāḥ /
saṃbhāvanānumānāt sādṛśyasamanvayācca "varṇanīyasya vastunaḥ" = prastutasyārthasya, "anyat" = kimapyapūrvaṃ, "rūpamarpayitum" = rūpāntaraṃ samāropayituṃ, "svarūpāpahnavaḥ" = svabhāvāpalāpaḥ saṃbhavati, "yasyām" "asau" = eṣā evaṃvidhabhaṇitireva, "apahnatiḥ" "matā" = pratibhātā tadvidām /
yathā--
bhāsvāneṣa jagatyaśeṣanayanaṃ tejasvināmagraṇīḥ nāyaṃ kāntatamānanāptasurucirnetrotsavaścandramāḥ /
paryāyeṇa manobhuvā virahiṇāṃ veddhuṃ mano nirdayaṃ puṣpeṣūnniśitāgratāṃ vijayinī netuṃ niyakto mama
svarūpeṇa dharmiṇaḥ tādavasthye dharmamātrāpahnutiryathā---
tava kusumaśaratvaṃ śītaraśmitvamindoḥ dvayamidamayathārthaṃ dṛśyate madvidheṣu /
visṛjati himagarbhairagnimindurmayūkhaistvamapi kusubhabāṇān vajrasārīkaroṣi
atra bhaṇitivaicitryavaśādaśābdam apahnavapratipādanaṃ vihitam, yasmāddharmasya kusumaśaratvādeḥ svabhāvasamucitaṃ sukumārakāryakāritvamapasārya tadviruddhamatikarālakāryakāritvamupanibaddham /
kvacicca sādṛśyasamanvayādapahnatiryathā---
pūrṇendoḥ paripoṣakāntavapuṣaḥ sphāraprabhābhāsuraṃ nedaṃ maṇḍalamabhuyudeti gaganābhoge jigīṣorjagat /
mārasyocitamātapatramadhunā pāṇḍu pradoṣaśriyā mānonnaddhajanābhimānadalanodyogaikahevākinaḥ
evamalaṅkārāṇāṃ tantratayā pratyekamalaṅkāryaṃ prati vicchittividhāyitvamabhidhāyedānīṃ samuditānāṃ tadevābhidhatte---
rājanti yatrālaṅkārā anyonyānvitavṛttayaḥ /
yathā padārthā vākyārthe saṃsṛṣṭiḥ sābhidīyate
rājantītyādi /
"yatra" = yasyām,"alaṅkārāḥ" = prastutasaṃpadupetāḥ santaḥ "rājanti" śobhante, "saṃsṛṣṭiḥ sābhidhīyate" saṃsṛṣṭisaṃjñālaṅkṛtiḥ socyate /
kathaṃ rājantītyāha---"yatā padārthā vākyārthe" = tātparyalakṣaṇe vastuni "yathā" = yena prikāreṇa "padārthāḥ" pravibhaktasvarūpāḥ vākyaikadeśabhūtapadābhidheyāḥ santovā svātmanā sphuranto 'pi parasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanasvabhāvāḥ pradhāne hi pāratantryamanubhavantastadeva samudāyātmakamekavākyārthatātparyaṃ pratipādayanti, yathā tena prakāreṇa yadetayoravisaṃvādisamavāye saṃbandhitayā saṃsṛṣṭāvanyonyānvitavṛttayaḥ parasparasaṃbandhāvagatasāmarthyāt pṛthagbhūtavākyārthāvayavaikadeśavartino 'pyalaṅkārāḥ kāmapi sahṛdayasaṃvedyaparasparasaṃsargātmatāmevaṃ (va) sakalavākyārthaviṣayāṃ vicchittimupapādayantaḥ paratantrāḥ parisphuranti ityabhiprāyaḥ /
yathā---
āśliṣṭo navakuṅkumāruṇaravivyālokitairvistṛto lambāntāmbarayā sametya bhuvane dhyānāntare sandhyayā /
candrāṃśūtkarakorakākulapataddhvāntadvirepho 'dhunā devyevārpitadohadaḥ kuravake bhāti pradoṣagamaḥ
atra rūpakādinā svātmanā pṛthakkṛtakṛtyena parasparasaṃsargasaṃpadupārjitā vākyārthavakratāvicchittiḥ kācideva parisphurati /
yathā vā---
mlāniṃ vāntaviṣānalena nayanavyāpāralabdhātmanā nītā rājabhujaṅga pallavamṛdū rambhā tatheyaṃ tvayā /
adyāpīśvaraśekharendukiraṇasmerasthalīlāñchite kailāsopavane yathā sugahane naiti prarohaṃ punaḥ
atra pūrvavadeva rūpakādīnāṃ parasparasaṃsargasaṃpadupārjitā vakratāvicchittiḥ vibhāvyate /
evaṃ saṃsṛṣṭimabhidhāya tathāvidhacchāyāvicchittividhāyinaṃ saṃkarālaṅkāramabhidhatte---
alaṅkārakalāpo 'yamanyaiḥ saṃkīrṇatāṃ gataḥ /
sphurannanekadhā vākye saṃkaraḥ so 'bhidhīyate
alaṅkāretyādi /
pūrvoktalakṣaṇamākrāntavṛttiḥ "alakārakalāpo 'yaṃ" rasavadādyalaṅkāranikurambaḥ "saṃkarākhyo 'bhidhīyate" saṃkaranāmā nigadyate /
kīdṛśaḥ---"saṃkīrṇatāṃ gataḥ" = saṃmiśratāṃ prāptaḥ, sabalatvena pratibhāsatvamadhirūḍhaḥ /
kiṃ kurvan---"sphuran" = ātmanaḥ sphuritaṃ samupadarśayan---pratibhāsamānatāmupasaran,"vākye" saṃkīrṇatāmupapadyate /
tatsaṃveśanaviśeṣasyānupapatteḥ bhaṇitāntarvarto yaḥ kaścidalaṅkāro yathopapatti vibhūṣaṇāntareṇa saṃkīrṇaḥ saṃkara saṃjñāviṣayatāṃ pratipadyate /
tena sakalasyāpyalaṅkārakalāpasya (saṃkara ityabhidhānaṃ saṃpadyate) /
yathā---
rohanmūlātigaurairuragapatiphaṇaistatra pātālakukṣau prodyadvālaṅkuraśrīḥ diśi diśi daśanairebhirāśāgajānām /
asminnākāśadeśe vikasitakusumā rāśibhistārakāṇaāṃ nātha tvatkīrtivallī phalati phalamidaṃ bimbamindoḥ sudhārdram
atra kīrtivallīti rūpakālaṅkāraḥ siddhabaddhatatsāmyāśaṅkāṃ vinā na yuktayuktatāṃ pratipadyate /
tena tadāśaṅkānibandhanatathāvidhaparispandakīrtisandarśitasamudbhutatasaṃbhāvanānumānamāhātmyāt pratīyamānavṛttirutprekṣātra kaverabhipretā /
yasmādetayordvayorapi parasparasaṃbhāvanāṃ vinā svarūpalabdhireva na (parya) vasyatīti, saṃkīrṇayoratha saṃvādādevaṃvidhaviṣaye saṃkaroktiḥ pravartate /
vākyaikadeśe yathā "nirmokamuktiriva gaganoragasya" iti niṣkampatayā vyavahartumaśakyatvāt, nirmokamuktirivetyutprekṣayā rūpakālaṅkārasya svarūpalābhāvakāśaḥ (samarpyate) /
tathaivotprekṣāyāḥ, yasmādatrāpi saṃkarālaṅkāravyavahāraḥ /
nanu cānenanyāyena "asyāḥ sargavidhau" iti "kiṃ tāruṇyataroḥ" ityādeḥ saṃkarālaṅkāroktiḥ pravartatām ? na pravartate, yasmādatrār (thasāmarthyāvagato) tprekṣāyāḥ sasandehaṃ vinānupapatteḥ, parasmiṃśca tathaiva rūpakasyeti dvayorapyetayoḥ tattvaṃ tulyam /
sasandehasya punastadvibhūṣaṇatvenāntarvidhāne maṇimayapadakabandhabandhurahārādiramaṇīyatvamityuktameva /
saṃsṛṣṭernānāvidhacchāyamaṇimālāmanoharatā, saṃṅkarālaṅkārasya vividhakāntiratnavinyāsavictrabahulātulakāntikalpatvamiti sarvameva vibhaktam /
evaṃ yathopapattyalaṅkārān lakṣayitvā keṣāñcidalakṣitatvāt lakṣaṇāvyāptidoṣaṃ parihartumupakramate /
bhūṣaṇāntarabhāvena śobhāśūnyatayā tathā /
alaṅkārāstu ye kecinnālaṅkāratayā manāk
bhūṣaṇetyādi /
"ye" = pūrvoktavyatiriktāḥ"kecidalaṅkārāḥ" te "nālaṅkāratayā manāk" na vibhūṣaṇatvenābhyupagatāḥ /
kena hetunā "bhūṣaṇāntarabhāvena" = anyadbhūṣaṇaṃ "bhūṣaṇāntaraṃ", tebhyo vyatiriktam; "tadbhāvena" = tatsvabhāvatvena tadananyatvena pūrvoktānāmevānyatamatvenetyarthaḥ /
"śobhāśūnyatayā tathā" = śobhā kānatiḥ tayā śūnyaṃ rahitaṃ śobhāśūnya tasya bhāvaḥ śobhāśūnyatā tayā hetubhūtayā /
na kevalaṃ tābhyāmeva, yāvadalaṅkāryatayā vibhūṣyatvenāpi teṣāmalaṅkaraṇatvamanupapannam /
evaṃ ca---
yathāsaṃkhyamalaṅkāraḥ pūrvairāmnāt eva yaḥ /
kāraṇadvitayenāpi nālaṅkāraḥ sa saṃmataḥ
"yathāsaṃkhyamalaṅkāraḥ pūrvairāmnātaḥ" tulya (kramaṃ) kaiścitsvaśabdenābhihitaḥ svanāmnā "sa nālaṅkāraḥ,kāraṇadvitayenāpi" bhūṣaṇāntarabhāvena śobhāśūnyatayā ca /
tathā ca tasyodāharaṇam---
padmendubhṛṅgamātaṅgapuṃskokilakalāpinaḥ /
vaktra kāntīkṣaṇagatisvarakeśaistvayā jitā
atrātmakṛtalakṣye bhaṇitivaicitryavirahāt na kācit kāntirvidyate /
satyāmapyetasyāṃ sāmyaṃ vyatireko vā jīvitamāmnātaṃ na punaḥ samānasaṃkhyātvam /
(kevala) samānasaṃkhyātve "yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām" iti sūtrodāharaṇanyāyāt saṃkhyātānudeśāt na kiñcidatiricyate /
keṣāñcidāśīḥ prabhṛtīnāmalaṅkāratayā matānāṃ bhūṣaṇatvānupapatteḥ /
āsiṣastu lakṣaṇodāharaṇāni neha paṭhyante /
teṣu cāśaṃsanīyasyaivārthasya mukhyatayā varṇanīyatvādalaṅkāryatvamiti preyolaṅkāroktāni dūṣaṇānyāpatanti /
na preyaso viruddhaḥ syādalaṅkārāntare sati /
saṃsṛṣṭisaṃkarau syātāmanyatrādarśanādapi
(antaraślokaḥ) /
viśeṣokterapyuktālaṅkārāntarbhāvenālaṅkāryatayā ca bhūṣaṇatvānupapattiḥ /
tathā codāharaṇametasyāḥ---
sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ /
haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam
atra sakalalokaprasiddhajayitvavyatirekikandarpasvabhāvamātraṃ lokottaratvena vākyārthaḥ /
(evaṃ) sūkṣmaleśahetavaḥ (nālaṅkārāḥ /
tathā ca) bhāmahaḥ---
hetuśca sūkṣmo leśo 'tha nālaṅkāratayā mataḥ /
samudāyābhidheyasya vakroktyanabhidhānataḥ
tathā ca sūkṣmasyodāharaṇam---
saṃketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā /
hasannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam
atra varṇanīyātmā sūkṣmo na punaralaṅkāraṇam, kasmāt---sākṣādabhidhayā vaktavyārthastathāvidhayā yuktyā pratipādyate /
leśasyodāharaṇaṃ yathā---
rājakanyānuraktaṃ māṃ romodbhedena rakṣakāḥ /
avagaccheyurā jñātamaho śītānilaṃ vanam
atrāpyetadeva vaktavyaṃ vastu kathaṃ vibhūṣaṇatāmarhati ? /
"yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ" iti nyāyāt /
hetorudāharaṇam---
ayamāndolitaprauḍhacandanadrumapallavaḥ /
utpādayati sarvasya prītiṃ malayamārutaḥ
evamupamārūpakamapi nālaṅkaraṇam /
samagragaganāyāmamānadaṇḍo rathāṅginaḥ /
pādo jayati siddhastrīmukhendunavadarpaṇaḥ
atra rasavadalaṅkāra (vat) vācyavācakayoḥ saṃgatireva nāsti /
tathā ca upamā ca rūpakaṃ ceti vigrahe dvandvo vā vivakṣitaḥ syāt, viśeṣaṇasamāso vā /
tatra dvandvapakṣe kvacidvākyaikadeśe rūpakaṃ kvacidupameti (dvitiya) praṇibandhanaṃ na kiñcidekasmin /
tatrāpi pratyekaṃ parispandatayā svasthāne samaṃ vibhātīti parasparāpekṣāṃ vinā samudāyātmakasya viśeṣyasyāsaṃbhavāt dvandvapakṣo 'nupapannaḥ /
viśeṣaṇasamāse 'pi sarvasmin vākye, ekadeśe vā dvitayamapīti dvayorekasmin vastuni yugapat parasparaviruddhayośchāyātapayoriva samāveśānupapattiḥ /
ekatarapakṣāvalambinyā vācā pratyekaṃ vācyavācakasvarūpaniścitāvaparasyāvakāśabhaṅgo 'pi na sambhavatīti parasparāpekṣāṃ vinā samudāyātmakaviśeṣaṇasamāso 'pyakicitkaraḥ /
kathañcittatraikataraniścaye pramāṇābhāvādanyatarakalpanena doṣāyogātsaṃkaravyavahāraḥ /
prastute punarevaṃvidhasvarūpaniṣpattāvapi saṃsiddhivivakṣayā yasyātmasiddhaāvapi sandehadolādhirūḍhistatrāpyasambhūtādvastuto 'vyavasthitaiva kadācidastīti yatkiñcideva vākyasāmarthyādavaseyaḥ /
pratīyamānaprakārāttṛtīyaṃ ramaṇīyamalaṅkaraṇakalāpamiti vākyavakratāsarvasvaṃ samākhyeyam /
samudāyātmakavākyavakratāsvarūpamāsūtrayati---
lāvaṇyādiguṇojjvalā pratipadanyāsairvilāsāñcitā vicchittyā racitairvibhūṣaṇabharairalpainohāriṇī /
atyarthaṃ rasavattayārdrahṛdayā (śaknotyudārābhidhā vāgvakrā sukavestathaiva ca) mano hartuṃ yathā nāyikā
Original text: Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0