Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary (with commentary) · Chapter 4
lāvaṇyādītyādi /
āsāmevaṃvidhavākyasvarūpāyattāvagamanodāharaṇaṃ pravakṣyati /
tatsamudāyātmakasya (vākyasya) rasavattayā (manaḥ cetaḥ) hartuṃ ca saknoti yatā nāyikā tathā /
kīdṛśī---"lāvaṇyādiguṇojjvalā" (lāvaṇyādibhiḥ) lāvaṇyaprabhṛtibhiḥ "guṇaiḥ" prathamollekhalakṣaṇairguṇaiḥ "ujjvalā" bhrājiṣṇuḥ "pratipadanyāsaiḥ" "pratipadanyāsaḥ" pratisuptiṅantopanibandhānāni, taiḥ "vilāsāñcitā" śobhātiśayenābhyañcitā "vicchittyā" vaidagdhyabhaṅgyā kayācit "racitaiḥ" upanibaddhaiḥ "alpaiḥ" parimitaiḥ (vibhūṣaṇabharaiḥ) alaṅkaraṇairupamādibhiḥ, "manohāriṇī" hṛyaparañjikā vāk vicchittivihitaparimitālaṅkāraṇavinmayāsā śobhātiśayanidhānatāṃ pratipadyate /
kīdṛśī vāk---"udārābhidhā" audāryaguṇayuktābhihitā /
"atyarthaṃ rasavattayā" rāgādimattvena "ārdrahṛdayā" sarasābhiprāyā kāntāpi tathāvidhavilāsāñcitā bhavati /
nāyikāpakṣe lāvaṇyādayaḥ saundaryaprabhṛtayaḥ, padanyāsaḥ pādavikṣepaḥ, vilāsaḥ ceṣṭāviśeṣaḥ (vākpakṣe) vicchittiḥ vaidagdhyam, vāk vākyam, bhūṣaṇāni alaṅkārāḥ, kavyabhidhā vacanam /
prabandhasāmarthyamiti /
iti śrīrājānakakuntakaviricite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre tṛtīya unmeṣaḥ /
====================================================================
vakroktijīvitam caturthonmeṣaḥ evaṃ sakalasāhityasarvasvakalpavākyavakratāprakāśanānantaramavasaraprāptāṃ prakaraṇavakratāmavatārayati---
yatra niryantraṇotsāhaparispandopaśobhinī /
vṛttirvyavahartṝṇāṃ svāśayollekhaśālinī
apyāmūlādanāśaṅkyasamutthāne manorathe /
kāpyunmīlati niḥsīmā sā prabandhāṃśavakratā
yatretyādi /
---"prabandhāṃśavakratā" (prakaraṇa) vakrabhāvo bhavatīti sambandhaḥ /
kīdṛśī---"niḥsīmā"---niravadhiḥ, "yatra"---yasyāṃ "vyavahartṝṇāṃ"---tattadvyāpāraparigrahavyagrāṇāṃ pravṛttiḥ "kāpi"---alaukikī "unmīlati"---udbhidyate /
kiṃviśiṣṭā---"niryantraṇotsāhaparispandopaśobhinī"---nirargalavyavasāyasphuritasphāravicchittiḥ, ata eva "svāśayollekhaśālinī" nirupamani (ja) hṛdayollāsitālaṅkṛtiḥ, kasmin sati---"apyāmūlādanāśaṅkyasamutthāne manorathe"---kandāt prabhṛtyasaṃbhāvyasamudbhede samīhite /
tadayamamatrārthaḥ---yatra manāṅmātramapyanunmīlitamanorathe kathāmadhye nirupadhimānadhanānāmadhyavasāyapaddhatiḥ nirantaravyavasāyātisphārā cetanacamatkāriṇī tadvihitavakratāvicchittiḥ prikaraṇasyālaṅkaraṇāyate, prabandhasya ca /
yathā abhijñānajānakīnāmni nāṭaketṛtīye 'ṅke setubandhe 'nākalitavidyābalānāmaviditavaidehīdayitadivyāstra prabhāvasaṃpadāṃ vānarapravīrāṇāṃ prathamameva makarākaramālokayatāṃ bandhādhyavasāyaḥ /
tathāhi---tatra nīlasya senāpatervacanam---
śailāḥ santi sahastraśaḥ pratidiśaṃ valmīkakalpā ime dordaṇḍāśca kaṭhoravikramarasakrīḍhāsamutkaṇṭhitāḥ /
karṇāsvāditakumbhasaṃbhavakathāḥ kiṃ nāma kallolinī- kānte goṣpadapūraṇe 'pi kapayaḥ kautūhalaṃ nāsti vaḥ
vānarāṇāmuttaravākyaṃ nepathye kalakalānantaram---
āndolyante kati na girayaḥ kandukānandamudrāṃ vyātanvānāḥ kapiparisare kautukotkarṣatarṣāt /
lopāmudrāparivṛḍhakathābhijñatāpyasti kiṃ tu vrīḍāveśaḥ pavanatanayocchiṣṭasaṃsparśanena
atraiva pavanatanayocchiṣṭe adhivācini paryāyavakratāprikāraḥ smartavyaḥ /
ārya, duṣkaro 'yamebhirmakarākarabandhādhyavasāya iti rāmeṇa paryanuyuktasya jāmbavato 'pi vākyam---
anaṅkuritanissīmamanorathapatheṣvapi /
kṛtinaḥ kṛtyasaṃrambhamārabhante jayanti ca
evaṃvidhamaparamapi tata eva vibhāvanīyamabhinavādbhutābhogabhaṅgīsubhagaṃ subhāṣitasarvasvam /
yathā vā raghuvaṃśe pañcame sarge caturu (da) dhikāñcīkalāpālaṅkaraṇakāśyapīparivṛḍhasya viśvajidākhyamakhadīkṣādakṣiṇīkṛtasamastasaṃpadaḥ sahajaudāryarahasyodāharaṇasya raghorarghasaṃpāditamṛṇmayapātrasamālokanasamunmūlitamanorathāḍambare varatantorantevāsini niṣiddhagamane munau
"kiṃ vastu vidvan gurave pradeyaṃ tvayā kiyadveti"
praśnasamanantaraṃ samāveditacaturdaśakoṭiparimāṇacāmīkarāmācāryapradadakṣiṇā (mākalayya)
dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhan yāvadyate sādhayituṃ tvadartham
iti nirargalagambhīrato dāragarimāgopāyitāntargatayā giragnyagāramalaṅkurvati kuberaṃ prati sāmantasaṃbhāvanayā jayādhyavasāyaḥ kāmapi sahṛdayahṛdayāhlādakāritāṃ pratipadyate /
sūktisudhāvīcayo 'pyatra tata (evā) svādanīyāḥ /
etatprakaraṇaprāṇaparispandasundaraṃ ca kiñcidudāhriyate /
yathā---
taṃ bhūpatirbhāsurahemarāśiṃ labdhaṃ kuberādabhiyāsyamānāt /
dideśa kautsāya samastameva pādaṃ sumeroriva vajrabhinnam
atra dambholidalitakāñcanācalapādasādṛśyapratīyamānāparimitasya tapanīyakūṭasya sarvasyāpi (viśrā)ṇanāt, anya eva tādṛśadraviṇavyasanavartino dilīpanandanasya, kalpanākalaṅkakadarthitārthavitaraṇānuccatarān kalpatarūpanapi tiraskurvāṇaḥ sa koṣyaudāryasīmāviśeṣaḥ samujjṛmbhate, yena garbhokṛtagarvagarimagranthīśithilādvitīyayaśassandohadohadasya dātrantarāsahiṣṇoḥ "gurvartham" ityādeḥ prathamoditavākyaprakāṇḍasya prāṇaparispandaparipoṣaṇamevādhīyate /
anyacca---
janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau /
gurupredayādhikanispṛhor'tho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca
ityādi /
atrāpi gurupradeyadakṣiṇātiriktaṃ kārtasvaramapratigṛhṇataḥ kautsasya, raghorapi prāthitāt śataguṇaṃ sahastraguṇaṃ vā prayacchataḥ (parasparaṃ kalahāyamānayo) rniravadhi(ni) spṛhatvaudāryasaṃpat sāketanivāsinām aśrutapūrvāṃ kāmapi mahotsavamudrāmātatāna /
evameṣā mahākaviprabandheṣu prakaraṇavakratāvicchittiḥ rasaniṣyandinī sahṛdayaiḥ svayamutprekṣaṇīyā /
imāmeva prakārāntareṇa prakāśayati---
itivṛttaprayukte 'pi kathāvaicitryavartmani /
utpādyalavalāvaṇyādanyā lasati vakratā
tathā yathā, prabandhasya sakalasyāpi jīvitam /
bhāti prakaraṇaṃ kāṣṭhādhirūḍharasanirbharam
itivṛtteti /
---"tathā utpādyalavalāvaṇyādanyā bhavati vakratā" = tena prakāreṇa kṛtrisaṃvidhānakāmanīyakādalaukikī vakrabhāvabhaṅgī samujjṛmbhate sahṛdayānāvarjayatīti yāvat /
(kasmin--) "kathāvaicitryavartmani"---kāvyasya kathāvicitrabhāvamārge /
kiṃviśiṣṭe "itivṛttaprayukte 'pi"---itihāsaparigrahe 'pi /
tatheti tathāprayogamapekṣata ata āha---"yathā prabandhasya sakalasyāpi jīvitam /
bhāti prakaraṇaṃ" yena prakāreṇa sargabandhādeḥ samagrasyāpi prāṇapradaṃ bhāsate 'ṅgam /
kīdṛgbhūtaṃ---"kāṣṭhādhirūḍharasanirbhara (m) = prathamadhārodbhāsitaśṛṅgārādiparipūrṇam /
tadayamatra paramārthaḥ = vikhyātavicitrarucirakathākaraṇḍakāyamā(ne)mahābhāratādau rasasamudramudritāyāmapi kathāyāṃ kasyaciduttarādharavicchittikāraṇavikalpakābhāvāt, savi(śeṣa)rasabhāvajanakāścaryajananakāryajātāni atibandhuranijapratibhāsamunmīlitasamucitanirupamānanimittāni nibandhanīyānīti /
tadatiśayavakratāprakāreṇa prakaraṇena vyavaharan kaviḥ sakalakavirasikapariṣatparitoṣaṇamāvahati /
prabandhe 'pi pravaranavasaṃskārakāraṇaramaṇīyakāntiparipoṣaḥ rekhārājamānapurātanatruṭitacitradaśāspadasaubhāgyamanubhavati /
abhijñānaśākuntale nāṭake itarataruṇītiraskārakāraṇāvirodhakatvenekṣaṇakṣaṇākalitalalitalāvaṇyalakṣmīlalāmanirupamarūparekhā sukhapratyabhijñā samujjṛmbhate /
vistrambhasaṃbhāvanāsanāthakathārahasyaramyaparasparānurūpapremaprakarṣapravartitacirataravicitraviharaṇavyāpārasuprāptapratyabhijñāṃ tāṃśakuntalāṃ prati duṣyantasya vismaraṇakāraṇamitivṛttāgaditamapi alpamātrāparādhapravartamānakrūrakrudhaḥ karuṇāparāṅmukhasyamunerduvāsasaḥ śāpamutpāditavān kaviḥ /
tatra hi prakaraṇaprakāṇḍe śakuntalā kila prathamapriyapravāsavāsaravitīrṇavirahaduḥsahaduḥkhāveśavivaśāntaḥkaraṇavṛttiruṭaja(saṃnihitā) paryākulena prāṅgaṇaprānte sthite (na) maharṣiṇā manyusaṅgāt---
vicintayantī yamananyamānasā taponidhiṃ vetsi na māmupasthitam /
smariṣyati tvāṃ sa na bodhito 'pi san kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtāmiva
itthaṃ śaptā /
tacchravaṇaparyākulābhyāṃ sakhībhyāṃ (anunītaḥ) pravāsyamāno 'pi munipravaraḥ priyatamanyāsāṅgulīyakavilokanaṃ (śāpā) vasānā (vadhi) makārṣot /
priyaṃ prati yāntyāśca muniduhituralaṅkṛtāṅgulīkisalayasyāṅgalīyakasya kutracit kuṭilatarataraṅgiṇīpayovatārādantarjalamalakṣitaṃ paribhraṣṭasya sasaṃbhramamadabhramarīcimaṇḍalamāṇikyasamullasitasarasāmiṣaviśaṅkākulaśakalīkavalitasya kālāntare tadantakāriṇā kaivartanena punarapi (samarpaṇam) /
evaṃvidhasya saṃvidhānakasya rasanidhānakalaśāyamānasya māhātmyādikhilasyāpi nāṭakasya kāpi (vicchittiḥ) samaye cañcarīkopālambhagarbhagītyavagamanāt muniśāpāpasāritapreyasīsmṛterapi tadadhivāsavāsanāpi ca parisphurantī pauravasya pāravaśyaṃ niścayāmāsa /
tathā ca
ramyāṇi vīkṣya madhurāṃśca niśamya śabdān paryutsukībhavati yatsukhito 'pi jantuḥ /
taccetasā smarati nūnamabodhapūrvaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni
atra saṃmugdhasubhagamenakānandinīsmaraṇalekhālāvaṇyamanyadeva camatkārakāraṇaṃ sahṛdayānāṃ samudyotate /
aparaṃ ca parāvartitāyāmapi vyalīkamabhijñakaṃ ca, maharṣiśiṣyasamākhyātakaragrahaṇagarbhādhānāyāṃ mahāmanyusamunmeṣaḥ /
manāgullaṅghitasahajalajjāvatāratāpasaśīghrāpanītāvaguṇṭhanena (parāṅganāracita)tathāvidhasakalalalanālāvaṇyāvalepasaṃpadi saṃpāditavipañciṭaṅkāravalguvāgvilāsavyāhṛtavanaviharaṇarahasyābhi jñāyāṃ bharatamātari tathārūpaṃ pratyākhyānapāruṣyamapi rājñaḥ śāpasya saṃpatsyamānānutāpaṃ parasparaṃ prakāśībhavadanargalānurāgapragbhārasaṅgādatīva sahṛdayāhlādakāri /
śāpāvasānasamutpattaye prasiddhasyaraṇasamullāsiduḥsahavirahajvarapātāvegavikalatvaṃ ca samanantaramevāṅgulīyasaṅgamādatīva sahṛdayānāhlādayati /
narapatestatra kañcukino vacanam---
pratyādiṣṭaviśeṣamaṇḍanavidhirvāmaprakoṣṭhārpitaṃ bibhratkāñcanamekameva valayaṃ śvāsoparaktādharaḥ /
cintājāgaraṇapratāntanayanastejoguṇādātmanaḥ saṃskārollikhito mahāmaṇiriva kṣīṇo 'pi nālakṣyate
ramyaṃ dveṣṭi yathā purā prakṛtibhirna pratyahaṃ sevyate śayyāprāntavivartanairvigamayatyunnidra eva kṣapāḥ /
dākṣiṇyena dadāti vācamucitāmantaḥ purebhyo yadā gotreṣu skhalitastadā bhavati ca vrīḍāvilakṣaściram
atra rājño viśeṣaṇavakratā, gotreṣviti vacanavakratvaṃ ca kimapi cittacamatkārakāri /
rājño 'pi svayaṃlikhitālekhyālokamānavilocanasya smaraṇātmaka dayitātmamudrāmudritaṃ sahṛdayavacanam /
akliṣṭabālatarupallavalobhanīyaṃ pītaṃ mayā sadayameva ratotsaveṣu /
bimbādharaṃ spṛśasi cet bhramara priyāyāḥ tvāṃ kārayāmi kamalodarabandhanastham
ityudita evāsvādanīyaḥ /
avidyamāne punaretasmin tatpādyalavalāvaṇyallāmni prakaraṇe niṣkāraṇavismaraṇavairasyamitihāsāṃsyeva rūpakasyāpi virūpakatāpattinimittatāmavagāhate /
utpādyalavalāvaṇyāditi dvidhā vyākhyeyam = yathā kvacidasadevotpādyam, kvacidaucityatyaktaṃ sadapyanyathāsaṃpādyam sahṛdayahṛdayāhlādanāya /
yathādāttarāghave mārīcavadhaḥ /
tacca prāgeva vyākhyātam /
evamanyadapyasyā vakratāvicchitterudāharaṇaṃ mahākaviprabandheṣu svayamutprekṣaṇīyam /
nirantararasodgāragarbhasandarbhanirbharāḥ /
giraḥ kavīnāṃ jīvanti na kathāmātramāśritāḥ
(ityantaraślokaḥ) /
aparamapi prakaraṇavakratāprakāramāvirbhāvayati---
prabandhasyaikadeśānāṃ phalabandhānubandhavān /
upakāryopakartṛtvaparispandaḥ parisphuran
asāmānyasamullekhapratibhāpratibhāsinaḥ /
sūte nūtanavakratvarahasyaṃ kasyacitkaveḥ
"sūte"---samunmīlayati /
(kiṃ) "nūtanakratvarahasyaṃ"---abhinavavakrabhāvopaniṣadaṃ /
"kasyācit"---(na) sarvasya /
"kaveḥ"---kavayituḥ, prastutau (citya) cāruracanāvicakṣaṇasyeti yāvat /
kaḥ "upakāryopakartṛtvaparispandaḥ"---anugrāhyanugrahakatvamahimā /
kiṃ kurvan "parisphuran"---samunmīlayan /
kiṃviśiṣṭaḥ---"phalabandhānubandhavān" = pradhānakāryānusandhānavān kāryānusandhānanipuṇa(iti bhāvaḥ) /
kathamevaṃvidhasya hatyāha---"asāmānyasamullekhapratibhāpratibhāsinaḥ"---nirupamonmīlitaśakti vibhavabhrājiṣṇoḥ /
keṣāṃ "prabandhasyaikadeśānāṃ" = prakaraṇānām /
tadidamuktaṃ bhavati---prātisvikasaṃniveśaśobhināmapi prabandhāvayavānāṃ pradhānaphalasaṃbandhanibandhānugrāhyānugrāhakabhāvaḥ svabhāvasubhagapratibhāprakāśyamānaḥ kasyacidvicakṣaṇasya vakratācamatkāriṇaḥ kaveralaukikaṃ (kathāprāṇaprauḍhiprarūḍha) vakratollekhalāvaṇyaṃ samullāsayati /
yathā puṣpadūṣitake dvitīye 'ṅke--- prasthānāt pratinivṛtya nibiḍānurāgāt (andhakārāvṛtāyāṃ) vibhāvaryāmamandamadanonmādamudreṇa samudradattena nijabhāryāniketanaṃ tulyadivasaṃ nandayantīsaṃgamāya malīmluceneva praviśatā prakampāvegavikalālasakāyanipātananihatanidrasya dvāradeśaśāyinaḥ kalahāyamānasya kuvalayasyotkocakāraṇaṃ svakarādaṅgulīyakadānaṃ yat kṛtaṃ, taccaturthe 'ṅke mathurāpratinivṛttena tenaiva śvaśurasya samāveditasamudradattavṛttāntena kulakalaṅkātaṅkakadarthyamānasya sārthavāhasāgaradattasya svatanayasparśa (samāhita) māna (sasya) snuṣāśīlaśuddhimunmīlayattadupakārāya kalpate /
tathā ca sāgaradattasya vacanam
tadaṅgulīyaṃ sutanāmacihnaṃ caritrasuddhiṃ viśadīkaroti /
mamāpi sāmānyasamudyato 'nu- tāpastu pāpasya bhavetsa śuddhiḥ
atra bhṛtya, kimiti tvayā prathamamasmākaṃ (noktamiti pṛṣṭasya) kuvalayasyottaraṃ---
tadopaṇikamante rāma paṇi yāta ta hiṃ evva pavisaṃti /
dgdhācchāditaṃ ca mae sa aṃ evva pekhkhiaṃ chanvāhanasaṃpadaṃ putana vedaissadi
tata evāvadhāryam /
yathottararāmacarite--- pṛthugarbhabharakheditadehāyā videharājaduhiturvinodāya dāśarathinā cirantanarājacaritacitraruciṃ darśayatā nirvyājavijayavijṛmbhamāṇajṛmbhakāstrāṇyuddiśya "sarvathedānīṃ tvatprasūtimupasthāsyanti" iti yadabhihitaṃ tatpañcamāṅke pravīracaryācatureṇa candraketunā kṣaṇaṃ samarakelimākāṅkṣatā tadantarāyakalitakalakalāḍambarāṇāṃ varūthinīnāṃ sahajajayotkaṇṭhābhrājiṣṇorjānakīnandanasya jṛmbhakāstravyāpāreṇa kamapyupakāramutpādayati /
tathā ca tatra lavaḥ--- "bhavatu, kālaharaṇapratiṣedhāya jṛmbhakāstreṇa tāvat sainyāni saṃstambhayāmi" sumantraḥ---tatkimakasmādullolāḥ sainyayodhāḥ praśāmyanti /
lavaḥ---paśyāmyenamadhunā pragalbham /
sumantraḥ---(sasaṃbhramam) vatsa, sumāreṇānena jṛmbhakāstramabhimantritam /
candraketuḥ---ārya, kaḥ sandehaḥ---
vyatikara iva bhīmo vaidyutastāmasaśca praṇihitamapi cakṣurgrastamuktaṃ hinasti /
abilikhitamivaitat sainyamaspandamāste niyatamajitavīryaṃ jṛmbhate jṛmbhakāstram
ārścaryam (āścaryam)---
pātālodarakuñjapuñjitatamaḥ śyāmairnabho jṛmbhakai- ruttaptasphuradārakūṭakapilajyotirjvaladdīptibhiḥ /
kalpakṣepakaṭhorabhairavamaruddhvastairavastīryate nīlāmbhodataḍitkaḍārakuharairvindhyādrikūṭairiva
ityādi /
eka evāyamekadeśānāmiti bahuvacanam /
atra dvayorapi bahūnāmupakāryopakārakatvaṃ svayamutprekṣaṇīyam /
ekaprakaraṇaprāptaprakārāntaraśobhitaḥ /
prabandho bhāsate nūtnaparispanda ivoditaḥ
(ityantaraślokaḥ) /
asyā eva prakārāntaraṃ prakāśayati---
pratiprakaraṇaṃ prauḍhapratibhābhogayojitaḥ /
eka evābhidheyātmā badhyamānaḥ punaḥ punaḥ
anyūnanūtanollekharasālaṅkaraṇojjvalaḥ /
badhnāti vakratodbhedabhaṅgīmutpāditādbhutām
"badhnāti"---niyantrayati nibandhayatīti yāvat /
kāṃ---"vakratodbhedabhaṅgīm"---gambhīravakrabhāvāvirbhāvitāṃ śobhām /
kiṃviśiṣṭāṃ---"udbhāvitādbhutām" = kandalitakutūhalām /
kaḥ "eka evābhidheyātmā"---tadeva vastusvarūpam /
kiṃ kriyamāṇaḥ---"badhyamānaḥ"---prastutaucityacāruracanāmātraspandamānaḥ /
kathaṃ "punaḥ punaḥ"---vāraṃ vāraṃ /
kva---"pratiprakāraṇam" = prakaraṇe prakaraṇe, sthāne sthāne iti yāvat /
nanvevaṃ punaruktatāpātratāṃ samāsādayatītyāha---"anyūnanūtanollekharasālaṅkaraṇojjvalaḥ"---avikalābhinavollāsaśṛṅgārarūpakādiparispandabhrājiṣṇuḥ /
kīdṛśaḥ---"prauḍhapratibhābhogayojitaḥ" pragalbhataraprajñāprakāraprakāśitaḥ /
ayamasya paramārthaḥ---tadevaṃ sakalacandrodayā (di) prakaraṇaprakāreṣu vastu prastutakathāsaṃvidhānakānurodhāt muhurmuhurupanibadhyamānaṃ yadi paripūrṇapūrvavirūparasālaṅkārarāmaṇīyakanirbharaṃ bhavati tadā kāmapi rāmaṇīyakamaryādāṃ vakratāmavatārayati /
yathā harṣacarite--abhinavabhaṅgīparigrahagrathitasaubhāgyopasaṃpat (dharā) dhara-vibhāvarīvirām(di) rāmaṇīyakakartro naikasthāneṣu camatkurute /
tata eva ca tadāsvādanīyam /
bahutvādatra varṇayitumaśakyam /
rājā---(sakaruṇaṃ puro 'valokya) hā devi pādapairapyapagatāsi
kuravakatarurgāḍhāśleṣaṃ, mukhāsavalālanāṃ bakulaviṭapī, raktāśokastathā caraṇāhatim /
tava sukṛtinaḥ saṃbhāvyaite prasādamahotsavān anugatadaśāḥ sarve, sarvaśśaṭho na yathā vayam
yathā anyatra hi--- pradīptāntaḥ pureṇa kṛśānunā kavalitān vilāsaśākhinaḥ paśyannabhinavaśokāveśavivaśāntaḥ karaṇa; "sākṣāddevīmanusarantaste" iti samutpannamatinirvikalpamavayavaikaikaprasādapātrebhyo 'pi avidvadbhyo 'pi samanuṣṭhitasamucitasāhasebhyaḥ samucitatādṛśaprasādasādhanamabhyastatadāsvādānubhavasarvasvamapyātmānaṃ tatsamaya eva priyānugamanamanācarantamadhamaṃ manyamāno nirupamavrīḍāniveśanirbharaṃ nirbhartsayati vatsarājaḥ /
"dhārāveśma' ityādi, "karṇa' ityādi ca ślokadvayaṃ prāgudāhṛtamatra yojyam /
tṛtīye 'ṅke rājā---(sāstraṃ niśvasya)
sarvatra jvaliteṣu veśmasu bhayādālījane vidrute trāsotkampavihastayā pratipadaṃ devyā patantyā tadā /
hā nātheti muhuḥ pralāpaparayā dagdhaṃ varākyā tathā śāntenāpi vayaṃ tu tena dahanenādyāpi dahyāmahe
atra śāntenāpi nirvāṇenāpi tenāmlānamālatīmukulakomaladehavidāhānumīyamānanairghṛṇyena dahanenāpyekavyāpārā(napagata)karaṇā vayamadyāpi dahyāmahe iti nūtanollekhavirodhālaṅkāreṇa karuṇā pūrvaṃ niviṣṭāpi vakratāṃ nīyate /
api ca tathā vidhātuṃ komalatvādeva devyā tadaiva dagdhaṃ, vayaṃ punarvajrasārātikaṭorimāṇo 'dyāpi dahyāmahe na bhasmībhavāma iti viśeṣaṇaṃ prastutamevollāsayati /
caturthe 'ṅke rājā---(sakaruṇamātmagatam) hā devi
cakṣuryasya tavānanādapagataṃ nābhūtkvacinnarvṛtaṃ yenaiṣā satataṃ tvadekaśayanaṃ vakṣaḥsthalī kalpitā /
yenoktāsi vinā tvayā bata jagacchūnyaṃ kṣaṇājjāyate so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ
iti sakhedamāste /
atra hi kvaciditi keliklamāpanodananimittaṃ niketapṛṣṭhasaṃcāraṇīyāsu līlāsu aprayatnasulabhadarśane tanumātronmīlitasaṃpātabimbalāvaṇyaleśaśaṅkamānatvadānanāntevāsitve candramasi darśitanijavākyopārūḍhapadārthatvāt paryālocanayā (karuṇameva) pratyāyayati /
yeneti paryaṅkārdhaśayanamapi pravāsapadamiva pariharatīti tadeva vyanakti /
kṣaṇāditi etāvantamapi kālaṃ tvayā virahitasya jīvataḥ kiyadaugyaṃ mama /
(evaṃ) punaḥ sakalo 'pyalīka evāyaṃ premabandho 'vadhāryatāmiti tathaiva pratipādayati /
so 'yamityādi prāgeva vyākhyātam //
evametat, antaravākyakadambakābhivyaktayābhinavabhaṅgyā pūrvasmātsvādādāsvādāntarasampadaṃ kāmapi karuṇasya kurute /
pañcame 'ṅke--- rājā--(saviśeṣotkaṇṭhaṃ niśvasya)
bhrūbhaṅgaṃ rucire lalāṭaphalake tāraṃ samāropayet bāṣpāmbuplutapītapatraracanāṃ kuryātkapolasthalīm /
vyāvṛttairvinibaddhacāṭumahimāmālokya lajjānatā tiṣṭhet kiṃ kṛtakopacārakaruṇairāśvāsayaināṃ priyām
atrādhigamapratyāśāsaṃbhāvitapadmāvatīpāṇipīḍasyānaṅkuritamanorathaleśasyāpi tatkālakandalitautsukyaparavaśīkṛtāntaḥ karaṇavṛtterunmādyata iva prāptāmeva pradyotarājaputrīṃ (manvānasya) rājñaḥ prasādasamayasamucitaprakāra (cintanaṃ kāṣṭhāṃ) karuṇasyāvatārayati /
tatraivāṅke
kiṃ prāṇā na mayā tavānugamanaṃ kartuṃ samutsāhitā baddhā kiṃ na jaṭā na vā praruditaṃ bhrāntaṃ vane nirjane /
tvatsaṃprāptivilobhanena punarapyūnena pāpena kiṃ kiṅkṛtvā kupitā yadadya na vacastvaṃ me dadāsi priye
"iti roditi" ityantena manāgunmādamudrāpyunmīlitā tameva proddīpayati /
ṣaṣṭhe 'ṅke rājā---hā devi !
tvatsaṃprāptivilobhanena sacivaiḥ prāṇā mayā dhāritāḥ tanmatvātyajataḥ śarīrakamidaṃ me nāsti niḥsnehatā /
āsanno 'vasarastadānugamane jātā dhṛtiḥ kiṃ tvayaṃ khedo yacchatadhā gataṃ na hṛdayaṃ tadvatkṣaṇe dāruṇe
atra nairāśyena rāśībhūtabhūritaraśokāvegavedanādahyamānamānasapratīkārakāraṇaṃ kālindīnāmanimnagāsaṃgamanam /
tasya priyānugamamapi vastu vācyavistaraṃ prakaraṇābharaṇāyate /
"procyate kiyat" ityuktyā vividhairvā vilāsaiḥ, kutaḥ kathopakārakāditi kathāyāḥ samāśaṅkitavicchedāyāḥ prarohayatīti (?) /
kimuktaṃ bhavati---svalpo 'pi vācyaviśeṣaḥ saviśeṣavisphāritaḥ samuddhāṭitarasakavāṭadvārasarasoktivisaravikāsinyā prakaraṇavicchittyā vitanyamānaḥ kamapi vakrimāṇamāsādayati /
yathā raghuvaṃśe mṛgayāprakaraṇe--- atra hi taraṅgiṇītīralekhāsvākheṭavāṭodyatena pramādyatā daśarathena rājñā sthavirāndhatapasvibālavadho vyadhīyateti ekavākyaśakyapratipādano 'pyayamarthaḥ punaḥ paramārthasarasasarasvatīsarvasvāyamānapratibhāvidhānakuśale kavinā tādṛśyā prakaraṇavicchittyā visphāritaścetanacamatkārakāraṇatāmadhitiṣṭhati /
tathāhi---yadyatrānekanaktandinānubandhivividhamṛgayāvyāpāraparavaśīkṛtāntaḥ karaṇakavalitasakalataditara (vyāpāra) vyāvṛttyavasaraprasaradabhyāsarasasodarātmakamṛgayānurāgagarimātaḥ prāṇyetādṛgrūpo na pratihanyeta, tadā sadācārasaṃpādanacaṇe tribhuvanābhayadīkṣādhikāriṇi kiraṇamālinaḥ kule tilakāyamānasyākhilavidyāpārāvārapāradṛśvanaḥ kīrtidhanasya dhanya(daśaratha) nāmno dharitrīpateḥ pavitritatridivādhipārdhāsanasya tathāvidhākaraṇīyakaraṇaṃ maharṣiṇāpyudāhriyamāṇamanupapannaprāyameva pratibhāsetāpātataḥ /
idaṃ ca tatraiva sakalamunmīlitaṃ manāgudāhriyate /
vyāghrānabhīrabhimukhotpatitān guhābhyaḥ phullāsanāgraviṭapāniva vāyurugṇān /
śikṣāviśeṣalaghuhastatayā sa dhanvī tūṇīcakāra śarapūritavaktrarandhrān
api turagasamīpādutpatantaṃ mayūraṃ na sa rucirakalāpaṃ bāṇalakṣīcakāra /
sapadi gatamanaskaśchinnamālyānukīrṇe rativigalitabandhe keśahaste priyāyāḥ
lakṣyīkṛtasya hariṇasya hariprabhāvaḥ prekṣya sthitāṃ sahacarīṃ vyavadhāya dehāt /
ākarṇakṛṣṭamapi kāmitayā sa dhanvī bāṇaṃ kṛpāmṛdumanāḥ pratisaṃjahāra
ityādi /
etairhi vicitravācyavācakaucityacārubhirvākyaviśeṣairvivadhavyāpārapāravaśyamati tarāṃ pratīyate /
yathā---
sa lalitakusumapravālaśayyāṃ jvalitamahauṣadhidīpikāsanāthām /
vanarati rativāhayāṃbabhūva kvacidasametaparicchadastriyāmām
atra vanaratiriti viśeṣaṇavakratā vane sthityā vilāsagṛhakelīparyaṅke preyasī sametya madhugoṣṭhīprabhṛtyupabhogapratītipratyākhyātapratītiṃ pratipādayantyā prastutarasāveśa eva vitanyate /
triyāmeti vacanavakratollekhena ciratarasamayamandha (kāraḥ) samunmīlyate /
rūḍhivakratāmahimnā ca nirbharāndhakāranivāritaruciravyāpāraprakārāntarasāntarāyakāritvāt tatpratikūlatā pratipādyate /
ata evātivāhayāṃbabhūveti kriyāvakratvavaicitryeṇa dāruṇadehavedanāṃ śayanagataḥ apagamayāmāsa, paramapariśramavidhāne nidrā rasadāyinītyabhinananda /
yathā ca
iti vismṛtānyakaraṇīyamātmanaḥ sacivāvalambitadhuraṃ dharāpatim /
parivṛddharāgamanubandhasevayā mṛgayā jahāra catureva kāminī
atra jahāreti kriyāvakratvavicchittyā, mṛgayāyā karaṇīyetarabhāvanāsuvikalāntaḥ karaṇatvamaṅkuritaṃ mahībhartuḥ /
tathā
atha jātu rurorgṛhītavartmā vipine pārśvacarairalakṣyamāṇaḥ /
śramaphenamucā tapasvigāḍhāṃ tamasāṃ prāpa nadīṃ turaṅgameṇa
atra tapasvigāḍhāmiti viśeṣaṇavakratayā vividhadharmācāraparāyaṇatāpasasaṃkulāṃ tamasāṃ paśyannapi śabdaśravaṇamātrāt śaraṃ vyākṛṣya śaramokṣamavikalāntaḥ karaṇaḥ kathamakurvateti prakāśyate /
"apathe padamarpayanti hi śrutavanto 'pi rajonimīlitāḥ" ityanena nyāyena paradhārādhirūḍhadurdharavyasanarāgāndakārakavalitavivekadṛṣṭayastathāvidhā aśuddhādhvani sañcaranta ityupapattirapyupapāditā /
uttarakathopakāro 'pyekadeśasyāstyeva /
tathā hi---
diṣṭāntamāpsyati bhavānapi putraśokā- dante vayasyahamiveti tamuktavantam
iti viśīrṇatāpasavitīrṇaśāpasya tāpasaṃ prati prativacanaṃ kausalyāpateḥ---tathā hi
śāpo 'pyadṛṣṭatanayānanapadmaśobhe sānugraho bhagavatā mayi pātito 'yam /
kṛṣyāṃ dahannapi khalu kṣitimindhaneddhaḥ bījaprarohajananīṃ dahanaḥ karoti
atra śāpa iti evaṃvidhāpacāraprāgbhāraprabhavo bhavatu nāma /
sānugraha iti anugrahaḥ punarayamanupapanna evāsyāmavasthāyām /
bhagavatetyanarthadarśanena sahajadayālunā /
yadi vā bhagavatā śāpo 'pi iti śāpānugrahayordahanavāriṇorivaikakālamekaviṣayavartitvamasatorapi bhagavat(svarūpa)saṃpatsāmarthyādeva saṃbhāvyate, adṛṣṭatanayānanapadmaśobhe mayi etasmādevānugrahādavaśyaṃbhāvinaḥ sucirakālābhikāṅkṣitasya sutāvalambanatanorjovitaphalasya vilokanotkaṇṭhāpāravaśyāt (sārthakyam) ityalamatiprasaṅgena /
asyā eva prabhedāntaramunmīlayati---
kathāvaicitryapātraṃ tadvakrimāṇaṃ prapadyate /
yadaṅgaṃ sargabandhādeḥ saundaryāya nibadhyate
"tadvakrimāṇaṃ(prapadyate)" kiṃvisiṣṭaṃ---"kathavaicitryapātraṃ" = prastutasaṃvidhānakabhaṅgībhājanaṃ /
kiṃ tat ? "yadaṅkaṃsargabandhādeḥ saundaryāya nibadhyate" = "yat"---jalakrīḍādiprakaraṇaṃ ("sargabandhādeḥ") mahākāvyaprabhṛteḥ ("saundaryāya")---upaśobhāniṣapattyai ("nibadhyate") niveśyate /
ayamasya paramārthaḥ---prabandheṣu jalakelikusumāpacayaprabhṛti prakaraṇaṃ prakrāntasaṃvidhānakānubandhi nibadhyamānaṃ nidhānamiva kamanīyasaṃpadaḥ saṃpadyate /
yathā raghuvaṃśe---
athormilolonmadarājahaṃse rodholatāpuṣpavahe sarayvāḥ /
vihartumicchā vanitāsakhasya tasyāmbhasi grīṣmasukhe babhūva
ityādi /
jalakrīḍāsparśānantaralakṣitatvāt akhilamadavikala(lalanā)vilāsamūlādhyāsyamānotsavākulasya(kumudakanyā)kandukakrīḍālakṣaṇamutsavāntaramuttarakathopakāryupapadyate, tadvidāmāhlādamāvaiti ca /
tathā hi rājñaḥ karā(sphālanābhyukṣaṇā)divārivihārarasaparavaśāntaḥ karaṇasya (karāravindā) dalaṅkaraṇamalakṣitapatanamutpannakutūhalā kumudvatī nāma nāgakanyā jagṛhe /
tatastasminnādarodrekādanviṣṭe 'pyanāsādite pāthontarvartinaṃ nāganāyakamānīya niveditaṃ kumudamuddiśya daśānanāntakanandanaḥ samadhatta dhanuṣi dhanvī gārutmatamastram /
atha paritrāṇaparyākulaḥ kumudaḥ kumudvatīṃ svasāramābharaṇena samaṃ karakamalālaṅkāriṇā videhanandinīnandanasyār (payāmāsa) /
atra sūktāni kānicidudāhriyante /
avaimi kāryantaramānuṣasya viṣṇoḥ sutākhyāmaparāṃ tanuṃ tvām /
so 'haṃ kathaṃ nātha tavācareya- mārādhanīyasya dhṛtervighātam
karābhighātottthitakandukeya- mālokya bālātikutūhalena /
hradātpatajjyotirivāntarikṣā- dadatta jaitrābharaṇaṃ tvadīyam
tadetadājānuvilambinā te jyāghātarekhākiṇalāñchanena /
bhujena rakṣāparigheṇa bhūme- rupaitu yogaṃ punaraṃsalena
imāṃ svasāraṃ ca yavīyasīṃ me kumudvatīṃ nārhasi nānumantum /
ātmāparādhaṃ nudatīṃ cirāya śuśrūṣayā pārthiva pādayoste
eteṣu bhujaṅgarājavākyeṣu ādye "viṣṇo'riti rūḍhivakratayā vaktṛprabhāvāt paryaṅkībhūya bhuvanādhāreṇa anantena niṣevyamāṇasya sakalājñāpālanasaṃpādane sajjo bhujaṅgāntaro bhaviṣyatīti pratipādyate /
"sa' iti saṃvṛtivakratvena yaḥ satatameva tava vāstavyaviṣayaḥ sa evetyabhivyajyate /
katham iti padavakratayā (tvayi) bhaktiriti vidheyatāniyantritasya mama na kenāpi prakāreṇa duścaritāpannaṃ śīlamāśaṅkyamiti /
dvitīye 'pi "autpātikajyotirivāntarikṣāt" ityupamayā na kathaṃ kisalayitadigantarālataralitamarīcimaṇḍalatayā yāvadasmākaṃ akāraṇakamahābhayasaṃśayasaṃpādanamapītyavagamyate /
tṛtīye 'pi tadetaditi saṃvṛtivakratayā yasya tvatpitururasthalamiva kaustubhasya bhadrajayavibhūṣyatāviṣayaḥ iti "rakṣāparigheṇa bhūmeḥ" iti rūpakeṇa nivāritanikhilavasundharāduḥkhasya tvadvāhoralaṅkaraṇam, "śuśrūṣayā pādayo' riti caraṇaśuśrūṣāpavitreṇa pāṇināṃ saṃpāditapariṇayotsavāṃ "yaviyasī' miti drutataratāruṇyāvatāritatvadanurāgaprāgbhārām /
ata eva nārhasi nānumantumapi /
tarhyarhasyaiva gatyantarābhāvāditi pratīyate /
"atithiṃ nāma kākutsthāt putramāpa kumudvatī"
ityanantaraprakaraṇe kathopakāro 'pi prakaṭameva vārivihārasya darśitaḥ /
nasmādeva ca tadavasaranidānatayā nidāghavarṇanamapi atra---
athāsya ratnagrathitottarīya- mekāntapāṇḍustanalambihāram /
niśvāsahāryāṃśukamājagāma gharmaḥ priyāveṣamivopadeṣṭum
ityādinā nibadhyamānaṃ na kathāvaicitryamātramatikrāmati /
(asmin samasta) prabandhe prakaraṇaṃ prakrāntasaṃvidhānamapi (nānāpriyakāryatantumilitarūpakāraṇaṃ prasaktam /
asyā nidarśanānyapi svayamanyānyudāharaṇaṇīyāni /
jalakrīḍādikākhyānamapi saṃdarbhasundaram /
prabandhasya kathāprāṇaparispandaparaṃ sukham
(ityantaraślokaḥ) punarapyasyāḥ prabhedāntaramudbhāvayati---
yatrāṅgirasaniṣyandanikaṣaḥ ko 'pi lakṣyate /
pūrvottarairasaṃpādyaḥ sāṅkādeḥ kāpi vakratā
"sāṅkādeḥ kāpi vakratā" "aṅkādeḥ" = aṅkasargādeḥ prakaraṇasya "sā kāpi" = alaukikī "vakratā" = vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ /
"yatrāṅgirasaniṣyandanikaṣaḥ ko 'pi" lakṣyate" "yatra"---yasyāṃ aṅgī yaḥ "rasaḥ" prāṇarūpaḥ, tasya niṣyandaḥ pravāhaḥ tasya, kāñcanasyeva nikaṣaḥ parīkṣopalavadviṣayaviśeṣaḥ "ko 'pi" abhūta---nirmāṇanirupamo lakṣyate (nikaṣa) yojane (kāñcanasya rekho) dayairiva viśeṣaḥ /
kiṃ viśiṣṭaḥ "pūrvottarairasaṃpādyaḥ"---prakparavṛttibhiraṅkādyaiḥ saṃpādayitumaśakyaḥ /
idamatra tātparyam /
pradhānarasasarvasvakrīḍāniketanaṃ tātkimapi prakaraṇaṃ (yatra) prakaṭataraṃ ca vakratāvicchittirvidyotate /
yadīyalāvaṇyātiśayaṃ manāṅmātramapi pūrvāṇyaparāṇi vā prakaraṇāntarāṇi nānukartuṃ śakruvanti /
yathā vikramorvaśyāmunmattāṅkaḥ--- tatra hi prastutarasāsādhāraṇa(vibhāvānubhāva) mādhuryasaṃpattyā vipralambhaśṛṅgārasyāṅginaḥ sa ko 'pi (sahṛdayahṛdayā) deḥ rasaniṣyandaparispandaḥ paristīryate, yaḥ na kevalaṃ prakaraṇāntare prabandhāntare 'pyaśakyakāmanīyakakaṇikānukāraḥ /
tathā ca tadupakrama eva--- rājā (sasaṃbhramam)---ā durātman, tiṣṭha tiṣṭha ! kva nu khalu priyatamāmādāya gacchisi ?(vilokya) kathaṃ śailaśikharāt gaganamutplutya bāṇairmāmabhivarṣati ? (vibhāvya sabāṣpam) kathaṃ vipralabdho 'smi---
navajaladharaḥ saṃnaddho 'yaṃ na dṛptaniśācaraḥ suradhanuridaṃ dūrākṛṣṭaṃ na nāma śarāsanam /
ayamapi paṭurdhārāsāro na bāṇaparamparā kanakanikaṣasnigdhā vidyut priyā na mamorvaśī
anenonmīlitonmādadaśāvaiśasasya rājñaḥ, kavacitaḥ śiñcitakodaṇḍadaṇḍo darpādāpatan naktañcaro 'pi śakyapratīkāro na tvasau navāmbhoda iti, nārācanicayo 'pi na tathā marmāṇi kṛntati yathāyamāsāradhārānikara iti /
kiṃ ca nabhasi vā bhūyaḥ saudāminyāḥ anvīkṣaṇadṛṣṭanaṣṭāyāḥ kṣaṇāntare darśanamāsādyate, tathāvidhasthairyāsaṃbhāvitabhūmerapi priyāyāḥ tatkimidamiti cābhiprāyo vākyena pratipādyate /
"tiṣṭhetkopavaśādi"tyādi, "padbhyā'-miti, "taraṅge' tyādikaṃ (ca) prāgudāhṛtamasmābhiranusandheyam /
yathā vā kirātārjunīye bāhuyuddhaprakaraṇam---tatrāpi kavacādikāyarakṣaṇādyupakaraṇamantareṇāpi sahajabāhubalāvalepaprakāśanaprastāvaprāptipramodamānamānasasya nirupamaniyuddhanirmāṇanirmaryādanivedyamānasāhasasāhāyyasya pāṇḍusūnoḥ sa ko 'pi vīrarasasyotkarṣaḥ prakāśate /
(tiṣṭhatu tāvat sarvamitaraṃ sacetasāmityabhiprāyaḥ) /
parameśvarasyāpi kevalamānuṣasya bāhubalādevaṃ dūramutkṣipya viyatyāndolyamānasya kavikalpitacamatkārāntarakāraṇam (spaṣṭam) /
evamanyadapyudāhāryam /
punarimāmevānyathā prathayati---
pradhānavastuniṣpattyai vastvantaravicitratā /
yatrollasati sollekhā sāparāpyasya vakratā
"aparāpyasya" prakaraṇasya "vakratā" vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ /
"yatrollasati" = unmīlati /
(kīdṛśī) "sollekhā"---abhinavodbhedabhaṅgī /
(subhagā cāsau sundarapratirūpā) "vastvantaravicitratā" = vastvantaramitaradvastu, tasya vicitratā vaicitryaṃ nūtanacamatkāra iti yāvat /
kimarthaṃ "pradhānavastuniṣpattyai" /
pradhānamadhikṛtaṃ prakaraṇaṃ kamapi vakrimāṇamākrāmati /
yathā mudrārākṣase ṣaṣṭhe 'ṅke "tataḥ praviśati rajjuhastaḥ puruṣaḥ" ityādi prakaraṇam /
tatra hi sa pumān nirupamānanayakelikuśalakauṭilyaprayojyamāno nipuṇamatirjorṇodyāne mudrodgalanasamuccalitavipakṣatārūkṣaṃ rākṣasamākṛṣṭakṛpāṇapāṇimāpatantamapaśyanniva svayamudagragrīvāvalambinā rajjuvalayena vyāpādayitum (ātmānaṃ) ārebhe /
rākṣasenāpi kautukakaruṇākrāntamanasā bhadramukha kimidamiti pṛṣṭam /
āḥ kiṃ mama mahāduḥkhapraśamakāraṇe maraṇe 'ntarāyamācarasītyācacakṣe /
tannirbandhācca vadhyabhūmimānītasya mahāsattva(mukuṭa)maṇermaṇikāraśreṣṭhinaścandanadāsasya priyasuhṛdo duḥkhāvegamasahiṣṇurviṣṇudāso 'pi matpriyamitraṃ puro 'sya pāvakaṃ praviṣṭumudyataḥ /
tato 'hamapi tadvadeva śokāvegamasahamānaḥ prathamamevātmānaṃ vyāpādayāmītyāvedayāmāsa /
kiṃ bahunā, vicitrasaṃbhāvanāgahane nītivartmani vicakṣaṇaṃmanyasya rākṣasasyāpi tathā saṃbhramaḥ santāpamujjanayāṃbabhūve, yathā vā saḥ svadehadānena candanadāsadehamocanāyopacakrame /
atrāpi kiñcidudāhriyate yathā---
chagguṇasaṃjoadiḍhā uvāaparivāḍidhaḍiapāsamuhī /
cāṇakkaṇītirajjū ripusaṃjamaajjaā jaadi
ṣaṅgaṇasaṃyogadṛḍhā upāyaparipāṭighacitapāśamukhī /
cāṇakyanītirajjū ripusaṃyamanodyatā jayati //
iti chāyā //
viśeṣaṇavakratāviśiṣṭena rūpakeṇa puruṣasyāyamabhiprāyaḥ prakāśyate /
yathā--- ta eva guṇāsta evābhyupāyāstadeva ca nītitantram, tathāpi kasyacidevāvikalakauśalaprasāritā ripukulasaṃyamanāya saṃghaṭanā aviditavividhabandhayuktā nītiprayuktā tadvidāmapi vimohamāvahati, ata eva jayatīti /
tathā ca--- "rākṣasaḥ---bhadramukha asyāgnipraveśe suhṛdaste ko hetuḥ ? kimauṣadhapathātigairupahato mahāvyādhibhiḥ ? puruṣaḥ---ajja ṇahi ṇahi (ārya na hi na hi) rākṣasaḥ---kimagniviṣakalpayā narapaternirastaḥ krudhā ? puruṣaḥ---santaṃ pāvaṃ santaṃ pāvaṃ, candauttassa jaṇavade ṇa ṇisaṃsā paḍivattī /
(śāntaṃ pāpaṃ, śāntaṃ pāpam /
candraguptasya janapadeṣvanṛśaṃsā pratipattiḥ) rākṣasaḥ---alabhyamanuraktavān kathaya kiṃ nu nārījanam ? puruṣaḥ---(karṇau pidhāya) santaṃ pāvaṃ, abhūmi kkhu eso aviṇaassa /
(śāntaṃ pāpam /
abhūmiḥ khalveṣa avinayasyaḥ rākṣasaḥ---
kimasya bhavato yathā suhṛda eva nāśo viṣam
puruṣaḥ---ajja aha iṃ ? (ārya atha kim)" atra mahāvyādhibhiriti bahuvacanavakratvaṃ, agniviṣakalpayeti ca (viśeṣaṇavakratvaṃ) tathāvidhārājāpathyavidhāyī vadhyasthānasthāpito 'pi candanadāsaḥ tatkalatramadyāpi yācito na samarpayatīti vyāpādyata ityasya vakṣyamāṇasya pradhānābhidheyasya nimittamādatte /
asyeti sahajasauhārdanibarhaṇanihanyamānasya /
"bhavato yathā" vitatavyatikarotsekakāriṇaḥ sāvatmahatyecchā /
anenaiva vividhavikalpanena yo 'yamarthaḥ samuddīpyamāno navatābhājanaṃ vibhūṣyamāṇaḥ san prikāśate /
evamanyadapi tata eva vibhāvya vyākhyeyam /
pradhānaphalasiddhaścātra "...vyāpattiṃ jñātamasya svatanumahamimāṃ niṣkrayaṃ kalpayami" ityunmīlitā tatastadanantaraprakaraṇe "tasyeyaṃ mama mṛtyulokapadavī vadhyastragābadhyatām" ityādinā niṣpāditā /
tāmeva bhaṅgyantareṇa vyācaṣṭe /
sāmājikajanāhlādanirmāṇanipuṇairnaṭaiḥ /
tadbhūmikāṃ samāsthāya nirvartitanacāntaram
kvacitprakaraṇasyāntaḥ smṛtaṃ prakaraṇāntaram /
sarvaprabandhasarvasvakalpāṃ puṣṇāti vakratām
"sarvaprabandhasarvasvakalpāṃ puṣṇāti vakratām" = sakalarūpakaprāṇarūpaṃ samullāsayati vakrimāṇam /
"kvacitprakaraṇasyāntaḥ smṛtaṃ prakaraṇāntaram" kasmiṃmaścit kavikauśalonmeṣaśālini nāṭake, na sarvatra /
ekasya madhyavartyaṅkāntaragarbhokṛtaṃ garbho vā nāmeti yāvat /
kiṃviśiṣṭaṃ "nirvartitanaṭāntaraṃ" = vibhāvitānyanartakaṃ /
naṭaiḥ kīdṛgbhiḥ "sāmājikajanāhlādanirmāṇanipuṇaiḥ"---sahṛdayapariṣatparitoṣapoṣaṇaniṣṇātaiḥ /
(kiṃ kṛtvā) "tadbhūmikāṃ samāsthāya" sāmājikībhūya /
idamatra tātparyam--kutracideva niraṅkuśakauśalāḥ kuśīlavāḥ svīyabhūmikāparigraheṇa raṅgamalaṅkurvāṇā nartakāntaraprayujyamāne prakṛtārthajīvita iva garbhavartinyaṅkāntare taraṅgitavakratāmahimni sāmājikībhavanto vividhābhirbhāvanābhaṅgībhiḥ sākṣātsāmājikānāṃ kimapi cittacamatkāravaicitryamāsūtrayanti /
yathā bālarāmāyaṇe caturthe 'ṅkelaṅkeśvarānukārī prahastānukāriṇā naṭo naṭenānuvartamānaḥ---
karpūra iva dagdho 'pi śaktimān yo jane jane /
namaḥ śṛṅgārabījāya tasmai kusumadhanvane
ityādinā naṭāntarābhinīyamāna (vividhabhāvanāḥ bhaṅgītaraṅgitavakratāgarimaṇi garbhāṅke sāmājikībhūya (sītā) sakhībhirvibhāvanavikriyābhirabhinīyamāno manorathātiriktamānandamutpādayati sahṛdayānām /
tatsūktisarvasvaṃ ca svayamevotprekṣya vyākhyeyam /
prabandhāntaḥ prakaraṇavakratāpyasya prakaraṇasya tatraiva---
śravaṇaiḥ peyamanekairdṛśyaṃ dīrghaiśca locanairbahubhiḥ /
bhavadarthamiva nibaddhaṃ nāṭyaṃ sītāsvayaṃvaraṇam
ityanena prakāśyate /
yathā vā uttararāmacarite saptame 'ṅke rāmabhadrā (nukārī) lakṣmaṇāsahakāriṇā nartako nartakenopāsyamānaḥ
"(nepathye) ajjautta, hā kumāra ukkhaṇa, eāiṇiṃ asaraṇaṃ araṇṇe āsaṇṇapasavaveaṇaṃ hadāsaṃ sāvadā maṃ ahilasanti /
sāhaṃ dāṇiṃ mandabhāiṇī bhārirarie attāṇaṃ ṇikkhivissāmi"
(hā aryaputra, hā kumāralakṣmaṇ, ekākinīṃ mandabhāginīmaśaraṇāmaraṇye āsannaprasavavedanāṃ hatāśāṃśvāpadā māmabhilaṣanti /
sāhamidānīṃ mandabhāginī bhāgīrathyāmātmānaṃ nikṣipāmi) /
ityādinā naṭāntaretyādi pūrvavat /
aparamapi prakaraṇavakratāyāḥ prakāramāviṣkaroti---
mukhābhisandhisaṃhlādi saṃvidhānakabandhuram /
pūrvottarādisaṃgatyādaḍgānāṃ viniveśanam
na tvamārgagrahagrastavarṇakāṅgaiḥ kadarthitam /
vakratollekhalāvaṇyamullāsayati nūtanam
"vakratollekhalāvaṇyamullāsayati nūtanam" = vakratonmeṣakāmanīyakamunmīlayatyabhinavam /
"aḍgānāṃ viniveśanam"---prakaraṇānāṃ viśeṣeṇa nyāsaḥ /
kasmāt---"pūrvottarādisāṃgatyāt"---pūrvasya pūrvasyottarottareṇa yatsāṃgatyamatiśayitasaṃbandhatvamupajīvyopajīvakabhāvalakṣaṇaṃ tasmāt /
kiṃbhūtaṃ "mukhābhisandhisaṃhlādi" = mukhāni ca tāni abhisandhīni, taiḥ saṃhlādi sundaraṃ hṛdayahāri /
(punaḥ kīdṛśaṃ)"saṃvidhānakabandhuram" = prastutasaṃvidhānaramaṇīyam /
idamuktaṃ bhavati---prabandheṣu pūrvaṃ pūrvaṃ prakaraṇaṃ parasya parasya prakaraṇāntarasya sarasasaṃpāditasandhisaṃbandhasaṃvidhānakasamarpyamāṇa(kāmanīyaka)tāprāṇaprauḍhiprarūḍhavakratollekhamāhlādayati /
yathā puṣpadūṣitake prathamaṃ prakaraṇam--atidāruṇābhinavavipravāsavedanānirānandasya nandayantīmasaṃmānya samāgatasya samudratīre samudradattasyotkaṇṭhāprakāraprakāśanam /
dvitīyamapi--prasthānāt pratinivṛtya niśīthinyāmutkocālaṅkāradānamūkīkṛtakuvalayasya kusumavāṭikāyāmanākalitānanasya sahacarīsaṃgamanam /
tṛtīyamapi---saṃbhāvitadurvinyavijayadattanandinīnirvāsanavyasanani bandhanam /
caturthamapi--mathurāpratinivṛttakuvalayapradarśyamānāṅgulīyakasamāveditavimalaśīlasaṃpadaḥ kaṭhorataragarbhabhārakhinnāyāḥ snuṣāyā niṣkāraṇaniṣkāsanādanāsāditatatpravṛttermahāpātakinamātmānaṃ manyamānasya sārthavāhasāgaradattasya tīrthayātrāpravartanam /
pañcamamapi---vanāntare vanapālapālitāyā nandayantyāḥ kuvalayena samudradattakuśalodantakathanam /
ṣaṣṭhamapi---vicitrasaraṇyā samāgamābhyupāyasaṃpādanamiti /
evameteṣāmanantopāyānāṃ kathārasaniṣyandatatparāṇāṃ paripāṭiḥ kāmapi kāmanīyakasaṃpadamudbhāvayati /
yathā vā kumārasaṃbhave--- pārvatyāḥ prathamatāruṇyāvatāravarṇanam, śaṅkaraśuśrūṣā, dustaratārakaparābhavapārāvārottārakāraṇamaravindasūterupadeśaḥ, kusumākarasuhṛdaḥ kandarpasya purandaroddeśāt gauryāḥ saundaryabalādvipraharato haravilocanavicitrabhānunā bhasmīkaraṇaṃ, duḥkhāveśavivaśāyā ratyā vilāpanam, vikṣatavikalamanaso menātmajāyāstapaścaraṇam, ādṛtavṛddhā (cārayā saha) manasijaviṣūdanasaṃvādanirūpaṇaṃ, citraśikhaṇḍibhiḥ śikharināthābhyarthanam, nirargalānurāgaprāgbhāraparimṛṣṭacetasā (parameśvareṇa) pāṇipīḍanam, iti prakaraṇāni paurvāparyaparyavasitasundarasamāveśasaṃbandhabandhurāṇi rāmaṇīyakadhāramadhirohanti /
evamanyeṣvapi mahākaviprabandheṣu prakaraṇavaicitryamevameva vivecanīyam /
asyaiva prādhānyamabhidhātuṃ vyatirekamāha--- "na tvamārgagrahagrastavarṇakāṅgaiḥ kadarthitam"---na tvaṅgānāṃ viniveśanaṃ vakratollāsabhāgbhavati /
kiṃ bhūtam---amārgagrahagrastavarṇakāntarakadarthitam /
uttarottaraparasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanam etadvākyārthatātparyamiti vākyavicāralakṣaṇasyopayogaḥ, pramāṇena pratyakṣādinaitat, upapannamiti pramāṇalakṣaṇasyopayogaḥ /
yuktiyuktatvaṃ nāma grathanāveśakalitaṃ bharatādilakṣaṇayojanāvilambitaṃ, saṃdhyaṅgaprabhṛtipratipādanāya kathānupayuktairvarṇakairākīrṇam //
yathā veṇīsaṃhāre pratimukhasandhyaṅgabhāgini dvitīye 'ṅke bhānumatyāḥ svapnavṛttāntaśravaṇasamutpannadurvinayabuddherduryodhanasya vividhavipakṣavailakṣye tādṛśi samarasaṃmarde samudvṛtte, śaraśayyāśāyini mandākinīnandane, nihanyamāneṣu ca kumārasodarasaṃbandhisuhṛtsu, tathāvidhavīravṛtterabhimānino 'spandamavasthitirapyanucitā kiṃ punarvilāsavyāpṛtiḥ, tatrāpi veśyāyāmiva vilāsaḥ mahārājasya mahiṣyāṃ, (vi) cāramantareṇa taducitacittaparicitiṃ vinā ca durvinayādhyāsaḥ sakalamidamasamañjasatābhājanamupekṣyameva /
yathā śiśupālavadhe--- upendrasyendraprasthaṃ prati pratiṣṭhamānasya dvāravatīvyāvarṇanam /
aucityacāruvacanairanyaiḥ prakaraṇaiḥ kaveḥ /
ratnairalaṅkāra iva prabandhaḥ puṣyati śriyam
vicitrabhaṅgīsaṃcārakathāmūrtyekajīvitam /
rasāyanaṃ rasasyeva svānuprakaraṇaṃ viduḥ
(ityantaraślokau) evamanekaprakārāṃ prakaraṇavakratāṃ pratipādya samudāyātmakasya prabandhasya tāmabhidadhāti---
itivṛttānyathāvṛttarasasaṃpadupekṣayā /
rasāntareṇa ramyeṇa yatra nirvahaṇaṃ bhavet
tasyā eva kathāmūrterāmūlovanamīlitāśriyaḥ /
vineyānandaniṣpattyai sā prabandhasya vakratā
"sā" "prabandhasya"---nāṭakasargabandhādeḥ "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ /
"yatra nirvahaṇaṃ bhavet" = yasyāmupasaṃharaṇaṃ syāt /
"rasāntareṇa ramyeṇa" itareṇa rasena rāmaṇīyaka (tva) vidhāyinā /
kayā "itivṛttānyathāvṛttarasasaṃpadupekṣayā"---"itivṛtte" itihāse 'nyathā---apareṇaprakāreṇa "vṛttā" nirvyūḍhā yā "rasasaṃpat" śṛṅgārādibhaṅgī "tadupekṣayā"---tadanādareṇa tāṃ parityajyeti yāvat /
kasyāḥ "tasyā eva kathāmūrteḥ" tasyaiva kāvyaśarīrasya /
kiṃbhūtāyāḥ---"āmūlonmīlitaśriyaḥ"---"āmūlaṃ" prārambhāt unmīlitā śrīḥ = vācyavācakaracanāvaicitryasaṃpat yasyāḥ sā tathoktā tasyāḥ /
kimarthaṃ "vineyānandaniṣpattyai" = pratibodhyapārthivādipramodasaṃpādanāya /
anenedamabhihitaṃ bhavati--itivṛttāntarvṛttāyāḥ kasyāścidekasyāḥ kathāyāḥ kavistannibandhanirvahaṇagatarasapaddhatiṃ parityajyābhijātānāmāhlādakāriṇā kāmanīyakena kenāpyanyena rasenopasaṃharaṇamupapādayan prabandhe kamapi vakrimāṇamādadhāti /
yathā veṇīsaṃhāre-- sa hi kāmāntarakavalitasakalabhāvabhāvanāvāritaniḥsārasaṃsāravāsanāmahimani mahābhārate śāntarasavināsinā nibandhani r(vahaṇa)paddhatau pāṇḍavakathāyāstathāvidhādbhutābhogaśobhinā vīreṇa raṇaprāṅgaṇanihatākhilārāticakradhārādhiṣṭhitarājadharmadharmarājābhyudayasaṃpāditāṃ samāptamupapādayan prabandhaprarūḍhaprauḍhavakratāvicchittyācchinnamabhijātānāmāhlādamāvahati /
te hi tathāvidhavyasanakṣetrībhūtairapi punaḥ svapakṣopabṛṃhitaparākramaparājitaparipanthibhirbhujyata eṣā rājyaśrīriti akhidyamānā vipatsvapi vipulotsāhabhājo bhavantī /
yathā vottararāmacaritam--rāmāyaṇe 'pyaṅginā karuṇena dāruṇavirahavedanābhājanajanakarājaputrīpātālapraveśāt, prabāhodara (patitasya) sodarasahitasya raghupaternibandhanirvahaṇaviparyastakathāyāḥ sakaladivyāstrakuśalalavabaladarśanotsavāntaropabṛṃhitatvena videhanandinīsaṃbhogaśṛṅgāraḥ upasaṃharaṇamātre vicchittiviśeṣapoṣaṇa (padavīṃ) bhajan abhijātānāmabhinandanīyo bhavati /
evamanyadapi svayamūhyam /
vidhvastavyasanānāṃ yo nāyakābhyudayāvahaḥ /
prabandhaḥ pratipādyānāṃ prītibandhāya jāyate
(ityantaraślokaḥ) rāmāyaṇamahābhāratayośca karuṇaśāntāṅgitvaṃ pūrvasūribhireva nirūpitam /
asyāḥ prakārāntaramapyavatārayatiḥ---
trailokyābhinavollekhanāyakotkarṣapoṣiṇā /
itihāsaikadeśena prabandhasya samāpanam
taduttarakathāvartivirasatvajihāsayā /
kurvota yatra sukaviḥ sā vicitrāsya vakratā
"sā vicitrā"---vividhabhaṅgībhrājiṣṇuḥ /
"asya"---prabandhasya /
"vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ /
"kurvota yatra sukaviḥ" "kurvota"---vidadhīta /
"yatra"---yasyāṃ /
"sukaviḥ"---aucityapaddhati-prabhāvacaturaḥ /
"prabandhasya samāpanam" ("prabandhasya")sargabandhādeḥ, "samāpanam"--upasaṃharaṇaṃ samarthanamiti yāvat /
"itihāsaikadeśena" itivṛttasyāvayavena /
kiṃbhūtena "trailokyābhinavollekhanāyakotkarṣapoṣiṇā" jagadasādhāraṇasphuritanetṛprakarṣaprakāśakena /
kimarthaṃ---taduttarakathāvartivirasatvajihīrṣayā--tasmāduttarā yā kathā tadvṛtti tadantargataṃ yadvirasatvaṃ vairasyamanārjavaṃ, tasya "jihāsayā" parijihīrṣayā /
idamuktaṃ bhavatiḥ---itihāsodāhṛtāṃ kāñcana mahākaviḥ sakalāṃ kathāṃ prārabhyāpi, tadavayavena trailokyacamatkārakāraṇanirupamānanāyakayaśaḥ samutkarṣodayadāyinā tadagrimagranthaprasaṅgataḥ saṃbhāvitavirasabhāvabhayāt upasaṃhāramāṇaḥ tasya prabandhasya kāmanīyakaniketanāyamānaṃ vakrimāṇamādadhāti /
yathā kirātārjunīye---
sa hi sargabandhaḥ dviṣāṃ vighātāya vidhātumicchato rahasyanujñāmadhigamya bhūbhṛtaḥ
... riputimiramudasyodīyamānaṃ dinādau dinakṛtamiva lakṣmīstvāṃ samabhyetu bhūyaḥ
ete durāpaṃ samavāpya vīryamunmūlitāraḥ kapiketanena
ityādinā duryodhananidhanāntāṃ dharmarājābhyudayadāyinīṃ sakalāmapi kathāmupakramya kavinā nibadhyamānatvāt tejasvivṛndārakasya durodaradvārā dūrīkṛtavibhūteḥ prabhūtadrupadātmajānikāraniratiśayoddīpitamanyoḥ kṛṣṇadvaipāyanopadiṣṭavidyāyogasaṃpadaḥ pāśupatādidivyāstraprāptaye tapasyato gāṇḍīvasuhṛdaḥ pāṇḍunandanasyāntarā kirātarājasaṃpraharaṇāt samunmīlitānupamavikramollekhaṃ kamapyabhiprāyaṃ prakāśayati /
tathāhi--- yatprathamam---prāptapāśupataprabhṛtiparamāstrasaṃbhāreṇāpyekākinā (pārthena) pinākinā (saha) mahāhavaḥ, yasmin bhujayorādāyāndolyamāno viyati viṣamalocano 'pi vismayāveśavikalatāṃ vilakṣatāṃ cālabdhapūrvāṃ lambhitaḥ /
tasya pratyakṣīkṛtatryakṣasya tatprasādāsāditadivyāstrasaṃpado vyāpadāpātarakṣaṇavicakṣaṇacakradharasārathestathāvidharathottamamāsth itasya sthiratarasamarasaṃrambhabhīmasenādyupetānīkinīparaṃparāparivāritasya puruskṛtaśikhaṇḍinaḥ parāṅmukhe varṣoyasyapi pitāmahe, mahādayāloḥ"arjunasya ime bāṇāḥ neme bāṇāḥ syapi pitāmahe, mahādayāloḥ "arjunasya hame bāṇāḥ neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ" ityādinārṣeṇa vacasā sūcitam śvapacādapi (nṛśaṃsavṛttācāraṇam) /
auctiyapradhānapaddhatipravardhamānavīrarasaparivṛḍhaprabandhanibadhyamānamayaśasyamevānyathā vyāpṛtasya pṛthivīpateḥ bhūriśravaso 'pyadhīravartmanā bhujadaṇḍocchedanam /
tadvanmedinīnimagnasyandanābhyuddharaṇavyāpṛtasya vyāhṛtavirodhitāhavapaddhaterapyaṅgabharturuttamāṅgakartanam /
evamanyadapyūhyam /
sātirekarasotsekakarmanirmāṇakarmaṇaḥ /
pratyuhadūrīkaraṇāt kāntiṃ puṣṇāti nāyakaḥ
ityantaraślokaḥ /
bhūyo 'pi bhedāntaramasyāṃ saṃbhāvayati---
pradhānavastusaṃbandhatirodhānavidhāyinā /
kāryāntarāntarāyeṇa vicchinnavirasā kathā
tatraiva tasya niṣpatternirnibandharasojjvalām /
prabandhasyānubadhnāti navāṃ kāmapi vakratām
"prabandhasya"---sargabandhādeḥ, "anubadhnāti"---draḍhayati /
"navām"---apūrvollekhāṃ, "kāmapi" sahṛdayānubhūyamānāṃ na punarabhidhāgocaracamatkārāṃ, "vakratāṃ"---vakrimāṇaṃ /
kāsau "kāryāntarāntarāyeṇa vicchinnavirasā kathā" "kāryāntarāntarāyeṇa"---anyakāryakṛtena ādhikārikakathāpratyūhena "vicchinnavirasā" vicchinnā cāsau virasā ca sā, vicchidyamāna (rasa) tvāt anāvarjanasaṃjñetyarthaḥ /
kimabhūtena "pradhānavastusaṃbandha(tirodhāna) vidhāyinā"---ādhikārikaphalasiddhayupāyanirodhinā /
kutaḥ "tatraiva tasya niṣpatteḥ" "natraiva" kāryāntarānuṣṭhāne "tasyā" dhikārikasya "niṣpatteḥ"---saṃsiddheḥ /
tata eva "nirnibandharasojjvalām"---nirantarāyataraṅgitāṅgirasaprāgbhārabhrājiṣṇum /
ayamasya paramārthaḥ---yā kilādhikārikakathāniṣedhikāryāntaravyavadhānāt jhagiti vighaṭamānālabdhāvakāśāpi vikāśyamānā sā prastutetaravyāpārādeva prastutavastuniṣpannendīvarasitarasanirbharā prabandhasya rāmaṇīyakavakrimāṇamādadhāti /
yathā śiśupālavadhe /
sa hi sargabandhaḥ /
trailokyarakṣādhikāravyāpṛtabāhunā vāsudevena devarṣimukhāt
"tadindrasandiṣṭamupendra yadvacaḥ kṣaṇaṃ mayā viśvajanīnamucyate"
ityādinā purandarasaṃdeśaṃ
"omityuktavato 'thaśārṅgiṇaḥ
ityādinā tatkālakandalitakrodhānubhāvabhaṅgyā niśamyāṅgīkṛtamādhikārikaṃ māhiṣmatīnāthamanādṛtya, iṃndraprasthaṃ prati pratiṣṭhāsyamānena nimagnanikhilavīrasthitirviṣayatāmanīyata /
tatastasminneva saṃśritasakalarājake dharmarājasya rājasūyamaṇḍape madhuripora (grapūjāsaṃ) mānamasahamānenātiduḥsahavākyapāruṣyāvarodhaparaṃparāviracanacatureṇa cedirājena "kṛtārthokṛta" ityantena ca /
prabandhavakratāmeva prikārāntareṇa vyācaṣṭe---
yatraikaphalasaṃpattisamudyukto 'pi nāyakaḥ /
phalāntareṣvananteṣu tattulyapratipattiṣu
dhatte nimittatāṃ sphārayaśaḥ saṃbhārabhājanam /
svamāhātmyacamatkārāt sā parāpyasya vakratā
"sā parāpi"--anyāpi na kevalaṃ prāguktā, "asya" rūpakādeḥ, "vakratā"---vakrabhāvo bhavatīti saṃbandhaḥ /
"yatraikaphalasaṃpattisamudyukto 'pi nāyakaḥ", "yatra"---yasyāṃ, "ekaphalasaṃpattisamudyukto 'pi"--parābhimatavastusādhanavyavasito 'pi nāyakaḥ, "phalāntareṣvananteṣu" "phalāntareṣu"---sādhyarūpeṣu vastuṣu, "ananteṣu"---gaṇanātīteṣu /
"tattulyapratipattiṣu dhatte nimittatām" "tattulyapratipattiṣu"---ādhikārikaphalasamānopapattiṣu, prastutārthasiddherevādhigatasiddhiṣvati (yāvat) /
kiṃbhūtaḥ "spharāyaśaḥsaṃbhārabhājanam" "sphārasya" brahmāṇḍodarabharitvādatiriktasya, "yaśasaḥ"---kīrteḥ yaḥ "saṃbhāraḥ"---samudayaḥ, tasya "bhājanaṃ" pātraṃ bhūmiriti yāvat /
kuto hetoḥ "svamāhātmyacamatkārāt" "svamāhātmyaṃ" svasya prabhāvaḥ, tasya "camatkāraḥ" āścaryakāritvaṃ, tasmāt /
etaduktaṃ bhavati--niḥsīmamanorathamalaṅkariṣṇunaikenāṃśakena phalena saṃyuto 'pyaparimitāni tādṛśasvarūpāṇi phalānyagamyānyadhyavasāyādanicchannapi svaprabhāvasaṃpadā saṃpādayannāyakaḥ kamapi kāmanīyakanidhānakalaśaṃ prabandhasya vakrimāṇamāvahati /
yathā nāgānande tatra durnivāravairādapi vainateyāntakāde (kākinam) sakalakāruṇikacūcamaṇiḥ śaṅkhacūḍaṃ jīmūtavāhano nijadehadānādabhirakṣanna (kevalaṃ taṃ) rakṣitavān apitu sakalaṃ tatkulameva---
āstāṃ vastuṣu vaidagdhī kāvye kāmapi vakratām /
pradhānasaṃvidhānāṅkanāmnāpi kurute kaviḥ
"āstāṃ vastuṣu vaidagdhī" "āstām"---dūrata eva vartatām, "vastuṣu"---abhidheyeṣu prakaraṇapratipādyeṣu, "vaidagdhī"--vicchittiḥ, "kāvyaṃ kāmapi vakratāṃ kurute kaviḥ" ṭhakāvye'---nāṭake sargabandhādau ca, kāmapi vakratāṃ "kurute"---vidadhāti /
"kaviḥ'---adbhutapratibhāprasāraprakāśakaḥ /
kena---"pradhānasaṃvidhānāṅkanāmnāpi" "pradhānaṃ"--prabandhaprāṇaprāyaṃ, "yatsaṃvidhānaṃ'---kathāyojanaṃ, "nadaṅkaḥ" cihnamupalakṣaṇaṃ yasya yatra vā tattathoktaṃ, tacca tannāma ca, tenāpi /
apiśabdo vismayamuddyotayati /
idamasya rahasyam---vicāritavicitravastuvicchitteḥ prabandhasya vakratāvirbhavati (iti) kimadbhutam /
adbhutaṃ punaridaṃ yatsāratarasaṃvidhānakanibandhalakṣaṇā (yojitasara) sākṣareṇa nāmnāpi sā niveśyate /
yathā---abhijñānaśākuntala--mudrārākṣasa--pratimāniruddha---māyāpuṣpaka---kṛtyārāvaṇa--chalitarāma---puṣpadūṣitakādīni nāmāni /
evaṃvidhāni kāvyabandhānāṃ nāmadheyānyapi nirupamollekhāni (vilakṣaṇavakratāsarasā) kṣarāṇi niveditāntargataviśiṣṭasaṃbandhatayā nibadhnantyeva vakrimāṇam, na punarhayagrīvavadha--śiśupālavadha--pāṇḍavābhyudaya--rāmānanda--rāmacaritaprāyāṇi saralasvarūpāṇi /
apyekakakṣayā baddhāḥ kāvyabandhāḥ kavīśvaraiḥ /
puṣṇantyanarghāmanyonyavailakṣaṇyena vakratām
"puṣṇanti"--ullāsayanti, "anarghām"---aparicchedyām, "vakratāṃ"---vakrabhavam /
kena--"anyonyavailakṣaṇyena"---parasparavaisādṛśyena /
ke te "kāvyabandhāḥ"---rūpakapuraḥsarāḥ /
kiṃviśiṣṭāḥ---"apyekakakṣayā baddhāḥ"---ekenāpītivṛttena yojitāḥ /
kaiḥ---"kavīśvaraiḥ'---anyatra vistīrṇaṃ vastu saṃkṣipadbhiḥ saṃkṣiptaṃ vā vistārayadbhiḥ, vicitravācyavācakālaṅkaraṇasaṃkalanayā navatāṃ nayādbhirityarthaḥ /
idamatra tātparyam---ekāmeva kāmapi kandalitakāmanīyakāṃ kathāṃ nirvahadbhirbahubhirapi kavikuñjarairnibadhyamānā bahavaḥ prabandhā manāgapyanyonyasaṃvādamanāsādayantaḥ sahṛdayahṛdayāhlādakaṃ kamapi vakrimāṇamādadhati /
yathā ekasyāmeva dāśarathikathāyāṃ rāmābhyudaya---udāttarāghavavīracarita--bālarāmāyaṇa---kṛtyārāvaṇa--māyāpuṣpakaprabhṛtayaḥ /
te hi prabandhapravarāstenaiva kathāmārgeṇa nirargalarasāsāragarbhasandarbhasaṃpadā pratipadaṃ prativākyaṃ pratiprakaraṇaṃ ca prakāśamānābhinavabhaṅgīprāyāḥ bhrājiṣṇavo navonabonmīlitanāyakādbhutaguṇotkarṣākarṣāḥ harṣātirekamanekaśo 'pyāsvādyamānāḥ samutpādayanti sahṛdayānām /
evamanyadapi nidarśanāntaramudbhāvanīyam /
kathonmeṣe samāne 'pi vapuṣīva nijairguṇaiḥ /
prabandhāḥ prāṇina iva prabhāsānte pṛthak pṛthak
ityantaraślokaḥ /
bhūyo 'pyasyā bhedamupapādayati---
mahākaviprabandhānāṃ sarveṣāmasti vakratā /
nūtanopāyaniṣpannanayavartmopadeśinām
"mahākaviprabandhanām"---navanirmāṇanipuṇanirupamakaviprakāṇḍa (viracitānāṃ) "sarveṣāṃ" /
(kiṃbhūtānāṃ)--"nūtanopāyaniṣapannanayavartmo padeśināṃ"---"nūtanāḥ"---pratyagrāḥ, "upāyāḥ"---sāmādiprayogaprakārāḥ tadvidāṃ gocarā ye "tairniṣpannaṃ' siddhaṃ yat "nayavartma" nīti (mārgaḥ) tadupadiśanti śikṣayanti ye (te) tathoktāsteṣām /
kimuktaṃ bhavati---sakaleṣvapi satkaviprabandhaṣu abhinavabhaṅgīniveśapeśalinyā nītyāḥ phalamupapadyamānaṃ pratipādyopadeśadvāreṇa kimapi camatkāraṇamupalabhyata eva /
yathā mudrārākṣase--- tatra hi pravaraprajñāprabhāvaprapañcitavicitranītivyāpārāḥ pragalbhanta eva /
yathā ca tāpasavatsarājoddeśa eva vyākhyātaḥ /
evamanyadapyutprekṣaṇīyam /
vakratollekhavaikalya (masatkāvye vi) lokyate /
prabandheṣu kavīndrāṇāṃ kīrtikandeṣu kiṃ punaḥ
Original text: Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0