Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary (with commentary) · Chapter 2
mārgāṇāṃ sukumārādīnāmetattritayaṃ kairapi mahākavibhireva, na sāmānyaiḥ, prāptavyaparyutsukaiḥ prāpyotkaṇṭhitairasakṛt bahuvāramabhyāsena kṣuṇṇaṃ parigamitam /
yatra yasmin mārgatraye kāmapi bhuvaṃ prāpya prasiddhiṃ gatāḥ lokottarāṃ bhūmimāsādya pratītiṃ prāptāḥ /
idānīṃ sarve kavayastasminmārgatritaye yena yāsyanti gamiṣyanti svairavihārahāri svecchāviharaṇaramaṇīyaṃ sa ko 'pi alaukikaḥ sādhuśobhanaṃ kṛtvā sundarapadanyāsakramaḥ kathyate subhagasuptiṅantasamarpaṇaparipāṭīvinyāso varṇyate /
mārga-svairavihāra-pada-prabhṛtayaḥ śabdāḥ śleṣacchāyāviśiṣṭatvena vyākhyeyāḥ /
iti śrīrājānakakuntakaviracite vakroktijīvite kāvyālaṅkāre prathama unmeṣaḥ /
====================================================================
vakroktijīvitam dvitīyonmeṣaḥ
sarvatraiva sāmānyalakṣaṇe vihite viśeṣalakṣaṇaṃ vidhātavyamiti kāvyasya "śabdārthau sahitau" ityādi (1 /7) sāmānyalakṣaṇaṃ vidhāya tadavayavabhūtayoḥ śabdārthayoḥ sāhityasya prathamonmeṣa eva viśeṣalakṣaṇaṃ vihitam /
idānīṃ prathamoddiṣṭasya varṇavinyāsavakratvasya viśeṣalakṣaṇamupakramate---
eko dvau bahavo varṇā badhyamānāḥ punaḥ punaḥ /
svalpāntarāstridhā soktā varṇavinyāsavakratā
varṇaśabdo 'tra vyañjanavinyasanavicchittiḥ tridhā tribhiḥ prakārairuktāvarṇitā /
ke punaste trayaḥ prakārā ityucyate---ekaḥ kevala eva, kadācid dvau bahavo vā varṇāḥ punaḥ punarbadhyamānā yojyamānāḥ /
kīdṛśāḥ---svalpāntarāḥ /
svalpaṃ sutarāmalpaṃ stokamantaraṃ vyavadhānaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ /
ta eva trayaḥ prakārā ityucyante /
atra vīpsayā punaḥ punarityayogavyavacchedaparatvena niyamaḥ, nānyayogavyavacchedaparatvena /
tasmātpunaḥ punarbadhyamānā eva, na tu punaḥ punareva badhyamānā iti /
tatraikavyañjananibandhodāharaṇaṃ yathā
dhammillo viniveśitālpakusumaḥ saundaryadhuryaṃ smitaṃ vinyāso vacasāṃ vidagdhamadhuraḥ kaṇṭhe kalaḥ pañcamaḥ /
līlāmantharatārake ca nayane yātaṃ vilāsālasaṃ ko 'pyevaṃ hariṇīdṛśaḥ smaraśarāpātāvadātaḥ kramaḥ
ekasya dvayorbahūnāṃ codāharaṇaṃ yathā
bhagnailāvallarīkāstaralitakadalīstambatāmbūlajambūjambīrāstālatālīsaralataralatālāsikā yasya jahruḥ /
vellatkallolahelā viśakala najaḍāḥ kūlakaccheṣu sindhoḥ senāsīmantinīnāmanavarataratābhyāsatāntiṃ samīrāḥ
etāmeva vakratāṃ vicchittyantareṇa vivinakti---
vargāntayoginaḥ sparśā dviruktāsta-la-nādayaḥ /
śiṣṭāśca rādisaṃyuktāḥ prastutaucityaśobhinaḥ
iyamaparā varṇavinyāsavakratā tridhā tribhiḥ prakārairukteti "ca'-śabdenābhisambandhaḥ /
ke punarasyāstrayaḥ prakārā ityāha---vargāntayoginaḥ sparśāḥ /
sparśāḥ kādayo makāraparyantā vargāstadantaiḥ ṅakārādibhiryogaḥ saṃyogo yeṣāṃ te tathoktāḥ, punaḥ punarbadhyamānāḥ---prathamaḥ prakāraḥ /
ta-la-nādayaḥ takāra-lakāra-nakāra-prabhṛtayo dviruktā dviruccāritā dviguṇāḥ santaḥ, punaḥ punarbadhyamānāḥ---dvitīyaḥ /
tadvyatiriktāḥ śiṣṭāśca vyañjanasaṃjñā ye varṇāste rephaprabhṛtibhiḥ saṃyuktāḥ punaḥ punarbadhyamānāḥ---tṛtīyaḥ /
svalpāntarāḥ parimitavyavahitā iti sarveṣāmabhisabandhaḥ /
te ca kīdṛśāḥ---prastutaucityaśobhinaḥ /
prastutaṃ varṇyamānaṃ vastu tasya yadaucityamucitabhāvastena śobhante ye te yathoktāḥ /
na punarvarṇasāvarṇyavyasanitāmātreṇopanibaddhāḥ prastutaucityamlānatvakāriṇaḥ /
prastutaucityaśobhitvāt kutracitparuṣarasaprastāve tādṛśānevābhyanujānāti /
atha prathamaprākārodāharaṇaṃ yathā
unnidrakokanadareṇupiśaṅgitāṅgā guñjanti mañju madhupāḥ kamalākareṣu /
etaccakāsti ca ravernavabandhujīva- puṣpacchadābhamudayācalacumbibimbam
yathā ca
kadalīstambatāmbūlajambūjambīrāḥ iti
yathā vā
sarasvatīhṛdayāravindamakarandabindusandohasundarāṇām
iti
dvitīyaprakārodāharaṇaṃ prathamamaruṇacchāyaḥ
ityasya dvitīyacaturtho pādau /
tṛtīyaprakārodāharaṇamasyaiva tṛtīyaḥ pādaḥ /
yathā vā
saundaryadhuryaṃ smitam
yathā ca "kahlāra'-śabdasāhacaryena "hlāda'-śabdāprayogaḥ /
paruṣarasaprastāve tathāvidhasaṃyogodāharaṇaṃ yathā
uttāmyattālavaśca pratapati taraṇāvāṃśavī tāpatandrīmadridroṇīkuṭīre kuhariṇi hariṇārātayo yāpayanti
etameva vaicitryāntareṇa vyācaṣṭe---
kvacidavyavadhāne 'pi manohārinibandhanā /
sā svarāṇāmasārūpyāt parāṃ puṣṇāti vakratām
kvacidaniyataprāyavākyaikadeśe kasmiṃścidavyavadhāne 'pi vyavadhānābhāve 'pyekasya dvayoḥ samuditayośca bahūnāṃ vā punaḥ punarbadhyamānānāmeṣāṃ manoharinibandhanā hṛdayāvarjakavinyāsā bhavati /
kācidevaṃ saṃpadyata ityarthaḥ /
yamakavyavahāro 'tra na pravartate, tasya niyatasthānatayā vyavasthānāt /
svarairavyavadhānamatra na vivakṣitam, tasyānupapatteḥ /
tatraikasyāvyavadhānodāharaṇaṃ yathā
vāmaṃ kajjalavadvilocanamuro rohadvisāristanam
dvayoryathā /
tāmbūlīnaddhamugdhakramukatarulatāprastare sānugābhiḥ pāyaṃ pāyaṃ kalācīkṛtakadaladalaṃ nārikelīphalāmbhaḥ /
sevyantāṃ vyomayātrāśramajalajayinaḥ sainyasīmantinībhi- rdātyubavyūhakelīkalitakuhakuhārāvakāntā vanāntāḥ
yathā vā
ayi pibata cakorāḥ kṛtsanamunnamya kaṇṭhān kramukavalanacañcaccañcavaścandrikāmbhaḥ /
virahavidhuritānāṃ jīvitatrāṇahetor- bhavati hariṇalakṣmā yena tejodaridraḥ
bahūnāṃ yathā
saralataralatālāsikā iti
"api'-śabdāt kvacid vyavadhāne 'pi /
dvayoryathā
svasthāḥ santu vasanta te ratipateragresarā vāsarāḥ
bahūnāṃ vyavadhāne 'pi yathā
cakitacātakamecakitaviyati varṣātyaye
sā svarāṇāmasārūpyāt seyamanantaroktā svarānāmakārādīnāmasārūpyādasādṛśyāt kvacitkasmiṃścidāvartamānasamudāyaikadeśe parāmanyāṃ vakratāṃ kāmapi puṣṇāti puṣyatītyarthaḥ /
yathā
rājīvajīvitaśvare
yathā vā
dhūsarasariti iti
yathā vā
svasthāḥ santu vasanta iti
yathā vā
tālatālī iti
so 'yamubhayaprakāro 'pi varṇavinyāsavakratāviśiṣṭāvayavavinyāso yamakābhāsaḥ saṃniveśaviśeṣo muktākalāpamadhyaprotamaṇiyamayapadakabandhabandhuraḥ sutarāṃ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate /
tadidamuktam
alaṅkārasya kavayo yatrālaṅkāraṇāntaram /
asantuṣṭā nibadhnanti hārādermaṇibandhavat
iti /
etāmeva vividhaprakārāṃ vakratāṃ viśinaṣṭi, yadevaṃvidhavakṣyamāṇaviśeṣaṇaviśiṣṭā vidhātavyeti---
nātinirbandhavihitā nāpyapeśalabhūṣitā /
pūrvāvṛttaparityāganūtanāvartanojjvalā
nātinirbandhavihitā---"nirbandha'-śabdo 'tra vyasanitāyāṃ vartate /
tenātinirbandhena punaḥ punarāvartanavyasanitayā na vihitā, aprayatnaviracitetyarthaḥ /
vyasanitayā prayatnaviracane hi prastutaucityaparihāṇervācyavācakayoḥ parasparaspardhitvalakṣaṇasāhityavirahaḥ paryavasyati /
yathā
bhaṇa taruṇi iti
nāpyapeśalabhūṣitā na cāpeśalairasukumārairakṣarairalaṅkṛtā /
yathā
śīrṇaghrāṇāṅghri iti
tadevaṃ kīdṛśī tarhi kartavyetyāha---pūrvāvṛttaparityāganūtanāvartanojjvalā pūrvamāvṛttānāṃ punaḥ punarviracitānāṃ parityāgena prahāṇena nūtanānāmabhinavānāṃ varṇānāmāvartanena punaḥ punaḥ parigraheṇa ca tadevamubhābhyāṃ prakārābhyāmujjvalā bhrājiṣṇuḥ /
yathā
etāṃ paśya purastaṭīmahi kila krīḍākirāto haraḥ kodaṇḍena kirīṭinā sarabhasaṃ cūḍāntare tāḍitaḥ /
ityākarṇya kathādbhutaṃ himanīdhāvadrau subhadrāpater mandaṃ mandamakāri yena nijayorderdaṇḍayormaṇḍanam
yathā vā
haṃsānāṃ ninadeṣu iti
yathā ca
etanmandavipakta ityādau
yathā vā
ṇamaha dasāṇaṇasarahasakaratuliavalantaselabhaavihalaṃ /
vevatathorathaṇaharaharakaakaṇṭhaggahaṃ goriṃ
namata daśānanasarabhasakaratulitavalacchailabhayavihvalām /
vepamānasthūlastanabharaharakṛtakaṇṭhagrahāṃ gaurīm //
iti chāyā /
evametāṃ varṇavinyāsavakratāṃ vyākhyāya tāmevopasaṃharati---
varṇacchāyānusāreṇa guṇamārgānuvartinī /
vṛttivaicitryayukteti saiva proktā cirantanaiḥ
varṇānāmakṣarāṇāṃ yā chāyā kāntiḥ śravyatādiguṇasaṃpattayā hetubhūtayā yadanusaraṇamanusāraḥ prāpyasvarūpānupraveśastena /
guṇamārgāṃśca sukumāraprabhṛtīnanuvartate yā sā tathoktā /
tatra guṇānāmāntaramyāt prathamamupanyasanam, guṇadvāreṇaiva mārgānusaraṇopapatteḥ /
tadayamatrārthaḥ---yadyaṣā varṇavinyāsavakratā vyañjanacchāyānusāreṇaiva, tathāpi pratiniyataguṇaviśiṣṭānāṃ mārgāṇāṃ guṇānuvartanadvāreṇa yathā svarūpānupraveśaṃ vidadhāti tathā vidhātavyeti /
tata eva ca tasyāstannibandhanāḥ pravitatāḥ prakārāḥ samullasanti /
cirantanaiḥ punaḥ saiva svātantryeṇa vṛttivaicitryayukteti proktā /
vṛttīnāmupanāgarikādīnāṃ yad vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ svaniṣṭhasaṃkhyābhedabhinnatvaṃ tena yuktā samanviteti cirantanaiḥ pūrvasūribhirabhihitā /
tadidamatra tātparyam---yadasyāḥ sakalāguṇa svarūpānusaraṇasamanvayena sukumārādimārgānuvartanāyattavṛtteḥ pāratantryamaparigaṇitaprakāratvaṃ caitadubhayamapyavaśyaṃbhāvi tasmādapāratantryaṃ parimitaprakāratvaṃ ceti nāticaturastram /
nanu ca prathamameko dvāvityādinā prakāreṇa parimitān prakārān svatantratvaṃ ca svayameva vyākhyāya kimetaduktamiti cennaiṣa doṣaḥ, yasmāllakṣaṇakārairyasya kasyācitpadārthasya samudāyaparāyattavṛtteḥ paravyutpattaye prathamamapoddhārabuddhyā svatantratayā svarūpamullikhyate, tataḥ samudāyāntarbhāvo bhaviṣyatītyalamatiprasaṅgena /
yeyaṃ varṇavinyāsavakratā nāma vācakālaṅkṛtiḥ sthānaniyamābhāvāt sakalavākyaviṣayatvena samāmnāt, saiva prakārāntaraviśiṣṭā niyatasthānatayopanibadhyamānā kimapi vaicitryāntaramābadhnātītyāha---
samānavarṇamanyārthaṃ prasādi śrutipeśalam /
aucityayuktamādyādiniyatasthānaśobhi yat
yamakaṃ nāma ko 'pyasyāḥ prakāraḥ paridṛśyate /
sa tu śobhāntarābhāvādiha nātipratanyate
ko 'pyasyāḥ prakāraḥ paridṛśyate, asyāḥ pūrvoktāyāḥ, ko 'pyapūrvaḥ prabhedo vibhāvyate /
ko 'sāvityāha---yamakaṃ nāma /
yamakamiti yasya prasiddhiḥ /
tacca kīdṛśam---samānavarṇam /
samānāḥ sarūpāḥ sadṛśaśrutayo varṇā yasmin tattathoktam /
evamekasya dvayorbahūnāṃ sadṛśaśrutīnāṃ vyavahitamavyavahitaṃ vā yadupanibandhanaṃ tadeva yamakamityucyate /
tadevamekarūpe saṃsthānadvaye satyapi---anyārthaṃ bhinnābhidheyam /
anyacca kīdṛśam---prasādi prasādaguṇayuktaṃ jhagiti vākyārthasamarpakam, akadarthanābodhyamiti yāvat /
śrutipeśalamityatadeva viśiṣyate---śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tatra peśalaṃ rañjakam, akaṭhoraśabdaviracitam /
kīdṛśam---aucityayuktam /
aucityaṃ varṇyamānasya vastunaḥ svabhāvotkarṣastena saṃyuktaṃ samanvitam /
yatra yamakopanibandhanavyasanitvenāpyaucityamaparimlānamityarthaḥ /
tadeva viśeṣaṇāntareṇa viśinaṣṭi---ādyādiniyatasthānaśobhi yat /
ādirādiryeṣāṃ te tathoktāḥ prathamamadhyāntāstānyeva niyatāni sthānāni viśiṣṭāḥ saṃniveśāstaiḥ śobhate bhrājate yattathoktam /
atrādyādayaḥ saṃbandhiśabdāḥ pādādi bhirviśeṣaṇīyāḥ /
sa tu prakāraḥ proktalakṣaṇasaṃpadupeto 'pi bhavan iha nātipratanyate granthe 'sminnātivistāryate /
kutaḥ---śobhāntarābhāvāt /
sthānaniyamavyatiriktasyānyasya śobhāntarasya chāyāntarasyāsaṃbhavādityarthaḥ /
asya ca varṇavinyāsavaicitryavyatirekeṇānyatkiñcidapi jīvitāntaraṃ na paridṛśyate /
tenānantaroktālaṅkṛtiprakārataiva yuktā /
udāharaṇānyatraśiśupālavadhe caturthe sarge samarpakāṇi kānicideva yamakāni, raghuvaṃśe vā vasantavarṇane /
evaṃ padāvayavānāṃ varṇānāṃ vinyāsavakrabhāve vicārite varṇasamudāyātmakasya padasya ca vakrabhāvavicāraḥ prāptāvasaraḥ /
tatra padapūrvārdhasya tāvadvakratāprākārāḥ kiyantaḥ saṃbhavantīti prakramate---
yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā /
saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā pratīyate
lokottaratiraskāraślādhyotkarṣābhidhitsayā /
vācyasya socyate kāpi rūḍhivaicitryavakratā
yatra rūḍherasaṃbhāvyadharmādhyāropagarbhatā pratīyate /
śabdasya niyatavṛttitā nāma dharmo rūḍhirucyate, rohaṇaṃ rūḍhiriti kṛtvā /
sā ca dviprakārā saṃbhavati--niyatasāmānyavṛttitā niyataviśeṣavṛttitā ca /
tena rūḍhiśabdenātra rūḍhipradhānaḥ śabdo 'bhidhīyate, dharmadharmiṇorabhedopacāradarśanāt /
yatra yasmin viṣaye rūḍhiśabdasya asaṃbhāvyaḥ saṃbhāvayitumaśakyo yo dharmaḥ kaścitparispandastasyādhyāropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'bhiprāyo yasya sa tathoktastasya bhāvastattā sā pratīyate pratipādyate /
yatreti saṃbandhaḥ /
saddharmātiśayāropagarbhatvaṃ vā /
saṃścāsau dharmaśca saddharmaḥ vidyamānaḥ padārthasya parispandastasmin yasya kasyacidapūrvasyātiśayasyādbhutarūpasya mahimna āropaḥ samarpaṇaṃ garbho 'prāyo yasya sa tathoktasya bhāvastattvam /
tacca vā yasmin pratīyate /
kena hetunā---lokoktaratiraskāraślādhyotkarṣābhidhitsayā /
lokottaraḥ sarvātiśāyī yastiraskāraḥ khalīkaraṇaṃ ślādhyaśca spṛhaṇīyo ya utkarṣaḥ sātiśayatvaṃ tayorabhidhitsā abhidhātumicchā vaktukāmatā tayā /
kasya vācyasya /
rūḍhiśabdasya vācyo yo 'bhidheyor'thastasya /
socyate kathyate kāpyalaukikī rūḍhivaicitryavakratā /
rūḍhiśabdasyaivaṃvidhena vaicitryeṇavicitrabhāvena vakratā vakrabhāvaḥ /
tadidamatra tātparyam---yatsāmānyavicitrasaṃsparśināṃ śabdānāmanumānavanniyataviśeṣāliṅganaṃ yadyapi svabhāvādeva na kiñcidapi saṃbhavati, tathāpyanayā yuktyā kavivivakṣitaniyataviśeṣaniṣṭhatāṃ nīyamānāḥ kāmapi camatkārakāritāṃ pratipadyante /
yathā
tālā jāanti guṇā jālāte sahiaehi gheppanti /
raikiraṇāṇuggahiāiṃ hāenti kamalāiṃ kamalāiṃ
tadā jāyante guṇā yadā te sahṛdayairgṛhyante /
ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //
iti chāyā /
pratīyate iti kriyāpadavaicitryasyāyamabhiprāyo yadevaṃvidhe viṣaye śabdānāṃ vācakatvena na vyāpāraḥ, api tu vastvantaravatpratītikāritvamātreṇeti yuktiyuktamapyetadiha nātipratanyate /
yasyād dhvanikāreṇa vyaṅgyavyañjakabhāvo 'tra sutarāṃ samarthitastat kiṃ paunaruktyena /
sā ca rūḍhivaicitryavakratā mukyatayā dviprakārā saṃbhavati---yatra rūḍhivācyor'thaḥ svayameva ātmanyutkarṣaṃ nikarṣaṃ vā samāropayitukāmaḥ kavinopanibadhyate, tasyānyo vā kaścidvakteti /
yathā
snigdhaśyāmalakāntiliptaviyato velladvalākā ghanā vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava
atra "rāma'-śabdena "dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayaḥ' "sarvaṃ sahe' iti yadubhābhyāṃ pratipādayituṃ na pāryate, tadevaṃvidhavividhoddīpanavibhāvavibhavasahanasāmarthyakāraṇaṃ duḥsahajanakarājaputrīviraha vyathāvisaṃṣṭhule 'pi samaye nirapatrapaprāṇaparirakṣāvaicakṣaṇyalakṣaṇaṃ saṃjñāpadanibandhanaṃ kimapyasaṃbhāvyamasādhāraṇaṃ krauryaṃ pratīyate /
vaidehītyanena jaladharasamayasundarapadārthasaṃdarśanāsahatvasamarpakaṃ sahajasaukumāryasulabhaṃ kimapi kātaratvaṃ tasyāḥ samarthyate /
etadeva /
ca pūrvasmādviśeṣābhidhāyinaḥ "tu'-śabdasya jīvitam /
vidyamānadharmātiśayādhyāropagarbhatvaṃ yathā
tataḥ prahasyāha punaḥ purandaraṃ vyapetabhīrbhūmipurandarātmajaḥ /
gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalvanirjitya raghuṃ kṛtī bhavān
"raghu'-śabdenātra sarvatrāpratihataprabhāvasyāpi surapatestathāvidhādhyavasāyavyaghātasāmarthyanibandhanaḥ ko 'pi svapauruṣātiśayaḥ pratīyate /
prahasyetyanenaitadevopabṛṃhitam /
anyo vaktā yatra tatrodāharaṇaṃ yathā
ājñā śakraśikhāmaṇipraṇayinī śāstrāṇi cakṣurnavaṃ bhaktirbhūtapatau pinākini padaṃ laṅketi divyā purī /
saṃbhūtirdruhiṇānvaye ca tadaho nedṛgvaro labhyate syāccedeṣa na rāvaṇaḥ kva nu punaḥ sarvatra sarve guṇāḥ
"rāvaṇa'-śabdenātra sakalalokaprasiddhadaśānanadurvilāsavyatiriktamabhijanavivekasadācāraprabhāvasaṃbhogasukhasamṛddhilakṣaṇāyāḥ samastavaraguṇasāmagrīsaṃpadastiraskārakāraṇaṃ kimapyanupādeyatānimittabhūtamaupahatyaṃ pratīyate /
atraiva vidhyamānaguṇātiśayāvyāropagarbhatvaṃ yathā--- rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parām
atra "rāma'-śabdena sakalatribhuvanātiśāyī rāvaṇānucaravismayāspadaṃ śauryātiśayaḥ pratīyate /
eṣā ca rūḍhivaicitryavakratā pratīyamānadharmabāhulyād bahuprakārā bhidyate /
tacca svayamevotprekṣaṇīyam /
yathā
gurvarthamartho śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśādanavāptakāmaḥ /
gato vadānyāntaramityayaṃ me mā bhūtparīvādanavāvatāraḥ
"raghu'-śabdenātra tribhuvanātiśāyyaudā ryātirekaḥ pratīyate /
etasyāṃ vakratāyāmayameva paramārtho yat sāmānyamātraniṣṭhatāmapākṛtya kavivivakṣitaviśeṣapratipādanasāmarthyalakṣaṇaḥ śobhātiśayaḥ samullāsyate /
saṃjñāśabdānāṃ niyatārthaniṣṭhatvāt sāmānyaviśeṣabhāvo na kaścit saṃbhavatīti na vaktavyam /
yasmātteṣāmapyavasthāsahastrasādhāraṇavṛttervācyasya niyatadaśāviśeṣavṛttiniṣṭhatā satkavivivakṣitā saṃbhavatyeva, svaraśrutinyāyena lagnāṃśukanyāyena ceti /
evaṃ rūḍhivakratāṃ vivecya kramaprāptasamanvayāṃ paryāyavakratāṃ vivinakti---
abhidheyāntaratamastasyātiśayapoṣakaḥ /
ramyacchāyāntarasparśāttadalaṅkartumīśvaraḥ
svayaṃ viśeṣaṇenāpi svacchāyotkarṣapeśalaḥ /
asaṃbhāvyārthapātratvagarbhaṃ yaścābhidhīyate
alaṅkāropasaṃskāramanohārinibandhanaḥ /
paryāyastena vaicitryaṃ parā paryāyavakratā
pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ kāvyaviṣaye paryāyastena hetunā yadvaicitryaṃ yo vicitrabhāvo vicchittiviśeṣaḥ sā parā prakṛṣṭā kācideva paryāyavakratetyucyate /
paryāyapradhānaḥ śabdaḥ paryāyo 'bhidhīyate /
tasya caitadeva paryāyaprādhānyaṃ yat sa kadācidvivakṣite vastuni vācakatayā pravartate, kadācidvācakāntaramiti /
tena pūrvoktayā nītyā bahuprakāraḥ paryāyo 'bhihitaḥ, tat kiyantastasya prakārāḥ santītyāha---abidheyāntaratamaḥ /
abidheyaṃ vācyaṃ vastu tasyāntaratamaḥ pratyāsannatamaḥ /
yasmāt paryāyaśabdatve satyapyantaraṅgatvāt sa yathā vivakṣitaṃ vastu vyanakti tathā nānyaḥ kaściditi /
yathā
nābhiyoktum anṛtaṃ tvamiṣyase kastapasviviśikheṣu cādaraḥ /
santi bhūbhṛti hi naḥ śarāḥ pare ye pākramavasūni vajriṇaḥ
atra mahendravācakeṣvasaṃkhyeṣu saṃbhavatsu paryāyaśabdeṣu "vajriṇaḥ' iti prayuktaḥ paryāyavakratāṃ puṣṇāti /
yasmāt satasaṃnihitavajrasyāpi surapaterye parākramavasūni vikramadhanānīti sāyakānāṃ lokottaratvapratītiḥ /
"tapasvi'-śabdo 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ /
yasmāt subhaṭasāyakānāmādaro bahumānaḥ kadācidupapadyate, tāpasamārgaṇeṣu punarakiñcitkareṣu kaḥ saṃrambha iti /
yathā vā
kastavaṃ jñāsyasi māṃ smara smarasi māṃ diṣṭyā kimabhyāgatastvāmunmādayituṃ kathaṃ nanu balāt kiṃ te balaṃ paśya tat /
pasyāmītyabhidhāya pāvakamucā ye locanenaiva taṃ kāntākaṇṭhaniṣaktabāhumadahattasmai namaḥ śūline
atra parameśvare paryāyasahastreṣvapi saṃbhavatsu "śūline' iti yatprayuktaṃ tatrāyamabhiprāyo yattasmai bhagavate namaskāravyatirekeṇa kimanyadabhidhīyate /
yattathāvidhotsekaparityaktavinayavṛtteḥ smarasya kupitenāpi tadabhimatāvalokavyatirekeṇa tena satatasaṃnihitaśūlenāpi kopasamucitamāyudhagrahaṇaṃ nācaritam /
locanapātamātreṇaiva kopakāryakaraṇādbhagavataḥ prabhāvātiśayaḥ paripoṣitaḥ /
ataeva tasmai namo 'stviti yuktiyuktatāṃ pratipadyate /
ayamaparaḥ padapūrvārdhavakratāhetuḥ paryāyaḥ---yastasyātiśayapoṣakaḥ /
tasyābhidheyasyārthasyātiśayamutkarṣa puṣṇāti yaḥ sa tathoktaḥ /
yasmāt sahajasaukumāryasubhago 'pi padārthastena paripoṣitātiśayaḥ sutarāṃ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate /
yathā
saṃbandhī raghubhūbhujāṃ manasijavyāpāradīkṣāgurur gaurāṅgīvadanopamāparicitastārāvadhūvallabhaḥ /
sadyomārjitadākṣiṇātyataruṇīdantāvadātadyuti- ścandraḥ sundari dṛśyatāmayamasau caṇḍī śacūḍāmaṇiḥ
atra paryāyāḥ sahajasaundaryasaṃpadupetasyāpi candramasaḥ sahṛdayahṛdayāhlādakāraṇaṃ kamapyatiśayamūllāsayantaḥ padapūrvārdhavakratāṃ pūṣṇanti /
tathā ca rāmeṇa rāvaṇaṃ nihatya puṣpakena gacchatā sītāyāḥ savistrambhaṃ svairakathāsvetadabhidhīyate yaccandraḥ sundari dṛśyatāmiti, rāmaṇīyakamanohāriṇi sakalalokalocanotsavaścandramā vicāryatāmiti /
yasmāttathāvidhānāmeva tādṛśaḥ samucito vicāragocaraḥ /
saṃbandhī raghubhūbhujāmityanena cāsmākaṃ nāpūrvo bandhurayamityavalokanena saṃmānyatāmiti prakārāntareṇāpi tadviṣayo bahumānaḥ pratīyate /
śiṣṭāśca tadatiśayādhānapravaṇatvamevātmanaḥprathayanti /
tata eva ca prastutamarthaṃ prati pratyekaṃ pṛthaktvenotkarṣaprakaṭanātparyāyāṇāṃ bahūnāmapyapaunaruktyam /
tṛtīye pāde viśeṣaṇavakratā vidyate, na paryāyavakratvam /
ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratānibandhanaḥ---yastadalaṅkarttumīśvaraḥ /
tadabhidheyalakṣaṇaṃ vastu vibhūṣayituṃ yaḥ prabhavatītyarthaḥ /
kasmāt---ramyacchāyāntarasparśāt /
ramyaṃ ramaṇīyaṃ yacchāyāntaraṃ vicchittyantaraṃ śliṣṭatvādi tasya sparśāt,śobhāntarapratīterityarthaḥ /
katham---svayaṃ viśeṣaṇenāpi /
svayamātmanaiva, svaviśeṣaṇabhūtena padāntareṇa vā /
tatra svayaṃ yathā
itthaṃ jaḍe jagati ko nu bṛhatpramāṇa- karṇaḥ karī nanu bhaved dhvanitasya pātram /
ityāgataṃ jhaṭiti yo 'linamunmamātha mātaṅga eva kimataḥ paramucyate 'sau
atra "mātaṅga'-śabdaḥ prastute vāraṇamātre pravartate /
śliṣṭayā vṛttyā caṇḍālalakṣaṇasyāprastutasya vastunaḥ pratītimutpādayan rūpakālaṅkāracchāyāsaṃsparśād gaurvāhīka ityanena nyāyena sādṛśyanibandhanasyopacārasya saṃbhavāt prastutasya vastunastattvamadhyāropayan paryāyavakratāṃ puṣṇāti /
yasmādevaṃvidhe viṣaye prastutasyāprastutena saṃbandhopanibandho rūpakālaṅkāradvāreṇa kadācidupamāmukhena vā /
yathā sa evāyaṃ sa ivāyamiti vā /
eṣa eva ca śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyasya padadhvanerviṣayaḥ, bahuṣu caivaṃvidheṣu satsu vākyadhvanervā /
yathā
kusumasamayayugamupasaṃharannutphullamallikādhavalāṭṭahāso vyajṛmbhata grīṣmābhidhāno mahākālaḥ
yathā
vṛtte 'smin mahāpralayedharaṇīdhāraṇāyādhunātvaṃ śeṣaḥ
iti
atra yugādayaḥ śabdāḥ prastutābhidhānaparatvena prayujyamānāḥ santo 'pyaprastutavastupratītikāritayā kāmapi kāvyacchāyāṃ samunmīlayantaḥ pratīyamānālaṅkāravyapadeśabhājanaṃ bhavanti //
viśeṣaṇena yathā
susnigdhadugdhadhavalorudṛśaṃ vidagdha- mālokya yanmadhuramughdha vilāsadigdham /
bhasmīcakāra madanaṃ nanu kāṣṭhameva tannunamīśa iti vetti purandhrilokaḥ
atra kāṣṭhamiti viśeṣaṇapadaṃ varṇyamānapadārthāpekṣayā manmathasya nīrasatāṃ pratipādayad ramyacchāyāntarasparśiśleṣacchāyāmanojñavinyāsamaparamasmin vastunyaprastute madanābhidhānapādapalakṣaṇe pratītimutpāpayad rūpakālaṅkāracchāyāsaṃsparśāt kāmapi paryāyavakratāmunmīlayati /
ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratāyāḥ kāraṇam---yaḥ svacchāyotkarṣapeśalaḥ /
svasyātmanaśchāyā kāntiryā sukumāratā tadutkarṣeṇa tadatiśayena yaḥ peśalo hṛdayahārī /
tadidamatra tātparyam---yadyapi varṇyamānasya vastunaḥ prakārāntarollāsakatvena vyavasthitistathāpi parispandasaundaryasaṃpadeva sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate /
yathā
itthamutkayati tāṇḍavalīlā- paṇḍitābdhilaharīgurupādaiḥ /
utthitaṃ viṣamakāṇḍakuṭumba- syāṃśubhiḥ smaravatīviraho mām
atrenduparyāyo "viṣamakāṇḍakuṭumba'-śabdaḥ kavinopanibaddhaḥ /
yasmānmṛgāṅkodayadveṣiṇā virahavidhurahṛdayena kenacidetaducyate /
yadayamaprasiddho 'pyaparimlānasamanvayatayā prasiddhatamatāmupanītastena prathamatarollikhitatvena ca cetanacamatkārakāritāmavagāhate /
eṣa ca svacchāyotkarṣapeśalaḥsahajasaundaryasu bhagatvena nūtanollekhavilakṣaṇatvena ca kavibhiḥ paryāyāntaraparihārapūrvakamupavarṇyate /
yathā kṛṣṇakuṭilakeśīti vaktavye yamunākallolavakrālaketi /
yathā vā "gaurāṅgīvadanopamāparicita' ityatravanitādivācakasahastrasadbhāve 'pi gaurāṅgītyabhidhānamatīvaramaṇīyam /
ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratābhidhāyī---alaṃbhāvyārthapātratvagarbhaṃ yaścābidhīyate /
varṇyamānasya saṃbhāvyaḥ saṃbhāvayitumaśakyo yor'thaḥ kaścitparispandastatra pātratvaṃ bhājanatvaṃ garbho 'bhiprāyo yatrābhidhāne tattathāvidhaṃ kṛtvā yaścābhidhīyate bhaṇyate /
yathā
alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktamapyastramito vṛthā syāt /
na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya
atra mahīpāleti rājñaḥ sakalapṛthvīparirakṣaṇakṣamapauruṣasyāpi tathāvidhaprayatnaparipālanīyagurugorūpajīvamātraparitrāṇāsāmarthyaṃ svapne 'pyasaṃbhāvanīyaṃ yattatpātratvagarbhamāmantraṇamupanibaddham /
yathā vā
bhūtānukampā tava cediyaṃ gau- rekā bhavet svastimatī tvadante /
jīvan punaḥ śasvadupaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi
atra yadi prāṇikaruṇākāraṇaṃ nijaprāṇaparityāgamācarasi tadapyayuktam /
yasmāttvadante svastimatī bhavediyamekaiva gauriti tritayamapyanādarāspadam /
jivan punaḥ śaśvatsadaivopaplavebhyo 'narthebhyaḥ prajāḥ sakalabhūtadhātrīvalayavartinīḥ prajānātha pāsi rakṣasi /
pitevetyanādarātiśayaḥ prathate /
tadevaṃ yadyapi suspaṣṭasamanvayo 'yaṃ vākyārthastathāpi tātparyāntaramatra pratīyate /
yasmāt sarvasya kasyācitprajānāthatve sati sadaiva tatparirakṣaṇasyākaraṇamasaṃbhāvyam /
tatpātratvagarbhameva tadabhihitam /
yasmāt pratyakṣaprāṇimātrabhakṣmamāṇaguruhomadhenuprāṇaparirakṣaṇāpekṣānirapekṣasya sato jīvatastavānena nyāyena kadācidapi prijāparirakṣaṇaṃ manāgapi na saṃbhāvyata iti pramāṇopapannam /
tadidamuktam
pramāṇavattvādāyātaḥ pravāhaḥ kena vāryate
iti /
atrābhidhānapratītigocarīkṛtānāṃ padārthānāṃ parasparapratiyogitvamudāharaṇapratyudāharaṇanyāyenānusaṃdheyam /
ayamaparaḥ paryāyaprakāraḥ padapūrvārdhavakratāṃ vidadhāti---alaṅkāropasaṃskāramanohārinibandhanaḥ /
atra "alaṅkāropasaṃskāra' śabde tṛtīyāsamāsaḥ ṣaṣṭhīsamāsaśca karaṇīyaḥ /
tenārthadvayamabhihitaṃ bhavati /
alaṅkāreṇa rūpakādinopasaṃskāraḥ śobhāntarādhānaṃ yattena manohāri hṛdayarañjakaṃ nibandhanamupanibandho yasya sa tathoktaḥ /
alaṅkārasyotprekṣāderupasaṃskāraḥ śobhāntarādhānaṃ ceti vigṛhya /
tatra tṛtīyāsamāsapakṣodāharaṇaṃ yathā
yo līlātālavṛnto rahasi nirupadhiryaśca kilīpradīpaḥ kopakrīḍāsu yo 'straṃ daśanakṛtarujo yo 'dharasyaikasekaḥ /
ākalpe darpaṇa yaḥ śramaśayanavidho yaśca gaṇḍopadhānaṃ devyāḥ sa vyāpadaṃ vo haratu harajaṭākandalīpuṣpaminduḥ
atra tālavṛntādikāryasāmānyādabhedopacāranibandhano rūpakālaṅkāravinyāsaḥ sarveṣāmeva paryāyāṇāṃ śobhātiśayakāritvenopanibaddhaḥ /
ṣaṣṭhīsamāsapakṣodāharaṇaṃ yathā
devi tvanmukhapaṅkajena śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā /
paśyābjāni vinirjitāni sahasā gacchanti vicchāyatām
atra svarasasaṃpravṛttasāyaṃsamayasamucitā saroruhāṇāṃ vicchāyatāpratipattirnāyakena nāgarakatayā vallabhopalālanāpravṛttena tannidarśanopakramaramaṇīyatvamukhena nirjitānīveti pratīyamānotprekṣālaṅkārakāritvena pratipādyate /
etadeva ca yuktiyuktam /
yasmātsarvasya kasyacitpaṅkajasya śaśāṅkaśobhātiraskārakāritā pratipadyate /
tvanmukhapaṅkajena punaḥ śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā nyāyato nirjitāni santi vicchāyatāṃ gacchantīveti pratīyamānasyotprekṣālakṣaṇasyālaṅkārasya śobhātiśayaḥ samullāsyate /
evaṃ paryāyavakratāṃ vicārya kramasamucitāvasarāmupacāravakratāṃ vicārayati---
yatra dūrāntare 'nyasmātsāmānyamupacaryate /
leśenāpi bhavat kāñcidvaktumudriktavṛttitām
yanmūlā sarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ /
upacārapradhānāsau vakratā kāciducyate
asau kācidapūrvā vakratocyate vakrabhāvo 'bhidhīyate /
kīdṛśī---upacārapradhānā /
upacaraṇamupacāraḥ sa eva pradhānaṃ yasyāḥ sā tathoktā /
kiṃsvarūpā---yatra yasyāmanyasmātpadārthāntarāt prastutatvādvarṇyamāne vastuni sāmānyamupacaryate sādhāraṇo dharmaḥ kaścidvaktumabhipretaḥ samāropyate /
kasmin varṇyamāne vastuni---dūrāntare /
dūramanalpamantaraṃ vyavadhānaṃ yasya tattathoktaṃ tasmin /
nanu ca vyavadhānamamūrtatvādvarṇyamānasya vastuno deśavihitaṃ tāvanna saṃbhavati /
kālavihitamapi nāstyeva, tasya kriyāviṣayatvāt /
kriyāsvarūpaṃ kārakasvarūpaṃ cetyubhayātmakaṃ yadyapi varṇyamānaṃ vastu, tathāpi deśakālavyavadhānenātra na bhavitavyam /
yasmātpadārthānāmanumānavat sāmānyamātrameva śabdairviṣayīkartuṃ pāryate, na viśeṣaḥ /
tatkathaṃ dūrāntaratvamupapadyate ? satyametat, kintu "dūrāntara'-śabdo mukhyatayā deśakālaviṣaye viprakarṣe pratyāsattivirahe vartamāno 'pyupacārāt svabhāvaviprakarṣe vartate /
so 'yaṃ svabhāvaviprakarṣo viruddhadharmādhyāsalakṣaṇaḥ padārthānām /
yathā mūrtimattvamamūrtatvāpekṣayā, dravatvaṃ ca ghanatvāpekṣayā, cetanatvamacetanatvāpekṣayeti /
kīdṛk tatsāmānyam---leśenāpi bhavat /
manāṅmātreṇāpi sat /
kimartham ---kāñcidapūrvāmudriktavṛttitāṃ vaktuṃ sātiśayaparispandatāmabhidhātum /
yathā
snigdhaśyāmalakāntiliptaviyataḥ
atra yathā buddhipūrvakāriṇaḥ keciccetanavarṇacchāyātiśayotpādanecchayā kenacidvidyamānalepanaśaktinā mūrtena nīlādinā rañjanadravyaviśeṣeṇa kiñcideva lepanīyaṃ mūrtimadvastu vastraprāyaṃ limpanti, tadvadeva tatkāritvasāmānyaṃ manāṅmātreṇāpi vidyamānaṃ kāmapyudriktavṛttitāmabhidhātumupacārāt snigdhaśyāmalayā kāntyā liptaṃ viyad dyaurityupanibaddham /
"snigdha'-śabdo 'pyupacāravakra eva /
yathā mūrtaṃ vastu sparśasaṃvedyaṃ sneha naguṇayogāt snigdhamityucyate, tathaiva kāntiramūrtāpyupacārāt snigdhetyuktā /
yathā vā
gacchantīnāṃ ramaṇavasatiṃ yoṣitāṃ tatra naktaṃ ruddhāloke narapatipathe sūcibhedyaistamobhiḥ /
saudāminyā kanakanikaṣasnigdhayā darśayorvoṃ toyotsargastanitamukharo māsma bhūrviklavāsatāḥ
atrāmūrtānāmapi tamasāmatibāhulyād ghanatvānmūrtasamucitaṃ sūcibhedyatvamupacaritam /
yathā vā
gaaṇaṃ ca mattamehaṃ dhārāluliajjuṇāiṃ a vaṇāiṃ /
ṇirahaṅkāramiaṅkā haranti ṇīlāo a ṇisāo
gaganaṃ ca mattameghaṃ dhārālulitārjunāni ca vanāni /
nirahaṅkāramṛgāṅkā haranti nīlāśca niśāḥ //
iti chāyā /
atra mattatvaṃ nirahaṅkāratvaṃ ca cetanadharmasāmānyamupacaritam /
so 'yamupacāravakratāprakāraḥ satkavipravāhe sahastraśaḥ saṃbhavatīti sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyaḥ ataeva ca pratyāsannāntare 'sminnupacāre na vakratāvyavahāraḥ, yathā gaurvāhīka iti /
idamaparamupacāravakratāyāḥ svarūpam---yanmūlā sarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ /
yā mūlaṃ yasyāḥ sā tathoktā /
rūpakamādiryasyāḥ sā tathoktā /
kā sā---alaṅkṛtiralaṅkaraṇaṃ rūpakaprabhṛtiralaṅkāravicchittirityarthaḥ /
kīdṛśī---sarasollekhā /
sarasaḥ sāsvādaḥ sacamatkṛtirullekhaḥ samunmeṣoyasyāḥ sā tathoktā /
samānādhikaraṇayoratra hetuhetumadbhāvaḥ, yathā
atiguravo rājamāṣā na bhakṣyā iti
yanmūlā satī rūpakādiralaṅkṛtiḥ sarasollekhā /
tena rūpakāderalaṅkaraṇakalāpasya sakalasyaivopacāravakratā jīvitamityarthaḥ /
nanu ca pūrvasmādupacāravakratāprakārādetasya ko bhedaḥ ? pūrvasmin svabhāvaviprakarṣāt sāmānyena manāṅmātrameva sāmyaṃ samāśritya sātiśayatvaṃ pratipādayituṃ taddharmamātrādhyāropaḥ pravartate, etasmin punaradūraviprakṛṣṭasādṛśyasamudbhavapratyāsattisamucitatvādabhedopacāranibandhanaṃ tattvamevādhyāropyate /
yathā
satsve kālaśravaṇotpaleṣu senāvanālīviṣapallaveṣu /
gāmbhīryapātālaphaṇīśvareṣu saṅgeṣu ko vā bhavatāṃ murāriḥ
atra kālaśravaṇotpalādisādṛśyajanitapratyāsattivihatamabhedopacāranibandhanaṃ tattvamāropitam /
"ādi'-grahaṇādaprastutapraśasāprakārasya kasyacidanyāpadeśalakṣaṇasyopacāravakrataiva jīvitatvena lakṣyate /
tathā ca kimapi padārthāntaraṃ prādhānyena pratīyamānatayā cetasi nidhāya tathāvidhalakṣaṇasāmyasamanvayaṃ samāśritya padārthāntaramabhidhīyamānatāṃ prāpayantaḥ prāyaśaḥ kavayo dṛśyante /
yathā
anardhaḥ ko 'pyantasvava hariṇa hevākamahimā sphuratyekasyaiva tribhuvanacamatkārajanakaḥ /
yadindormūrtiste divi viharaṇāraṇyavasudhā sudhāsārasyandī kiraṇanikaraḥ śaṣpakavalaḥ
atra lokottaratvalakṣaṇamubhayānuyāyi sāmānyaṃ samāśritya prādhānyena vivakṣitasya vastunaḥ pratīyamānavṛtterabhedopacāranibandhanaṃ tattvamadhyāropitam /
tathā caitayordūyorapyalaṅkārayostulye 'pyupacāravakratājīvitattve vācyatvamekatra pratīyamānatvamaparasmin svarūpabhedasya nibandhanam /
etaccobhayorapi svalakṣaṇavyākhyānāvasare sutarāṃ samunmīlyate /
evamupacāravakratāṃ vivecya samānantaraprāptāvakāśāṃ viśeṣaṇavakratāṃ vivinakti /
viśeṣaṇasya māhātmyāt kriyāyāḥ kārakasya vā /
yatrollasati lāvaṇyaṃ sā viśeṣaṇavakratā
sā viśeṣaṇavakratā viśeṣaṇavakratvavicchittirabhidhīyate /
kīdṛśī---yatra yasyāṃ lāvaṇyamullasati rāmaṇīyakamudbhidyate /
kasya---kriyāyāḥ kārakasya vā /
kriyālakṣaṇasya vastunaḥ kārakalakṣaṇasya vā /
kasmāt---viśeṣaṇasya māhātmyāt /
etayoḥ pratyekaṃ yadviśeṣaṇaṃ bhedakaṃ padārthāntaraṃ tasya sātiśayatvāt /
bhāvasvabhāva saukumāryasamullāsakatvamalaṅkāracchāyātiśayaparipoṣakatvam ca /
yathā
śramajalasekajanitanavalikhitanakhapadadāhamūrchitā vallabharabhasalulitalalitālakavalayacayārdhanihnutā /
smararasavividhavihitasuratakramaparimalanatrapālasā jayati niśātyaye yuvatidṛk tanumadhumadaviśadapāṭalā
yathā vā
karantarālīnakapolabhittir bāṣpocchalatkūṇitapatralekhā /
śrotrāntare piṇḍitacittavṛttiḥ śṛṇoti gītadhvanimatra tanvī
yathā vā
śuciśītalacandrikāplutāściraniḥśabdamanoharā diśaḥ /
praśamasya manobhavasya vā hṛdi kasyā pyatha hetutāṃ yayuḥ
kriyāviśeṣaṇavakratvaṃ yathā
sasmāra vāraṇapatirvinimīlitākṣaḥ svecchāvihāravanavāsamahotsavānām
atra sarvatraivasvabhāvasaundaryasamullāsakatvaṃ viśeṣaṇānām /
alaṅkāracchāyātiśayaparipoṣakatvaṃ viśeṣaṇasya yathā
śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā
etadeva viśeṣaṇavakratvaṃ nāma prastutaucityānusāri sakalasatkāvyajīvitatvena lakṣyate, yasmādanenaiva rasaḥ parāṃ paripoṣapadavīmavatāryate /
yathā
karāntarālīna iti
svamahimnā vidhīyante yena lokottaraśriyaḥ /
rasasvabhāvālaṅkārāstadvidheyaṃ viśeṣaṇam
(iti) antaraślokaḥ //
evaṃ viśeṣaṇavakratāṃ vicārya kramasamarpitāvasarāṃ saṃvṛtivakratāṃ vicārayati---
yatra saṃvriyate vastu vaicitryasya vivakṣayā /
sarvanāmādibhiḥ kaiścit soktā saṃvṛtivakratā
soktā saṃvṛtivakratā---yā kilaivaṃvidhā sā saṃvṛtivakratetyuktā kathitā /
saṃvṛtyā vakratā saṃvṛtipradhānā veti samāsaḥ /
yatra yasyāṃ vastu padārthalakṣaṇaṃ savriyate samācchādyate /
kena hetunā---vaicitryasya vivakṣayā vicitrabhāvasyābhidhānecchayā, yayā padārtho vicitrabhāvaṃ samāsādayatītyarthaḥ /
kena saṃvriyate---sarvanāmādibhiḥ kaiścit /
sarvasya nāma sarvanāma tadādiryeṣāṃ te tathoktāstaiḥ kaiścidapūrvairvācakairityarthaḥ /
atra bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti /
yatra kimapi sātiśayaṃ vastu vaktuṃ śakyamapi sākṣādabhidhānādiyattāparicchinnatayā parimitaprāyaṃ mā pratibhāsatāmiti sāmānyavācinā sarvanāmnā samācchādya tatkāryābhidhāyinā tadatiśayābhidhānapareṇa vākyāntareṇa pratītigocaratāṃ nīyate /
yathā
tatpitaryatha parigrahalipsau sa vyadhatta karaṇīyamaṇīyaḥ /
puṣpacāpaśikharasthakapolo manmathaḥ kimapi yena nidadhyau
atra sadācārapravaṇatayā gurubhaktibhāvitāntaḥ karaṇo lokottaraudāryaguṇayogādvividhaviṣayopabhogavitṛṣṇamanā nijendriyanigrahamasaṃbhāvanīyamapi śāntanavo vihitavānityabhidhātuṃ śakyamapi sāmānyābhidhāyinā sarvānāmnācchādyottarārdhena kāryāntarābhidhāyinā vākyāntareṇa pratītigocaratāmānīyamānaṃ kāmapi camatkārakāritāmāvahati /
ayamaparaḥ prakāro yatra svaparispandakāṣṭhādhirūḍheḥ sātiśayaṃ vastu vacasāmagocara iti prathayituṃ sarvānāmnā samācchādya tatkāryābhidhāyinā tadatiśayavācinā vākyāntareṇa samunmīlyate /
yathā
yāte dvāravatī tadā madhuripau taddattakampānatāṃ kālindījalakelivañjulalatāmālambaya sotkaṇṭhayā /
tad gītaṃ gurubāṣpagadgadalasattārasvaraṃ rādhayā yenāntarjalacāribhirjalacarairapyutkamutkūjitam
atra sarvanāmnā saṃvṛtaṃ vastu tatkāryābhidhāyinā vākyāntareṇa samunmīlya sahṛdayahṛdayahāritāṃ prāpitam /
yathā vā
taha ruṇṇaṃ kaṇha visāhīāe rohagaggaragirāe /
jaha kassa vi jammasae vi koi mā vallaho hou
tathai ruditaṃ kṛṣṇa viśākhayā rodhagadgadagirā /
yathā kasyāpi janmaśate 'pi ko 'pi mā vallabho bhavatu //
iti chāyā /
atra pūrvārdhe saṃvṛtaṃ vastu rodanalakṣaṇaṃ tadatiśayābhidhāyinā vākyāntareṇa kāmapi tadvidāhlādakāritāṃ nītam /
idamaparamatra prakārāntaraṃ yatra sātiśayasukumāraṃ vastu kāryātiśayābhidhānaṃ vinā saṃvṛtimātraramaṇīyatayā kāmapi kāṣṭhamadhiropyate /
yathā
darpaṇe ca paribhogadarśinī pṛṣṭhataḥ praṇayino niṣeduṣaḥ /
vīkṣya bimbamanubimbamātmanaḥ kāni kāni na cakāra lajjayā
ayamaparaḥ prakāro yatra svānubhasaṃvedanīyaṃ vastu vacasā vaktumaviṣaya iti khyāpayituṃ saṃvriyate /
yathā
tānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti
iti /
pūrvameva vyākhyātam /
idamapi prakārāntaraṃ saṃbhavati yatra parānubhasaṃvedyasya vastuno vakturagocaratāṃ pratipādayituṃ saṃvṛtiḥ kriyate /
yathā
manmathaḥ kimapi yena nidadhyau
atra hi tribhuvanaprathitapratāmahimā tathāvidhaśaktivyāghātaviṣaṇṇacetāḥ kāmaḥ kimapi svānubhavasamucitamacintayaditi /
idamaparaṃ prakārāntaramatra vidyate ---yatra svabhāvena kavivivakṣayā vā kenacidaupahatyena yuktaṃ vastu mahāpātakamiva kīrtanīyatāṃ nārhatīti samarpayituṃ saṃvriyate /
yathā
durvacaṃ tadatha māsma bhūnmṛga- stvayyasau yadakariṣyadojasā /
nainamāśu yadi vāhinīpatiḥ pratyapatsyata śitena patriṇā
yathā vā
nivāryatāmāli kimapyayaṃ vaṭuḥ punarvivakṣuḥ sphuritottarādharaḥ /
na kevalaṃ yo mahato 'pabhāṣate śṛṇoti tasmādapi yaḥ sa pāpabhāk
atrārjunamāraṇaṃ bhagavadapabhāṣaṇaṃ ca na kīrtanoyatāmarhatīti saṃvaraṇena ramaṇīyatāṃ nītamiti /
vivakṣayo pahataṃ yathā
so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ
iti /
prathamameva vyākhyātam /
eva saṃvṛtivakratāṃ vicārya pratyayavakratāyāḥ ko 'pi prakāraḥ padamadhyāntarbhūtatvādihaiva samucitāvasarastasmāttadvicāramācarati---
prastutaucityavicchittiṃ svamahimnā vikāsayan /
pratyayaḥ padamadhye 'nyāmullāsayati vakratām
kaścit pratyayaḥ kṛdādiḥ padamadhyavṛttiranyāmapūrvāṃ vakratāmullāsayati vakrabhāvamuddīpayati /
kiṃ kurvan---prastutasya varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasya vicchittimupaśobhāṃ vikāsayan samullāsayan /
kena---svamahimnā nijotkarṣeṇa /
yathā
velladvalākā ghanāḥ
yathā vā
snihyatkaṭākṣe dṛśau iti
atra vartamānakālābhidhāyī śatṛpratyayaḥ kāmapyatītānāgatavibhramavirahitāṃ tātkālikaparispandasundarīṃ prastutaucityavicchittimullā sayan sahṛdayahṛdayahāriṇīṃ pratyayavakratāmāvahati /
idānīmetasyāḥ prakārāntaraṃ paryālocayati---
āgamādiparispandasundaraḥ śabdavakratām /
paraḥ kāmapi puṣṇāti bandhacchāyāvidhāyinīm
paro dvitīyaḥ pratyayaprakāraḥ kāmapyapūrvāṃ śabdavakratāmābadhnāti vācakavakratāṃ vidadhāti /
kīdṛk---āgamādiparispandasundaraḥ /
āgamo mumādirādiryasya sa tathoktaḥ, tasyāgamādeḥ parispandaḥ svavilasitaṃ tena sundaraḥ sukumāraḥ /
kīdṛśīṃ śabdavakratām---bandhacchāyāvidhāyinīṃ saṃniveśakāntikāriṇīmityarthaḥ /
yathā
jāne sakhyāstava mayi manaḥ saṃbhṛtasnehamasmā- ditthaṃbhūtāṃ prathamavirahe tāmahaṃ tarkayāmi /
vācālaṃ māṃ na khalu subhagaṃmanyabhāvaḥ karoti pratyakṣaṃ te nikhilamacirād bhrātaruktaṃ mayā yad
yathā ca
dāho 'mbhaḥ prasṛtiṃpacaḥ iti
yathā ca
pāyaṃ pāyaṃ kalācīkṛtakadalidalam
iti /
atra subhagaṃmanyabhāvaprabhṛtiṣu śabdeṣu mumādiparispandasundarāḥ saṃniveśacchāyāvidhāyinī vācakavakratāṃ pratyayāḥ puṣṇanti /
evaṃ prasaṅgasamucitāṃ padamadhyavartipratyayavakratāṃ vicārya samanantarasaṃbhavinīṃ vṛttivakratāṃ vicārayati---
avyayībhāvamukhyānāṃ vṛttīnāṃ ramaṇīyatā /
yatrollasati sā jñeyā vṛttivaicitryavakratā
sā vṛttivaicitryavakratā jñeyā boddhavyā /
vṛttīnāṃ vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ sajātīyāpekṣayā saukumāryotkarṣastena vakratā vakrabhāvavicchittiḥ /
kīdṛśī---ramaṇīyatā yatrollasati /
rāmaṇīyakaṃ yasyāmudbhidyate /
kasya---vṛttīnām /
kāsām---avyayībhāvamukyānām /
avyayībhāvaḥ samāsaḥ mukhyaḥ pradhānabhūto yāsaṃ tāstathoktāstāsāṃ samāsataddhitasubdhātuvṛttīnāṃ vaiyākaraṇaprasiddhānām /
tadayamatrārthaḥ---yatra svaparispandasaundaryametāsāṃ samucitabhittibhāgopanibandhādabhivyaktimāsādayati /
yathā
abhivyaktiṃ tāvad bahiralabhamānaḥ kathamapi sphurannantaḥ svatmanyadhikatarasaṃmūrchitataraḥ /
manojñāmudvṛttasmaraparimala spandasubhagā- maho datte śobhāmadhimadhu latānāṃ navarasaḥ
atra "adhimadhu'-śabde vibhaktyarthavihitaḥ samāsaḥ samayābhidhāyyapi viṣayasaptamīpratītimutpādayan "navarasa'-śabdasya śloṣacchāyācchuraṇavaicitryamunmīlayati /
etadvṛttivirahite vinyāsāntare vastupratītau satyāmapi na tādṛktadvidāhlādakāritvam /
udvṛtta-parimalaspanda-subhaga-śabdanāmupacāravakratvaṃ parisphuradvibhāvyate /
yathā ca
ā svarlokāduraganagaraṃ nūtanālokalakṣmīṃ- vyātanvadbhiḥ kimiva sitatāṃ ceṣṭitaiste na nītam /
apyetāsāṃ dayitavirahe vidviṣatsundarīṇāṃ yairānītā nakhapadamayī maṇḍanā pāṇḍimānam
atra pāṇḍutva-pāṇḍutā-pāṇḍubhāva-śabdebhyaḥ pāṇḍima-śabdasya kimapi vṛttivaicitryavakratvaṃ vidyate /
yathā ca
kāntyonmīlati siṃhalīmukharucāṃ cūrṇābhiṣekollasa- llāvaṇyāmṛtavāhinirjharajuṣāmācāntibhiścandramāḥ /
yenāpānamahotsavavyatikareṣvekātapatrāyyate devasya tridaśādhipāvadhijagajjiṣṇormanojanmanaḥ
atra subdhātuvṛtteḥ samāsavṛtteśca kimapi vakratāvaicitryaṃ parisphurati /
evaṃ vṛttivakratāṃ vicārya padapūrvārdhabhāvinīmucitāvasarāṃ bhāvavakratāṃ vicārayati---
sādhyatāmapyanādṛtya siddhatvenābhidhīyate /
yatra bhāvo bhavedeṣā bhāvavaicitryavakratā
eṣā varṇitasvarūpā bhāvavaicitryavakratā bhavatyasti /
bhāvo dhātvartharūpastasyai vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ prakārāntarābhidhānavyatireki rāmaṇīyakaṃ tena vakratā vakratvavicchittiḥ /
kīdṛśī---yatra yasyāṃ bhāvaḥ siddhatvena pariniṣpannatvenābhidhīyate bhaṇyate /
kiṃ kṛtvā---sādhyatāmapyanādṛtya niṣpādyamānatāṃ prasiddhāmapyavadhīrya /
tadidamatra tātparyam---yat sādhyatvenābhidhānādapariniṣpatteḥ prastutasyārthasya durbalaḥ paripoṣaḥ tasmāt siddhatvenābhidhānaṃ pariniṣpannatvātparyāptaṃ prakṛtārthaparipoṣamāvahati /
yathā
śvāsāyāsamalīmasādhararucerdeḥ kandalītānavāt keyūrāyitamaṅgadaiḥ pariṇataṃ pāṇḍimni gaṇḍatviṣā /
asyāḥ kiṃ ca vilocanotpalayugenātyantamaśrustrutā tāraṃ tādṛgapāṅgayoraruṇitaṃ yenotpratāpaḥ smaraḥ
atra bhāvasya siddhatvenābhidhānamatīva camatkārakāri /
evaṃ bhāvavakratāṃ vicārya prātipadikāntarvartinīṃ liṅgavakratāṃ vicārayati---
bhinnayorliṅgayoryasyāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ /
kāpi śobhābhyudetyeṣā liṅgavaicitryavakratā
eṣā kathitasvarūpā liṅgavaicitryavakratā stṣādivicitrabhāvavakratāvicchittiḥ /
bhavatīti saṃbandhaḥ, kriyāntarābhāvāt kīdṛśī---yasyāṃ yatra bhinnayorvibhaktasvarūpayorliṅgayordvayoḥ sāmānādhikaraṇyatastulyāśrayatvādekadravyavṛttitvāt kāpyapūrvā śobhābhyudeti kāntirullasati /
yathā
yasyāropaṇakarmaṇāpi bahavo vīravrataṃ tyājitāḥ kāryaṃ puṅkhitabāṇamīśvaradhanustaddorbhirebhirmayā /
strīratnaṃ tadagarbhasaṃbhavamito labhyaṃ ca līlāyitā tenaiṣā mama phullapaṅkajavanaṃ jātā dṛśāṃ viṃśatiḥ
yathā vā
nabhasvatā lāsitakalpavallī pravālabālavyajanena yasya /
uraḥ sthale 'kīryata dakṣiṇena sarvāspadaṃ saurabhamaṅgarāgaḥ
āyojya mālāmṛtubhiḥ prayatna- saṃpāditāṃmaṃsataṭe 'sya cakre /
karāravindaṃ makarandabindu- syandi śriyā vibhramakarṇapūraḥ
iyamaparā ca liṅgavaicitryavakratā---
sati liṅgāntare yatra strīliṅgaṃ ca prayujyate /
śobhāniṣpattaye yasmānnāmaiva strīti peśalam
yatra yasyāṃ liṅgāntare satyanyasmin saṃbhavatyapi liṅge strīliṅgaṃ prayujyate nibadhyate /
anekaliṅgatve 'pi padārthasya strīliṅgaviṣayaḥ prayogaḥ kriyate /
kimartham---śobhāniṣpattaye kāntisampattaye /
kasmāt kāraṇāt---yasmānnāmaiva strīti peśalam /
strītyabhidhānameva hṛdayahāri /
vicchityantareṇa rasādiprayojana yogyatvāt /
udāharaṇaṃ
yatheyaṃ grīṣmoṣmavyatikaravatī pāṇḍurabhidā mukhodbhinnamlānānilataralavallīkisalayā /
taṭī tāraṃ tāmyatyatiśaśiyaśāḥ ko 'pi jalada- stathā manye bhāvī bhuvanavalayākrāntisubhagā
atra triliṅgatve satyapi "taṭa'-śabdasya, saukumāryāt strīliṅgameva prayuktam /
tena vicchintyantareṇa bhāvī nāyakavyavahāraḥ kaścidāsūtrita ityatīva ramaṇīyatvādvakratāmāvahati //
idamaparametasyāḥ prakārāntaraṃ lakṣayati---
viśiṣṭaṃ yojyate liṅgamanyasmin saṃbhavatyapi /
yatra vichittaye sānyā vācyaucityānusārataḥ
sā coktasvarūpā anyā aparā liṅgavakratā vidyate /
yatra yasyāṃ viśiṣṭaṃ yojyate liṅgatrayāṇāmekatamaṃ kimapi kavivivakṣayā nibadhyate /
katham---anyasmin saṃbhavatyapi, liṅgāntare vidyamāne 'pi /
kimartham---vicchittaye śobhāyai /
kasmāt kāraṇāt---vācyaucityānusārataḥ /
vācyasya varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasyānusaraṇamanusārastasmāt /
padārthaucityamanusṛtyetyarthaḥ /
yathā
tvaṃ rakṣasā bhīru yato 'panītā taṃ mārgametāḥ kṛpayā latā me /
adarśayan vaktumaśaknuvantyaḥ śākhābhirāvarjitapallavābhiḥ
atra sītayā saha rāmaḥ puṣpakenāvataraṃstasyāḥ svayameva tadvirahavaidhuryamāvedayati---tattvaṃ rāvaṇena tathāvidhatvarāparatantracetasā mārge yasminnapanītā tatra tadupamardavaśāttathāvidhasaṃsthānayuktatvaṃ latānāmunmukhatvaṃ mama tvanmārgānumānasya nimittatāmāpannamiti vastu vicchittyantareṇa rāmeṇa yojyate /
yathā---he bhīru svābhāvikasaukumāryakātarāntaḥ karaṇe, rāvaṇena tathāvidhakrūrakarmakāriṇā yasminmārge tvamapanītā tametāḥ sākṣātkāraparidṛśyamānamūrtayo latāḥ kila mamādarśa yanniti /
tanmārgapradarśanaṃ paramārthatastāsāṃ niścetanatayā na saṃbhāvyata iti pratīyamānavṛttirutprekṣālaṅkāraḥ kaverabhimataḥ /
yathā---tava bhīrutvaṃ rāvaṇasya krauryaṃ mamāpi tvatparitrāṇaprayatnaparatāṃ paryālocya strīsvabhāvādārdrahṛdayatvena samucitasvaviṣayapakṣapātamāhātmyādetāḥ kṛpayaiva mama mārgapradarśanamakurvanniti /
kena karaṇabhūtena---śākhābhirāvarjitapallavābhiḥ /
yasmādvāgindriyavarjitatvādvaktumaśaknuvantyaḥ /
yatkila ye kecidajalpanto mārgapradarśanaṃ prakurvanti te tadunmukhībhūtahastapallavairbāhubhirityetadatīva yuktiyuktam /
tathā cātraiva vākyāntaramapi vidyate
mṛgyaśca darbhāṅkuranirvyapekṣā- stavāgatijñaṃ samabodhayanmām /
vyāpārayantyo dikhi dakṣiṇasyā- mutpakṣmarājīni vilocanāni
hariṇyaśca māṃ samabodhayan /
kīdṛśam---tavāgatijñam, latāpradarśitamārgamajānantam /
tatastāḥ mamyagabodhayanniti, yatastāstadapekṣayā kiñcitprabuddhā iti /
tāśca kīdṛśyaḥ---tathāvidhavaiśasasaṃdarśanavaśād duḥkhitatvena parityaktatṛṇagrāsāḥ /
kiṃ kurvāṇāḥ---tasyāṃ diśi nayanāni samarpayantyaḥ /
kīdṛśāni---ūrdhvokṛtapakṣmapaṅktīni /
tadevaṃ tathāvidhasthānakayuktatvena dakṣiṇāṃ diśamantarikṣeṇa nīteti saṃjñayā nivedayantyaḥ /
atra vṛkṣamṛgādiṣu liṅgāntareṣu saṃbhavatsvapi strīliṅgameva padārthaucityānusāreṇa cetanacamatkārakāritayā kaverabhipretam /
tasmāt kāmapi vakratāmāvahati /
evaṃ prātipadikalakṣaṇasya subantasaṃbhavinaḥ padapūrvārdhasya yathāsaṃbhavaṃ vakrabhāvaṃ vicāryedānīmubhayorapi suptiṅantayordhātusvarūpaḥ pūrvabhāgo yaḥ saṃbhavati tasya vakratāṃ vicārayati /
tasya ca kriyāvaicitryanibandhanageva vakratvaṃ vidyate /
tasmāt kriyāvaicitryasyaiva kīdṛśāḥ kiyantaśca prakārāḥ saṃbhavantīti tatsvarūpanirūpaṇārthamāha---
kartturatyantaraṅgatvaṃ kartrantaravicitratā /
svaviśeṣaṇavaicitryamupacāramanojñatā
karmādisaṃvṛtiḥ pañca prastutaucityacāravaḥ /
kriyāvaicitryavakratvaprakārāsta ime smṛtāḥ
kriyāvaicitryavakratvaprikārā dhātvarthavicitrabhāvavakratāprabhedāsta ime smṛtā varṇyamānasvarūpāḥ kīrtitāḥ /
kiyantaḥ pañca pañcasaṃkhyāviśiṣṭāḥ /
kīdṛśāḥ---prastutaucityacāravaḥ /
prastutaṃ varṇyamānaṃ vastu tasya yadaucityamucitabhāvastena cāravo ramaṇīyāḥ /
tatra prathamastāvat prakāro yat---karturatyantaraṅgatvaṃ nāma /
kartuḥ svatantratayā mukhyabhūtasya kārakasya kriyāṃ prati nirvartayituryadatyantaraṅgatvam atyantamāntaratamyam /
yathā
cūḍāratnaniṣaṇṇadurvahajagadbhāronnamatkandharo dhattāmuddhuratāmasau bhagavataḥ śeṣasya mūrdhā param /
svairaṃ saṃspṛśatīṣadapyavanatiṃ yasmin luṭhantyakramaṃ śūnye nūnamiyanti nāma bhuvanānyuddāmakampottaram
atroddhuratā dhāraṇalakṣaṇakriyā kartuḥ phaṇīśvaramastakasya prastutaucityamāhātmyādantarbhāvaṃ yathā bhajate tathā nānyā kāciditi kriyāvaicitryavakratāmāvahati /
yathā vā
kiṃ śobhitāhamanayeti pinākapāṇeḥ pṛṣṭasya pātu paricumbanamuttara vaḥ
atra cumbanavyatirekeṇa bhagavatā tathāvidhalokottaragaurī śobhātiśayābhidhānaṃ na kenacit kriyāntareṇa kartuṃ pāryata iti kriyāvaicitryanibandhanaṃ vakrabhāvamāvahati /
yathā ca
ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaiparicumbiaṃ jaai
rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitaṃ jayati //
iti chāyā /
yathā vā siḍhiliacāo jaai maaraddhao
śithilīkṛtacāpo jayati makaradhvajaḥ //
iti chāyā /
etayorvaicitryaṃ pūrvameva vyākhyātam /
ayamaparaḥ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakāraḥ---kartrantaravicitratā /
anyaḥ kartā kartrantaraṃ tasmādvicitratā vaicitryam /
prastutatvāt sajātīyatvācca kartureva /
etadeva ca tasya vaicitryaṃ yad kriyāmeva kartrantarāpekṣayā vicitrasvarūpāṃ saṃpādayati /
yathā
naikatra śaktiviratiḥ kvacidasti sarve bhāvāḥ svabhāvapariniṣṭhitatāratamyāḥ /
ākalpamaurvadahanena nipīyamāna- mambhodhimekaculakena papāvagastyaḥ
atraikaculakenāmbhodhipānaṃ satatādhyavasāyābhāyāsakāṣṭhādhirūḍhiprauḍhatvādvāḍavāgneḥ kimapi kriyāvaicitryamudvahat vakratāmunmīlayati /
yathā vā
prapannārticchido nakhāḥ
yathā vā
sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ
etayorvaicitryaṃ pūrvameva pradarśitam /
ayamanyaḥ kriyāvaicitryavakrātāyāḥ prabhedaḥ---svaviśeṣaṇavaicitryam /
mukhyatayā prastutatvāt kriyāyāḥ svasyātmano yad viśeṣaṇaṃ bhedakaṃ tena vaicitryaṃ vicitrabhāvaḥ /
yathā---
ityudgate śaśini peśalakāntidūtī- saṃlāpasaṃvalitalocanamānasābhiḥ /
agrāhi maṇḍanavidhirviparītabhūṣā- vinyāsahāsitasakhījanamaṅganābhiḥ
atra maṇḍanavidhigrahaṇalakṣaṇāyāḥ kriyāyā viparītabhūṣāvinyāsahāsitasakhījanamiti viśeṣaṇena kimapi saukumāryamunmīlitam /
yasmāttathāvidhādaroparacitaṃ prasādhanaṃ yasya vyañjakatvenopāttaṃ mukhyatayā varṇyamānavṛttervallabhānurāgasya so 'pyanena sutarāṃ samuttejitaḥ /
yathā vā
mayyāsaktaścakitahariṇīhārinetratribhāgaḥ
asya vaicitryaṃ pūrvamevoditam /
etacca kriyāviśeṣaṇaṃ dvayorapi kriyākārakayorvakratvamullāsayati /
yasmādvicitrakriyākāritvameva kārakavaicitryam /
idamaparaṃ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakārāntaram---upacāramanojñatā /
upacāraḥ sādṛśyādisamanvayaṃ samāśritya dharmāntarādhyāropastena manojñatā vakratvam /
yathā
tarantīvāṅgāni skhaladamalalāvaṇyajaladhau prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stanajaghanamunmudrayati ca /
dṛśorlolārambhāḥ sphuṭamapavadante saralatāmaho sāraṅgākṣyāstaruṇimani gāḍhaḥ paricayaḥ
atra skhaladamalalāvaṇyajaladhau samullasadvimalasaundaryasaṃbhārasindhau parisphuraparispandatayā plavamānatvena lakṣyamāṇāni pāraprāptimāsādayituṃ vyavasyantīveti cetanapadārthasaṃbhavisādṛśyopacārāttāruṇyataralataruṇīgātrāṇāṃ taraṇamutprekṣitam /
utprekṣāyāścopacāra eva bhūyasā jīvitatvena parisphuratītyutprekṣāvasara eva vicārayiṣyate /
prathimnaḥ prāgalbhyaṃ stanajaghanamunmudrayati ca (iti)-atra stanajaghanaṃ kartṛ prathimnaḥ prāgalbhyaṃ mahattvasya prauḍhimunmudrayatyunmīlayati /
yathā kaściccetanaḥ kimapi rakṣaṇīyaṃ vastu mudrayitvā kamapi samayamavasthāpya samucitopayogāvasare svayamunmudrayatyuddhāṭayati, tadevaṃ tatkāritvasāmyāt stanajaghanasyonmudraṇamuparitam /
tadidamuktaṃ bhavati yad tadeva śaiśavadaśāyāṃ śaktyātmanā vimīlitasvarūpamanavasthitamāsīt, tasya prathimnaḥ prāgalbhyasya prathamataratāruṇyāvatārāvasarasamucitaṃ prathanaprasaraṃ samarpayati /
dṛśorlolārambhāḥ sphuṭamapavadante saralatām (iti)---atra śaiśavapratiṣṭhitāṃ spaṣṭatāṃ prakaṭamevāpasārya dṛśorvilāsollāsāḥ kamapi navayauvanasamucitaṃ vibhramamadhiropayanti /
yathā keciccetanāḥ kutracidviṣaye kamapi vyavahāraṃ samāsāditaprasaramapasārya kimapi svābhiprāyābhimataṃ parispandāntaraṃ pratiṣṭhāpayantīti tatkāritvasādṛśyāllīlāvatīlocanavilāsollāsānāṃ saralatvāpavadanamupacaritam /
tadevaṃvidhenopacāreṇaitāstistro 'pi vakratāprakārāḥ pratipadaṃ saṃbhavantītyavasarāntare vicāryante /
idamaparaṃ kriyāvaicitryavakratāyāḥ prakārāntaram--karmādisaṃvṛtiḥ /
karmaprabhṛtīnāṃ kārakāṇāṃ saṃvṛtiḥ saṃvaraṇam, prastutaucityānusāreṇa sātiśayapratītaye samācchādyābhidhā /
sā ca kriyāvaicitryakāritvāt prakāratvenābhidhīyate /
kāraṇe kāryopacārād yathā---
netrāntare madhuramarpayatīva kiñcit karṇāntike kathayatīva kimapyapūrvam /
antaḥ samullikhati kiñcidivāsitākṣyā rāgālase manasi ramyapadārthalakṣmīḥ
atra tadanubhavaikagocaratvādanākhyeyatvena kimapi sātiśayaṃ pratipadaṃ karma saṃpādayantyaḥ kriyāḥ svātmani kamapi vakrabhāvamudbhāvayanti /
upacāramanojñatāpyatra vidyate /
yasmādarpaṇakathanollekhanānyupacāranibandhanānyeva cetanapadārthadharmatvāt /
yathā ca---
nṛttārambhādviratarabhasastiṣṭha tāvanmuhūrtaṃ yāvanmaulau ślathamacalatāṃ bhūṣaṇaṃ te nayāmi /
ityākhyāya praṇayamadhuraṃ kāntayā yojyamāne cūḍācandre jayati sukhinaḥ ko 'pi śarvasya garvaḥ
atra "ko 'pi' ityanena sarvanāmapadena tadanubhavaikagocaratvādavyapadeśyatvena sātiśayaḥ śarvasya garva iti kartṛsaṃvṛtiḥ /
jayati sarvotkarṣeṇa vartate iti kriyāvaicitryanibandhanam /
ityayaṃ padapūrvārdhavakrabhāvo vyavasthitaḥ /
diṅmātramevametasya śiṣṭaṃ lakṣye nirūpyate
iti saṃgrahaślokaḥ /
tadevaṃ suptiṅantayordvayorapi padapūrvārdhasya prātipadikasya dhātośca yathāyukti vakratāṃ vicāryedānīṃ tayoreva yathāsvamaparārdhasya pratyayalakṣaṇasya vakratāṃ vicārayati /
tatra kriyāvaicitryavakrātāyāḥ samanantarasaṃbhavinaḥ kramasamanvitatvāt kālasya vakratvaṃ paryālocyate, kriyāparicchedakatvāttasya /
aucityāntaratamyena samayo ramaṇīyatām /
yāti yatra bhavatyeṣā kālavaicitryavakratā
eṣā prakrāntasvarūpā bhavatyasti kālavaicitryavakratā /
kālo vaiyākaraṇādiprasiddho vartamānādirlaṭprabhṛtipratyayavācyo yaḥ padārthānāmudayatirodhānavidhāyī, tasya vaicitryaṃ vicitrabhāvastathāvidhatvenopanibandhastena vakratā vakratvavicchittiḥ /
kīdṛśī---yatra yasyāṃ samayaḥkālākhyo ramaṇīyatāṃ yāti rāmaṇīyakaṃ gacchati /
kena hetunā--aucityāntaratamyena /
prastutatvātprastāvādhikṛtasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasyāntaratamyenāntaraṅgatvena, tadatiśayotpādakatvenetyarthaḥ /
yathā
samavisamaṇivvisesā samantao mandamandasaṃcārā /
airā hohinti pahā maṇorahāṇaṃ pi dullaṅghā
samaviṣamanirviśeṣāḥ samantato mandamandasañcārāḥ /
acirādbhaviṣyanti panthāno manorathānāmapi durlaṅghyāḥ //
iti chāyā /
atra vallabhāvirahavaidhuryakātarāntaḥ karaṇena bhāvinaḥ samayasya saṃbhāvanānumānamahātmyamutprekṣya uddīpanavibhāvatvavibhavavilasitaṃ tatparispandasaundaryasandarśanāsahiṣṇunā kimapi bhayavisaṃṣṭhulatvamanubhūya śaṅkākulatvena kenacidetadabhidhīyate---yadacirād bhaviṣyanti panthāno manorathānāmapyalaṅaghanīyā iti bhaviṣyatkālābhidhāyī pratyayaḥ kāmapi parārdhavakratāṃ vikāsayati /
yathā vā
yāvatkiñcidapūrvamārdramanasāmāvedayanto navāḥ saubhāgyātiśayasya kāmapi daśāṃ gantuṃ vyavasyantyamī /
bhāvāstāvadananyajasya vidhuraḥ ko 'pyudyamo jṛmbhate paryāpte madhuvibhrame tu kimayaṃ karteti kampāmahe
atra vyavasyanti jṛmbhate kartā kampāmahe ceti pratyayāḥ pratyekaṃ pratiniyatakālābhidhāyinaḥ kāmapi padaparārdhavakratāṃ prakhyāpayanti /
tathā ca--prathamatarāvatīrṇamadhusamayasaukumāryasamullasitasundarapadāthrasārthasamunmeṣasamuddīpitasahajavibhavavilasitatvena makaraketormanāṅmātramādhavasāmarthya samullasitātulaśakteḥ sarasahṛdayavidhuratāvidhāyī ko 'pi saṃrambhaḥ samujjṛmbhate /
tasmādanenānumānena punaḥ paraṃ paripoṣamadhirohati /
kusumākaravibhavavibhrame māninīmānadalanadurlalitasamuditasahajasaukumāryasaṃpatsaṃjanitasamucitajigīṣāvasaraḥ kimasau vidhāsyatīti vikalpayantastatkusumaśaranikaranipātakātarāntaḥ karaṇāḥ kimapi kampāmahe cakitacetasaḥ saṃpadyāmaha iti priyatamāvirahavidhuracetasaḥ sarasahṛdayasya kasyacidetadabhidhānam /
evaṃ kālavakratāṃ vicārya kramasamucitāvasarāṃ kārakavakratāṃ vicārayati---
yatra kārakasāmānyaṃ prādhānyena nibadhyate /
tattvādhyāropaṇānmukhyaguṇabhāvābhidhānataḥ
paripoṣayituṃ kāñcid bhaṅgībhaṇitiramyatām /
kārakāṇāṃ viparyāsaḥ soktā kārakavakratā
soktā kārakavakratā sā kārakavakratvavicchittirabhihitā /
kīdṛśī---yatra yasyāṃ kārakāṇāṃ viparyāsaḥ sādhanānāṃ viparivartanam, gauṇamukhyayoritaretaratvāpattiḥ /
katham---yat kārakasāmānyaṃ mukhyāpekṣayā karaṇādi tat prādhānyena nibadhyate mukhyabhāvena prayujyate /
kayā yuktyā tattvādhyāropaṇāt /
taditi mukhyaparāmarśaḥ, tasya bhāvastattvaṃ tadadhyāropaṇāt mukhyaguṇabhāvābhidhānataḥ /
mukhyasya yo guṇabhāvastadabhidhānādamukhyatvenopanibandhādityarthaḥ /
kimartham---paripoṣayituṃ kāñcid bhaṅgībhaṇitiramyatām /
kāñcidapūrvāṃ vicchityuktiramaṇīyatāmullāsayitum /
tadevamacetanasyāpi cetanasabhavisvātantryasamarpaṇādamukhyasya karaṇādervā kartṛtvādhyāropaṇādyatra kārakaviparyāsaścamatkārakārī saṃpadyate /
yathā
yāñcāṃ dainyaparigrahapraṇayinīṃ nekṣvākavaḥ śikṣitāḥ sevāsaṃvalitaḥ kadā raghukule maulau nibaddho 'ñjaliḥ /
sarvaṃ tadvihitaṃ tathāpyudadhinā naivoparodhaḥ kṛtaḥ pāṇiḥ saṃprati me haṭhāt kimaparaṃ spraṣṭuṃ dhanurdhāvati
atra pāṇinā dhanurgrahītumicchāmīti vaktavye pāṇeḥ karaṇabhūtasya kartṛtvādhyāropaḥ kāmapi kārakavakratāṃ pratipadyate /
yathā vā
stanadvandvam ityādau
yathā vā
niṣparyāyaniveśapeśalarasairanyonyanirbhartsibhir hastāgrairyugapannapatya daśabhirvāmairdhṛtaṃ kārmukam /
savyānāṃ punaraprathīyasi vidhāvasmin guṇāropaṇe matsevāviduṣāmahaṃprathamikā kāpyambare vartate
atra pūrvaṃvadeva kartṛtvādhyāropanibandhanaṃ kārakavakratvam /
yathā vā
baddhasparddha iti
evaṃ kārakavakratāṃ vicārya kramasamanvitāṃ saṃkhyāvakratāṃ vicārayati, tatparicchedakatvāt saṃkhyāyāḥ---
kurvanti kāvyavaicitryavivakṣāparatantritāḥ /
yatra saṃkhyāviparyāsaṃ tāṃ saṃkhyāvakratāṃ viduḥ
yatra yasyāṃ kavayaḥ kāvyavaicitryavivakṣāparatantritāḥ svakarmavicitrabhāvābhidhitsāparavaśāḥ saṃkhyāviparyāsaṃ vacanaviparivartanaṃ kurvanti vidadhate tāṃ saṃkhyāvakratāṃ viduḥ tadvacanavakratvaṃ jānanti tadvidaḥ /
tadayamatrārthaḥ---yadekavacane dvivacane prayoktavye vaicitryārthaṃ vacanāntaraṃ yatra prayujyate, bhinnavacanayorvā yatra sāmānādhikaraṇyaṃ vidhīyate /
yathā
kapole patrālī karatalanirodhena mṛditā nipīto niśvāsairayamamṛtahṛdyo 'dhararasaḥ /
muhuḥ kaṇṭhe lagnastaralayati bāṣpaḥ stanataṭīṃ priyo manyurjātastava niranurodhe na tu vayam
atra "na tvaham' iti vaktavye, "na tu vayam' ityanantaraṅgatvapratipādanārthaṃ tāṭasthyapratītaye bahuvacanaṃ prayuktam /
yathā vā
vayaṃ tattvānveṣānmadhukara hatāstvaṃ khalu kṛtī
atrāpi pūrvavadeva tāṭasthyapratītiḥ /
yathā vā
phullendīvarakānanāni nayane pāṇī sarojākarāḥ
atra dvivacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyalakṣaṇaḥ saṃkhyāviparyāsaḥ sahṛdayahṛdayahāritāmāvahati /
yathā vā
śāstrāṇi cakṣurnavam iti
atra pūrvavadevaikavacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vaicitryavidhāyi /
evaṃ saṃkhyāvakratāṃ vicārya tadviṣayatvāt puruṣāṇāṃ kramasamarpitāvasarāṃ puruṣavakratāṃ vicārayati---
pratyaktā parabhāvaśca viparyāsena yojyate /
yatra vicchittaye saiṣā jñeyā puruṣavakratā
yatra yasyāṃ pratyaktā nijātmabhāvaḥ parabhāvaśca anyatvamubhyamapyetadviparyāsena yojyate viparivartanena nibadhyate /
kimartham---vicchittaye vaicitryāya /
saiṣā varṇitasvarūpā jñeyā jñātavyā puruṣavakratā puruṣavakratvavicchittiḥ /
tadayamatrārthaḥ---yadanyasminnuttame madhyame vā puruṣe prayoktavye vaicitryāyānyaḥ kadācit prathamaḥ prayujyate /
tasmācca puruṣaikayogakṣematvādasmādādeḥ prātipadikamātrasya ca viparyāsaḥ paryavasyati /
yathā
kauśāmbīṃ paribhūya naḥ kṛpaṇakairvidveṣibhiḥ svīkṛtāṃ jānāmyeva tathā pramādaparatāṃ patyurnayadveṣiṇaḥ /
strīṇāṃ ca priyaviprayogavidhuraṃ cetaḥ sadaivātra me vaktuṃ notsahate manaḥ paramato jānātu devī svayam
atra "jānātu devī svayam' iti yuṣmadi madhyamapuruṣe prayoktavye prātipadikamātraprayogeṇa vaktustadaśakyānuṣṭhānatāṃ manyamānasyaudāsīnyapratītiḥ /
tasyāśca prabhutvāt svātantryeṇa hitāhitavicārapūrvakaṃ svayameva kartavyārthapratipattiḥ kamapi vākyavakrabhāvamāvahati /
yasmādetadevāsya vākyasya jīvitatvena parisphurati /
evaṃ puruṣavakratāṃ vicārya puruṣāśrayatvādātmanepadaparasmaipadayorucitāvasarāṃ vakratāṃ vicārayati /
dhātūnāṃ lakṣaṇānusāreṇa niyatapadāśrayaḥ prayogaḥ pūrvācāryāṇām "upagraha'-śabdābhidheyatayā prasiddhaḥ /
tasmāttadabhidhānenaiva vyavaharati---
padayorubhayorekamaucityād viniyujyate /
śobhāyai yatra jalpanti tāmupagrahavakratām
tāmuktasvarūpāmupagrahavakratāmupagrahavakratvavicchittiṃ jalpanti kavayaḥ kathayanti /
kīdṛśī---yatra yasyāṃ padayorubhayormadhyādevakamātmanepadaṃ parasmaipadaṃ vā viniyujyate vinibadhyate niyamena /
kasmātkāraṇāt---aucityāt /
varṇyamānasya vastuno yadaucityamucitabhāvastasmāt, taṃ samāśrityetyarthaḥ /
kimartham---śobhāyai vicchittaye /
yathā
tasyāpareṣvapi mṛgeṣu śarānmumukṣoḥ karṇāntametya bibhide nibiḍo 'pi muṣṭiḥ /
trāsātimātracaṭulaiḥ smarayatsu netraiḥ prauḍhapriyānayanavibhramaceṣṭitāni
atra rājñaḥ sulalitavilāsavatīlocanavilāseṣu smaraṇagocaramavataratsu tatparāyattacittavṛtterāṅgikaprayatnaparispandavinivartamāno muṣṭirbibhide bhidyate sma /
svayameveti karmakartṛnibandhanamātmane padamatīva camatkārakāriṇīṃ kāmapi vākyavakratāmāvahati /
evamupagrahavakratāṃ vicārya tadanusaṃbhavinīṃ pratyayāntaravakratāṃ vicārayati---
vihitaḥ pratyayādanyaḥ pratyayaḥ kamanīyatām /
yatra kāmapi puṣṇāti sānyā pratyayavakratā
sānyā pratyayavakratā sā samāmnātarūpādanyāparā kācit pratyayavakratvavicchittiḥ /
astīti saṃbandhaḥ /
yatra yasyāṃ pratyayaḥ kāmapyapūrvāṃ kamanīyatāṃ ramyatāṃ puṣṇāti puṣyati /
kīdṛśaḥ---pratyayāt tiṅādervihitaḥ padatvena vinirmito 'nyaḥ kaściditi /
yathā
līnaṃ vastuni yena sūkṣmasubhagaṃ tattvaṃ girā kṛṣyate nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ vācaiva yo vā bahiḥ /
vande dvāvapi tāvahaṃ kavivarau vandetarāṃ taṃ punar- yo vijñātapariśramo 'yamanayorbhārāvatārakṣamaḥ
"vandetarām' ityatra kāpi pratyayavakratā kaveścetasi parisphurati /
tataeva "punaḥ'-śabdaḥ pūrvasmādviśeṣābhidhāyitvena prayuktaḥ /
evaṃ nāmākhyātasvarūpayoḥ padayoḥ pratyekaṃ prakṛtyādyavayavavibhāgadvāreṇa yathāsaṃbhavaṃ vakrabhāvaṃ vicāryedānīmupasarganipātayoravyutpannatvādasaṃbhavadvibhaktikatvācca nirastāvayavatve satyavibhaktayoḥ sākalyena vakratāṃ vicārayati---
rasādidyotanaṃ yasyāmupasarganipātayoḥ /
vākyaikajīvitatvena sāparā padavakratā
sāparā padavakratā---sā samarpitasvarūpāparā pūrvoktavyatiriktā padavakatvavicchittiḥ /
astīti saṃbandhaḥ /
kīdṛśī---yasyāṃ vakratāyāmupasarganipātayorvaiyākaraṇaprasiddhābhidhānayoḥ rasādidyotanaṃ śṛṅgāraprabhṛtiprakāśanam /
katham---vākyaikajīvitatvena /
vākyasya ślokāderekajīvitaṃ vākyaikajīvitaṃ tasya bhāvastattvaṃ tena /
tadidamuktaṃ bhavati---yadvākyasyaikasphuritabhāvena parisphurati yo rasādistatprakāśanenetyarthaḥ /
yathā
vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava
atra raghupatestatkālajvalitoddīpanavibhāvasaṃpatsamullāsitaḥ saṃbhramo niścitajanitajānakīvipattisaṃbhāvanastatparitrāṇakaraṇotsāhakāraṇatāṃ pratipadyamānastedekāgratollikhitasākṣātkārastadākāratayā vismṛtaviprakarṣaḥ pratyagrarasaparispandasundaro nipātaparaṃparāpratipādyamānavṛttirvākyaikajīvitatvena pratibhāsamānaḥ kāmapi vākyavakratāṃ samunmīlayati /
tu-śabdasya ca vakrabhāvaḥ pūrvameva vyākhyātaḥ /
yathā vā
ayamekapade tayā viyogaḥ priyayā copanataḥ suduḥsaho me /
navavāridharodayādahobhir- bhavitavyaṃ ca nirātapatvaramyaiḥ
atra dvayoḥ parasparaṃ suduḥsahatvoddīpanasāmarthyasametayoḥ priyāvirahavarṣākālayostulyakālatvapratipādanaparaṃ "ca'-śabdadvitayaṃ samasamayasamullasitavahnidāhadakṣadakṣiṇavātavyajanasamānatāṃ samarthayat kāmapi vākyavakratāṃ samuddīpayati /
"su' -"duḥ'-śabdābhyāṃ ca priyāvirahasyāśakyapratīkāratā pratīyate /
yathā ca
muhuraṅgulisaṃvṛtādharoṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam /
mukhamaṃsavivarti pakṣmalākṣyāḥ kathamapyunnamitaṃ na cumbitaṃ tu
atra nāyakasya prathamābhilāṣavivaśavṛtteranubhavasmṛtisamullikhitatatkālasamucitatadvadanendusaundaryasya pūrvamaparicumbana skhalitasamuddīpitapaścāttāpadaśāveśa dyotanaparaḥ "tu'-śabdaḥ kāmapi vākyavakratāmuttejayati /
etaduttaratra pratyayavakratvamevaṃvidhapratyayāntaravakrabhāvāntarbhūtatvāt pṛthaktvena noktamiti svayamevotprekṣaṇīyam /
yathā
yena śyāmaṃ vapuratitarāṃ kāntimāpatsyate te barheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣaṇoḥ
atra "atitarām' ityatīva camatkārakāri /
evamanyeṣāmapi sajātīyalakṣaṇadvāreṇa lakṣaṇaniṣpattiḥ svayamanusartavyā /
tadevamiyamanekākārā vakratvavicchittiścaturvidhapadaviṣayā vāvayaikadeśajīvitatvenāpi parisphurantī sakalavākyavaicitryanibandhanatāmupayāti /
vakratāyāḥ prakārāṇāmeko 'pi kavikarmaṇaḥ /
tadvidāhlādakāritvahetutāṃ pratipadyate
ityantaraślokaḥ /
yadyevamekasyāpi vakratāprakārasya yadevaṃvidho mahimā, tadete bahavaḥ saṃpatitāḥ santaḥ kiṃ saṃpādayantītyāha---
parasparasya śobhāyai bahavaḥ patitāḥ kvacit /
prakārā janayantyetāṃ citracchāyāmanoharām
kvacidekasmin padamātre vākye vā vakratāprakārā vakratvaprabhedā bahavaḥ prabhūtāḥ patitāḥ kavipratibhāmāhātmyasamullasitāḥ /
kimartham---parasparasya śobhāyai, anyonyasya vicchittaye /
etāmeva citracchāyāmanoharāmanekākārakāntiramaṇīyāṃ vakratāṃ janayantyutpādayanti /
yathā
tarantīva iti
atra kriyāpadānāṃ trayāṇāmapi pratyekaṃ triprakāraṃ vaicitryaṃ parisphurati---kriyāvaicitryaṃ kārakavaicitryaṃ kālavaicitryaṃ ca /
prathimastana-jaghana-taruṇimnāṃ trayāṇāmapi vṛttivaicitryam /
lāvaṇyajaladhi-pragalbhya-saralatā-paricaya-śabdānāmupacāravaicitryam /
tadevamete bahavo vakratāprakārā ekasmin pade vākye vā saṃpatitāścitracchāyāmanoharāmetāmeva cetanacamatkārakāriṇīṃ vākyavakratāmāvahanti /
evaṃ nāmākhyāto pasarganipātalakṣaṇasya caturvidhasyāpi padasya yathāsaṃbhavaṃ vakratāprakārān vicāryedānīṃ prakaraṇamupasaṃhṛtyānyadavatārayati---
vāgvallyāḥ padapallavāspadatayā yā vakratodbhāsinī vicchittiḥ sarasatvasaṃpaducitā kāpyujjvalā jṛmbhate /
tāmālocya vidagdhaṣaṭpadagaṇairvākyaprasūnāśrayaṃ sphārāmodamanoharaṃ madhu navotkaṇṭhākulaṃ pīyatām
Original text: Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0