વક્રોક્તિજીવિત (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

વાગેવ વલ્લી વાણીલતા તસ્યાઃ કાપ્યલૌકિકી વિચ્છિત્તિર્જૃસ્ભતે શોભા સમલ્લસતિ ।
કથમ્---પદપલ્લવાસ્પદતયા ।
પદાન્યેવ પલ્લવાનિ સુપ્તિઙન્તાન્યેવ પત્રાણિ તદાસ્પદતયા તદાશ્રયત્વેન ।
કીદૃશી વિચ્છિત્તિઃ---સરસત્વસંપદુચિતા, રસવત્ત્વાતિશયોપપન્ના ।
કિંવિશિષ્ટા ચ---વક્રતયા વક્રભાવેનોદ્ભાસતે ભ્રાજતે યા સા તથોક્તા ।
કીદૃશી---ઉજ્જ્વલા, છાયાતિશયરમણીયા ।
તામેવંવિધામાલોચ્ય વિચાર્ય વિદગ્ધષટ્પદગણૈર્વિબુધષટ્ચરણચક્રૈર્મધુ પીયતાં મકરન્દ આસ્વાદ્યતામ્ ।
કીદૃશમ્---વાક્યપ્રસૂનાશ્રયમ્ ।
વાક્યાન્યેવ પદસમુદાયરૂપાણિ પ્રસૂનાનિ પુષ્પાણ્યાશ્રયઃ સ્થાનં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશમ્---સ્ફારામોદમનોહરમ્ ।
સ્ફારઃ સ્ફીતો યો ઽસાવામોદસ્તદ્ધર્મવિશેષસ્તેન મનોહરં હૃદયહારિ ।
કથમાસ્વાદ્યતામ્--નવોત્કણ્ઠાકુલં નૂતનોત્કલિકાવ્યગ્રમ્ ।
મધુકરસમૂહાઃ ખલુ વલ્લ્યાઃ પ્રથમોલ્લસિતપલ્લવોલ્લેખમાલોચ્ય પ્રતિતચેતસઃસમનન્તરોદ્ભિન્નવસ્તુ સુકુમારકુસુમમકરન્દપાનમહોત્સવમનુભવન્તિ ।
તદ્વદેવ સહૃદયાઃ પદાસ્પદં કામપિ વક્રતાવિચ્છિત્તિમાલોચ્ય નવોત્કલિકાકલિતચેતસો વાક્યાશ્રયં કિમપિ વક્રતાજીવિતસર્વસ્વં વિચારયન્ત્વિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
અત્રૈકત્ર સરસત્વં સ્વસમયસંભવિ રસાર્દ્રત્વમ્, અન્યત્ર શૃઙ્ગારાદિવ્યઞ્જકત્વમ્ ।
વક્રતૈકત્ર બાલેન્દુસુન્દરસંસ્થાનયુક્તત્વમ્, ઇતરત્ર રૂઢ્યાદિવૈચિત્ર્યમ્ ।
વિચ્છિત્તિરેકત્ર સુવિભક્તપત્રત્વમ્, અન્યત્ર કવિકૌશલકમનીયતા ।
ઉજ્જ્વલત્વમેકત્ર પર્ણચ્છાયાતિશય યુક્તત્વમ્ અપરત્ર સંનિવેશસૌન્દર્યસમુદયઃ ।
આમોદઃ પુષ્પેષુસૌરભમ્, વાક્યેષુ તદ્વિદાહ્લાદકારિતા ।
મધુ કુસુમેષુ મકરન્દઃ, વાક્યેષુ સકલકાવ્યકારણકલાપ સંપત્સમુદય ઇતિ ।
ઇતિ શ્રીરાજાનકકુન્તકવિરચિતે વક્રોક્તિજીવિતે કાવ્યાલઙ્કારે દ્વિતીય ઉન્મેષઃ ।
====================================================================
વક્રોક્તિજીવિતમ્ તૃતીયોન્મેષઃ એવં પૂર્વસ્મિન્ પ્રકરણે વાક્યાવયવાનાં પદાનાં યથાસંભવ વક્રભાવં વિચારયન્ વાચકવક્રતાવિચ્છિત્તિપ્રકારણાં દિક્પ્રદર્શનં વિહિતવાન્ ।
ઇદાનીં વાક્યવક્રતાવૈચિત્ર્યમાસૂત્રયિર્તુ વાચ્યસ્ય વર્ણનીયતયા પ્રસ્તાવાધિકૃતસ્ય વસ્તુનો વક્રાતાસ્વરૂપં નિરૂપયતિ, પદાર્થાવબોધપૂર્વકત્વાદ્ વાક્યાર્થાવસિતેઃ---
ઉદારસ્વપરિસ્પન્દસુન્દરત્વેન વર્ણનમ્ ।
વસ્તુનો વક્રશબ્દૈકગોચરત્વેન વક્રતા

વસ્તુનો વર્ણનીયતયા પ્રસ્તાવિતસ્ય પદાર્થસ્ય, યદેવંવિધત્વેન વર્ણનં સા તસ્ય વક્રતા વક્રત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
કિંવિધત્વેનેત્યાહ---ઉદારસ્વપરિસ્પન્દસુન્દરત્વેન ।
ઉદારઃ સોત્કર્ષઃ સર્વાતિશાયી યઃ સ્વપરિસ્પન્દઃ સ્વભાવમહિમા તસ્ય સુન્દરત્વં સૌકુમાર્યાતિશયસ્તેન, અત્યન્તરમણીયસ્વાભાવિકધર્મયુક્તત્વેન ।
વર્ણનં પ્રતિપાદનમ્ ।
કથમ્---વક્રશબ્દૈકગોચરત્વેન ।
વક્રો યો ઽસૌ નાનાવિધવક્રતાવિશિષ્ટઃ શબ્દઃ કશ્ચિદેવ વાચકવિશેષો વિવક્ષિતાર્થસમર્પણ સમર્થસ્તસ્યૈવૈકસ્ય કેવલસ્ય ગોચરત્વેન પ્રતિપાદ્યતયા વિષયત્વેન ।
વાચ્યત્વેનેતિ નોક્તમ્, વ્યઙ્ગ્યત્વેનાપિ પ્રતિપાદનસંભવાત્ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યદેવંવિધે ભાવસ્વભાવસૌસુમાર્યવર્ણનપ્રસ્તાવે ભૂયસાં ન વાચ્યાલઙ્કારાણામુપમાદીનામુપયોગયોગ્યતા સંભવતિ, સ્વભાવસૌકુમાર્યાતિશયમ્લાનતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ ચ સૈષા સહૃદયાહ્લાદકારિણી સ્વભાવોક્તિરલઙ્કારતયા સમામ્નાત્, તસ્માત્ કિં તદ્દષણદુર્વ્યસનપ્રયાસેન ? યતસ્તેષાં સામાન્યવસ્તુધર્મમાત્રમલઙ્કાર્યમ્, સાતિશયસ્વભાવસૌન્દર્યપરિપોષણમલઙ્કારઃ પ્રતિભાસતે ।
તેન સ્વભાવોક્તેરલઙ્કારત્વમેવ યુક્તિયુક્તમિતિ યે મન્યન્તે તાન્ પ્રતિ સમાધીયતે---તદેતન્નાતિચતુરસ્ત્રમ્ ।
યસ્માદગતિકગતિન્યાયેન કાવ્યકરણં ન યથાકથઞ્ચિદનુષ્ઠેયતામર્હતિ, તદ્વિદાહ્લાદકારિકાવ્યલક્ષણપ્રસ્તાવાત્ ।
કિઞ્ચ---અનુત્કૃષ્ટધર્મયુક્તસ્ય વર્ણનીયસ્યાલઙ્કરણમપ્યસમુચિતભિત્તિભાગોલ્લિખિતાલેખ્યવન્ન શોભાતિશયકારિતામાવહતિ ।
યસ્માદત્યન્તરમણીયસ્વાભાવિકધર્મયુક્તંવર્ણનીયવસ્તુ પરિગ્રહણીયમ્ ।
તથાવિધસ્ય તસ્ય યથાયોગમૌચિત્યાનુસારેણ રૂપકાદ્યલઙ્કારયોજનયા ભવિતવ્યમ્ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષો યત્ સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યપ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતસ્ય ન ભૂયસા રૂપકાદ્યલઙ્કારૌપકારાય કલ્પતે, વસ્તુસ્વભાવસૌકુમાર્યસ્ય રસાદિપરિપોષણસ્ય વા સમાચ્છાદનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચૈતસ્મિન્ વિષયે સર્વાકારમલઙ્કાર્યં વિલાસવતીવ સ્નાનસમય-વિરહવ્રતપરિગ્રહ-સુરતાવસાનાદૌ નાત્યન્તમલઙ્કરણસહતાં પ્રતિપદ્યતે, સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યસ્યૈવ રસિકહૃદયાહ્લાદકારિત્વાત્ ।
યથા
તાં પ્રાઙ્મુખીં તત્ર નિવેશ્ય તન્વીં ક્ષણં વ્યલમ્બન્ત પુરો નિષણ્ણાઃ ।
ભૂતાર્થશોભાહ્રિયમાણનેત્રાઃ પ્રસાધને સંનિહિતે ઽપિ નાર્યઃ

અત્ર તથાવિધસ્વભાવિકસૌકુમાર્યમનોહરઃ શોભાતિશયઃ કવેઃ પ્રતિપાદયિતુમભિપ્રેતઃ ।
અસ્યા અલઙ્કરણકલાપકલનં સહજચ્છાયાતિરોધાનશઙ્કાસ્પદત્વેન સંભાવિતમ્ ।
યસ્માત્ સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યપ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનસ્યોદારસ્વપરિસ્પન્દમહિમ્નઃ સહજચ્છાયાતિરોધાનવિધાયિ પ્રતીત્યન્તરાપેક્ષમલઙ્કરણકલ્પનં નોપકારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
વિશેષતસ્તુ---રસપરિપોષપેશલાયાઃ પ્રતીતેર્વિભાવાનુભાવવ્યભિચાર્યૌચિત્યવ્યતિરેકેણ પ્રકારાન્તરેણ પ્રતિપત્તિઃ પ્રસ્તુતશોભાપરિહારકારિતામાવહતિ ।
તથા ચ પ્રથમતરતરુણીતારુણ્યાવતારપ્રભૃતયઃ પદાર્થાઃ સુકુમારવસન્તાદિસમયસમુન્મેષપરિપોષપરિસમાપ્તિપ્રભૃતયશ્ચ સ્વપ્રતિપાદકવાક્યવક્રતાવ્યતિરેકેણ ભૂયસા ન કસ્યચિદલઙ્કરણાન્તરસ્ય કવિભિરલઙ્કરણીયતામુપનીયમાનાઃ પરિદૃશ્યન્તે ।
યથા
સ્મિતં કિઞ્ચિન્મુગ્ધં તરલમધુરો દૃષ્ટિવિભવઃ પરિસ્પન્દો વાચામભિનવવિલાસોક્તિસરસઃ ।
ગતાનામારમ્ભઃ કિસલયિતલીલાપરિમલઃ સ્પૃશન્ત્યાસ્તારુણ્યં કિમિવ હિ ન રમ્યં મૃગદૃશઃ

યથા વા
અવ્યુત્પન્નમનોભવા મધુરિમસ્પર્શોલ્લસન્માનસા ભિન્નાન્તઃ કરણં દૃશૌ મુકુલયન્ત્યાઘ્રાતભૂતોદ્ભ્રમાઃ ।
રાગેચ્છાં ન સમાપયન્તિ મનસઃ ખેદં વિનૈવાલસા વૃત્તાન્તં ન વિદન્તિ યાન્તિ ચ વશં કન્યા મનોજન્મનઃ

યથા ચ
દોર્મૂલાવધિ ઇતિ

યથા વા
ગર્ભગ્રન્થિષુ વીરુધાં સુમનસો મધ્યે ઽઙ્કુરં પલ્લવા વાઞ્છામાત્રપરિગ્રહઃ પિકવધૂકણ્ઠોદરે પઞ્ચમઃ ।
કિં ચ ત્રીણિ જગન્તિ જિષ્ણુ દિવસૈર્દ્વિત્રૈર્મનોજન્મનો દેવસ્યાપિ ચિરોજ્ઝિતં યદિ ભવેદભ્યાસવશ્યં ધનુઃ

યથા વા
હંસાનાં નિનદેષુ ઇતિ

યથા ચ
સજ્જેહિ સુરહિમાસો ણ દાવ અપ્પેઇ જુઐજણલક્ખસહે ।
અહિણઅસહઆરમુહે ણવપલ્લવપત્તલે અણઙ્ગસ્સ સરે

સજ્જયતિ સુરભિમાસો ન તાવદર્પયતિ યુવતિજનલક્ષ્યસહાન્ ।
અભીનવસહકારમુખાન્ નવપલ્લવપત્રલાનનઙ્ગસ્ય શરાન્ ॥
ઇતિ છાયા ॥
એવંવિધવિષયે સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યપ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનસ્તદાચ્છાદનભયાદેવ ન ભૂયસા તત્કવિભિરલઙ્કરણમુપનિબધ્યતે ।
યદિ વા કદાચિદુપનિબધ્યતે તત્તદેવ સ્વાભાવિકં સૌકુમાર્યં સુતરાં સમુન્મીલયિતુમ્, ન પુનરલઙ્કારવૈચિત્ર્યોપપત્તયે ।
યથા
ધૌતાઞ્જને ચ નયને સ્ફટિકાચ્છકાન્તિર્- ગણ્ડસ્થલી વિગતકૃત્રિમરાગમોષ્ઠમ્ ।
અઙ્ગાનિ દન્તિશિશુદન્તવિનિર્મલાનિ કિં યન્ન સુન્દરમભુત્તરુણીજનસ્ય

અત્ર "દન્તિશિશુદન્તવિનિર્મલાનિ" ઇત્યુપમયા સ્વાભાવિકમેવ સૌન્દર્યમુન્મીલિતમ્ ।
યથા વા
અકઠોરવારણવધૂદન્તાઙ્કુરસ્પર્ધિનઃઇતિ

એતદેવાતીવ યુક્તયુક્તમ્ ।
યસ્માન્મહાકવીનાં પ્રસ્તુતૌચિત્યાનુરોધેન કદાચિત્ સ્વાભાવિકમેવ સૌન્દર્યમૈકરાજ્યેન વિજૃમ્ભયિતુમભિપ્રેતં ભવતિ, કદાચિદ્ વિવિધારચનાવૈચિત્ર્યુક્તમિતિ ।
અત્ર પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે, રૂપકાદેરલઙ્કારણકલાપસ્ય નાત્યાદૃતત્વમ્ ।
અપરસ્મિન્ પુનઃ સ એવસુતરાં સમુજ્જૃમ્ભતે ।
તસ્માદનેન ન્યાયેન સર્વાતિશાયિનઃ સ્વાભાવિકસૌન્દર્યલક્ષણસ્ય પદાર્થપરિસ્પન્દસ્યાલઙ્કાર્યત્વમેવ યુક્તિયુક્તતામાલમ્બતે, ન પુનરલઙ્કારણત્વમ્ ।
સાતિશયત્વશૂન્યધર્મયુક્તસ્ય વસ્તુનો વિભૂષિતસ્યાપિ પિશાચાદેરિવ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વવિરહાદનુપાદેયત્વમેવેત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
યદિ વા પ્રસ્તુતૌચિત્યમાહાત્મ્યાન્મુક્યતયા ભાવસ્વભાવઃ સાતિશયત્વેન વર્ણ્યમાનઃ સ્વમહિમ્ના ભૂષણાન્તરાસહિષ્ણુઃ સ્વયમેવ શોભાતિશયશાલિત્વાદલઙ્કાર્યો ઽપ્યલઙ્કરણમિત્યભિધીયતે તદયમાસ્માકીનએવ પક્ષઃ ।
તદતિરિક્તવૃત્તેરલઙ્કારાન્તરસ્ય તિરસ્કારતાત્પર્યેણાભિધાનાન્નાત્ર વયં વિવદામહે ।
એવમેષૈવ વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો વક્રતેત્યુતાન્યા કાચિદસ્તીત્યાહ--
અપરા સહજાહાર્યકવિકૌશલશાલિની ।
નિર્મિતિર્નૂતનોલ્લેખલોકાતિક્રાન્તગોચરા

અપરા દ્વિતીયા વર્ણ્યમાનવૃત્તેઃ પદાર્થસ્ય નિર્મિતિઃ સૃષ્ટિઃ ।
વક્રતેતિ સંબન્ધઃ ।
કીદૃશી---સહજાહાર્યકવિકૌશલશાલિની ।
સહજં સ્વાભાવિકમાહાર્યં શિક્ષાભાયાસસમુલ્લાસિતં ચ શક્તિવ્યુત્પત્તિપરિપાકપ્રૌઢં યત્ કવિકૌશલં નિર્માતૃનૈપુણં તેન શાલતે શ્લાઘ્યતે યા સા તથોક્તા ।
અન્યચ્ચ કીદૃશી---નૂતનોલ્લેખલોકાતિક્રાન્તગોચરા ।
નૂતનસ્તત્પ્રથમો યો ઽસાવુલ્લિખ્યત ઇત્યુલ્લેખસ્તત્કાલમુલ્લિખ્યમાનાતિશયઃ, તેન લોકાતિક્રાન્તઃ પ્રસિદ્ધવ્યાપારાતીતઃ કો ઽપિ સર્વાતિશાયી ગોચરો વિષયો યસ્યાઃ સા તથોક્તેતિ વિગ્રહઃ ।
નિર્મિતિસ્તેન રૂપેણ વિહિતિરિત્યર્થઃ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્--- યન્ન વર્ણ્યમાનસ્વરૂપાઃ પદાર્થાઃ કવિભિરભૂતાઃ સન્તઃ ક્રિયન્તે, કેવલં સત્તામાત્રેણૈવ પરિસ્ફુરતાં તેષાં તથાવિધઃ કો ઽપ્યતિશયઃ પુરાધીયતે, યેન કામપિ સહૃદયહૃદયહારિણીં રમણીયતામધિરોપ્યન્તે ।
તદિદમુક્તમ્
લીનં વસ્તુનિ

ઇત્યાદિ ।
તદેવં સત્તામાત્રેણૈવ પરિસ્ફુરતઃ પદાર્થસ્ય કો ઽપ્યલૌકિકઃ શોભાતિશયવિધાયી વિચ્છિત્તિવિશેષો ઽભિધીયતે, યેન નૂતનચ્છાયામનો હારિણા વાસ્તવસ્થિતિતિરોધાનપ્રવણેન નિજાવભાસોદ્ભાસિતસ્વરૂપેણ તત્કાલોલ્લિખિત ઇવ વર્ણનીયપદાર્થપરિસ્પન્દમહિમા પ્રતિભાસતે, યેન વિધાતૃવ્યપદેશપાત્રતાં પ્રતિપદ્યન્તે કવયઃ ।
તદિદમુક્તમ્
અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ ।
યથાસ્મૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્તતે

સૈષા સહજાર્યભેદભિન્ના વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનો દ્વિપ્રકારા વક્રતા ।
તદેવમાહાર્યા યેયં સા પ્રસ્તુતવિચ્છિત્તિવિધાપ્યલઙ્કારવ્યતિરેકેણ નાન્યા કાચિદુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્ બહુવિધતત્પ્રકારપ્રભેદદ્વારેણાત્યન્તવિતતવ્યવહારાઃ પરિદૃશ્યન્તે ।
યથા
અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજપતિરભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તદ્યુતિઃ શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વયં નુ મદનો માસો નુ પુષ્પાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃ

અત્ર કાન્તાયાઃ કિમપિ કાન્તિમત્ત્વમસમવિલાસસંપદાં પદં ચ રસવત્ત્વમસામાન્યસૌષ્ઠવં ચ સૌકુમાર્યં પ્રતિપાદયિતું પ્રત્યેકં તત્પરિસ્પન્દપ્રાધાન્યસમુચિતસંભાવનાનુમાનમાહાત્મ્યાત્ પૃથક્ પૃથગપૂર્વમેવ નિર્માણમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
તથા ચ કારણત્રિતયસ્યાપ્યેતસ્ય સર્વેષાં વિશેષણાનાં સ્વયમ્ ઇતિ સંબધ્યમાનમેતદેવ સુતરાં સમુદ્દીપયતિ ।
યઃ કિલ સ્વયમેવ કાન્તદ્યુતિસ્તસ્ય સૌજન્યસમુચિતાદરોચકિત્વાત્ કાન્તિકત્કાર્યકરણકૌશલમેવોપપન્નમ્ ।
યશ્ચ સ્વયમેવ શૃઙ્ગારૈકરસસ્તસ્ય રસિકત્વાદે રસવદ્વસ્તુવિધાનવૈદગ્ધ્યમૌચિત્યં ભજતે ।
યશ્ચ સ્વયમેવ પુષ્પાકરસ્તસ્યાભિજાત્યાદેવ તથાવિધઃ સુકુમાર એવ સર્ગઃ સમુચિતઃ ।
તથા ચોત્તરાર્ધે વ્યતિરેકમુખેન ત્રયસ્યાપ્યેતસ્ય કાન્તિમત્ત્વાદેર્વિશેષણૈરન્યથાનુપપત્તિરુપપાદિતા ।
યસ્માદ્ વેદાભ્યાસજડત્વાત્ કાન્તિમદ્વસ્તુવિધાનાનભિજ્ઞત્વમ્, વિષયવ્યાવૃત્તકૌતુકત્વાદ્ રસવત્પદાર્થે વિહિતવૈમુખ્યમ્, પુરાણત્વાત્ સૌકુમાર્યસરસભાવવિરચનવૈરસ્યં પ્રજાપતેઃ પ્રતીયતે ।
તદેવમુત્પ્રેક્ષાલક્ષણો ઽયમલઙ્કારઃ કવિના વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ કમપ્યલૌકિકોલ્લેખવિલક્ષણમતિશયમાધાતુમ નિબદ્ધઃ ।
સ ચ સ્વભાવસૌન્દર્યમહિમ્ના સ્વયમેવ તત્સહાયસંપદા મહાર્ઘમહનીયતામીહમાનઃ સન્દેહસંસર્ગમઙ્ગીકરોતીતિ તેનોપબૃંહિતઃ ।
તસ્માલ્લોકોત્તરનિર્માતૃનિર્મિતત્વં નામ નૂતનઃ કો ઽપ્યતિશયઃ પદાર્થસ્ય વર્ણયમાનવૃત્તેર્નાયિકાસ્વરૂપસૌન્દર્યલક્ષણસ્યાત્ર નિર્મિતઃ કવિના, યેન તદેવ તત્પ્રથમમુત્પાદિતમિવ પ્રતિભાતિ ।
યત્રાપ્યુત્પાદ્યં વસ્તુ પ્રબન્ધાર્થવદપૂર્વતયા વાક્યાર્થસ્તત્કાલમુલ્લિખ્યતે કવિભિઃ, તસ્મિન્ સ્વસત્તાસમન્વયેન સ્વયમેવ પરિસ્ફુરતાં પદાર્થાનાં તથાવિધપરસ્પરાન્વયલક્ષણસંબન્ધોપનિબન્ધનં નામ નવીનમતિશયમાત્રમેવ નિર્મિતિવિષયતાં નીયતે, ન પુનઃ સ્વરૂપમ્ ।
યથા
કસ્ત્વં ભો દિવિ માલિકો ઽહમિહ કિં પુષ્પાર્થમભ્યાગતઃ કિં તેનાસ્તુ મહાન્ ક્રયો યદિ મહચ્ચિત્રં તદાકર્ણ્યતામ્ ।
સંગ્રામેષ્વલભાભિધાનનૃપતૌ દિવ્યાઙ્ગનાભૈઃ સ્ત્રજઃ પ્રોજ્ઝન્તીભિરવિદ્યમાનકુસુમં યસ્માત્કૃતં નન્દનમ્

તદેવંવિધે વિષયે વર્ણનીયવસ્તુવિશિષ્ટાતિશયવિધાયી વિભૂષણવિન્યાસો વિધેયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તથા ચ---પ્રકૃતમિદમુદાહરણમલઙ્કરણકલ્પનં વિના સમ્યઙ્ ન કથઞ્ચિદપિ વાક્યાર્થસઙ્ગતિ ભજતે ।
યસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણોપપત્તિનિશ્ચયાભાવાત્ સ્વાભાવિકં વસ્તુ ધર્મિતયા વ્યવસ્થાપનંન સહતે, તસ્માદ્વિદગ્ધકવિપ્રતિભોલ્લિખિતાલઙ્કરણગોચરત્વેનૈવ સહૃદયહૃદયાહ્લાદમાદધાતિ ।
તથા ચ, દુઃસહસમરસમયસમુચિતશૌર્યાતિશયશ્લાઘયા પ્રસ્તુતનરનાથવિષયે વલ્લભલાભરભસોલ્લસિતસુરસુન્દરીસમૂહસમર્પ્યમાણમન્દારાદિકુસુમદામસહસ્ત્રસંભાવનાનુમાનનન્દનોદ્યાનપાદપપ્રસૂનસમૃદ્ધિપ્રધ્વંસભાવસિદ્ધિઃ સુત્પ્રેક્ષિતા ।
યસ્માદુત્પ્રેક્ષાવિષયં વસ્તુ કવયસ્તદિવેતિ તદેવેતિ વા દ્વિવિધમુપનબધ્નન્તીત્યેત (ત્ત)લ્લક્ષણાવસર એવ વિચારયિષ્યામઃ ।
તદેવમિયમુત્પ્રેક્ષા પૂર્વાર્ધવિહિતાપ્રસ્તુતપ્રશંસોપનિબન્ધબન્ધુરા પ્રકૃતપાર્થિવપ્રતાપાતિશયપરિપોષપ્રવણતયા સુતરાં સમુદ્ભાસમાના તદ્વિદાવર્જનં જનયતીતિ સાતિશયત્વમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાતિશયાન્વિતા

ઇત્યેતસ્યાઃ, સ્વલક્ષણાનુપ્રવેશ ઇત્યતિશયોક્તેશ્ચ
કાલઙ્કારો ઽનયા વિના

ઇતિ સકલાલઙ્કરણાનુગ્રાહકત્વમ્ ।
તસ્માત્ પૃથગતિશયોક્તિરેવેયં મુખ્યતયેત્યુચ્યમાને ઽપિ ન કિઞ્ચિદતિરિચ્યતે ।
કવિપ્રતિભોત્પ્રેક્ષિતત્વેન ચાત્યન્તમસંભાવ્યમપ્યુપનિબધ્યમાનમનયૈવ યુક્ત્યા સમઞ્જસતાં ગાહતે, ન તપુનઃ સ્વતન્ત્ર્યેણ ।
યદ્વા કારણતો લોકાતિક્રાન્તગોચરત્વેન વચસઃ સૈવેયમિત્યસ્તુ, તથાપિ પ્રસ્તુતાતિશયવિધાનવ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદપૂર્વમત્રાસ્તિ ।
તદેવમભિધાનસ્ય પૂર્વમભિધેયસ્ય ચેહ વક્રતામભિધાયેદાનીં વાક્યસ્ય વક્રત્વમભિધાતુમુપક્રમતે---
માર્ગસ્થવક્રશબ્દાર્થગુણાલઙ્કારસંપદઃ ।
અન્યદ્વાક્યસ્ય વક્રત્વં તથાભિહિતિજીવિતમ્

મનોજ્ઞફલકોલ્લેખવર્ણચ્છાયાશ્રિયઃ પૃથક્ ।
ચિત્રસ્યેવ મનોહારિ કર્તુઃ કિમપિ કૌશલમ્

અન્યદ્વાક્યસ્ય વક્રત્વમ્---વાક્યસ્ય પરસ્પરાન્વિતવૃત્તેઃ પદસમુદાયસ્યાન્યદપૂર્વં વ્યતિરિક્તમેવ વક્રત્વં વક્રભાવઃ ।
ભવતીતિ સંબન્ધઃ, ક્રિયાન્તરાભાવાત્ ।
કુતઃ---માર્ગસ્થવક્રશબ્દાર્થગુણાલઙ્કારસંપદઃ ।
માર્ગાઃ સુકુમારાદયસ્તત્રસ્થાઃ કેચિદેવ વક્રાઃ પ્રસિદ્ધવ્યવહારવ્યતિરેકિણો યે શબ્દાર્થગુણાલઙ્કારાસ્તેષાં સંપત્ કાપ્યુપશોભા તસ્યાઃ પૃથગ્ભૂતં કિમપિ વક્રત્વાન્તરમેવ ।
કીદૃશમ્---તથાભિહિતજીવિતમ્ ।
તથા તેન પ્રકારેણ કેનાપ્યવ્યપદેશ્યેન યાબિહિતિઃ કાપ્યપૂર્વૈવાભિધા સૈવ જીવિતં સર્વસ્વં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
કિસ્વરૂપમિત્યાહ---કર્તુઃ કિમપિ કૌશલમ્ ।
કર્તુર્વિધાતુઃ કિમપ્યલૌકિકં યત્કૌશલં નૈપુણં તદેવ વાક્યસ્ય વક્રત્વમિત્યર્થઃ ।
કથઞ્ચિદ્ ચિત્રસ્યેવ, આલેખ્યસ્ય યથા, મનોહારિ હૃદયરઞ્જકં પ્રકૃતોપકરણવ્યતિરેકિ કર્તુરેવ કૌશલં કિમપિ પૃથગ્ભૂતં વ્યતિરિક્તમ્ ।
કુત ઇત્યાહ---મનોજ્ઞફલકોલ્લેખવર્ણચ્છાયાશ્રિયઃ ।
મનોજ્ઞાઃ કાશ્ચિદેવ હૃદયહારિણ્યો યાઃ ફલકોલ્લેખવર્ણચ્છાયાસ્તાસાં શ્રીરુપસોભા તસ્યાઃ ।
પૃથગ્રૂપં કિમપિ તત્ત્વાન્તરમેવેત્યર્થઃ ।
ફલકમાલેખ્યાધારભૂતા ભિત્તિઃ, ઉલ્લેખશ્ચિત્રસૂત્રપ્રમાણોપપન્નં રેખાવિન્યસનમાત્રમ્, વર્ણા રઞ્જકદ્રવ્યવિશેષાઃ, છાયા કાન્તિઃ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યથા ચિત્રસ્ય કિમપિ ફલકાદ્યુપકરણકલાપવ્યતિરેકિ સકલપ્રકૃતપદાર્થજીવિતાયમાનં ચિત્રકરકૌશલં પૃથકત્વેન મુખ્યતયોદ્ભાસતે, તથૈવ વાક્યસ્ય માર્ગાદિપ્રકૃતપદાર્થસાર્થવ્યતિરેકિ કવિકૌશલલક્ષણં કિમપિ સહૃદયહૃદયસંવેદ્યં સકલપ્રસ્તુતપદાર્થસ્ફુરિતભૂતં વક્રત્વમુજ્જૃમ્બતે ।
તથા ચ, ભાવસ્વભાવસૌકુમાર્યવર્ણને શૃઙ્ગારાદિરસસ્વરૂપસમુન્મીલને વા વિવિધવિભૂષણવિન્યાસવિચ્છિત્તિવિરચને ચ યઃ પરઃ પરિપોષાતિશયસ્તદ્વિદાહ્લાદકારિતાયાઃ કારણમ્ ।
પદવાક્યૈકદેશવૃત્તિર્વા યઃ કશ્ચિદ્વક્રતાપ્રકારસ્તસ્ય કવિકૌશલમેવ નિબન્ધનતયા વ્યવતિષ્ઠતે ।
યસ્માદાકલ્પાનામેવ તાવન્માત્રસ્વરૂપનિયતનિષ્ઠતયા વ્યવસ્થિતાનાં રસસ્વભાવાલઙ્કરણવક્રતાપ્રકારાણાં નવનવોલ્લેખવિલક્ષણં ચેતનચમત્કારકારિ કિમપિ સ્વરૂપાન્તરમેતસ્માદેવ સમુજ્જૃમ્ભતે ।
યેનેદમભિધીયતે---
આસંસારં કૈપુઙ્ગવેહિં પડિદિઅહગહિઅસારો વિ ।
અજ્જવિ અભિન્નમુદ્દો વ્વ જઐ વાઆં પરિપ્ફન્દો

આસંસારં કવિપુઙ્ગવૈઃ પ્રતિદિવસગૃહીતસારો ઽપિ ।
અદ્યાપ્યભિન્નમુદ્ર ઇવ જયતિ વાચાં પરિસ્પન્દઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર સર્ગારમ્ભાત્ પ્રભૃતિ કવિપ્રધાનૈઃ પ્રાતિસ્વિકપ્રતિભાપરિસ્પન્દમાહાત્મ્યાત્ પ્રતિદિવસગૃહીતસર્વસ્વો ઽપ્યદ્યાપિ નવનવપ્રતિભાસાનન્ત્યવિજૃમ્ભણાદનુદ્ધાટિતપ્રાય ઇવ યો વાક્યપરિસ્પન્દઃ સ જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ઇત્યેવમસ્મિન્ સુસઙ્ગતે ઽપિ વાક્યાર્થે કવિકૌશલસ્ય વિલસિતં કિમપ્યલૌકિકમેવ પરિસ્ફુરતિ ।
યસ્માત્ સ્વાભિમાનધ્વનિપ્રાધાન્યેન તેનૈતદભિહિતમ્ યથા---આસંસારં કવિપુઙ્ગવૈઃ પ્રતિદિવસં ગૃહીતસારો ઽપ્યદ્યાપ્યભિન્નમુદ્ર ઇવાયમ્ ।
એવમપરિજ્ઞાતતત્ત્વતયા ન કેનચિત કિમપ્યેતસ્માદ્ ગૃહીતમિતિ મત્પ્રતિભોદ્ધાટિતપરમાર્થસ્યેદાનીમેવ મુદ્રાબન્ધોદ્ભેદો ભવિષ્યતીતિ લોકોત્તરસ્વપરિસ્પન્દસાફલ્યાપત્તેર્વાક્યપરિસ્પન્દો જયતીતિસંબન્ધઃ ।
યદ્યપિ રસસ્વભાવાલઙ્કારાણાં સર્વેષાં કવિકૌશલમેવ જીવિતમ્, તથાપ્યલઙ્કારસ્ય વિશેષતસ્તદનુગ્રહં વિના વર્ણનાવિષયવસ્તુનો ભૂષણાભિધાયિત્વેનાભિમતસ્ય સ્વરૂપમાત્રેણ પરિસ્ફુરતો યથાર્થત્વેન નિબધ્યમાનસ્ય તદ્વિદાહ્લાદનિધાનાનુપપત્તેર્મનાઙ્માત્રમપિ ન વૈચિત્ર્યમુત્પ્રેક્ષામહે, પ્રચુરપ્રવાહપતિતેતરપદાર્થસામાન્યેન પ્રતિભાસનાત્ ।
યથા
દૂર્વાકાણ્ડમિવ શ્યામા તન્વી શ્યામાલતા યથા

ઇતિ ચ નૂતનોલ્લેખમનોહારિણઃ પુરેતસ્ય લોકોત્તરવિન્યસનવિચ્છિત્તિવિશેષિતશોભાતિશયસ્ય કિમપિ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમુદ્ભિદ્યતે ।
યથા
અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ

ઇતિ ।
યથા
કિં તારુણ્યતરોઃ

ઇતિ ।
તદેવં પૃથગ્ભાવેનાપિ ભવતો ઽસ્ય કવિકૌશલાયત્તવૃત્તિત્વલક્ષણવાક્યવક્રતાન્તર્ભાવ એવ યુક્તિયુક્તતામવગાહતે ।
તદિદમુક્તમ્
વાક્યસ્ય વક્રભાવો ઽન્યો ભિદ્યતે યઃ સહસ્ત્રધા ।
યત્રાલઙ્કારવર્ગો ઽસૌ સર્વો ઽપ્યન્તર્ભવિષ્યતિ

સ્વભાવોદાહરણં યથા
તેષાં ગોપવધૂવિલાસસુહૃદાં રાધારહઃ સાક્ષિણાં ક્ષેમં ભદ્ર કલિન્દશૈલતનયાતીરે લતાવેશ્માનામ્ ।
વિચ્છિન્ને સ્મરતલ્પકલ્પનમૃદુચ્છેદોપયોગે ઽધુના તે જાને જરઠીભવન્તિ વિગલન્નીલત્વિષઃ પલ્લવાઃ

અત્ર યદ્યપિ સહૃદયસંવેદ્યં વસ્તુસંભવિ સ્વભાવમાત્રમેવ વર્ણિતમ્, તથાપ્યનુત્તાનતયા વ્યવસ્થિતસ્યાસ્ય વિરલવિદગ્ધહૃદયૈકગોચરં કિમપિ નૂતનોલ્લેખમનોહારિ પદાર્થાન્તર્લોનવૃત્તિ સૂક્ષ્મસુભગં તાદૃક્ સ્વરૂપમુન્મીલિતં યેન વાક્યવક્રતાત્મનઃ કવિકૌશલસ્ય કાચિદેવ કાષ્ઠાધિરૂઢિરુપપદ્યતે ।
યસ્માત્તદ્વ્યતિરિક્તવૃત્તિરર્થાતિશયો ન કશ્ચિલ્લભ્યતે ।
રસોદાહરણં યથા
લોકો યાદૃશમાહ સાહસધનં તં ક્ષત્રિયાપુત્રકં સ્યાત્સત્યેન સ તાદૃગેવ ન ભવેદ્વાર્તા વિસંવાદિની ।
એકાં કામપિ કાલવિપ્રુષમમી શૌર્યોષ્મકણ્ડૂવ્યય- વ્યગ્રાઃ સ્યુશ્ચિરવિસ્મૃતામરચમૂડિમ્બાહવા બાહવઃ

અત્રોત્સાહાભિધાનઃ સ્થાયિભાવઃ સમુચિતાલમ્બનવિભાવલક્ષણવિષયસૌન્દર્યાતિશયશ્લાઘાશ્રદ્ધાલુતયા વિજિગીષોર્વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતવૈચિત્ર્યેણ પરાં પરિપોષપદવીમધિરોપિતઃ સન્ રસતાં નીયમાનઃ કિમપિ વાક્યવક્રભાવસ્વભાવં કવિકૌશલમાવેદયતિ ।
અન્યેષાં પૂર્વપ્રકરણોદાહરણાનાં પ્રત્યેકન્તથાભિહિતિજીવિતલક્ષણં વાક્યવક્રત્વં સ્વયમેવ સહૃદયૈર્વિચારણીયમ્ ।
વક્રતાયાઃ પ્રકારાણામૌચિત્યગુણશાલિનામ્ ।
એતદુત્તેજનાયાલં સ્વસ્પન્દમહતામપિ

રસસ્વભાવાલઙ્કારા આસંસારમપિ સ્થિતાઃ ।
અનેન નવતાં યાન્તિ તદ્વિદાહ્લાદદાયિનીમ્

ઇત્યન્તરશ્લોકૌ ।
એવમભિધાનાભિદેયાભિધાલક્ષણસ્ય કાવ્યોપયોગિનસ્ત્રિતયસ્ય સ્વરૂપમુલ્લિખ્ય વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનો વિષયવિભાગં વિદધાતિ---
ભાવાનામપરિમ્લાનસ્વભાવૌચિત્યસુન્દરમ્ ।
ચેતનાનાં જડાનાં ચ સ્વરૂપં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્

ભાવાનાં વર્ણ્યમાનવૃત્તીનાં સ્વરૂપં પરિસ્પન્દઃ ।
કીદૃશમ્---દ્વિવિધમ્ ।
દ્વે વિધે પ્રકારૌ યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
સ્મૃતં સૂરિભિરામ્નાતમ્ ।
કેષાં ભાવાનામ્---ચેતનાનાં જડાનાં ચ ।
ચેતનાનાં સંવિદ્વતાં પ્રાણિનામિતિ યાવત્; જડાનાં તદ્વ્યતિરેકિણાં પ્રાણચૈતન્યશૂન્યાનામ્ ।
એતદેવ ચ ધર્મિદ્વૈવિધ્યં ધર્મદ્વૈવિધ્યસ્ય નિબન્ધનમ્ ।
કીદૃક્સ્વરૂપં---અપરિમ્લાનસ્વભાવૌચિત્યસુન્દરમ્ ।
અપરિમ્લાનઃ પ્રત્યગ્રપરિપોષપેશલો યઃ સ્વભાવઃ પારમાર્થિકો ધર્મસ્તસ્ય યદૌચિત્યમુચિતભાવઃ પ્રસ્તાવોપયોગ્યદોષદુષ્ટત્વ તેન સુન્દરં સુકુમારં તદ્વિદાહ્લાદકમિત્યર્થઃ ।
એતદેવ દ્વૈવિધ્યં વિભજ્ય વિચારયતિ---
તત્ર પૂર્વં પ્રકારાભ્યાં દ્વાભ્યામેવ વિભિદ્યતે ।
સુરાદિસિંહપ્રભૃતિપ્રાધાન્યેતરયોગતઃ

તત્ર દ્વયોઃ સ્વરૂપયોર્મધ્યાત્ પૂર્વં યત્પ્રથમં ચેતનપદાર્થસંબન્ધિ તદ્ દ્વાભ્યામેવ રાશ્યન્તરાભાવાત્ પ્રકારાભ્યાં વિભિદ્યતે ભેદમાસાદયતિ, દ્વિવિધમેવ સંપદ્યતે ।
કસ્માત્---સુરાદિસિંહપ્રભૃતિપ્રાધાન્યેતરયોગતઃ ।
સુરાદયઃ ત્રિદશપ્રભૃતયો યે ચેતનાઃ સુરાસુરસિદ્ધવિદ્યાધરગન્દર્વનરપ્રભૃતયઃ, યે ચાન્યે સિંહપ્રભૃતયઃ કેસરિપ્રમુખાસ્તેષાં યત્પ્રાધાન્યં મુખ્યત્વમિતરદપ્રાધાન્યં ચ તાભ્યાં યથાસંખ્યેન પ્રત્યેકં યો યોગઃ સંબન્ધસ્તસ્માત્ કારણાત્ ।
તદેવં સુરાદીનાં મુખ્યચેતનાનાં સ્વરૂપમેકં કવીનાં વર્ણનાસ્પદમ્ ।
સિંહાદીનામમુખ્યચેતનાનાં પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપાણાં સ્વરૂપં દ્વિતીયમિત્યેતદેવ વિશેષેણોન્મીલયતિ---
મૃખ્યમક્લિષ્ટરત્યાદિપરિપોષમનોહરમ્ ।
સ્વજાત્યુચિતહેવાકસમુલ્લેખોજ્જ્વં પરમ્

મુખ્યં યત્પ્રધાનં ચેતનસુરાસુરાદિસંબન્ધિ સ્વરૂપં તદેવંવિધં સત્ કવીનાં વર્ણનાસ્પદં ભવતિ સ્વવ્યાપારગોચરતાં પ્રતિપદ્યતે ।
કીદૃશમ્---અક્લિષ્ટરત્યાદિપરિપોષમનોહરમ્ ।
અક્લિષ્ટઃ કદર્થનાવિરહિતઃ પ્રત્યગ્રતામનોહરો યો રત્યાદિઃ સ્થાયિભાવસ્તસ્ય પરિપોષઃ શૃઙ્ગારપ્રભૃતિરસત્વાપાદનમ્, "સ્થાય્યેવ તુ રસો ભવેદિઽ તિ ન્યાયાત્ ।
તેન મનોહરં હૃદયહારિ ।
અત્રોદાહરણાનિ વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારે ચતુર્થે ઽઙ્કે વિક્રમોર્વશ્યામુન્મત્તસ્ય પુરૂરવસઃ પ્રલપિતાનિ ।
યથા
તિષ્ઠેત્કોપવશાત્પ્રભાવપિહિતા દીર્ઘં ન સા કુપ્યતિ સ્વર્ગાયોત્પતિતા ભવેન્મયિ પુનર્ભાવાર્દ્રમસ્યા મનઃ ।
તાં હર્તું વિબુધદ્વિષો ઽપિ ન ચ મે શક્તાઃ પુરોવર્તિનોં સા ચાત્યન્તમગોચરં નયનયોર્યાતેતિ કો ઽયં વિધિઃ

અત્ર રાજ્ઞો વલ્લભાવિરહવૈધુર્યદશાવેશવિવશવૃત્તેસ્તદસંપ્રાપ્તિનિમિત્તમનધિ ગચ્છતઃ પ્રથમતરમેવ સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યસંભાવ્યમાનમનન્તરોચિતવિચારાપસાર્યમાણોપપત્તિ કિમપિ તાત્કાલિકવિકલ્પોલ્લિખ્યમાનમનવલોકનકારણમુત્પ્રેક્ષમાણસ્ય તદાસાદનસમન્વયાસંભવાન્નૈરાશ્યનિશ્ચયવિમૂઢમાનસતયા રસઃ પરાં પરિપોષપદવીમધૈરોપિતઃ ।
તથા ચૈતદેવ વાક્યાન્તરૈરુદ્દીપિતં યથા
પદ્ભ્યાં સ્પૃશેદ્વસુમતીં યદિ સા સુગાત્રી મેઘાભિવૃષ્ટસિકતાસુ વનસ્થલીષુ ।
પશ્ચાન્નતા ગુરુનિતમ્બતયા તતો ઽસ્યા દૃશ્યેત ચારુપદપઙ્ક્તિરલક્તકાઙ્કા

અત્ર પદ્ભ્યાં વસુમતીં કદાચિત્ સ્પૃશેદિત્યાશંસયા તત્પ્રાપ્તિઃ સંભાવ્યેત ।
યસ્માજ્જલધરસલિલસેકસુકુમારસિકતાસુ વનસ્થલીષુ ગુરુનિતમ્બતયા તસ્યાઃ પશ્ચાન્નતત્વેન નિતરાં મુદ્રિતસંસ્થાના રાગોપરક્તતયા રમણીયવૃત્તિશ્ચરણવિન્યાસપરંપરા દૃશ્યેત, તસ્માન્નૈરાશ્યનિશ્ચિતિરેવસુતરાં સમુજ્જૃમ્ભિતા, યા તદુત્તરવાક્યોન્મત્તવિલપિતાનાં નિમિત્તતામભજત્ ।
કરુણરસોદાહરણાનિ તાપસવત્સરાજે દ્વિતીયે ઽઙ્કે વત્સરાજસ્ય પરિદેવિતાનિ ।
યથા
ધારાવેશ્મ વિલોક્ય દીનવદનો ભ્રાન્ત્વા ચ લીલાગૃહા- ન્નિશ્વસ્યાયતમાશુ કેસરલતાવીથીષુ કૃત્વા દૃશઃ ।
કિં મે પાર્શ્વમુપૈષિ પુત્રક કૃતૈઃ કિં ચાટુભિઃ ક્રૂરયા માત્રા ત્વં પરિવર્જિતઃ સહ મયા યાન્ત્યાતિદીર્ઘાં ભુવમ્

અત્ર રસપરિપોષનિબન્ધનવિભાવાદિસંપત્સમુદયઃ કવિના સુતરાં સમુજ્જૃમ્ભિતઃ ।
તથા ચાસ્યૈવ વાક્યસ્યાવતારકં વિધૂષકવાક્યમેવંવિધં પ્રયુક્તમ્---
પમાદો એસો ક્ખુ દેવીએ પુત્તકિદકો દરિણપોદો અત્તભવન્તં અણુસરદિ

પ્રમાદઃ ! એષ ખલુ દેવ્યાઃ પુત્રકૃતકો હરિણપોતો ઽત્રભવન્તમનુસરતિ ॥
ઇતિ છાયા ।
એતેન કરુણરસોદ્દીપનવિભાવતા હરિણપોતકધારાગૃહપ્રભૃતીનાં સુતરાં સમુત્પદ્યતે ।
તથા ચ "અયમપરઃ ક્ષતે ક્ષારાવક્ષેપઃ" ઇતિ રુમણ્વદ્વચનાનન્તરમેતત્પરત્વેનૈવ વાક્યાન્તરમુપનિબદ્ધમ્, યથા
કર્ણાન્તસ્થિતપદ્મરાગકલિકાં ભૂયઃ સમાકર્ષતા ચઞ્ચ્વા દાડિમબીજમિત્યભિહતા પાદેન ગણ્ડસ્થલી ।
યેનાસૌ તવ તસ્ય નર્મસુહૃદઃ ખેદાન્મુહુઃ ક્રન્દતો નિઃશઙ્કંન શુકસ્ય કિં પ્રતિવચો દેવિ ત્વયા દીયતે

અત્ર શુકસ્યૈવંવિધદુર્લલિતયુક્તત્વં વાલ્લભ્યપ્રતિપાદનપરત્વેનોપાત્તમ્ ।
"અસૌઽ ઇતિ કપોલસ્થાલ્યાઃ સ્વાનુભવસ્વદમાનસૌકુમાર્યોત્કર્ષપરામર્શઃ ।
એવંવિધોદ્દીપનવિભાવૈકજીવિતત્વેન કરુણરસઃ કાષ્ઠાધિરૂઢિરમણીયતામનીયત ।
એવં વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારકરુણયોઃ સૌકુમાર્યાદુદાહરણપ્રદર્શનં વિહિતમ્ ।
રસાન્તરાણામપિ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
એવં દ્વિતીયમપ્રધાનચેતનસિહાદિસંબન્ધિ યત્સ્વરૂપં તદિત્થં કવીનાં વર્ણનાસ્પદં સંપદ્યતે ।
કીદૃશમ્---સ્વજાત્યુચિતદેવાકસમુલ્લેખોજ્જ્વલમ્ ।
સ્વા પ્રત્યેકમાત્મીયા સામાન્યલક્ષણવસ્તુસ્વરૂપા યા જાતિસ્તસ્યાઃ સમુચિતો યો હેવાકઃ સ્વભાવાનુસારી પરિસ્પન્દસ્તસ્ય સમુલ્લેખઃસમ્યગુલ્લેખનં વાસ્તવેન રૂપેણોપનિબન્ધસ્તેનોજ્જ્વલં ભ્રાજિષ્ણુ, તદ્વિદાહ્લાદકારીતિ યાવત્ ।
યથા
કદાચિદેતેન ચ પારિયાત્ર- ગુહાગૃહે મીલિતલોચનેન ।
વ્યત્યસ્તહસ્તદ્વિતયોપવિષ્ટ- દંષ્ટ્રાઙ્કુરાઞ્ચચ્ચિબુકં પ્રસુપ્તમ્

અત્ર ગિરિગુહાગેહાન્તરે નિદ્રામનુભવતઃ કૈસરિણઃ સ્વજાતિસમુચિતં સ્થાનકમુલ્લિખિતમ્ ।
યથા વા
ગ્રીવાભઙ્ગાભિરામં મુહુરનુપતતિ સ્યન્દને દત્તદૃષ્ટિઃ પશ્ચાર્ધેન પ્રવિષ્ટઃ શરપતનભયાદ્ ભૂયસા પૂર્વકાયમ્ ।
દર્ભૈરર્ધાવલીઢૈઃ શ્રમવિવૃતમુખભ્રંશિભિઃ કીર્ણવર્ત્મા પશ્યોદગ્રપ્લુતત્વાદ્વિયતિ બહુતરંસ્તોકમુર્વ્યાં પ્રયાતિ

એતદેવ પ્રકારાન્તરેણોન્મીલયતિ---
રસોદ્દીપનસામર્થ્યવિનિબન્ધનબન્ધુરમ્ ।
ચેતનાનામમુખ્યાનાં જડાનાં ચાપિ ભૂયસા

ચેતનાનાં પ્રાણિનામમુખ્યાનામપ્રધાનભૂતાનાં યત્સ્વરૂપં તદેવંવિધં સત્, વર્ણનીયતાં પ્રતિપદ્યતે પ્રસ્તુતાઙ્ગતયોપયુજ્યમાનમ્ ।
કીદૃશમ્રસોદ્દીપનસામર્થ્યવિનિબન્ધનબન્ધુરમ્ ।
રસાઃ શૃઙ્ગારાદયસ્તેષામુદ્દીપનમુલ્લાસનં પરિપોષસ્તસ્મિન્ સામર્થ્યં શક્તિસ્તયા વિનિબન્ધનંનિવેશસ્તેન બન્ધુરં હૃદયહારિ ।
યથા
ચૂતાઙ્કુરાસ્વાદકષાયકણ્ઠઃ પુંસ્કોકિલો યન્મધુરં ચુકૂજ ।
મનસ્વિનીમાનવિઘાતદક્ષં તદેવ જાતં વચનં સ્મરસ્ય

જડાનાં ચાપિ ભૂયસા---જડાનામચેતનાનાં સલિલતરુકુસુમસમયપ્રભૃતીનામેવંવિધં સ્વરૂપં રસોદ્દીપનસામર્થ્યવિનિબન્ધનબન્ધુરં વર્ણનીયતામવગાહતે ।
યથા
ઇદમસુલભવસ્તુપ્રાર્થનાદુર્નિવારં પ્રથમમપિ મનો મે પઞ્ચબાણઃ ક્ષિણોતિ ।
કિમુત મલયવાતોન્મૂલિતાપાણ્ડુપત્રૈ- રુપવનસહકારૈર્દર્શિતેષ્વઙ્કુરેષુ

યથા વા---
ઉદ્ભેદાભિમુખાઙ્કુરાઃ કુરવકાઃ શૈવાલજાલાકુલ-પ્રાન્તં ભાન્તિ સરાંસિ ફેનપટલૈઃ સીમન્તિતાઃ સિન્ધવઃ ।
કિઞ્ચાસ્મિન્ સમયે કૃશાઙ્ગિ વિલસત્કન્દર્પકોદણ્ડિક-ક્રીડાભાઞ્જિ ભવન્તિ સન્તતલતાકીર્ણાન્યરણ્યાન્યપિ

એવં સ્વાભાવિકસુન્દરપરિસ્પન્દનિબન્ધનં પદાર્થસ્વરૂપમભિધાય તદેવોપસંહરતિ--
શરીરમિદમર્થસ્ય રામણીયકનિર્ભરમ્ ।
ઉપાદેયતયા જ્ઞેયં કવીનાં વર્ણનાસ્પદમ્

અર્થસ્ય વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ શરીરમિદમ્ ઉપાદેયતયા જ્ઞેયં ગ્રાહ્યત્વેન બોદ્ધવ્યમ્ ।
કીદૃશં સત્ --- રામણીયકનિર્ભરમ્, સૌન્દર્યપરિપૂર્ણમ્,ઔપહત્યરહિતત્વેન તદ્વિદાવર્જકમિતિ યાવત્ ।
કવીનામેતદેવ યસ્માદ્વર્ણનાસ્પદમભિધાવ્યાપરાગોચરમ્ ।
એવંવિધસ્યાસ્ય સ્વરૂપશોભાતિશયભ્રાજિષ્ણોર્વિભૂષણાન્યુપશોભાન્તરમારભન્તે ।
એતદેવ પ્રકારાન્તરેણ વિચારયતિ---
ધર્માદિસાધનોપાયપરિસ્પન્દનિબન્ધનમ્ ।
વ્યવહારોચિતં ચાન્યલ્લભતે વર્ણનીયતામ્

વ્યવહારોચિતં ચાન્યત્ ।
અપરં પદાર્થાનાં ચેતનાચેતનાનાં સ્વરૂપમેવંવિધં વર્ણનીયતાં લભતે કવિવ્યાપારવિષયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
કીદૃશમ્---વ્યવહારોચિતમ્, લોકવૃત્તયોગ્યમ્ ।
કીદૃશં સત્---ધર્માદિસાધનોપાયપરિસ્પન્દનિબધનમ્ ।
ધર્માદેશ્ચતુર્વર્ગસ્ય સાધને સંપાદને ઉપાયભૂતો યઃ પરિસ્પન્દઃ સ્વવિલસિતં તદેવ નિબન્ધનં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યત્ કાવ્યે વર્ણ્યમાનવૃત્તયઃ પ્રધાનચેતનપ્રભૃતયઃ સર્વે પદાર્થાશ્ચતુર્વર્ગસાધનોપાયપરિસ્પન્દપ્રાધાન્યેન વર્ણનીયાઃ, યે ઽપ્યપ્રધાનચેતનસ્વરૂપાઃ પદાર્થાસ્તે ઽપિ ધર્માર્થાદ્યુપાયભૂતસ્વવિલાસપ્રાધાન્યેન કવીનાં વર્ણનીયતામવતરન્તિ ।
તથા ચ રાજ્ઞાં શૂદ્રકપ્રભૃતીનાં મન્ત્રિણાં ચ શુકનાસમુખ્યાનાં ચતુર્વર્ગાનુષ્ઠાનોપદેશપરત્વેનૈવ ચરિતાનિ વર્ણ્યન્તે ।
અપ્રધાનચેતનાનાં હસ્તિહરિણપ્રભૃતીનાં સંગ્રમમૃગયાદ્યઙ્ગતયા પરિસ્પન્દસુન્દરં સ્વરૂપં લક્ષ્યે વર્ણ્યમાનતયા પરિદૃશ્યતે ।
તસ્માદેવ ચ તથાવિધસ્વરૂપોલ્લેખપ્રાધાન્યેન કાવ્યકાવ્યોપકરણકવીનાં ચિત્રચિત્રોપકરણચિત્રકરૈઃ સામ્યં પ્રથમમેવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
તદેવંવિધં સ્વભાવપ્રાધાન્યે રસપ્રાધાન્યેન ચ દ્વિપ્રકારં સહજસૌકુમાર્યસરસં સ્વરૂપં વર્ણનાવિષયવસ્તુનઃ શરીરમેવાલઙ્કાર્યતામેવાર્હતિ, ન પુનરલઙ્કારણત્વમ્ ।
તત્ર સ્વાભાવિકં પદાર્થસ્વરૂપમલઙ્કરણં યથા ન ભવતિ તથા પ્રથમમેવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
ઇદાનીં રસાત્મનઃ પ્રાધાનચેતનપરિસ્પન્દવર્ણ્યમાનવૃત્તેરલઙ્કારકારાન્તરાભિમતામલઙ્કારતાં નિરાકરોતિ---
અલઙ્કારો ન રસવત્ પરસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
સ્વરૂપાદતિરક્તસ્ય શબ્દાર્થાસઙ્ગતેરપિ

અલઙ્કારો ન રસવત્ ।
રસવદિતિ યો ઽયમુત્પાદિતપ્રતીતિર્નામાલઙ્કારસ્તસ્ય વિભૂષણત્વં નોપપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ કારણાત્---સ્વરૂપાદતિરિક્તસ્ય પરસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો યત્ સ્વરૂપમાત્મીયઃ પરિસ્પન્દસ્તસ્માદતિરિક્તસ્યાભ્યધિકસ્ય પરસ્ય અન્યસ્ય અપ્રતિભાસનાદનવબોધનાત્ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યત્ સર્વેષામેવ સત્કવિવાક્યાનામિદમલઙ્કાર્યમિદમલઙ્કરણમ્ ઇત્યપોદ્ધારવિહિતો વિવિક્તભાવઃ સર્વસ્ય યસ્ય કસ્યચિત્ પ્રમાતુશ્ચેતસિ પરિસ્ફુરતિ ।
રસવદલઙ્કારવદિત્યસ્મિન્ વાક્યે પુનરવહિતચેતસો ઽપિ ન કિઞ્ચિદેતદેવ બુધ્યામહે ।
તથા ચ---યદિ શૃઙ્ગારાદિરેવ પ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનો ઽલઙ્કાર્યઃ તતસ્તદન્યેન કેનચિદલઙ્કરણેન ભવિતવ્યમ્ ।
યદિ વા તત્સ્વરૂપમેવ તદ્વિદાહ્લાદનિબન્ધનત્વાદલઙ્કરણમિત્યુચ્યતે તથાપિ તદ્વ્યતિરિક્તમન્યદલઙ્કાર્યતયા પ્રકાશનીયમ્ ।
તદેવંવિધો ન કશ્ચિદપિ વિવેકશ્ચિરન્તનાલઙ્કારકારાભિમતે રસવદલઙ્કારલક્ષણોદાહરણમાર્ગે મનાગપિ વિભાવ્યતે ।
તથા ચ
રસવદ્દર્શિતસ્પષ્ટશૃઙ્ગારાદિ

ઇતિ રસવલ્લક્ષણમ્ ।
અત્ર દર્શિતાઃ સ્પૃષ્ટાઃ સ્પષ્ટં વા શૃઙ્ગારાદયો યત્રેતિ વ્યાખ્યાને કાવ્યવ્યતિરિક્તો ન કશ્ચિદન્યઃ સમાસાર્થભૂતઃ સંલક્ષ્યતે ।
યો ઽસાવલઙ્કારઃ કાવ્યમેવેતિ ચેત્ તદપિ ન સુસ્પષ્ટસૌષ્ઠવમ્ ।
યસ્માત્ કાવ્યૈકદેશયોઃ શબ્દાર્થયોઃ પૃથક્ પૃથગલઙ્કારાઃ સન્તીત્યુપક્રમ્યેદાનીં કાવ્યમેવાલઙ્કરણમિત્યુપક્રમોપસંહારવૈષમ્યદુષ્ટત્વમાયાતિ ।
યદિ વાદર્શિતાઃ સ્પષ્ટં શૃઙ્ગારાદયો યેનેતિ સમાસઃ, તથાપિ વક્તવ્યમેવ---કો ઽસાવિતિ ।
પ્રતિપાદનવૈચિત્ર્યમેવેતિ ચેત્, તદપિ ન સમ્યક્ સમર્થનાર્હમ્ ।
યસ્માત્ પ્રતિપાદ્યમાનાદન્યેદેવ તદુપશોભાનિબન્ધનં પ્રતિપાદનવૈચિત્ર્યમ્, ન પુનઃ પ્રતિપાદ્યમાનમેવ ।
સ્પષ્ટતયા દર્શિતં રસાનાં પ્રતિપાદનવૈચિત્ર્યં યદ્યભિધીયતે, તદપિ ન સુપ્રતીપાદનમ્ ।
સ્પષ્ટતયા દર્શને શૃઙ્ગારાદીનાં સ્વરૂપપરિનિષ્પત્તિરેવ પર્યવસ્યતિ ।
કિઞ્ચ રસવતઃ કાવ્યસ્યાલઙ્કાર ઇતિ તથાવિધસ્ય સતસ્તસ્યાસાવિતિ ન કિઞ્ચિદનેન તસ્યાભિધેયં સ્યાત્ ।
અથવા તેનૈવાલઙ્કારેણ રસવત્ત્વં તસ્યાધીયતે, તદેવં તર્હ્યસૌ ન રસવતો ઽલઙ્કારઃ પ્રત્યુત રસવાનલઙ્કાર ઇત્યાયાતિ, તન્માહાત્મ્યાત્ કાવ્યમપિ રસવત્ સંપદ્યતે ।
યદિ વા તેનૈવાહિતરસસમ્બન્ધસ્ય રસવતઃ કાવ્યસ્યાલઙ્કાર ઇતિ તત્પશ્ચાદ્રસવલઙ્કારવ્યવદેશમાસાદયતિ---યથાગ્નિષ્ટોમયાજ્યસ્ય પુત્રો ભવિતેત્યુચ્યતે, તદપિ ન સુપ્રતિબદ્ધસમાધાનમ્ ।
યસ્માદ્ "અગ્નિષ્ટોમયાજિઽ-શબ્દઃ પ્રથમં ભૂતલક્ષણે વિષયાન્તરે નિષ્પ્રતિપક્ષતયા સમાસાદિતપ્રસિદ્ધિઃ પશ્ચાદ્ ભવિષ્યતિ વાક્યાર્થસબન્ધલક્ષણયોગ્યતયા તમનુભવિતું શક્નોતિ ।
ન પુનરત્રૈવં પ્રયુજ્યતે ।
યસ્માદ્રસવતઃ કાવ્યસ્યાલઙ્કાર ઇતિ તત્સંજ્ઞન્ધિતયૈવાસ્ય સ્વરૂપબ્ધિરેવ ।
તત્સંબન્ધિનિબન્ધનં ચ કાવ્યસ્ય રસવત્ત્વમિત્યેવમિતરેતરાશ્રયલક્ષણદોષઃ કેનાપસાર્યતે ।
યદિ વા રસો વિદ્યતે યસ્યાસૌ તદ્વાનલઙ્કાર એવાસ્તુ ઇત્યભિધીયતે, તથાપ્યલઙ્કારઃ કાવ્યં વા નાન્યત્ તૃતીયં કિઞ્ચિદત્રાસ્તિ ।
તત્પક્ષદ્વિતયમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
ઉદાહરણં લક્ષણૈકયોગક્ષેમત્વાત્ પૃથઙ્ ન વિકલ્પ્યતે ।
મૃતેતિ પ્રેત્ય સઙ્ગન્તું યયા મે મરણં સ્મૃતમ્ ।
સૈવાવન્તી મયા લબ્ધા કથમત્રૈવ જન્મનિ

અત્ર રતિપરિપોષલક્ષણવર્ણનીયશરીરભૂતાયાશ્ચિત્તવૃત્તેરતિરિક્તમન્યદ્વિભક્તં વસ્તુ ન કિઞ્ચિદ્વિભાવ્યતે ।
તસ્માદલઙ્કાર્યતૈવ યુક્તિમતી ।
યદપિ કૈશ્ચિત્
સ્વશબ્દસ્થાયિસંચારિવિભાવાભિનયાસ્પદમ્

ઇત્યનેન પૂર્વમેવ લક્ષણં વિશેષિતમ્, તત્ર સ્વશબ્દાસ્પદત્વં રસાનામપરિગતપૂર્વમસ્માકમ્ ।
તતસ્ત એવ રસસર્વસ્વસમાહિતચેતસસ્તત્પરમાર્થવિદો વિદ્વાંસ એવં પ્રષ્ટવ્યાઃ---કિં સ્વશબ્દાસ્પદત્વં રસાનામુત રસવત ઇતિ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે---રસ્યન્તૈતિ રસાસ્તે સ્વશબ્દાસ્પદાસ્તેષુ તિષ્ઠન્તઃ શૃઙ્ગારાદિષુ વર્તમાનાઃ સન્તસ્તજ્જ્ઞૈરાસ્વાદ્યન્તે ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યત્ સ્વશબ્દૈરભિધીયમાનાઃ શ્રુતિપથમવતરન્તશ્ચેતનાનાં ચર્વણચમત્કારં કુર્વન્તીત્યનેન ન્યાયેન ઘૃતપૂરપ્રભૂતયઃ પદાર્થાઃ સ્વશબ્દૈરભિધીયમાનાસ્તદાસ્વાદસંપદં સંપાદયન્તીત્યેવં સર્વસ્ય કસ્યચિદુપયોગસુખાર્થિનસ્તૈરુદારચરિતૈરયત્નેનૈવ તદભિધાનમાત્રાદેવ ત્રૈલોક્યરાજ્યસંપત્સૌખ્યસમૃદ્ધિઃ પ્રતિપાદ્યેતૈતિ નમસ્તેભ્યઃ ।
રસવતસ્તદાસ્પદત્વં નોપપદ્યતે, રસસ્યૈવ સ્વવાચ્યસ્યાપિ તદાસ્પદત્વાભાવાત્, કિમુતાન્યસ્યેતિ ।
તદલઙ્કારત્વં ચ પ્રથમમેવ પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
શિષ્ટં સ્થાય્યાદિ પૂર્વલક્ષણં વ્યાખ્યાતમેવેતિ ન પુનઃ પર્યાલોચ્યતે ।
યદપિ
રસબદ્રસસંશ્રયાત્

ઇતિ કૈશ્ચિલ્લક્ષણમકારિ તદપિ ન સમ્યક્ સમાધેયતામધિતિષ્ઠતિ ।
તથા હિ---રસઃ સંશ્રયો યસ્યાસૌ રસસંશ્રયઃ, તસ્માત્ કારણાદયં રસવદલઙ્કારઃ સંપદ્યતે ।
તથાપિ વક્તવ્યમેવ---કો ઽસૌ રસવ્યતિરિક્તવૃત્તિઃ અન્યપદાર્થઃ? કાવ્યમેવેતિ ચેત્ તદપિ પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્, તસ્યસ્વાત્મનિક્રિયાવિરોધાદલઙ્કારત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથવા રસસ્ય સંશ્રયો રસેન સંશ્રિયતે યસ્તસ્માદ્ ।
રસસંશ્રયાદિતિ ।
તથાપિ કો ઽસાવિતિ વ્યતિરિક્તત્વેન વક્તવ્યતામેવા (યાતિ) ।
ઉદાહરણજાતમપ્યસ્ય લક્ષણસ્ય પૂર્વેણ સમાનયોગક્ષેમપ્રાયમિતિ (ન) પૃથક્ પર્યાલોચ્યતે ।
રસપેશલમ્

ઇતિ પાઠે ન કિઞ્ચિદત્રાતિરિચ્યતે ।
અથ (વસ્તુસ્વભાવરસાદિ-) પ્રતિપાદકવાક્યોપારૂઢપદાર્થસાર્થસ્વરૂપમલઙ્કાર્યં રસસ્વરૂપાનુપ્રવેશેન વિગલિતસ્વપરિસ્પન્દાનાં દ્રવ્યાણામ્ ઇવ કથમલઙ્કરણં ભવતીત્યેતદપિ ચિન્ત્યમેવ ।
કિઞ્ચ તથાભ્યુપગમે ઽપિ પ્રધાનગુણભાવવિપર્યાસઃ પર્યવસ્યતીતિ ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
અત્રૈવ (દૂષણાન્તરમુ) પક્રમતે---શબ્દાર્થાસઙ્ગતેરપિ ।
શબ્દાર્થાસઙ્ગતેરપિ ।
શબ્દાર્થયોરભિધાનાભિધેયયોરસમન્વયાચ્ચ રસવદલઙ્કારોપપત્તિર્નાસ્તિ ।
અત્ર ચ રસો વિદ્યતે (તિષ્ઠ) તિ યસ્યેતિ મતુપ્પ્રત્યયે વિહિતે તસ્યાલઙ્કાર ઇતિ ષષ્ઠિસમાસઃ ક્રિયતે, રસવાંશ્ચાસાવલઙ્કારશ્ચેતિ વિશેષણસમાસો વા ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે---રસવ્યતિરિક્તં કિમન્યત્ પદાર્થાન્તરં વિદ્યતે યસ્યાસાવલઙ્કારઃ ।
કાવ્યમેવેતિ ચેત્, તત્રાપિ તદ્વ્યતિરિક્તઃ કો ઽસૌ પદાર્થો યત્ર રસવદલઙ્કારવ્યપદેશઃ સાવકાશતાં પ્રતિપદ્યતે ? વિશેષાતિરિક્તઃ પદાર્થો ન કશ્ચિત્ પરિદૃશ્યતે યસ્તદ્વાનલઙ્કાર ઇતિ વ્યવસ્થિતિમાસાદયતિ ।
તદેવમુક્તલક્ષણે માર્ગે રસવદલઙ્કારસ્ય શબ્દાર્થસઙ્ગતિર્ન કાચિદસ્તિ ।
યદિ વા નિદર્શનાન્તરવિષયતયા સમાસદ્વિતયે ઽપિ શબ્દાર્થસઙ્ગતિયોજના વિધીયતે, યથા
તન્વી મેઘજલાર્દ્રપલ્લવતયા ધૌતાધરેવાશ્રુભિઃ શૂન્યેવાભરણૈઃ સ્વકાલવિરહાદ્ વિશ્રાન્તપુષ્પોદ્ગમા ।
ચિન્તામૌનમિવાસ્થિતા મધુકૃતાં શબ્દૈર્વિના લક્ષ્યતે ચણ્ડી મામવધૂય પાદપતિતં જાતાનુતાપેવ સા

યથા વા
તરઙ્ગભ્રૂભઙ્ગા (ક્ષુભિત) વિહગશ્રેણિરશના વિકર્ષન્તી ફેનં વસનમિવ સંરમ્ભશિથિલમ્ ।
યથાવિદ્ધં યાતિ સ્ખલિતમભિસંધાય બહુશો નદીભાવેનેયં ધ્રુવમસહના સા પરિણતા

અત્ર રસવત્ત્વમલઙ્કારશ્ચ પ્રકટં પ્રતિભાસેતે ।
તસ્માન્ન કથઞ્ચિદપિ તદ્વિવેકસ્ય દુરવધાનતા ।
તેન રસવતો ઽલઙ્કાર ઇતિ ષષ્ઠીસમાસપક્ષે શબ્દાર્થયોર્ન કિઞ્ચિદસઙ્ગતત્વમ્, રસપરિપોષપરત્વાદલઙ્કારસ્ય તન્નિબન્ધનમેવ રસવત્ત્વમ્ ।
રસવાંશ્ચાસાવલઙ્કારશ્ચેતિ વિશેષણસમાસપક્ષે ઽપિ ન કિઞ્ચિદસઙ્ગત્વમ્ ।
તથા ચૈતયોરુદાહરણયોર્લતાયાઃ સરિતશ્ચોદ્દીપનવિભાવત્વેન વલ્લભાભાવિતાન્તઃ કરણતયા નાયકસ્ય તન્મયત્વેન (નિશ્ચેતન?) મેવ પદાર્થજાતં સકલમવલોકયતઃ તત્સામ્યસમારોપણં તદ્ધર્માધ્યારોપણં ચેત્યુપમારૂપકકાવ્યાલઙ્કારયોજનં વિના ન કેનચિત્ પ્રકારેણ ઘટતે, તલ્લક્ષણવાક્યત્વાત્ ।
સત્યમેતત્, કિન્તુ "અલઙ્કારઽ-શબ્દાભિધાનં વિના વિશેષણસમા (સપ) ક્ષે કેવલસ્ય રસવાનિતિ (અસ્ય) પ્રયોગઃ પ્રાપ્નોતિ ।
રસવાનલઙ્કાર ઇતિ ચેત્ પ્રતીતિરભ્યુપગમ્યતે, તદપિ યુક્તિ (યુક્તતાં નાર્હતિ), રૂપકાદેરભાવાત્ ।
રસવતો ઽલઙ્કાર ઇતિ ષષ્ઠીસમાસપક્ષો ઽપિ ન સુસ્પષ્ટસમન્વયઃ ।
સર્વસ્ય કસ્યચિત્ કાવ્યસ્ય રસવત્ત્વમેવ ।
યસ્માત્સાતિશયત્વનિબન્ધનં તથાવિધં તદ્વિદાહ્લાદકારિ કાવ્યં કરણીયમિતિ તસ્યાલઙ્કાર ઇત્યાશ્રિતે સર્વેષામેવ ચ રૂપકાદીનાં રસવદલઙ્કારત્વમેવ ન્યાયોપપન્નતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અલઙ્કારસ્ય ચ યસ્યકસ્યચિત્સર્વસ્ય રસવત્ત્વાદ્ વિશેષણસમાસપક્ષે ઽપ્યેષૈવ વાર્ત્તા ।
કીઞ્ચ તદભ્યુપગમે ઽપિ પ્રત્યેકમુત્સ્ખલિતલક્ષણાનાં પ્રકૃતપરિપોષપરતયા લબ્ધાત્મનામલઙ્કારણાં પ્રાતિસ્વિકલક્ષણાભિહિતાતિશયવ્યતિરિક્તમનેન ન કિઞ્ચિદાધિક્યમાધીયતે ।
તસ્માત્તત્તલ્લ(ક્ષણ) કરણવૈયર્થ્યમપ્રતિવારિતપ્રસરમેવ પરાપતતિ ।
ન ચૈવંવિધવિષયે રસવદલઙ્કારવ્યવહારસ્યાવકાશઃ, તજ્જ્ઞૈસ્તથાનવગમાત્, અલઙ્કારાન્તરાણાં ચ મુખ્યતયા વ્યવસ્થાનાત્ ।
અથવા ચેતનપદાર્થગોચરતયા રસવદલઙ્કારસ્ય, નિશ્ચેતનવસ્તુવિષયત્વેન ચોપમાદીનાં વિષયવિભાગો વ્યવસ્થાપ્યતે, તદપિ ન વિદ્વજ્જનાવર્જનં વિદધાતિ ।
યસ્માદચેતનાનામપિ રસોદ્દીપનસામર્થ્યસમુચિતસત્કવિસમુલ્લિખિતસૌકુમાર્યસરસાત્વાદુપમાદીનાં પ્રવિરલવિષયતા નિર્વિષયત્વં વા સ્યાદિતિ શૃઙ્ગરાદિરસનિસ્યન્દસુન્દરસ્ય સત્કવિપ્રવાહસ્ય ચ નીરસત્વં પ્રસજ્યત ઇતિ પ્રતિપાદિતમેવ પૂર્વસૂરિભિઃ ।
યદિ વા વૈચિત્ર્યાન્તરમનોહારિતયા રસવદલઙ્કારઃ પ્રતિપાદ્યતે, યથાભિયુક્તતરૌસ્તૈરેવાભ્યધાયિ---
પ્રધાને ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્નલઙ્કારો રસાદિરિતિ મે મતિઃ

ઇતિ ।
યત્રાન્યો વાક્યાર્થઃ પ્રાધાન્યાદલઙ્કાર્યતયા વ્યવસ્થિતસ્તસ્મિન્ તદઙ્ગતયા વિનબધ્યમાનઃ શૃઙ્ગારાદિરલઙ્કારતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યસ્માદ્ ગુણઃ પ્રધાનં ભાવાભિવ્યક્તિપૂર્વમેવંવિધવિષયે વિભૂષયતિ, તસ્માદ્ ભૂષણવિવેકવ્યક્તિરુજ્જૃમ્ભતે, યથા
ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમભિહતો ઽપ્યાદદાનોંઽશુકાન્તં ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વપાસ્તશ્ચરણનિપતિતો નેક્ષિતઃ સંભ્રમેણ ।
આલિઙ્ગન્ યો ઽવધૂતસ્ત્રિપુરયુવતિભિઃ સાસ્ત્રનેત્રોત્પલાભિઃ કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ

અત્ર સાસ્ત્રનેત્રોત્પલાદિશબ્દગ્મ્યવૈક્લવ્યસ્ય શામ્ભવશરાગ્નિદહ્યમાનાસુરસુન્દરીણાં, ત્રિપુરરિપુપ્રભાવપ્રખ્યાપનપરસ્ય પ્રયોજકત્વેન કરુણો રસઃ અઙ્ગ, ન પુનરીર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારઃ, તસ્યાનનુભૂયમાનત્વાત્ ।
તદયમત્ર પરમાર્થઃ---કવિપ્રતિભાપરિપોષિતપ્રકર્ષગમ્યમાન-કરુણરસોપબૃંહિત-સૌન્દર્યધારાધિરૂઢો ભગવત્પ્રભાવાતિશયઃ કામપિ સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
ન ચ શબ્દવાચ્યત્વં નામ સમાનં કામિશરાગ્નિતેજસોઃ સંભવતીતિ તાવતૈવ તયોસ્તથાવિધવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદિવરુદ્ધસ્વભાવચોરૈક્યં કથઞ્ચિદપિ વ્યવસ્થાપયિતું પાર્યતે, પરમેશ્વરપ્રયત્નેનાપિ સ્વબાવસ્યાન્યથાકર્તુમશક્યત્વાત્ ।
ન ચ તથાવિધશબ્દાવાચ્યતામાત્રાદેવં તદ્વિદાં તદનુભવપ્રતીતિરસ્તિઃ ગુડખણ્ડાદિશબ્દાભિધાનાદપિ પ્રીતિવિષાદાદેસ્તદાસ્વાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદનુભવપ્રતીતૌ સત્યાં રસદ્વયસમાવેશદોષો ઽપ્યનિવાર્યતામાચરતિ ।
રસદ્વયસમાવેશાદોષો ઽપ્યત્ર ગુણપ્રધાનભાવસ્ય પ્ર(યોજક ઇતિ વક્તું ન પાર્યતે) ।
યદિ વા ભગવત્પ્રભાવસ્ય મુખ્યત્વે દ્વયોરપ્યેતયોરઙ્ગત્વાદ્ ભૂષણત્વમિત્યુચ્યતે તદપિ (ન) સમઞ્જસમ્ ।
યસ્માત્ કરુણસ્ય વાસ્તવત્વાદેક એવ સ્યાત્ નિર્મૂલત્વાદેવ તયોર્ભાવાભાવયોરિવ ન કથઞ્ચિદપિ સામ્યોપપત્તિરિત્યલમનુચિતચર્વણચાતુર્યચાપલેન ।
યદિ વા નિદર્શને ઽસ્મિન્નનાશ્વસન્તઃ સમામ્નાતલક્ષણોદાહરણસઙ્ગતિં સમ્યક્ સમીહમાનાઃ સવિમર્ષણા ઉદાહરણાન્તરં રસવદલઙ્કારસ્ય વ્યાચક્ષતે, યથા
કિં હાસ્યેન ન મે પ્રયાસ્યસિ પુનઃ પ્રાપ્તશ્ચિરાદ્દર્શનં કેયં નિષ્કરુણ પ્રવાસરુચિતા કેનાસિ દૂરીકૃતઃ ।
સ્વપ્નાન્તેષ્વિતિ તે વદન્ પ્રિયતમવ્યાસક્તકણ્ઠગ્રહો બુદ્ધ્વા રોદિતિ રિક્તબાહુવલયસ્તારં રિપુસ્ત્રીજનઃ

"અત્ર ભવદ્વિનિહતવલ્લભો વૈરિવિલાસિનીસમૂહઃ શોકાવેશાદ(શર)ણઃ કરુણરસકાષ્ઠાધિરૂઢિવિહિતમેવં વિધવૈશસમનુભવતી"તિ તાત્પર્યે સ એવ પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થઃ, તદઙ્ગતયા વિનિબધ્યમાનઃ કરુણઃ ।
પ્રવાસવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારપરત્વમત્ર ન પરમાર્થઃ ।
પરસ્પરાન્વિતપદાર્થસાર્થસમર્પ્યમાણવૃત્તિર્ગુણભાવેનાવભાસનાદલંઙ્કરણમિત્યુચ્યતે ।
તસ્ય ચ નિર્વિષયત્વાભાવાદ્ રસાલમ્બનવિભાવાદિસ્વકારણસામગ્રીવિરહવિહિતા લક્ષણાનુપપત્તિર્ન સંભવતિ ।
રસદ્વયસમાવેશદુષ્ટત્વમપિ દૂરમપાસ્તમેવ ।
દ્વયોરપિ વાસ્તવસ્વરૂપસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્તદનુભવપ્રતીતૌ સત્યાં નાત્મવિરોધઃ સ્પર્ધિત્વાભાવાત્ ।
તેન તદપિ તદ્વિદાહ્લાદવિધાનસામર્થ્યસુન્દરમ્, કરુણરસસ્ય નિશ્ચાયકપ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રવાસવિપ્રલમ્ભસ્ય સ્વકારણભૂતવાક્યોપારૂઢાલમ્બનવિભાવાદિસમર્પ્યમાણત્વં સ્વપ્નાન્તસમયે, પ્રબોધાવસરે ચ તથાવિધત્વં યુક્ત્યા સંભવતસ્તસ્ય કરુણસ્યેત્યુભયમુપપન્નમિતિ પ્રથમતરમેવ કથમસૌ સમુદ્ભવતીતિ ચૈતદપિ ન સમઞ્જસપ્રાયમ્ ।
યસ્માચ્ચાટુવિષયમહાપુરુષપ્રતાપાક્રાન્તિચકિતચેતસામિતસ્તતઃ સ્વવૈરિણાં તત્પ્રેયસીનાં ચ પલાયનૈરપિ પૃથગવસ્થાનં ન યુક્તિપ્રયુક્તતામતિવર્તતે ।
કરુણરસસ્ય સત્યપિ નિશ્ચયે, તસ્યૈવ તથાવિધપરિપોષદશાધારાધિરૂઢેરેકાગ્રતાસ્તિમિતમાનસસ્ય તથાભ્યસ્તવ્યસનાધિવાસિતચેતસા સુચિરાત્સમાસાદિતસ્વપ્નસમાગમઃ પૂર્વાનુભૂતવૃત્તાન્તુસમુચિતસમારબ્ધકાન્તસંલાપઃ કથમપિ સંપ્રબુદ્ધઃ પ્રબોધસમનન્તરસમુલ્લસિતપૂર્વાપરાનુસંધાનવિહિતપ્રસ્તુતવસ્તુવિસંવાદવિદારિતાન્તઃ કરણો ભવદ્વૈરિવિલાસિનીસાર્થો રોદિતીતિ કરુણસ્યૈવ પરિપોષપદવીસમધિરોહઃ તથાવિધવ્યભિચાર્યૌચિત્યચારુત્વં તત્સ્વરૂપાનુપ્રવેશોવેતિ કુતઃ પ્રવાસવિપ્રલમ્ભસ્ય પૃથગ્વ્યાપારે રસગન્ધો ઽપિ ? યદિ વા પ્રેયસઃ પ્રાધાન્યે તદઙ્ગત્વાત્ કરુણરસસ્યાલઙ્કરણત્વમિત્યભિધીયતે તદપિ ન નિરવદ્યમ્ ।
યસ્માદ્ દ્વયોરપ્યેતયોરુદાહરણયોર્મુખ્યભૂતો વાક્યાર્થઃ કરુણાત્મનૈવ વિવર્તમાનવૃત્તિરુપનિબદ્ધઃ ।
પર્યાયોક્તાન્યાપદેશન્યાયેન વાચ્યતાવ્યતિરિક્તયોઃ પ્રતીયમાનતયા, ન કરુણસ્ય રસત્વાદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્ય સતો વાચ્યત્વમુપપન્નમ્ ।
નાપિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યસ્ય વિષયઃ, વ્ય(ઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યેન ક)રુણાત્મનૈવ પ્રતિભાસનાત્ ।
ન ચ દ્વયોરપિ વ્યઙ્ગ્યત્વમ્, અઙ્ગાઙ્ગિભાવસ્યાનુપપત્તેઃ ।
એતચ્ચ યથાસંભવમસ્માભિર્વિકલ્પિતમ્, ન પુનસ્ત(ન્ન્યાયમત્ર પ્રયોજકમિત્યલં વિ) સ્તરેણ ।
કિઞ્ચ "કાવ્યે તસ્મિન્નલઙ્કારો રસાદિઃઽ ઇતિ રસ એવાલઙ્કારઃ કેવલઃ ન તુ રસવદિતિ મતુત્પ્રત્યયસ્ય જીવિતમ્ ન કિઞ્ચિદભિહિતં સ્યાત્ ।
એવં સદિ શબ્દાર્થસઙ્ગતેરભાવાદનવસ્થૈવ તિષ્ઠતીત્યેતદપિ ન કિઞ્ચિત્ ।
એવમલઙ્કારતાં રસવતઃ પ્રત્યાખ્યાય વર્ણ્યમાનાર્થશરીરત્વાત્ તદેકયોગક્ષેમસ્ય પ્રેયસઃ સંપ્રતિ (તાં) વા (રયતિ):---ન "પ્રેયસ્તદ્વિરુદ્ધઃ સ્યાદપ્રેયઃઽ ઇતિ---
ન પ્રેયસ્તદ્વિરુદ્ધઃ સ્યાદપ્રેયો(ઽસાવલઙ્કૃતિઃ) ।
અલઙ્કારાન્તરે સ્યાતામન્યત્રાદર્શનાદપિ

યશ્ચિરન્તનૈરલઙ્કારઃ સમામ્નાતઃ તસ્ય ન તદ્ભવાઃ સંભવતિ ।
યસ્માત્ કૈશ્ચિત્"પ્રેયઃ પ્રિયતરાખ્યાન"મિતિ લક્ષણં પ્રેયસઃ સમાખ્યાતમ્ ।
કૈશ્ચિત્તસ્યોદાહરણમાત્રમેવ લક્ષણં મન્યમાનૈસ્તુ(તા) વદેવ પ્રદર્શિતમ્ ।
યથા
પ્રેયો ગૃહાગતં કૃષ્ણમવાદીદ્વિદુરો યથા ।
કાલેનૈષા ભવેત્પ્રીતિસ્તવૈવાગમનાત્ પુનઃ

ઇતિ ।
પૂર્વેષાં ચૈતદેવોદાહરણમભિમતમ્ ।
તથા ચ તૈરુક્તમ્---
અદ્ય યા મમ ગોવિન્દ જાતા ત્વયિ ગૃહાગતે

ઇતિ ।
તદેવ ન ક્ષોદક્ષમતામર્હતિ ।
તથા ચ કાલેને (ત્યાદિનો)ચ્યતે (યત્) તદેવ વર્ણ્યમાનવિષયતયા વસ્તુનઃ સ્વરૂપં, તદેવાલઙ્કરણમિત્યલઙ્કાર્યં ન કિઞ્ચિદવશિષ્યતે ।
તસ્યૈવોભયમલઙ્કાર્યત્વમલઙ્કરણત્વં ચેત્યયુક્તિયુક્તમ્ ।
એકક્રિયાવિષયં યુગપદેકસ્યૈવ વસ્તુનઃ કર્મકરણત્વં નોપપદ્યતે ।
યદિ દૃશ્યન્તે તથાવિધાનિ વાક્યાનિ યેષામુભયમપિ સંભવતિ---
આત્માનમાત્મના વેત્સિ સૃજસ્યાત્માનમાત્મના ।
આત્મના કૃતિના ચ ત્વમાત્મન્યેવ પ્રલીયસે

ઇત્યભિધીયતે, તદપિ નિઃસમન્વયપ્રાયમેવ ।
યસ્માદત્ર વાસ્તવે ઽપ્યભેદે કાલ્પનિકમુપચારસત્તાનિબન્ધનં વિભાગમાશ્રિત્ય તદ્વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
કિં ચ વિશ્વમયત્વાત્ પરમેશ્વરસ્ય પરમેશ્વરમયત્વાદ્વા વિશ્વસ્ય, પારમાર્થિકે ઽપ્યભેદે માહાત્મ્યપ્રતિપાદનાર્થં પ્રાતિસ્વિકપરિસ્પન્દવિચિત્રાં જગત્પ્રપઞ્ચરચનાં પ્રતિ સકલપ્રમાતૃતામસ્ય સંવેદ્યમાનો ભેદાવબોધઃ સ્ફુટાવકાશતાં ન કદાચિદપ્યતિક્રામતિ ।
તસ્માદત્ર પરમેશ્વરસ્યૈવ રૂપસ્ય કસ્યચિત્તદાપ્યમાનત્વાત્ વેદનાદેઃ ક્રિયાયાઃ કર્મત્વં કસ્યચિત્સાધકતમત્વાત્ કરણત્વમિતિ ન કિઞ્ચિદસંગતમ્ ।
ઉદાહરણેપુનરપોદ્ધારબુદ્ધિપરિકલ્પનયાપિ ન કથઞ્ચિદપિ વિભાગો વિભાવ્યતે ।
તસ્માત્ "સ્વરૂપાદતિરિક્તસ્ય પરસ્યાપ્રતિભાસનાત્" ઇતિ દૂષણત્રાપિ સંબન્ધનીયમ્ ।
અવિભાગપક્ષે ચ તદેવાલઙ્કાર્યં તદેવાલઙ્કરણમિતિ પ્રેયસો રસવતશ્ચ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ "આત્મૈવ નાત્મનઃ સ્કન્ધં ક્વચિદપ્યધિરોહતિ" ઇતિ સ્થિતમેવ ।
અથ દૂષણાન્તરં દદાતિ તદ્વિરુદ્ધઃ સ્યાદિતિ ।
(અનેન ન્યાયેન વર્ણ્યમાનત્વાત્તદ્વિરુદ્ધસ્ય પ્રેયસઃ પ્રતિપક્ષો ઽપિ અપ્રેયઃ પ્રસાદાધિકૃતઃ ;તસ્માદલઙ્કારો ભવેત્) ।
તથાપિ કો દોષઃ સ્યાદિતિ ચેત્તદપિ ન સમ્યક્, તૈરેવ તથાનભ્યુપગમાત્ ।
અન્યચ્ચ લૈઙ્કિકમલઙ્કાર્યાલઙ્કરણવ્યવહારં પર્યાલોચ્ય તથાવિધત્વસામાન્યમાત્રં સમાશ્રિત્ય પૂર્વસૂરયઃ કાવ્યે પ્રવર્તિતતદ્વ્યવહારાઃ સંવૃત્તાઃ ।
લોકે ત્રિભુવનાન્તરવર્તિપદાર્થજાતમનન્તં સિદ્ધવિદ્યાધરાદ્યલઙ્કાર્યમ્, અલઙ્કરણાનિ કટકકેયૂરાદીનિ કતિચિદેવ, તદેવમેવ કાવ્યે વર્ણનાવિષયસ્ય વસ્તુનઃ શરીરમપર્યવસિતમલઙ્કાર્યમ્, તથૈવાલઙ્કરણાન્યુપમાદીનિ કતિચિદેવ ।
વર્ણનીયસ્ય પ્રયેઃ પ્રભૃતેરલઙ્કારત્વે વર્ણ્યમાનાદન્યાલઙ્કરણાનામાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તતઃ પરિસમાપ્ત્યભાવે સંભાવનાવદભિધાદીનામનારમ્ભઃ ।
તસ્માલ્લૌકિકવ્યવહારાન્યૂનાનતિરિક્તમેવાલઙ્કાર્યાલઙ્કારવ્યવહારઃ કાવ્યવિષયે ઽપિ વાચ્યતામર્હતિ ।
અત્રૈવ દૂષણાન્તરમુપન્યસ્યતિ---"અલઙ્કારાન્તરે" ઇતિ ।
સંસૃષ્ટિસંકરૌ સ્યાતામ્ ।
પ્રથમઃ (મં) પ્રિયતરાખ્યાનમાત્રસાધનસ્ય વર્ણ્યમાનત્વાદલઙ્કાર્યસ્યાપ્યલઙ્કરણત્વે સતિ, અલઙ્કારાન્તરં રૂપકાદિ યદા વિધીયતે તદા તસ્મિન્ વિધીયમાને પ્રેયસઃ સંસર્ગસંકીર્ણતાનિબન્ધને સંસૃષ્ટિસઙ્કરાવલઙ્કારવિશેષૌ સ્યાતામ્ ભવેતામ્ ।
પ્રેયોભણિતયુક્તેષુ વાક્યેષુ તજ્જ્ઞૈર્ન સંસૃષ્ટિસકરવ્યવહારઃ કદાચિદપિ પ્રવર્તિતપૂર્વઃ તથા પ્રતિભાસાભાવાત્ ।
યથા
ઇન્દોર્લક્ષ્મ સ્મરવિજયિનઃ કાણ્ઠમૂલં મુરારિઃ દિઙ્નાગાનાં મદજલમષીભાઞ્જિ ગણ્ડસ્થલાનિ ।
અદ્યાપ્યુર્વોવલયતિલક શ્યામલિમ્નાનુ(વિ) લિપ્તા0 ન્યાભાસન્તે વદ ધવલિતં કિં યશોભિસ્ત્વદીયૈઃ

અત્ર પ્રેયોભિહિતરલઙ્કાર્યા, વ્યાજસ્તુતિરલઙ્કરણમ્; ન પુનરુભયોરલઙ્કારપ્રતિભાસો યેન સંસૃષ્ટિવ્યપદેશઃ સંકરવ્યપદેશો વા પ્રવર્તતે તૃતીયસ્યાલઙ્કાર્યતયા વસ્ત્વન્તરસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
એતદેવ પ્રકારાન્તરેણ પ્રત્યાખ્યાતુમુપક્રમતે "અન્યત્રાદર્શનાદપિ"(ઇતિ) ।
"અન્યત્ર" અન્યસ્મિન્ વિષયે પ્રેયોભણિતિવિવિક્તે વર્ણનીયાન્તરે પ્રેયસો વિભૂષણત્વાત્(ત્વે) ઉપમાદેરિવોપનિબન્ધઃ પ્રાપ્નોતિ ।
ન ચ ક્વચિદપિ તથા દૃશ્યતે, તસ્માદન્યત્રાદર્શનાદપિ ન ચ યુક્તિયુક્તમલઙ્કારણત્વં, રસવતો ઽપિ તદેકયોગક્ષેમત્વાત્ એવમેવ વિભૂષણત્વમનુપપન્નમ્ ।
એવંમલઙ્કરણતાં પ્રેયસઃ પ્રત્યાદિશ્ય વર્ણનીયશરીર ત્વાત્તદેકરૂપાણામન્યેષાં પ્રત્યાદિશતિ---
ઊર્જસ્વ્યુદાત્તયોસ્તદ્વદ્ ભૂષણત્વં ન વિદ્યતે ।
તથા સમાહિતસ્યાપિ પ્રકારદ્વયશોભિનઃ

ઊર્જસ્વ્યુદાત્તાભિધાનયોઃ પૌર્વાપર્યપ્રણીતયોરંલકરણયોઃ "ભૂષણત્વં"-અલઙ્કરણત્વં "ન વિદ્યતે"---ન સંભવતિ ।
કથં "તદ્વત્" ।
તદ્વદિત્યનન્તરોક્તરસવદાદિપરામર્શઃ, તેન તદ્વત્ તયોરિવ પ્રથમપ્રતિષિદ્ધવિભૂષણભાવ-રસાદિવદેતયોર્વિભૂષણત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
(યદ્યપિ) ચિરન્તનૈર્લક્ષણોદાહરણદર્શનપૂર્વકમેતયોરલઙ્કરણત્વમાખ્યાતં, તથાપ્યયુક્તિયુક્તત્વાત્ (તત્) નોપપદ્યતે---તથા ચ કૈશ્ચિત્ પ્રથમસ્ય લક્ષણમુદાહરણં ચ દર્શિતં યથા
અનૌચિત્યપ્રવૃત્તાનાં કામક્રોધાદિકારણાત્ ।
ભાવાનાં ચ રસાનાં ચ બન્ધ ઊર્જસ્વિ કથ્યતે

તથા કામો ઽસ્ય વવૃધે યથા હિમગિરેઃ સુતામ્ ।
સંગૃહીતું પ્રવવૃતે હઠેનાપાસ્ય સત્પથમ્

ઇતિ ।
કૈશ્ચિદુદાહરણમેવ વક્તવ્યત્વાલ્લક્ષણં મન્યમાનૈસ્તદેવ પ્રદર્શિતમ્ ।
યથા વા
ઊર્જસ્વિ કર્ણેન યથા પાર્થાય પુનરાગતઃ ।
દ્વિઃ સન્દધાતિ કિં કર્ણઃ શલ્યેત્યહિરપાકૃતઃ

યથા વા
અપકર્તાહમસ્મીતિ હૃદિ તે માસ્મ ભૂદ્ભયમ્ ।
વિમુખેષુ ન મે ખઙ્ગઃ પ્રહર્તું જાતુ વાઞ્છતિ

ઇતિ ।
તત્ર પ્રથમયોર્લક્ષણોદાહરણયોસ્તાવદેતત્ પર્યાલોચનીયમ્ કિં તદનૌચિત્યં નામ્, યેન (તથા) પ્રવૃત્તાનાં રસાદીનામુપનિબન્ધનમલઙ્કારઃ સંપદ્યતે ।
યસ્માદૌચિત્યપ્રતિયોગિના તેન પ્રતીયમાનાનાં તેષાં (ન કેવલં) પરિપોષપરિહાણિઃ, પ્રત્યુત સૌકુમાર્યવિરહઃ સાવકાશતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્---
અનૌચિત્યાદૃતે નાન્યદ્રભઙ્ગસ્ય કારણમ્

ઇતિ ।
યદિ વા ન પારમાર્થિકમનૌચિત્યમત્ર વિવક્ષિતમપિ તુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચાર્યૌ ચિત્યાભિવ્યઙ્ગ્યપ્રસ્તાવાન્તરાવિષયનિરવદ્યરસાપેક્ષયા કિમપિ પ્રસ્તુતાનુગુણમેવ, તથા ચ "કામક્રોધાદિકારણાત્" ઇતિ યુક્તિરુપન્યસ્તેત્યુચ્યતે, તદપિ ન સુ સ્થિતસમાધિ ।
યસ્માદૌચિત્યપરિપોષપુષ્કલરસાપેક્ષયા કિઞ્ચિદનૌચિત્યયુક્તરસભાવોપનિબન્ધનં પરિમિતસત્ત્વપ્રાયપ્રાણિમાત્રવિષયે કામાદિકારણાત્ કરણીયતામર્હતિ ન પુનરુદાહૃતે વિષયે ।
(પુષ્ક) લવિભાવાદિસમુદયસમુલ્લાસિતઃ સહજકવિશક્તિકૌશલસમુદ્ભાસિતસૌકુમાર્યસમર્પિતસ્વાભાવિકરામણીયકઃ સરસમતિમતઃ ચન્દ્રકાન્તકૌમુદીપ્રકાશવદાશ્ચર્યવિલાસાપસાર્યમાણોપપત્તેઃ સમુચિતો ઽપિ રસઃ પરમસૌન્દર્યમાવહતિ ।
તત્ કથમનૌચિત્યપરિમ્લાનઃ કામાદિકારણકલ્પનોપસંહતવૃત્તિરલઙ્કારતાવ ભાસતાં પ્રયાસ્યતિ ? તથા ચ તથાવિધે વિષયે વર્ણનીયાન્તરસમાનતયા રસવત્તાં પરિકલ્પયન્તઃ સત્કવયો નિતાન્તં (વિ) રાજન્તે ।
યથા
પશુપતિરપિ તાન્યહાનિ કૃચ્છ્રા- દગમયદદ્રિસુતાસમાગમોત્કઃ ।
કમપરવશં ન વિપ્રકુર્યુઃ વિભુમપિ તં યદમી સ્પૃશન્તિ ભાવાઃ

તદેતદવસરાપતિતમસ્માભિઃ પર્યાલોચિતમ્ ।
નનુ ભતનયનિપુણમાનસાનાં પરમાર્થવિદાં તત્રભવતાં (અસ્મિન્વિષયે) વયં વિવદામહે, યો ઽયમત્રોદાહૃતઃ સ ભગવાન્ રસાભાસવિષયતયા વર્ણનીયતામર્હતિ ન વેતિ ? કિમૌચિત્યાનૌચિત્યપરિકલ્પનેન ।
સર્વથા યથા તત્રભવદ્ભ્યઃ પ્રતિભાસતે તત્તથૈવાસ્તામ્ ।
તથાપિ તથાવિધસ્તદીયશ્ચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ પ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનત્વાત્ અલઙ્કાર્યતાં નાતિક્રામતિ ।
"દ્વિઃ સન્દધાતિ" ઇત્યાદૌ વીરસ્ય વક્તુર્લોકોત્તરપૌરુષાભિધાનવ્યસનિનઃ સહજોત્સાહોત્સિક્તચિત્તવૃત્ત્યતિશયવ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદન્યન્મુક્યતયા વાક્યાર્થતામુપનીતમ્ ।
તથાહિ---સાયકસન્ધાનક્રિયાભ્યાવૃત્તિગણનમકસ્માદપિ સ્વપરિસ્પન્દતિરસ્કારકારણં મન્યમાનઃ કિમિત્યનેન પરિહરતિ ।
કર્ણ ઇત્યભિમાનપ્રતીતિઃ (પ્રધાનં પુરુષવક્રભાવોપબૃંહિતં) રૂઢિવૈચિત્ર્યયોગિનઃ શલ્યેત્યામન્ત્રણપદસ્યાભિપ્રાયઃ ।
પાર્થાયેતિ સામાન્યસ્ય કસ્યચિદાકારાન્તરશબ્દ(ર?) પ્રતીકારસ્ય શત્રોઃ કૃતે તત્પ્રતિઘાતસમર્થોપાધ્યન્તરોપકરણં કદાચિત્સંભાવ્યેતાપિ ઇતિ પ્રકરણાત્ પ્રતીયતે ।
આગત ઇતિ તત્પ્રતિનિય-તાર્થં)મનાર્થં) પ્રયત્નેનાભિમાનેનાન્યો ઽપિ સ્વયમાગતઃ સન્ અપાકૃત ઇત્યભિમાનોત્કર્ષપ્રતીતિઃ પ્રકરણાદ્ગમ્યતે ।
ઉદાહરણમેવોર્જિતમ્ ।
તદેવમયં પ્રધાનચેતનલક્ષણોપકૃતાતિશયવિશિષ્ટચિત્તવૃત્તિવિશેષઃ વસ્તુસ્વભાવ એવ મુખ્યતયા વર્ણ્યમાનત્વાતલઙ્કાર્યો ન પુનરલઙ્કારઃ ।
તદિદમુક્તમ્--- ઉદારસ્વપરિસ્પન્દસુન્દરત્વેન વર્ણનમ્ ।
વસ્તુનો વક્રશબ્દૈકગોચરત્વેન વક્રિતા ॥
ઇતિ ।
તસ્માદેવંવિધસ્ય ચિત્તવૃત્તિવિશેષત્વાત્ રસભાવતદાભાસાનાં યથાયોગમેકતમસ્મિન્ વિવક્ષાવશાદન્તર્ભાવઃ સંભવતીત્યલઙ્કાર્યત્વમેવ યુક્તમ્ ન ત્વલઙ્કારભાવ ઇતિ ।
તસ્માન્ન રસવદાદ્યભિહિતદૂષણપાત્રતામતિક્રામતિ ।
તદેતદુક્તમત્ર સર્વમેવ યોજનીયમ્ ।
તદ્વદ્"અપકર્તાહમસ્મિ" ઇત્યપરમુદાહરણમનેનૈવ ન્યાયેન સમાનયોગક્ષેમપ્રાયમિતિ ગતાર્થમેવ ।
એવમુદાત્તસ્યોભયપ્રકારસ્યાપ્યલઙ્કાર્યતૈવ યુક્તિમતી ન પુનરલઙ્કરણત્વં, તત્ર પ્રથમસ્ય તાવલ્લક્ષણવાક્યમેવ દુરધિગમસમન્વયમ્
ઉદાત્તમૃદ્ધિમદ્વસ્તુ
ઇતિ ।
અત્ર યદ્વસ્તુ તદુદાત્તમ્, અલકરણં કીદૃશમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામ્ ઋદ્ધિમદિત્યનેન યદિ વિશેષ્યતે તત્તદેવ સંપદુપેતં વસ્તુ વર્ણ્યમાનમલઙ્કાર્યં તદેવાલઙ્કરણમિતિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધલક્ષણસ્ય દોષસ્ય દુર્નિવારત્વાત્ સ્વરૂપાદતિરિક્તસ્ય વસ્ત્વન્તરસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ઊર્જસ્વિવદુદાત્તે ઽ(પિ ભૂષ)ણભાવાનુપપત્તિઃ ।
અથવા ઋદ્ધિમદ્વસ્તુ યસ્મિન્ યસ્યેત્યપિ વ્યાખ્યાનં ક્રિયતે, તથાપિ તદન્યપદાર્થલક્ષણં વસ્તુ વક્તવ્યમેવ યત્સમાસાર્થોપનીતમ્ ।
તત્કાવ્યમેવ તથાવિધં ભવિષ્યતીતિ ચેત્તદપિ ન કિઞ્ચિદેવ, યસ્માત્ કાવ્યસ્યાલઙ્કાર ઇતિ પ્રસિદ્ધિર્ન પુનઃ કાવ્યમેવાલઙ્કરણમિતિ ।
યદિ વા ઋદ્ધિમદ્વસ્તુ યસ્મિન્ યસ્ય વા ઇત્યસાવલઙ્કારઃ (એવ) સમાસાર્થેનોપનીયતે તથાપિ વર્ણનીયાદલઙ્કરણમતિરિક્તમલઙ્કરણકલ્પમન્યદત્ર (ન કિં) ચિદેવોપલભ્યતે ઇત્યુભયથાપિ શબ્દાર્થાસંગતિલક્ષણો દોષઃ સંપ્રાપ્તાવસરઃ સંપદ્યતે ।
કિં ચોદાત્તસ્યાલઙ્કરણત્વે સતિ, અલઙ્કરણાન્તરવિધાનાત્ તદપેક્ષાનિબન્ધનસ્ય સંસૃષ્ટિસંકરવ્યપદેશસ્યાપ્રસિદ્ધેરન્યસ્મિન્ વિષયે વર્ણનીયાન્તરે રૂપકાદિવત્ તદ્વિરુદ્ધસ્ય સમૃદ્ધિરહિતસ્ય વર્ણનીયાન્તરસ્ય ચાલઙ્કારત્વપ્રસંગાત્ ઉદાત્તસ્ય ન કથઞ્ચિદપિ ભૂષણત્વોપપત્તિરસ્તિ ।
તથા દ્વિતીયસ્યાપ્યુદાત્તપ્રકારસ્યાલઙ્કાર્યત્વમેવોપપન્નં, ન પુનરલઙ્કારભાવઃ ।
તથા ચૈતસ્ય લક્ષણમ્---
"..........ચરિતં ચ મહાત્મનામ્ ।
ઉપલક્ષણતાં પ્રાપ્તં નેતિવૃત્તત્વમાગતમ્"

ઇતિ ।
તત્ર વાક્યાર્થપરમાર્થવિદ્ભિરેવં પર્યાલોચ્યતામ્, યન્મહાનુભાવાનાં વ્યવહારસ્ય લક્ષણમાત્રવૃત્તેરન્વયઃ પ્રસ્તુતે વાક્યાર્થે કશ્ચિચત્ વિદ્યતે ન વેતિ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે તત્ર તદલીનત્વાત્ પૃથગભિધેયસ્યાપિ પદાર્થાન્તરવત્ તદવયવત્વેનૈવ વ્યપદેશોન્યાય્યઃ,પાણ્યાદેરિવ શરીરે, ન પુનરેવાલઙ્કારભાવો ઽપિ ઇતિ ।
દ્વિતીયસ્મિન્ પક્ષે તદન્વયાભાવાદેવ વાક્યાન્તરવર્તિપદાર્થવત્ તત્ર તસ્ય સત્તૈવ ન સંભવતિ ઇતિ ન પુનરલઙ્કારચર્ચા ।
નનુ ચ રૂપકાદેરલઙ્કારસ્યાપિ તત્રાન્વયો વિદ્યતે, તતસ્તસ્યાપિ તદન્વિતત્વાત્ અલઙ્કારતા નિવર્તતે ।
સત્યમેતત્, કિં તુ તદન્વિતસ્ય દ્વૈવિધ્યં વિદ્યતે, અપકર્ષાન્તરવત્ પ્રસ્તુતતાત્પર્યાઙ્ગભાવેન, વિભૂષણાન્તરવત્ તદુપશોભાકારિત્વમાત્રેણૈવ ચ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે યુક્તરુક્તૈવ ।
તદ્વિચ્છત્તિવિધાયિત્વમાત્રે મહાપુરુષચરિતસ્ય દૂષણાનીતિ ન દુષ્પરિહારણ્યેવ ।
તદ્વિરુદ્ધવૃત્તેર્વર્ણનીયાન્તરસ્યાલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અલઙ્કારાન્તરસંનિધાને તદપેક્ષાનિબન્ધનસંસૃષ્ટિસંકરવ્યપદેશયોગ્યતા, વિષયાન્તરે ઽપ્યલઙ્કારાન્તરવત્ પ્રવર્તનં ચેતિ ।
યદપિ સમઞ્જસોદાહરણબન્ધનવ્યસનિતયા પૂર્વસૂરિભિરત્રાદરપ્રથનપૂર્વકં પ્રતિષ્ઠિતમ્, તદપિ પ્રસ્તુતતાત્પર્યપરાયત્તવૃત્તિત્વાદેવ (સહૃદયભાવ) નાં પ્રતિ મનાગપિ ન પાત્રતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા
નેથા કુન્થપૃથક્ તર્જરત્તા... ...મસ્થાપત્તેઃ વિચ્છિત્તિ...(?)

મહેન્દ્રકન્દરક્વણત્કર્ણેષુ ટઙ્કાન્વિતાઃ તે નીલા...શેખરશરક્ષેપૈકવીથીભુવા... દુર્ગા અવિગાહિતાઃ શશિરુચા કીર્ત્યા વસન્ત્યાસ્તવ (?)

(અત્ર પૂર્વાપરવર્ણિતઃ મહાપુરુષચરિતલક્ષણપદાર્થો (વ્યતિરેકોપબૃંહિતઃ?) પ્રસ્તતવાક્યાર્થતાત્પર્યમેવ વિઘટતે, ન પુનસ્તદુપશોભામાત્રમેવ ।
તથાચાયમત્રાભિપ્રાયો યદસ્ખલિતૈઃ લૈખમહાપુરુષપુરુષ (પ્રભૃતિઃ સકલસંચારિતચરિતાપસરણં સંરંભમાત્મસાત્કૃતે ચ કાર્યે તદતિરિક્તવૃત્તાન્તપુરુષાન્તરવ્યતિરેકેણ ન કસ્યચિદન્યસ્ય નિઃસામાન્યવૃત્તેરપિ પ્રકાશતે ।
તસ્માત્તથાવિધમહાસત્ત્વાપદાનમહમુદિતેષ્વપિ તેષુ પ્રદેશેષુ ભવતઃ પરં પ્રતાપઃ પ્રથિતું પ્રગલ્ભત ઇતિ ?) એવં સમાહિતસ્યાપ્યલઙ્કાર્યત્વમેવ ન્યાય્યમ્ ન પુનરલઙ્કરણભાવઃ ।
તદાહ---"તથા સમાહિતસ્યાપિ" ।
"તથા"---તેનૈવ પ્રકારેણ પૂર્વોક્તેનસમાહિતાભિધાનસ્ય ચાલઙ્કારસ્ય "ભુષણત્વમ્" અલઙ્કરણત્વં ન વિદ્યતે નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તથાહિ તસ્યેદં લક્ષણમ્---
રસભાવતદાભાસપ્રશમો ઽવિદિતક્રમઃ (?) અન્યાનુભાવનિશ્શૂન્યરૂપો યસ્તત્સમાહિતમ્

રસભાવતદાભાસાનાં પ્રશમવ્યપદેશવિષયો દશાવિશેષઃ, તદનન્તરરસાવતારતરઙ્ગવર્જિતો નિજવ્યઞ્જકવ્યાપારવિરામવિશ્રાન્તવિભ્રમઃ પ્રથમપરિસ્પન્દૈઃ પરિસમાપ્તેઃ ઉત્તરસમુદાયાદનભિવ્યક્તેરસંવેદ્યમાનક્રમઃ સન્ધ્યાસમયનિભસંનિવેશવિશેષઃ સત્કવિભિરપિ કથઞ્ચિદુન્નેયવૃત્તિ (ર) નિમિત્તમનોહરઃ સમાહિતમલઙ્કરણમ્ ।
તથા
અક્ષ્ણોઃ સ્ફુટાશ્રુકલુષો ઽરુણિમા વિલીનઃ શાન્તં ચ સાર્ધમધરસ્ફુરણં ભ્રુકુટ્યા ।
ભાવાન્તરસ્ય (તવ) ગણ્ડગતો ઽપિ કોપો નોદ્ગાઢવાસનતયા પ્રસરં દદાતિ

તદપિ ન સંપત્ (સમ્યક્) સમાહિતમ્ ।
યસ્માદ્રસાદિવિશેષસ્ય સતસ્તસ્ય સ્વરૂપલોભઃ ।
તેષાં ચ ચિત્તવૃત્તિવિશેષત્વાત્ ભૂષણત્વે નિપિદ્ધસ્યાપિ તદેકરૂપત્વાત્ કથં તદુપપદ્યતે ।
કિં ચ પ્રધાનચેતનસ્વરૂપત્વાત્ વર્ણનીયસ્વભાવભૂતસ્ય (તદન્યવિધસ્ય) અર્થાત્મનઃ સહજવ્યઞ્જકાસહિષ્ણોઃ વ્યતિરિક્તપદાર્થાન્તરસંપર્કસહત્વં સ્વચ્છસ્વભાવત્વાદેવ ન કથઞ્ચિદપિ સમઞ્જસતાં સમાસાદયતીત્યેવં સ્વરૂપાદતિરિક્તપદાર્થાન્તરસ્યાપ્રતિભાસનાદિત્યાદિ યથાસંભવમનિવાર્યમ્ ।
યદપિ કૈશ્ચિત્પ્રકારાન્તરેણ સમાહિતાખ્યમલકરણમાખ્યાતં તસ્યાપિ તથૈવ ભૂષણત્વં ન વિદ્યતે, તદભિધત્તે---
"તથા સમાહિતસ્યાપિ પ્રકારદ્વયશોભિનઃ"

પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ અનેન ચાપરેણેતિ દ્વાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં શોભમાનસ્ય સમાહિતસ્યાલઙ્કરણત્વં ન સભવતિ ।
તથાચાસ્ય લક્ષણોદાહરણે---
કિઞ્ચિદારભમાણસ્ય કાર્યં દૈવવશાત્ પુન ।
તત્સાધનસમાપત્તિર્યત્તમાહુઃ સમાહિતમ્

ઇતિ ।
સ્પષ્ટાર્થમિદં વાક્યમ્ ।
માનમસ્યા નિરાકર્તું પાદયોર્મે પતિપ્યતઃ ।
ઉપકારાય દિષ્ટયૈતદુદીર્ણં ઘનગર્જિતમ્

અત્ર પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય વસ્તુનઃ પ્રધાનં સમર્થનમુત્તરત્ર સમાહિત (મિતિ) યદુચ્યતે તદાસ્તાં, સમાહિતશબ્દવાચ્યત્વે ન કેનચિત્ (નિવાર્)યતે ।
અલઙ્કરણત્વં પુનર્દ્ધયોરપિ સરસવૃત્તત્વાત્ ગુણપ્રધાનભાવસ્યાભાવાન્ન કિઞ્ચિદુપપદ્યતે ।
દ્વયોરપિ વસ્તુધર્મતયા વર્ણનીયત્વમેવ સમાનં (તદર્થં ઘનગર્જિતમુ)દીર્ણમિવેતિ પ્રતીતાવુત્પ્રેક્ષા ભવિષ્યતિ ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
તદેવં ચેતનાચેતનપદાર્થભેદભિન્નં સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યમનોહરં વસ્તુનઃ સ્વરૂપં પ્રતિપાદિતમ્ ।
ઇદાનીં તદેવ કવિપ્રતિભોલ્લિખિતલોકોત્તરાતિશયશાલિતયા નવનર્મિતં મનોજ્ઞતામુપનીયમાનમાલોચ્યતે ।
તથાવિધભૂષણવિન્યાસવિહિતસૌન્દર્યાતિશયવ્યતિરેકેણ ભૂષ્યત્વનિમિત્તભૂતં ન તદ્વિદાહ્લાદકારિતાયાઃ કારણમ્ ।
પ્રસિદ્ધો વસ્તુધર્મો યો ન વિચ્છિત્ત્યાશ્રયો ભવેત્ ।
તદેવં કવિમુખ્યાનાં વર્ણનાયોગમાસ્થિતઃ

તસ્ય લોકોત્તરોત્કર્ષલેખાલગિતવૃત્તિભિઃ ।
ગુણૈઃ (શ્ચ) ભાસમાનસ્ય નવત્વમુપપદ્યતે

ઇત્યન્તરશ્લોકૌ ।
તદેવં નૂતનાતિશયવિધાયિનઃ કાવ્યાર્થસ્વરૂપસ્ય અલઙ્કારાઃ ।
તતસ્તાનેવોપક્રમતે---
અભિધાયાઃ પ્રકારૌ સ્તઃ કો ઽપ્યેનં સ્ફુટયત્યસૌ ।
કાવ્યસ્ય કશ્ચિદ્વિચ્છિત્તિં દ્યોતયત્યઙ્ગતઃ સ્થિતઃ

અભિધાયા ઇત્યાદિ ।
રસવદલઙ્કારાદિઃ કશ્ચિદંશેન વર્તમાનો વિભૂષ્યસ્ય શોભાતિશયમાવહતિ ।
કશ્ચિદઙ્ગતો વ્યવસ્થિતસ્તસ્ય મુખ્યતાં દ્યોતયન્નાત્મનો વિભૂષણભાવમાવિષ્કરોતીતિ ચોદાહરિષ્યામઃ ।
ઇદાનીમેતદેવ વિભજ્ય વિચારયતિ---
યથા સ રસવન્નામ સર્વાલઙ્કારજીવિતમ્ ।
કાવ્યૈકસારતાં યાતિ કથેદાનીં વિચાર્યતે

યથેત્યાદિ ।
"યથા સ રસવન્નામ"---ઠયથાઽ યેન પ્રકારેણ "સઃઽ---પૂર્વપ્રખ્યાતવૃત્તિરલઙ્કારો (રસવન્નામ) રસવદભિધાનઃ "કાવ્યૈકસારતાં યાતિ" કવિકર્મૈકસર્વસ્વતાં પ્રતિપદ્યતે ।
"સર્વાલઙ્કારજીવિતં"---સર્વેષામલઙ્કારાણામુપમાદીનાં "જીવિતં" સ્ફુરિતભૂતં ચ સંપદ્યતે, "તથા"---તેનપ્રકારેણ"ઇદાનીં" અધુના "વિચાર્યતે"---વિવચ્યતે, લક્ષણોદાહરણભેદેન વિતન્યતે ।
તમેવ રસવદલઙ્કારં લક્ષયતિ---
રસેન વર્તતે તુલ્યં રસવત્ત્વવિધાનતઃ ।
યો ઽલઙ્કારઃ સ રસવત્ તદ્વિદાહ્લાદનિર્મિતેઃ

રસેનેત્યાદિ ।
યો ઽલઙ્કારઃ સ રસવદિતિ ।
યઃ કિલૈવંસ્વરૂપો રૂપકાદિઃ સ રસવદભિધીયતે ।
કિંસ્વભાવઃ? "રસેન વર્તતે તુલ્યં"---રસેન શૃઙ્ગારાદિના તુલ્યં વર્તતે સમાનમાતિષ્ઠતિ ।
યથા બ્રાહ્મણેન તુલ્યં વર્તતે બ્રાહ્મણવત્ ક્ષત્રિયસ્તથૈવસૌ રસવદલઙ્કારઃ ।
કસ્માત્ ? "રસવત્ત્વવિધાનતઃ"---રસો ઽસ્યાસ્તિ ઇતિ રસવત્ કાવ્યં, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં, તદ્વિધાનતઃ---સરસત્વસંપાદનાત્ ।
(કુતઃ?) "તદ્વિદાહ્લાદનિર્મિતેઃ"---તત્ કાવ્યં વિદન્તીતિ તદ્વિદઃ તજ્ઞાઃ, તેષામાહ્લાદનિર્મિતેરાનન્દનિષ્પાદનાત્ ।
યથા રસઃ કાવ્યસ્ય રસવત્તાં તદ્વિદાહ્લાદં ચ વિદધાત્યેવમુપમાદિરપ્યુભ્યં નિષ્પાદયન્ રસવદલઙ્કારઃ સંપદ્યતે ।
યથા
ઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષિતમ્

અત્ર સ્વાવસરસમુચિતસુકુમારસ્વરૂપયોર્નિશાશશિનોર્વર્ણનીયત્વં પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થશરીરમ્ ।
તત્કાન્તિકારિતયા રૂપકાલઙ્કારઃ સમારોપિતકાન્તવૃત્તાન્તઃ કવિનોપનિબદ્ધઃ ।
સ ચ શ્લેષચ્છાયામનોજ્ઞવિશેષણવક્રભાવાત્ વિશિષ્ટલિઙ્ગસામર્થ્યાચ્ચ સુતરાં સમુદ્ભાસમાનઃ કાવ્યસ્ય સરસતાં સમુલ્લાસયન્ તદ્વિદામાહ્લાદમાદધાનઃ સ્વયમેવ રસવદલઙ્કારતાં સમાસાદિતવાન્ ।
યથા વિલાસિનીવલ્લભાદિશબ્દાભિધાન(મન્તરેણાપિ) તત્સ્વરૂપસમર્પણસામર્થ્યરૂપકસ્ય સમ્ભવતિ તથૈકદેશવિવર્તિરૂપકવિચારાવસરે સુતરાં સમુન્મીલયિષ્યામઃ ।
ન ચાત્ર પૂર્વોક્તાનિ દૂષણાનિ (સંસૃષ્ટિસંકરાદીનિ) પ્રભવિતું શક્નુવન્તિ ।
"તથા ચાન્યત્ર દર્શનાત્" ઇતિ વિષયાન્તરે પરિદૃશ્યમાનત્વાદનેનૈવોદાહરણેન (તત્) પરિહૃતમ્ ।
"સ્વરૂપાદતિરિક્તસ્ય પરસ્યાપ્રતિભાસનાત્" ઇત્યલઙ્કાર્યાલઙ્કરણયોરપૃથગ્ભાવસ્ય અલઙ્કાર્યત્વે સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્તસ્યૈવાલઙ્કરણત્વાનુપપત્તિરુદાહરણાન્તરૈઃ પરિહૃતા ।
યથા
ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ બહુશો વેપથુમતીં રહસ્યાખ્યાયીવ સ્વનસિ મૃદુ કર્ણાન્તિકરચઃ ।
કરં વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિસર્વસ્વમધરં વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર હતાસ્ત્વં ખલુ કૃતી

અત્ર પરમાર્થઃ---પ્રધાનવૃત્તેઃ શૃઙ્ગારસ્ય ભ્રમરસમારોપિતકાન્તવૃત્તાન્તો (રૂપકં) રસવદલઙ્કારઃ શોભાતિશયમાહિતવાત્ ।
યથા વા
કપોલે પત્રાલી

ઇત્યાદૌ ।
તદેવમનેન ન્યાનેન
"ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્ન"

ઇત્યત્ર રસવદલઙ્કારપ્રત્યાખ્યાનમયુક્તમ્ ।
સત્યમેતત્, કિતું વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગાર (સ્યાઙ્ગ) તા તત્ર નિવાર્યતે, શેષસ્ય પુનસ્તત્તુલ્યવૃત્તાન્તતયા રસવદલઙ્કારત્વમનિવાર્યમેવ ।
ન ચાલઙ્કારાન્તરે સતિ રસવદપેક્ષાનિબન્ધનઃ સંસૃષ્ટિસંકરવ્યપદેશપ્રસઙ્ગઃ પ્રત્યાખ્યેયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા
અઙ્ગુલીભિરિવ કેશસંચયં સંનિગૃહ્ય તિમિરં મરીચિભિઃ ।
સુડ્મલીકૃતસરોજલોચનં ચુમ્બતીવ રજનીમુખં શશી

અત્ર રસવદલઙ્કારસ્ય રૂપકાદીનાં ચ સંનિપાતઃ સુતરાં સમુદ્ભાસતે ।
તત્ર "ચુમ્બતીવ રજનીમુખં શશી"તિ ઉત્પ્રેક્ષાલક્ષણસ્ય રસવદલઙ્કારસ્ય પ્રાધાન્યેનોપનિબન્ધઃ ।
તદઙ્ગત્વેનોપમાદીનામ્ ।
કેવલસ્ય પ્રસ્તુતતરસપરિપોષાપરિનિષ્પત્તેઃ ।
ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્દધાનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકાર

ઇતિ ।
અત્ર સમયસંભવઃ પદાર્થસ્વભાવઃ તદ્વાચકેવાદિશબ્દાભિધાનં વિના પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાલક્ષણેન રસવદલઙ્કારએમ કવિનાકામપિકમનીયતામધિરોપિતઃ ; પ્રતીત્યન્તરમનોહારિણાં સકલઙ્કાદીનાં વાચકાનામુપનિબન્ધાત્, પાણ્ડુપયોધરેણાર્દ્રનખક્ષતાભમૈન્દ્રં ધનુઃ દધાનેતિ શ્લેષોપમયોશ્ચ તદાનુગુણ્યેન વિનિવેશનાત્ (ચ) ।
એવં સકલઙ્કમપિ પ્રસાદયન્તી પરસ્યાભ્યધિકં તાપં ચકારેત્યેવંરૂપઃ પ્રકારો હિ રૂપકાલઙ્કારનિબન્ધનઃ પ્રકટાઙ્ગનાવૃત્તાન્તસમારોપ (રમણીયઃ) સુતરાં સમન્વયં સમાસાદિતવાન્ ।
અત્રાપિ પ્રતીયમાનવૃત્તેઃ રસવદલઙ્કારસ્ય પ્રધાન્યં, તદઙ્ગત્વમુપમાદીનામિતિ પૂર્વવદેવ સઙ્ગતિઃ ।
યત્રાપિ પ્રથમોદ્ભેદમનોહરરત્યાદિવદાચરણમલઙ્કારાણાં તત્રાપ્યયમેવ સમન્વયઃ સહૃદયૈઃ સ્વયમનુસન્ધેયઃ ।
યથા
લગ્નદ્વિરેફાઞ્જનભક્તિચિત્રં મુખે મધુશ્રીસ્તિલકં નિવેશ્ય ।
રાગેણ બાલારુણકોમલેન ચુતપ્રવાલોષ્ઠમલઞ્ચકાર

અત્ર સમારોપિતનાયિકાવૃત્તાન્તસ્ય શ્લેષચ્છાયાસહાયસ્ય રૂપ (કસ્ય તદ્વદા) ચરણાત્ રસવદલઙ્કારત્વમ્ ।
યદપિ નીરસપ્રાયં પદાર્થજાતં તદપિ સર્વમનેનૈવ સરસતામુપપદ્યતે ।
યથા
"બાલેન્દુવક્રાણિ"

ઇતિ ।
તદેવમયં સકલકાવ્યોપનિષદ્ભૂતઃ કાષ્ઠકુડ્યોપમાનાં પદાર્થાનામલઙ્કારાણાં કિમપિ સ્ફુરિતં સમર્થયંશ્ચેતનચમત્કારકારિતાયાઃ કારણતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અયં સ રસવન્નામ સર્વાલઙ્કરણાગ્રણીઃ ।
ચૂડામણિરિવાભાતિ કાયોત્કર્ષૈકકારણમ્

કવિકૌશલસર્વસ્વમદ્યોદ્ધાટિતમઞ્જસા ।
વિપશ્ચિતાં વિચારસ્ય ગોચરત્વં ગમિષ્યતિ

ઇત્યન્તરશ્લોકૌ ।
એવં નીરસાનાં પદાર્થાનાં સરસતાં સમુલ્લાસયિતું રસવદલઙ્કારં સમાસાદિતવાન્ ।
ઇદાનીં સ્વરૂપમાત્રેણૈવાવસ્થિતાનાં વસ્તૂનાં કમપ્યાતિશયમુદ્દીપયિતું દીપકાલઙ્કારમુપક્રમતે ।
તચ્ચ પ્રાચીનાચાર્યૈરાદિદીપકં મધ્યદીપકમ્ અન્તદીપકમિતિ દીપ્યમાનપદાપેક્ષયા વાક્યસ્યાદૌ મધ્યે ઽન્તે ચ વ્યવસ્થિતં, દીપયતીતિ ક્રિયાપદમેવ દીપકાખ્યમલઙ્કરણમાખ્યાત્મ્ ।
યથા
મદો જનયતિ પ્રીતિં સાનઙ્ગં માનભઙ્ગુરમ્ ।
સ પ્રિયાસઙ્ગમોત્કણ્ઠાં સાસહ્યાં મનસઃ શુચમ્

માલિનીરંશુકભૃતઃ સ્ત્રિયો ઽલઙ્કુરુતે મધુઃ ।
હારીતશુકવાચશ્ચ ભૂધરાણામુપત્યકાઃ

ચીરીમતીરરણ્યાનીઃ સરિતઃ શુષ્યદમ્ભસઃ ।
પ્રવાસિનાં ચ ચેતાંસિ શુચિરન્તં નિનીષતિ

અત્ર ક્રિયાપદાનાં દીપકત્વં પ્રકાશકત્વમ્, યસ્યમાત્ ક્રિયાપદૈરેવ પ્રકાશ્યન્તે સ્વસંબન્ધિતયા ખ્યાપ્યન્તે ।
તદેવં સર્વસ્ય કસ્યચિદ્દીપકવ્યતિરેકિણો ઽપિ ક્રિયાપદસ્યૈકરૂપત્વાત્ દીપકાદ્વૈતં પ્રસજ્યતે ।
કિં ચ શોભાતિશયકારિત્વસ્ય યુક્તશૂન્યત્વે અલઙ્કરણત્વાનુપપત્તિઃ ।
અન્યચ્ચાસ્તાં તાવત્ક્રિયા ।
એવં યસ્ય કસ્યચિદ્વાક્યવર્તિનઃ કદસ્ય સંબન્ધિતયા પદાન્તરદ્યોતનં સ્વભાવ એવ ।
પરસ્પરાન્વયસંબન્ધનિબન્ધનત્વાત્ વાક્યાર્થસ્વરૂપસ્યેતિ પુનરપિ દીપકવૈશ્વરૂપ્યમાયાતમ્ ।
આદૌ મધ્યે ચાન્તે વા વ્યવસ્થિતં ક્રિયાપદમતિશયમાસાદયતિ યેનાલઙ્કારતાં પ્રતિપદ્યતે (ઇતિ ચેત્) તેષાં ચ વાક્યાદીનાં પરસ્પરં તથાવિધઃ કઃ સ્વરૂપાતિરેકઃ (વિશેષઃ) સંભવતિ ક્રિયાપદપ્રકારભેદનિબન્ધનં વાક્યસ્ય યદાદિમધ્યાન્તં તદેતદર્થકવાક્યાદિષ્વપિ સંભવતીત્યેવમપિ દીપકપ્રકારાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ ।
દીપકાલઙ્કારવિહિતવાક્યાન્તર્વર્તિનઃ ક્રિયાપદસ્ય ભ્વાદિવ્યતિરિક્તત્વમેવ કાવ્યત્વવ્યપદેશઃ ।
યદિ વા સમાનવિભક્તીનાં બહૂનાં કારકાણામેકં ક્રિયાપદં પ્રકાશકં દીપકમિત્યુચ્યતે, તત્રાપિ કાવ્યચ્છાયાતિશયકારિતાયાઃ કિં નિબન્ધનમિતિ વક્તવ્યમેવ ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતવિષયસામર્થ્યસંપ્રાપ્તપ્રતીયમાનવૃત્તિસામ્યમેવ નાન્યત્કિઞ્ચિદિત્યભિયુક્તતરૈઃ પ્રતિપાદિતમેવ ।
યથા
આદિમધ્યાન્તવિષયાઃ પ્રાધાન્યેતરયોગિનઃ ।
અન્તર્ગતોપમાધર્મા યત્ર તદ્દીપકં વિદુઃ

ઉદાહૃતં ચ ગ્રન્થાન્તરે યથા
ચઙ્કમ્મન્તિ કરીન્દા દિસાગઅમઅગન્ધહારિઅહિઅઆ ।
દુઃખ બણે ચ કૈણો ભણિઇવિસમમહાકૈમગ્ગે

ચઙ્ક્રમ્યન્તે કરીન્દ્રા દિગ્ગજમદગન્ધહારિતહૃદયાઃ ।
દુઃખં વને ચ કવયો ભણિતિવિષમમહાકવિમાર્ગે ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર (પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતવિષયસામર્થ્યસંપ્રાપ્ત) સામ્યસમુલ્લસિતં સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિ કાવ્યરામણીયકં સ્વરૂપમેવ ।
ક્રિયાપદં પુનર્વાક્યાવિનાભાવિ વાક્યાન્તરવદ્ વ્યવસ્થિતમ્, અત્રૈવ પદાન્તરવચ્ચ ।
(અયમ)ત્ર વાક્યાર્થઃ ।
યથા દિક્કુઞ્જરમદામોદસુહિતમાનસાઃ કરીન્દ્રાઃ કાનને કથમપિ દુઃખં ચઙ્ક્રમ્યન્તે, તથા ભણિતિવિષમે વક્રોક્તિવિચિત્રે મહાકવિમાર્ગે કવય ઇતિ ચશબ્દસ્યાર્થઃ ।
તે હિ સાભિમાનાઃ સન્તઃ તદતિરિક્તપરિસ્પન્દતયા વર્તિતુમીહમાનાઃ કૃચ્છ્રેણ સમાચક્ષિરે ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માત્ સામ્યૈકજીવિતમલઙ્કરણમિદં પ્રતીયમાનત્વાન્મનોહારિ પ્રકારાન્તરમ્ ।
(યત્ર) ત્રિવિધં હિ પ્રતીયમાનવૃત્તિસામ્યં સમુદ્ભાસતે તત્રાયમેવ ન્યાયો ઽનુસન્ધેયઃ ।
શિષ્ટં પુનર્વાર્તામાત્રમેવ, યથા
ગતો ઽસ્તમર્કો ભાતીન્દુર્યાન્તિ વાસાય પક્ષિણઃ

ઇતિ ।
તદિદાનીં દીપકમલઙ્કારાન્તરકરણં કલયન્ કામપિ કાવ્યકમનીયતાં કલ્પયિતું પ્રકારાન્તરેણ પ્રક્રમતે---
ઔચિત્યાવહમમ્લાનં તદ્વિદાહ્લાદકારણમ્ ।
અશક્તં ધર્મમર્થાનાં દીપયદ્વસ્તુ દીપકમ્

ઔચિત્યાવહમિત્યાદિ ।
"વસ્તુ દીપકં" વસ્તુ સિદ્ધરૂપમલઙ્કરણં ।
ભવતીતિ સંબન્ધઃ, ક્રિયાન્તરાશ્રવણાત્ ।
તદેવં સર્વસ્ય કસ્યચિદ્વસ્તુનઃ સદ્ભાવાત્તદાપત્તિરિત્યાહ---"દીપયત્" પ્રકાશયદલઙ્કરણં સંપદ્યતે ।
કિં કસ્યેત્યભિધત્તે---"ધર્મં" = પરિસ્પન્દવિશેષમ્, "અર્થાનાં" = વર્ણનીયાનામ્ ।
કીદૃશં---"અશક્તમ્" = અપ્રકટમ્, તેનૈવ પ્રકાશમાનત્વાત્ ।
કિંસ્વરૂપં ચ---"ઔચિત્યાવહં" = ઔચિત્યમૌદાર્યમાવહતિયઃ તં તથોક્તમ્ ।
અન્યચ્ચ કિંવિધમ્---"અમ્લાનં" = પ્રત્યગ્રમનાલીઢમિતિ યાવત્ ।
એવંવિધસ્વરૂપત્વાત્ "તદ્વિદાહ્લાદકારણં" = કાવ્યવિદાનન્દનિમિત્તમ્ ।
અસ્યૈવ પ્રકારાન્તરાન્ નિરૂપયતિ---
એકં પ્રકાશકં, સન્તિ ભૂયાંસિ ભૂયસાં ક્વચિત્ ।
કેવલં પઙ્ક્તિસંસ્થં વા દ્વિવિધં પરિદૃશ્યતે

એકમિતિ ।
"દ્વિવિધં પરિદૃશ્યતે" = દ્વિપ્રકારમવલોક્યતે લક્ષ્યે વિભાવ્યતે ।
કથં ?"કેવલં" = અસહાયં, "પઙ્ક્તિસંસ્થં વા " પઙ્ક્તૌ વ્યવસ્થિતં તત્તુલ્યકક્ષાયાં સહાયાન્તરોપરચિતાયાં વર્તમાનમ્ ।
કથમ્ ? "એકં" (ભૂયસા) બહૂનાં પદાર્થાનામેકં "પ્રકાશકં" દીપકં કેવલમિત્યુચ્યતે ।
યથા વા
અસારં સંસારમ્

ઇત્યાદિ ।
અત્ર "વિધાતું વ્યવસિતઃ" કર્તા સંસારાદીનામસારત્વપ્રભૃતીન્ ધર્માન્ ઉદ્યોતયન્ દીપકાલઙ્કારતામવાપ્તવાન્ ।
પઙ્ક્તિસંસ્થં (?) "ભૂયાંસિ" = બહૂનિ વસ્તૂનિ દીપકાનિ "ભૂયસાં" પ્રભૂતાનાં વર્ણનીયાનાં "સન્તિ વા ક્વચિત્" ભવન્તિ વા કસ્મિંશ્ચિદ્વિષયે ।
યથા
કૈકેસરી વઅણાણા મોતિઅરઅણાણા આઇવેઅટિઓ ।
ઠાણાઠાણ જાણૈ કુસુમાણ અ જીણમાલારો

કવિકેસરી વચનાનાં મૌક્તિકરત્નાનામાદિવૈકટિકઃ ।
સ્થાનાસ્થાનં જાનાતિ કુસુમાનાં ચ જીર્ણમાલાકારઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
ચિરન્તનૈરેતદેવોદાહૃતં, તચ્ચાયુક્તમિતિ પૂર્વપક્ષતાં પ્રાપિતમિદાનીં કિમેતસ્યાપ્યતિરિક્તત્વમાયાતિ, યેન સિદ્ધાન્તસિદ્ધમનુપાદેયતામધિતિષ્ઠતિ ? યુક્તમુક્તમ્ ।
કિં તુ તૈર્વાક્યૈકદેશવૃત્તિ ક્રિયાપદં કારકાણિ બહૂનિ સ્વસંબન્ધિતયા પ્રકાશયદેકં દીપકમિત્યભિહિતમ્, (વયં)પુનસ્તાન્યેવ કારકાણિ વર્ણનીયાનાં વસ્તૂનાં કમપ્યતિશયં પ્રકાશયન્તિ બહૂનિ દીપકાનીતિ બ્રૂમઃ ।
તથા ચ "સ્થાનાસ્થાનં જાનાતિ" ઇત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ ।
પ્રસ્તુતવસ્તુશોભાતિશયાવહં કમપ્યવકાશવિશેષં વેત્તીતિ ।
કિમુક્તં ભવતિ ? કવિકેસરી પદાનામુપનિબન્ધવિદગ્ધતયા કમપિ છાયાતિશયમુત્પાદયતિ, મૌક્તિકરત્નાનાં ચાદિવૈકટિકઃ, કુસુમાનાં ચ જીર્ણમાલાકાર ઇતિ ।
યદ્યપિ પદાનાં કેસરિપ્રભૃતીનાં ચ સજાતીયાપેક્ષયા પરસ્પરપ્રતીયમાનવૃત્તિસામ્યં સમુદ્ભાસતે, તથાપિ પ્રાધાન્યાદ્દીપકં તાત્પર્યપર્યવસિતમ્ ।
વાક્યાર્થેન સામ્યં પુનઃ નાત્ર પરિભાસતે ।
યથા વા
ચન્દ્રમઊએહિંણિસા ણલિની કમલેહિં કુસુમગુચ્છેહિં લઆ ।
હંસેહિં સારઅસોહા કવ્વકહા સજ્જનેહિં કરૈ ગરુરિ

ચન્દ્રમયૂશૈર્નિશા નલિની કમલૈઃ કુસુમગુચ્છૈર્લતા ।
હંસૈશ્શારદશોભા કાવ્યકથા સજ્જનૈઃ ક્રિયતે ગુર્વો ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર ઐ(ન્દવ મયૂખાદિભિ) રેતાઃ સર્વાઃ સમુલ્લાસિતશોભાતિશયાઃ સંપદ્યન્ત ઇતિ કર્તૃપદાન્યેવ બહૂનિ દીપકાનિ ।
શિષ્ટં પૂર્વવદેવ સર્વં સમાદેયમ્ ।
(અપરં ત્રિપ્રકારં ચ ક્વચિદ્ભૂયાંસિ ભૂયસા ।
દીપકં દીપયત્યન્યત્તદન્યદ્દીપયન્મતમ્)

તદપરં પઙ્ક્તિસંસ્થં નામ (અવસ્થાભેદ) કારણાત્ "ત્રિપ્રકારં" ત્રયઃ પ્રકારાઃ પ્રભેદાઃ યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
તત્ર પ્રથમસ્તાવત્ અનન્તરોક્તો ભૂયાંસિ ભૂયસાં ક્વચિદ્ભવન્તીતિ ।
દ્વિતીયો "દીપકં દીપયત્યન્યત્તદન્યત્" ઇતિ (યદ) ન્યસ્યાતિશયોત્પાદકત્વેન દીપકમ્ ।
યદ્વિહિતં તત્કર્મભૂતમન્યત્ કર્તૃભૂતમ્ ।
"દીપયતિ" = પ્રકાશયતિ, "તદુપ્યન્યદ્દીપયતિ" ઇતિ ।
દ્વિતીયદીપકપ્રકારો યથા--- ક્ષોણીમણ્ડલમણ્ડનં નૃપતયસ્તેષાં શ્રિયો ભૂષણં તાઃ શોભાં ગમયત્યચાપલમિદં પ્રગલ્ભ્યતો રાજતે ।
તદ્ભૂષ્યં નયવર્ત્મના તદપિ ચેત્ શૌર્યક્રિયાલઙ્કૃતં બિભ્રાણં યદિયત્તયા ત્રિભુવનં છેત્તું વ્યવસ્યેદપિ

અત્રોત્તરોત્તરાણિ પૂર્વપૂર્વપદદીપકાનિ માલાયાં કવિનોપનિબદ્ધાનિ ।
યથા વા
શુચિ ભૂષયતિ શ્રુતં વપુઃ પ્રશમસ્તસ્ય ભવત્યલઙ્ક્રિયા ।
પ્રશમાભરણં પરાક્રમઃ સ નયાપાદિતસિદ્ધિભષણઃ

યથા ચ
ચારુતા વપુરભૂષયદાસાં તામનૂનનવયૌવનયોગઃ ।
તં પુનર્મકરકેતનલક્ષ્મીસ્તાં મદો દયિતસંગમભૂષઃ

તૃતીયપ્રકારો ઽત્રૈવ શ્લોકાર્ધે દીપકશબ્દસ્થાને દીપિતમિતિ પાઠાન્તરં વિધાય વ્યાખ્યેયઃ ।
તદયમત્રાર્થો ય "દ્દીપિતં" યદન્યેન કેનચિદુત્પાદિતાતિશયસં (પન્નં) વસ્તુ તત્કર્તૃભૂતમન્યત્ દીપયત્ ઉત્તેજયત્ તદન્યદિતિ ।
યથા
"મદો જનયતિ પ્રીતિં સાનઙ્ગં માનભઙ્ગુરમ્"

ઇત્યાદિ ।
(નનુપૂર્વાચાર્યૈશ્ચૈતદેવ પૂર્વમુદાહૃતં, તદેવ પ્રથમં પ્રત્યાખ્યાયેદાનીં સમાહિતમિત્યસ્યાભિપ્રાયો વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
સત્યમુક્તમ્ ।
તદયં વ્યાખ્યાયતે---ક્રિયાપદમેકમેવ દીપકમિતિ તેષાં તાત્પર્યમ્, અસ્માક પુનઃ કર્તૃપદાનિ દીપકાનિ બહૂનિ સંભવન્તિ ઇતિ) ।
(અત્ર) પ્રીત્યાદીનાં પ્રાગભાવાત્, તેષાં સતામભૂતપ્રાદુર્ભાવં વિદધાતીતિ નાભિધીયતે, મદાદિનિયતકારણત્વાભાવાત્ ।
અપિ તુ સ્વસંવૃત્તાનાં કમપ્યપૂર્વમતિશયમુત્પાદયતિ ।
જનયતીતિ ક્રિયાપદસ્યાર્થઃ યૌવનં પરમઙ્ગનાનાં લાવણ્યં જનયતીતિ ।
અથવા જ્વલયતીતિ પાઠાન્તરં પરિકલ્પ્યોદાહાર્યમ્ ।
ઇદાનીમેતદેવોપસંહરતિ---
યથાયોગિક્રિયાપદં મનઃ સંવાદી તદ્વિદામ્ ।
વર્ણનીયસ્ય વિચ્છિત્તેઃ કારણં વસ્તુ દીપકમ્

"યથાયોગિક્રિયાપદમ્" = યથા યેન પ્રકારેણ યુજ્યતે ઇતિ યથાયોગિ, ક્રિયાપદં યસ્ય તત્તથોક્તં તેન યથાસંબન્ધમનુભવિતું શક્નોતિ ।
યથા દીપકે ક્રિયા, "તદ્વિદાં" કાવ્યજ્ઞાનાં ("મનઃસંવાદિ")મનસિ સંવદતિ = ચેતસિ પ્રતિફલતિ યત્ (તદપિ) તથોક્તમ્ ।
(એવં દીપકમભિધાય) સામ્યપ્રાયં રૂપકં વિવિનક્તિ---
ઉપચારૈકસર્વસ્વં (યત્ર તત્) સામ્યમુદ્વહન્ ।
યદર્પયતિ રૂપં સ્વં વસ્તુ તદ્રુપકં વિદુઃ

વર્ણનીયસ્ય વિચ્છિત્તેઃ કારણં (દ્વિવિધં સ્મૃતં) ।
સમસ્તવસ્તુવિષયમેકદેશવિવર્તિ ચ

ઉપચારેત્યાદિ ।
"વસ્તુ તદ્રૂપકં વિદુઃ"---"તદ્વસ્તુ" = પદાર્થસ્વરૂપં "રૂપકં" = રૂપકાખ્યમલઙ્કારં વિદુર્જના ઇતિ ।
કીદૃશં---"યદર્પયતિ" "યત્" કર્તૃભૂતમ્ "અર્પયતિ" વિન્યસ્યતિ ।
કિં---"સ્વં" = આત્મીયં "રૂપં" વાચ્યસ્ય વાચકાત્મકં પરિસ્પન્દમ્, અલઙ્કારપ્રસ્તાવાદલઙ્કારસ્યૈવ સ્વસંબન્ધિત્વાત્ ।
કિં કુર્વત્---"સામ્યમુદ્વહત્" = સમત્વન્ધારયત્ ।
અન્યચ્ચ (કીદૃશં સામ્યં) "વર્ણનીયસ્ય વિચ્છિત્તેઃ કારણમ્" "વર્ણનીયસ્ય" = પ્રસ્તાવાઝિકૃતસ્ય પદાર્થસ્ય "વિચ્છિત્તેઃ" = ઉપશોભાયાઃ "કારણં" = નિમિત્તભૂતમ્, ન પુનર્જન્યત્વ પ્રમેયત્વાદિસામાન્યં, યસ્માત્તેનૈવ પૂર્વોક્તલક્ષણસામ્યેન વર્ણનીયં સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિતામવતરતિ ।
"ઉપચારૈકસર્વસ્વં" "ઉપચારઃ" = તત્ત્વાધ્યારોપઃ, તસ્યૈકં સર્વસ્વં કેવલમેવ જીવિતં, તન્નિબન્ધનત્વાત્ રૂપકપ્રવૃત્તેઃ ।
યસ્માદુપચારવક્રતાજીવિતમેતદલઙ્કરણમિતિ પ્રથમમેવ સમાખ્યાતં "યન્મૂલાસરસોલ્લેખા રૂપકાદિરલઙ્કૃતિઃ " ઇતિ ।
તદેવ પૂર્વસૂરિભિરભ્યધાયિ ।
તદેવં મુખમિન્દુરિતિ રૂપકમલઙ્કરણમ્ ।
તત્કિમન (યોઃ) (વિશેષણવિશેષ્યયોઃ) ભિન્નસ્વરૂપયોઃ સામાનાધિકરણ્યસ્ય કારણમ્ ? ઉચ્યતે ।
ઇન્દુશબ્દઃ પ્રથમમાઞ્જસ્યેન ચન્દ્રમસિ વર્તમાનઃ પ્રત્યાસત્તિનિબન્ધન (ત્વાદ્) અતિકાન્તિમત્ત્વાદિગુણવૃત્તિતામવલમ્બતે ।
તતસ્તસ્માદેતત્સદૃશવક્તૃગતગુણવૃત્તિઃ સન્ વદનવિશેષણતાં પ્રતિપદ્યમાનશ્ચેતનચમત્કારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
(ઉપમેયશબ્દઃ) સ્વાભિધે (યાવિના) ભૂતવૃત્તિતાં (ઉપમાન)શબ્દસ્ય નિયમયતીત્યેતસ્માદેવ વિશેષણવિશેષ્યભાવનિબન્ધનાત્ મુખેન્દુરિત્યત્ર સમાસોપપત્તિઃ ।
તસ્માદેવ ચ સહૃદયહૃદયસંવાદમાહાત્મ્યાત્ "મુખમિન્દુઃ" ઇત્યાદિ ન કેવલં રૂપકં, યાવત્ "કિં તારુણ્યતરોઃ" ઇત્યેવમાદ્યપિ ।
એવં રૂપકસામાન્યલક્ષણસ્વરૂપમુલ્લિખ્ય પ્રકારપર્યાલોચનેન તદેવોન્મીલયતિ--- "સમસ્તવસ્તુવિષયમ્" ઇતિ ।
સમસ્તવસ્તુવિષયો યસ્ય તત્તથોક્તં; તદયમત્ર વા (ક્યાર્)થઃ---યદ્ સર્વાણ્યેવ પ્રાધાન્યેન વાચ્યતયા સકલવાક્યોપારૂઢાન્યભિધેયાનિ અલઙ્કાર્યતયા સુન્દરસ્વપરિસ્પન્દસમર્પણેન ગોચરો યસ્યેતિ તત્ ।
વિશેષણાનાં વિશેષ્યાયત્તત્વાત્ અસ્વાતન્ત્રયેણ પૃથગલઙ્કાર્યત્વાભાવાત્તેષામવિષયત્વાત્ ।
યથા
તડિદ્વલયકક્ષ્યાણાં બલાકામાલભારિણામ્ ।
પયોમુચાં ધ્વનિર્ધોરો દુનોતિ મમ તાં પ્રિયામ્

ઇતિ ।
અત્ર વિદ્યુદ્વલયસ્ય કક્ષ્યાત્વેન, બલાકાનાં તન્માલાત્વેન રૂપણં વિદ્યતે; પયોમુચાં પુનર્દન્તિભાવેન નાસ્તીત્યેક (દેશ) વિવર્તિરૂપકમલઙ્કારઃ ।
તદત્યર્થં યુક્તિયુક્તમ્ ।
યસ્માદલઙ્કારણસ્યાલઙ્કાર્યશોભાતિશયોત્પાદનમેવ પ્રયોજનં નાન્યત્કિઞ્ચિદિતિ ।
તદુક્તરૂપકપ્રિકારાપેક્ષયા કિઞ્ચિદ્વિલક્ષણમેતેન યદિ સંપાદ્યતે તદેતસ્ય રૂપકપ્રકારાન્તરત્વોપપત્તિઃ સ્યાત્ ।
તદેતદાસ્તાં તાવત્ ;પ્રત્યુત કક્ષ્યાદિરૂપણોચિતમુખ્યવસ્તુવિષયે વિઘટમાનત્વાદલઙ્કારદોષત્વં દુર્નિવારતામવમ્બતે ।
તસ્માદન્યથૈવૈતદસ્માભિઃ સમાધીયતે ।
રૂપકાલઙ્કારસ્ય પરમાર્થસ્તાવદયં, યત્પ્રસિદ્ધસૌન્દર્યાતિશયપદાર્થસૌકુમાર્યનિબન્ધનં વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ સામ્યસમુલ્લિખિતં સ્વરૂપસમર્પણગ્રહણસામર્થ્યમવિસંવાદિ ।
તેન મુખમિન્દુરિત્યત્ર મુખમેવેન્દુઃસંપદ્યતે તેન રૂપેણ વિવર્તતે ।
તદેવમયમલઙ્કારઃ (પદપૂર્વાર્ધવક્રતાનિબન્ધનઃ પ) દાર્થમાત્રવૃત્તિ) "અલઙ્કારોપસંસ્કાર-"ઇત્યાદિના પર્યાયવક્રભાવાન્તર્ભાવાત્ વાક્યવક્રભાવવિચારાવસરે વક્તવ્યતામેવ કદાચિન્નાધિગચ્છેદિતિ ।
દ્વૈવિધ્યમસ્યોપપાદયતિ---(સમસ્તવસ્તુવિષયં એકદેશવિવર્તિ ચેતિ) સર્વે વાક્યોપયોગિનઃ પદાર્થાઃ (પ્રત્યેકં) વિભૂષ્યતયા વિષયા યસ્યેતિ પ્રત્યેકં યથાયોગમેતસ્મિન્નુપનિબધ્યમાને સમસ્તે ઽપિ વર્તન્તેરૂપાન્તરેણાવતિષ્ઠન્તિ ।
યથા
મૃદુતનુલતાવસન્તઃ સુન્દરવદનેન્દુબિમ્બસિતપક્ષઃ ।
મન્મથમાતઙ્ગમદો જયત્યહો તરુણતારમ્ભઃ

અત્રૈવ પ્રકારાન્તરં વિચારયતિ--- "એકદેશવિવર્તિ ચ" ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વાચાર્યૈર્વ્યાખ્યાતમ્---યથા યદેકદેશેન વિવર્તતે વિઘટતે વિશેષેણ વા વર્તતે તત્તથોક્તમિતિ ।
ઉભયથાપ્યેતદુક્તં ભવતિ---યદ્વાક્યસ્ય કસ્મિંશ્ચિદેવ સ્થાને સ્વપરિસ્પન્દસમર્પણાત્મકં રૂપણમાદધાતિ ।
ક્વચિદેવેતિ તદેકદેશવિવર્તિરૂપકમ્ ।
યથા
હિમાચલસુતાવલ્લીગાઢાલિઙ્ગિતમૂર્તયે ।
સંસારમરુમાર્ગૈકકલ્પવૃક્ષાય તે નમઃ

એકદેશવિવર્તો યત્ર તત્તથોક્તમ્, એકદેશ એવ વિવર્તતે યત્ર રૂપાન્તરેણાવતિષ્ઠતે (વા તદેકદેશવિવર્તિ) રિત્યર્થઃ ।
તેષાં વિશેષણસામર્થ્યનિબન્ધનાયાઃ પદાર્થશોભાયાઃ (અત્ર) રૂપાતિશયકારિરૂપકાલઙ્કારનિષ્પત્તેઃ ।
યથા "ઉપોઢરાગેણ" ઇત્યાદૌ તિમિરાંશુકમિત્યત્રૈકદેશવિવર્તિ(રૂપણં) વિદ્યતે ।
શિષ્ટં પુનઃ શશિનઃ કામુકત્વં, નિશાયાશ્ચ કામિનીત્વં રૂપણીયમપિ પ્રતીત્યન્તરવિધાયિ વિશેષણવિશિષ્ટિલિઙ્ગસામર્થ્યમાત્રસમધિગમ્યં શબ્દેનાભિ(ધીયમાનં) પુનરુક્તતા ગ્રામ્યતા ચાધિરોહતિ ।
તસ્માત્ વાચ્યં સામર્થ્યલભ્યં ચ પ્રતીત્યા ચ સમર્પિતમ્ ।
અલઙ્કૃતીનામાત્માનં ત્રિવિધં તદ્વિદો વિદુઃ

તત્ર વાચ્યં સમસ્તવસ્તુવિષયં રૂપકં પૂર્વમેવોદાહૃતમ્ ।
સામર્થ્યલભ્યં તદ્ (તુ) એકદેશવિવર્તિ તદેવ "ઉપોઢરાગેણે"ત્યાદિ ।
પ્રતીયમાનં યથા
લાવણ્યકાન્તિપરિપૂરિતદિઙ્મુખે ઽસ્મિન્ સ્મેરે ઽધુના તવ મુખે તરલાયતાક્ષિ ।
ક્ષોભં યદેતિ ન મનાગપિ તેન મન્યે સુવ્યક્તમેવ જલ (ડ) રાશિરયં પયોધિઃ

અત્ર ત્વન્મુખમિન્દુરિતિ રૂપકં પ્રતીયમાનતયા કવિનોપનિબદ્ધમ્ ।
એકદેશવૃત્તિત્વમનેકદેશવૃત્તિત્વં ચ રૂપકસ્ય દીપકત્વમેવ સમાલક્ષ્યમિતિ તદનન્તરમસ્યોપનિબન્ધનમ્ ।
તદેવ વિચ્છિત્ત્યન્તરેણ વિશિનષ્ટિ---
નયન્તિ રૂપકં કાઞ્ચિદ્વક્રભાવરહસ્યતામ્ ।
અલઙ્કારાન્તરોલ્લેખસહાયં પ્રતિભાવશાત્

એતદેવ રૂપકાખ્યમલઙ્કરણં "કાઞ્ચિત્" = અલૌકિકીં "વક્રભાવરહસ્યતાં" વક્રત્વપરમાર્થતાં કવયો "નયન્તિ" (પ્રાપયન્તિ) ।
તત્રોપનિબન્ધનવક્રતાવિચ્છિત્ત્યન્તરાધિરૂઢાયાઃ રમણીયતા(યાઃ) તદેવ તત્ત્વં પરં પ્રતિભાસતે ।
કીદૃશમ્ ?"અલઙ્કારાન્તરોલ્લેખસહાયમ્"---અલઙ્કારાન્તરસ્ય" = અન્યસ્ય સસન્દેહોત્પ્રેક્ષાપ્રભૃતેઃ, "ઉલ્લેખઃ", સમુદ્ભેદઃ, (તત્ર)"સહયઃ"કાવ્યશોભોત્પાદને સહકારી યસ્ય (તત્તથોક્તમ્) ।
કસ્માન્નયન્તિ---"પ્રતિભાવશાત્"---સ્વશક્તેરાયત્તત્વાત્ ।
તથાવિધે લોકાતિક્રાન્તકાન્તિગોચરે વિષયે તસ્યોપનિબન્ધો વિધીયતે ।
યત્ર તથાપ્રસિદ્ધ્યભાવાત્ સિદ્ધવ્યવહારાવતરણં સાહસમિવાવભાસતે ।
વિભૂષણાન્તરસહાયસ્ય પુનરુલ્લેખત્વેન વિધીયમાનત્વાત્ સહૃદયહૃદયસંવાદસુન્દરી પરા પ્રૌઢિરુત્પદ્યતે ।
યથા
નિર્મોકમુક્તિરિવ ગગનોરગસ્ય લીલાલલાટિકામિવ ત્રિવિષ્ટપવિટસ્ય

ઇતિ ।
અત્ર કવિપ્રતિભાપ્રતિભાસસ્યાયમભિપ્રાયઃ---યત્ લોકોત્તરસૌન્દર્યાતિશયશ્લાઘિતયા વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ પ્રકારાન્તરેણાભિધાતુમશક્યત્વમ્ ।
એવંવિધયા રૂપકાલઙ્કારરેખયાપિ તથા પ્રસિદ્ધ્યભાવાદેવ નિષ્કમ્પતયા વ્યવહર્તું ન યુજ્યતે ।
તસ્માદસ્માકમેવંસ્વરૂપમેવેદં વર્ણનીયંવસ્તુ પ્રતિભાતીત્યલઙ્કારાન્તરમુત્પ્રેક્ષાલક્ષણમત્ર સહાયત્વેનોલ્લિખિતમ્ ।
યથા વા
"કિં તારુણ્યતરોઃ"

ઇત્યાદિ ।
અત્રાપ્યયમેવ ન્યાયો ઽનુસન્ધેયઃ ।
કેવલમનેન કવિના સર્વાતિશાયિતયા વર્ણનીયસ્ય પ્રકારાન્તરસ્ય પ્રસ્તુતસૌકુમાર્યસમર્પણસામર્થ્યાસંભવાદેવંસ્વરૂપસ્ય રૂપકસ્ય મુખેન્દુરિત્યાદિવદપ્રસિદ્ધેઃ ।
કેવલસ્યોપનિબન્ધે "ચકિતત્વાદેવંવિધં કિમતદ્વસ્તુ સ્યાદિતિ સન્દિહ્યતે મમ ચેતસા" ઇતિ વિચ્છિત્ત્યા સસન્દેહાલઙ્કારસહાયમેતદેવોપનિબદ્ધમિતિ ચેતસ્વિનાં સ્વસંવેદનમેવાત્ર પ્રમાણમ્ ।
રૂપકરૂપઙ્ક નામ---
"ભ્રૂલતાનર્તકી"

ઇત્યાદિ લક્ષણાન્તરસ્યાસંભવાત્ ઉદાહરણમાત્રાદેવ પૃથઙ્ નોપપદ્યતે, લક્ષણાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાત્, પુનરપિ રૂપકાન્તરાવતારોપપત્તેશ્ચાનવસ્થાપ્રવર્તનાત્ ।
એવં રૂપકં વિચાર્ય તત્સદૃશસામ્યનિર્વચનામપ્રસ્તુતપ્રશંસાં પ્રસ્તૌતિ---
અપ્રસ્તુતો ઽપિ વિચ્છિત્તિં પ્રસ્તુતસ્યાવતારયન્ ।
પદાર્થો વાથ વાક્યાર્થઃ પ્રાપ્યતે વર્ણનીયતામ્

યત્ર તત્સામ્યમાશ્રિત્ય સંબન્ધાન્તરમેવ વા ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ કથિતાસાવલઙ્કૃતિઃ

અપ્રસ્તુતેત્યાદિ ।
"અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ (કથિતાસાવ) લઙ્કૃતિઃ" "અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ" નામ્નાસૌ કથિતાલઙ્કારવિદ્ભિરલઙ્કૃતિઃ ।
કીદૃશી---"યત્રઽ-યસ્યામ્"અપ્રસ્તુતો ઽપિઽ---અવિવક્ષિતઃ (અપિ) પદાર્થઃ "વર્ણનીયતામ્ પ્રાપ્યતે"---વર્ણનાવિષયઃ સંપદ્યતે ।
કિં કુર્વન્ ?"પ્રસ્તુતસ્યઽ-વિવક્ષિતસ્યાર્થસ્ય "વિચ્છિત્તિમ્ઽ-ઉપશોભામ્ "અવતારયન્ઽ-સમુલ્લાસયન્ ।
દ્વિવિધો હિ તત્ત્વભૂતઃ પદાર્થઃ સંભવતિ ।
વાક્યાન્તર્ભૂતપદમાત્રસિદ્ધોર્ઽથઃ સકલવાક્યવ્યાપકકાર્યો વિવિધસ્વપરિસ્પન્દાતિશયત્વવિશિષ્ટપ્રાધાન્યેન વર્તમાનશ્ચ ।
તદુભયરૂપમપિ પ્રસ્તુતં પ્રતીયમાનતયા ચેતસિ નિધાય પદાર્થાન્તરમપ્રસ્તુતં તદ્વિચ્છિત્તિસંપત્તયે વર્ણનીયતામસ્યામલઙ્કૃતૌ કવયઃ પ્રાપયન્તિ ।
કિં કૃત્વા ? "તત્સામ્યમાશ્રિતાય"--"તત્"---અનન્તરોક્તં રૂપકાલઙ્કારોપકારિ "સામ્યં"---સમત્વં, આશ્રિત્ય---નિમિત્તીકૃત્ય, "સંબન્ધાન્તરમેવ વા " "સંબન્ધાન્તરમ્"---અપરં વા (સંબન્ધં) નિમિત્તભાવાદિ સંશ્રિત્ય ।
"વાક્યાર્થઃ"---અસત્ય (ભૂ) તો વા પરસ્પરાન્વિતપદસમુદાયલક્ષણવાક્યકાર્યભૂતઃ ।
સામ્યં સંબન્ધાન્તરં વા સમાશ્રિત્યાપ્રસ્તુતં પ્રસ્તુતશોભાયૈ વર્ણનીયતાં યત્ર નયન્તીતિ ।
તત્ર સામ્યસમાશ્રયણાદ્વાક્યાન્તર્ભૂતાપ્રસ્તુતપદાર્થપ્રશંસોદાહરણં યથા
લાવણ્યસિન્ધુરપરૈવ હિ કેયમત્ર યત્રોત્પલાનિ શશિના સહ સંપ્લવન્તે ।
ઉન્મજ્જતિ દ્વિરદકુમ્ભતટી ચ યત્ર યત્રાપરે કદલિકાણ્ડમૃણાલદણડાઃ
ઇતિ ।
અત્ર સામ્યસમાશ્રયણાત્ વાક્યાન્તર્ભૂતાપ્રસ્તુત (પ્રશંસયા) કવિવિવક્ષિતમુખ્યપદાર્થઃ પ્રતીયતે ।
સકલવાક્યવ્યાપકાપ્રસ્તુતાર્થપ્રશંસોદાહરણં યથા--- છાયા નાત્મન એવ યા કથમસાવન્યસ્ય નિષ્પ્રગ્રહા ગ્રીષ્મોષ્માપદિ શીતલસ્તલક્ષુવિ સ્પર્શો ઽનિલાદેઃ કુતઃ ।
વાર્તા વર્ષશતે ગતે કિલ ફલં ભાવીતિ વાર્તેવ સા દ્રાઘિમ્ણા મુષિતાઃ કિયચ્ચિરમહો તાલેન બાલા વયમ્

ઠ્ઠ ॥
સંબન્ધાન્તરસમાશ્રયણાત્ વાક્યાન્તર્ભૂતાપ્રસ્તુતપદાર્થપ્રશંસોદાહરણં યથા---
ઇન્દુર્લિપ્ત ઇવાઞ્જનેન જડિતા દૃષ્ટિર્મૃગીણામિવ પ્રમ્લાનારુણિમેવ વિદ્રુમલતા શ્યામેવ હેમપ્રભા ।
કાર્કશ્યં કલયા ચ કોકિલવધૂકણ્ઠેષ્વિવ પ્રસ્તુતં સીતાયાઃ પુરતશ્ચ હન્ત શિખિનાં બર્હાઃ સહર્હા ઇવ

અત્ર ઇન્દુપ્રભૃતીનાં નિમિત્તિનાં વિચ્છાયતા નિમિત્તમ્ ।
સીતાયાઃ સંબન્ધી શોભાતિશયસૌકુમાર્યમનોહરો મુખાદ્યવયવસમૂહઃ પ્રકૃતાઙ્ગભૂતભૂષણાન્તરોપનિબન્ધસહાયઃ પ્રસ્તુતપ્રશંસાં સમર્પયન્ સોત્કર્ષઃ પ્રતીયતે ।
એવમસ્માદેવ સંબન્ધા (ન્તર) સમાશ્રયણાત્ સકલવાક્ય-વ્યાપકાપ્રસ્તુતપ્રશંસોદાહરણમ્ યથા---
પરામૃશિત સાયકં ક્ષિપતિ લોચનં કાર્મુકે વિલોકયતિ વલ્લભાસ્મિતસુધાર્દ્રવક્ત્રં સ્મરઃ ।
મધોઃ કિમપિ ભાષતે ભુવનનિર્જયાયાવનિં ગતો ઽહમિતિ હર્ષિતઃ સ્પૃશતિ ગાત્રલેખામહો

અત્ર પ્રકારાન્તરપ્રતિપાદનાગોચરસ્તરુણીતારુણ્યાવતારસ્તથાવિધમન્મથચેષ્ટાતિશયનિમિત્તવતઃ તન્નિમિત્ત(રૂપસંબન્ધાશ્રયણાત્ પ્રતીયતે) ।
અસત્યભૂતવાક્યાર્થતાત્પર્યપ્રસ્તુતપ્રશંસોદાહરણં યથા---
તણ્ણત્થિ કિંપિ પૈણો પકપ્પિઅં જં ણ ણિઐ ઘરણીએ ।
અણવરઅગઅણસીલસ્સ કાલપહિઅસ્સ પાહિજ્જં

તન્નાસ્તિ કિમપિ પત્યુઃ પ્રિકલ્પિતં યન્ન નિયતિગેહિન્યા ।
અનવરતગમનશીલસ્ય કાલપથિકસ્ય પાથેયમ્ ॥
(છાયા)
અત્ર સામ્યં, નિમિત્તનિમિત્તિભાવઃ, સામાન્યવિશેષભાવશ્ચેતિ ત્રિતયમપિ અન્તર્ભાવયિતું યુજ્યતે ।
યસ્માત્ પ્રહસ્તવધે શ્રાવયિતવ્યે સાક્ષાદભિધાનાનુચિતત્વાત્ વિચ્છિત્ત્યૈવમભિધીયતે ।
તદેવમયમપ્રસ્તુતપ્રશંસાવ્યવહારઃ કવીનામતિવિતતપ્રપઞ્ચઃ પરિદૃશ્યતે ।
તસ્માત્ સહૃદયૈશ્ચ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયઃ ।
પ્રશંસાશબ્દો ઽત્રાર્થપ્રકાશાદિવત્ વિપરીતલક્ષણયા ગર્હાયામપિ વર્તતે ।
વર્ણના સામાન્યમાત્રવૃત્તિર્વા ।
એવમપ્રસ્તુતપ્રશંસાં વિચાર્ય વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદનાય પ્રકારાન્તરાભિધાનત્વાદનયૈવ સમચ્છાયપ્રાયં પર્યાયોક્તં વિચારયતિ---
યદ્વાક્યાન્તરવક્તવ્યં તદન્યેન સમર્પ્યતે ।
યેનોપશોભાનિષ્પત્ત્યૈ પર્યાયોક્તં તદુચ્યતે

યદ્વાક્યાન્તરેત્યાદિ---"પર્યાયોક્તં તદુચ્યતે" = પર્યાયોક્તાભિધાનમલઙ્કરણં તદભિધીયતે ।
"યદ્વાક્યાન્તરવક્તવ્યં" = વસ્તુ વાક્યાર્થલક્ષણં પદસમુદાયાન્તરાભિધેયં "તદન્યેન" = વાક્યાન્તરેણ યેન "સમર્પ્યતે" = પ્રતિપાદ્યતે ।
કિમર્થમ્ ?"ઉપશોભાનિષ્પત્ત્યૈ" = વિચ્છિત્તિ (વિશેષ) સંપત્તયે ।
તત્પર્યાયોક્તમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવં પર્યાયવક્રત્વાત્ કિમત્રાતિરિચ્યતે ? પર્યાયવક્રત્વસ્ય પદાર્થમાત્રં વાચ્યતયા વિષયઃ, પર્યાયોક્તસ્ય પુનર્વાક્યાર્થો ઽપ્યઙ્ગતયેતિ તસ્માત્ પૃથગભિધીયતે ।
ઉદાહરણં યથા---
ચક્રાભિઘાતપ્રસભાજ્ઞયૈવ ચકાર યો રાહુવધૂજનસ્ય ।
આલિઙ્ગનોદ્દામવિલાસવન્ધ્યં રતોત્સવં ચુમ્બનમાત્રશેષમ્ ઇતિ

એવમ્---
યત્ર વાચ્યતયા નિન્દા વિચ્છિત્ત્યૈ પ્રસ્તુતસ્ય સા ।
સ્તુતિર્વ્યઙ્ગ્યતયા ચૈવ વ્યાજસ્તુતિરસૌ મતા

"યત્રઽ = યસ્યાં, "વાચ્યતયાઽ = શબ્દાભિધેયત્વેન "નિન્દાઽ = ગર્હા, "વ્યઙ્ગ્યતયા સ્તુતિઃઽ = પ્રતીયમાનત્વેન પ્રશંસા "પ્રસ્તુતસ્ય વિચ્છિત્ત્યૈઽ = શોભાયૈ, તદેવમસૌ દ્વિપ્રકારા "વ્યાજસ્તુતિઃઽ અલઙ્કૃતિઃ "મતાઽ = સ્મૃતા ।
યથા
ભૂભારોદ્વહનાય શેષશિરસાં સાર્થેન સંનહ્યતે વિશ્વસ્ય સ્થિતયે સ્વયં સ ભગવાન્ જાગર્તિ દેવો હરિઃ ।
અદ્યાપ્યત્ર ચ નાભિમાનમસમં રાજંસ્ત્વયા તન્વતા વિશ્રાન્તિઃ ક્ષણમેકમેવ ન તયોર્જાતેતિ કો ઽયં ક્રમઃ

યથા વા
ઇન્દોર્લક્ષ્મ

ઇત્યાદિ ।
વિપર્યયે વિભૂષ્યસ્યાલઙ્કૃતિરેષૈવ વિહિતા ।
યથા
હે હેલાજિત

ઇત્યાદિ ।
યથા વા
નામાપ્યન્તતરોઃ

ઇતિ ।
યથા વા
દિનમવસિતં વિશ્રાન્તાઃ સ્મસ્ત્વયા મરુકૂપ હે પરમુપકૃતં વક્તું રોષં હ્રિયા ન વયં ક્ષમાઃ ।
ભવતુ સુકૃતૈરધ્વન્યાનામશોષજલો ભવા- નિયમપિ પુનશ્છાયાભૂયા તવોપતટં શમી

અત્ર સ્તુતિશબ્દઃ પૂર્વવદ્વિપરીતલક્ષણયા નિન્દાયામપિ વર્તતે ।
એવં વ્યાજસ્તુતિં વ્યાખ્યાય પ્રક્રમોપસંહારાનન્યત્વસામાન્યાત્ અનયોપ(મા)સમાનકક્ષ્યાં (ઉત્પ્રેક્ષાં) વિવક્ષુરાહ---
સંભાવનાનુમાનેન સાદૃશ્યેનોભયેન વા ।
નિર્વર્ણ્યાતિશયોદ્રેકપ્રતિપાદનવાઞ્છયા

વાચ્યવાચકસામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્વાર્થૈરિવાદિભિઃ ।
તદિવેતિ તદેવેતિ વાદિભિર્વાચકં વિના

સમુલ્લિખિતવાક્યાર્થવ્યતિરિક્તાર્થયોજનમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષા, (કાવ્યતત્ત્વજ્ઞૈરલઙ્કરણમુચ્યતે)

સંભાવનેત્યાદિ ।
"સમુલ્લિખિતવાક્યાર્થવ્યતિરિક્તાર્થયોજનમુત્પ્રેક્ષા"---"સમુલ્લિખિતઃ"---સમ્યગુલ્લિખિતઃ, સ્વાભાવિકત્વેન સમર્પયિતું પ્રસ્તાવિતઃ ।
"વાક્યાર્થઃ"---પદસમુદાયાભિધેયં વસ્તુ, તસ્માદ્ "વ્યતિરિક્તસ્યાર્થસ્ય"--વાક્યાન્તરતાત્પર્યલક્ષણસ્ય, "યોજનમ્"---ઉપપાદનમ્ ।
"ઉત્પ્રેક્ષા"---ઉત્પ્રેક્ષાભિધાનમલઙ્કરણમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષણમુત્પ્રેક્ષેતિ વિગૃહ્યતે ।
(કે) ન સાધનેનેત્યાહ---"સંભાવનાનુમાનેન" સંભાવનયા યદનુમાનં, સંભાવ્યમાનસ્યાર્થસ્ય ઊહનં તેન ।
તદવશ્યં તસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વાપાદનં તત્સમાનકાર્યદર્શનાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રકારાન્તરેણાપ્યેષા સંભવતીત્યાહ---સાદૃશ્યેનેતિ ।
"સાદૃશ્યેન"---સામ્યેનાપિ હેતુના "સમુલ્લિખિતવાક્યાર્થવ્યતિરિક્તાર્થયોજનમ્" ઉત્પ્રેક્ષૈવ ।
દ્વિવિધં સાદૃશ્યં સંભવતિ વાસ્તવં કાલ્પનિકં ચેતિ ।
તત્ર વાસ્તવમુપમાદિવિષયમ્, કાલ્પનિકમિહાશ્રીયતે, સાતિશયત્વેન પ્રસ્તાવાત્ ।
સાદૃશ્યસ્યોભયાશ્રયત્વાવિનાભાવાત્, પ્રસ્તુતવ્યતિરિક્તસ્ય પદાર્થાન્તરસ્યાસંભવાત્, તસ્ય ચ ધર્મત્વે સતિ પરાશ્રિતત્વાત્ કેવલસ્ય કલ્પ્ય(ત્વ) મેવાનુપપન્નમિતિ તદાશ્રયઃ કશ્ચિદપરઃ કલ્પનીયઃ ।
સો ઽપિ કો ઽસાવિતિ નિયમાસિદ્ધિઃ ।
એકસ્ય કસ્યાપિ કલ્પને ઽપ્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્, ગુણસમન્વયાભાવાદપ્રતિપત્તેશ્ચ વાસ્તવસાદૃશ્યાધારભૂતધર્મ્યન્તરસદૃશઃ પારિશેષ્યાત્ પરિકલ્પનીયતામર્હતીતિ સચેતસઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્માત્તથાવિધધર્મિણઃ સાદૃશ્યેનેતિ વ્યક્તમ્ ।
ક્વચિદવાસ્તવેનાપિ પ્રૌઢિવાદેન ઉક્તવિધપ્રકારાન્તરમમપરમસ્યાઃ પ્રતિપાદયતિ---"ઉભયેન વા" સંભાવનાનુમાનસાદૃશ્યલક્ષણોભયેન વા કારણદ્વિતયેન સંવલિવૃત્તિના પ્રસ્તુતવ્યતિરિક્તાર્થાન્તરયોજનમુત્પ્રેક્ષા ।
પ્રકારાત્રિતયસ્યાપ્યસ્ય કેનાભિપ્રાયેણોપનિબન્ધનમિત્યાહ---"નિર્વર્ણ્યાતિશયોદ્રેકપ્રતિપાદનવાઞ્છયા"---વર્ણનીયોત્કર્ષકાષ્ઠાધિરૂઢિસમર્પણાકાઙ્ક્ષયા ।
કથમ્ ? "તદિવેતિ તદેવેતિ વા "દ્વાભ્યાં પ્રકારાભ્યામ્ ।
"તદિવ" અપ્રસ્તુતમિવ ।
તદતિશયપ્રતિપાદનાય (યા) પ્રસ્તુતસાદૃશ્યોપનિબન્ધઃ ।
"તદેવેતિ"---અપ્રસ્તુતમેવ પ્રસ્તુતમિતિ ।
(સમારોપિત) સ્વરૂપપ્રસરણપૂર્વકમપ્રસ્તુતસ્વરૂપસમારો(પસ્ય) પ્રસ્તુતોત્કર્ષધારાધિરોહપ્રતિપત્તયે તાત્પર્યાન્તરયોજનમ્ ।
કૈઃ ઉત્પ્રેક્ષા પ્રકાશ્યત ઇત્યાહ---"ઇવાદિભિઃ"---ઇવપ્રભૃતિભિઃ શબ્દૈઃ યથાયોગં પ્રયુજ્યમાનૈરિત્યર્થઃ ।
"વાચ્યા" ઇતિ ।
પક્ષાન્તરમભિધત્તે---"વાચ્યવાચકસામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્વાર્થૈઃ " તૈરેવ પ્રયુજ્યમાનૈઃ પ્રતીયમાનવૃત્તિભિર્વા ।
તત્ર સંભાવનાનુમાનોદાહરણં યથા---
આપીડલોભાદુપકર્ણમેત્ય પ્રત્યાહિતોપાંશુરુતૈર્દ્વિરેફૈઃ ।
અભ્યસ્યમાનેવ મહીપતીનાં સંમોહમન્ત્રં મકરધ્વજેન

કાલ્પનિકસાદૃશ્યોદાહરણં યથા---
"રાશીભૂતઃ પ્રતિદિનમિવ ત્ર્યંબકસ્યાટ્ટહાસઃ"

યથા વા---
"નિર્મોકમુક્તિરિવ ગગનોરગસ્ય"

ઇત્યાદિ ।
વાસ્તવસાદૃસ્યોદાહરણં યથા---
આકર્ણકિસલયકર અલમલં ચ ચલં તારઆદિ ।
હિન્દુ અલીલં વસ સ ચાલ ભવાદિહિ આસતિ

(છાયા ?) ઉભયોદાહરણં યથા---
તિક્ખારુણં તથારણ્ણ અણજઅં રાણ્તિ પ્રલારિ ।
અન્તિરે ઉદે અઅસે અવન્દિલગ્ગ રિઉરૂઢિરલે સવ્વ મહુરેઉણા

(છાયા ?) (તિક્ખારુણં તમ્ ઇતિ ।
આરાત્ દૂરાત્ ભેદ એવ ભેદો દ્રુતિરેવ વિદારણં તત્રેત્યર્થઃ ।
લોકે હિ તીક્ષ્ણઃ શરાદિપદાર્થો ઽઙ્ગવિદારણે લગ્નરુધિરલેશો દૃશ્યતે ।
ઇતિ તદ્ધર્મસાદૃશ્યે નયનયુગગતતીક્ષ્ણારુણાત્તત્વસ્ય વિદ્યમાને પ્રસ્તુતવસ્તુધર્મો ઽપ્રસ્તુતવસ્તુધર્મત્વેન સંભાવિત ઇત્યુભયસાધનેયમુત્પ્રેક્ષા ।
યથા વા---
ણીસાસા ખણવિરહે ફુરન્તિ રમણીણસુરહિણો તસ્સ ।
કડ્ઢિઅ હિઅઅટ્ઠિઅ કુસુમબાણમઅરન્દલેસવ્વ

નિઃશ્વાસા ક્ષણવિરહે સ્ફુરન્તિ રમણીનાં સુરભયસ્તસ્ય ।
કૃષ્ટહૃદયસ્થિતકુસુમબાણમકરન્દલેશા ઇવ ॥
છાયા ।
અત્ર વાસ્તવસાદૃશ્યોદાહરણં યથા---
ઉત્ફુલ્લચારુકુસુમસ્તબકેન નમ્રા યેયં ધુતા રુચિરચૂતલતા મૃગાક્ષ્યા ।
શઙ્કે ન વા વિરહિણીમૃદુમર્દનસ્ય મારસ્ય તર્જિતમિદં પ્રતિપુષ્પચાપમ્

અત્રાસૂત્રિતાર્થવ્યતિરેકિવસ્ત્વન્તરવિધાનાદપહ્નુતિભ્રાન્તિર્ન વિધાતવ્યા, યતસ્તસ્યાઃ પ્રથમોદ્ભેદજીવિતમુત્પ્રેક્ષા ન પુનરપહ્નુતિરેતસ્યાઃ ।
તદેવાનન્તરં વ્યક્તિમાયાસ્યતિ ।
તદિવેત્યત્ર વાદિભિર્વિનોદાહરણં યથા---
ચન્દનાસક્તભુજગનિઃશ્વાસાનિલમૂર્છિતઃ ।
મૂર્ચ્છયત્યેષ પથિકાન્ મધૌ મલયમારુતઃ

યથા વા---
"દેવિ ત્વન્મુખપઙ્કજેન"

ઇત્યાદિ ।
યથા વા---
"ત્વં રક્ષસા ભીરુ"

ઇત્યાદિ ।
તદેવેત્યત્ર વાચકં વિનોદાહરણમ્ ।
યથા---
"એકૈકં દલમુન્નમય્ય"

ઇત્યાદિ ।
એતસ્યાઃ પ્રકારાન્તરમુપક્રમતે---
પ્રતિભાસાત્તથા બોદ્ધુઃ સ્વસ્પન્દમહિમોચિતમ્ ।
વસ્તુનો નિષ્ક્રિયસ્યાપિ ક્રિયાયાં કર્તૃતાર્પણમ્

"પ્રતિભાસાદિત્યાદિ" ।
તદિદમુત્પ્રેક્ષાયાઃ પ્રકારાન્તરં પરિદૃશ્યતે-"ક્રિયાયામ્"---સાધ્યસ્વરૂપાયાં, "કર્તૃતાર્પણમ્"---સ્વતન્ત્રત્વસમારોપણં ।
કસ્ય ? "વસ્તુનઃ"---પદાર્થસ્ય ।
"નિષ્ક્રિયસ્યાપિ" ક્રિયાવિરહિતસ્યાપિ ।
કીદૃશં ? "સ્વભાવોત્કર્ષઃ, તસ્યોચિતમનુરૂપમ્ ।
કસ્માત્ ? ("બોદ્ધુઃ તથા પ્રતિભાસાત્") "બોદ્ધુઃ"---અનુભવિતુઃ "તથા"---તેન પ્રકારેણ ।
"પ્રતિભાસાત્"---અવબોધનાત્ ।
"નિર્વર્ણ્યાતિશયોદ્રેકપ્રતિપાદનવાઞ્છયા ।
તદિવેતિ તદેવેતિ વાદિભિર્વાચકં વિના" ઇતિ પૂર્વવદિહાપિ સંબન્ધનીયે ।
ઉદાહરણં યથા---
"લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ "

યથા વા---
તરન્તીવાઙ્ગાનિ સ્ખલદમલલાવણ્યજલધૌ

યથા વાઃ---
વિયતિ વિસર્પતીવ કુમુદેષુ બહુભવતીવ યોષિતામ્ પ્રતિફલતીવ જરઠશરકાણ્ડપાણ્ડુષુ ગણ્ડભિત્તિષુ ।
અમ્ભસિ વિકસતીવ હસતીવ સુધાધવલેષુ ધામસુ ધ્વજપટપલ્લવેષુ લલતીવ સમીરચલેષુ ચન્દ્રિકા

(ઉત્પ્રેક્ષાવાચકાનામિ) વાદીનાં પરિગણનમત્ર દણ્ડિના વિહિતમિતિ ન પુનર્વિધીયતે ।
સેયમુત્પ્રેક્ષા વર્ણનીયસ્ય સ્વભાવવિસંવાદસુન્દરં કમપ્યતિશયમુલ્લાસયતિ ।
કવિપ્રતિભાસાપરપર્યાયપ્રાયાણામન્યેષામપિ ભૂષણાનાં કેષાઞ્ચિદિયં સારસ્વરૂપમાસૂત્રયન્તી પ્રથમોલ્લેખકારણતાં સ્વયમેવ સમાક્રામતિ, તન્નિબન્ધનત્વાદ્વિચ્છિત્તિવિશેષાનામ્ ।
અપહૃત્યાલઙ્કારલાવણ્યાતિશયશ્રિયઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષા પ્રથમોલ્લેખજીવિતત્વેન જૃમ્ભતે

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
એવમુત્પ્રેક્ષાં વ્યાખ્યાય સાતિશયત્વાસાદૃશ્યસમુલ્લસિતાવસરામ્ અતિશયોક્તિં પ્રસ્તૌતિ ।
ઉચ્યતે ઽતિશયોક્તિઃ સા સર્વાલઙ્કારજીવિતમ્ ।
યસ્યામતિશયઃ કો ઽપિ વિચ્છિત્ત્યા પ્રતિપાદ્યતે ।
વર્ણનીયસ્ય ધર્માણાં તદ્વિદાહ્લાદદાયિનામ્

"ઉચ્યતે ઽતિશયોક્તિઃ સા"---અતિશયોક્તિરલઙ્કૃતિરભિધીયતે ।
કીદૃશી? "યસ્યામતિશયઃ"---પ્રકર્ષકાષ્ઠાધિરૂઢઃ કો ઽપ્યતિક્રાન્તપ્રસિદ્ધવ્યવહારસરણિઃ ।
"વિચ્છિત્ત્યા પ્રતિપાદ્યતે"---વૈદગ્ધ્યભઙ્ગ્યા સમર્પ્યતે ।
કસ્ય ? "વર્ણનીયસ્ય ધર્માણાં"---પ્રસ્તાવાધિકૃતસ્ય વસ્તુનઃ સ્વભાવાનુસંબન્ધિનાં પરિસ્પન્દાનામ્ ।
કીદૃશાનાં ? "તદ્વિદાહ્લાદદાયિનાં"---કાવ્યવિદાનન્દકારિણામ્ ।
યસ્યાત્ સહૃદયાહ્લાદકારિસ્વસ્પન્દસુન્દરત્વમેવ વાક્યાર્થઃ, તતસ્તદતિશયપરિપોષિકાયામ્ અતિશયોક્તાવલઙ્કારકૃતઃ કૃતાદરાઃ ।
એવંવિધસ્વરૂપાસ્ તે યથોલ્લાસિતકાન્તયઃ ।
રસસ્વભાવાલંકારાઃ પરાં પુષ્ણન્તિ વક્ત્રતાં

"એવંવિધસ્વરૂપાસ્તે યથોલ્લાસિતકાન્તયઃ" સમુદ્દીપિતશોભાતિશયાસ્ત્રયો ઽપિ" પરાં વક્રતાં"---અલૌકિકં કાવ્યરહસ્યભૂતવક્રભાવં "પુષ્ણન્તિ" ઉદ્ભાસયન્તિ ।
યથા
ચન્દ્રકાન્તમણિદુર્દિને (સદ્મનિ ?)ત્યજદ્ રાજહંસમનુબધ્નતી ગિરા ।
જ્યોત્સ્નયા જનિતસંશયા પુનઃ વક્રદૂતિરિવ રૌતિ સારસી

યથા વા---
ખપુષ્પચ્છવિહારિણ્યા ચન્દ્રભાસા તિરોહિતાઃ ।
અન્વમીયન્ત ભૃઙ્ગાલિવાચા સપ્તચ્છદદ્રુમાઃ

અત્ર ભાવસ્વભાવાતિશયઃ પરં પરિપોષમધિરોપિતઃ ।
યથા વા---
યસ્ય પ્રજ્વલતિ પ્રતાપતપને તેજસ્વિનામિત્યલં લોકાલોકધરાધરે ઽપ્યતિશયઃ શીતાંશુબિમ્બે વૃથા ।
ત્રૈલોક્યપ્રથિતાપદાનમહિતે ક્ષોણીશવંશોદ્ભવે સૂર્યાચન્દ્રમસૌ સ્વયં કૃશતરચ્છાયાં સમારોહતઃ

યથા ચ
હિમામ્બુનિર્વૃત્તનિમજ્જનાનાં બાલાતપસ્પર્શનનિર્મલાનામ્ ।
સાવિત્રભાસા વિહતાઙ્ગરગ- મઙ્ગં કિમપ્યઙ્કુરિતં સ્થલીનામ્

અત્ર પૂર્વસ્મિન્ રૂપકાલઙ્કારાતિશયપરિપોષપ્રકર્ષઃ ।
તથા પ્રથમે ઽપરસ્મિંશ્ચ રસવદલઙ્કારપરિપુષ્ટિઃ ।
તથા ચ તુહિનસલિલક્ષાલનક્ષપિતકલઙ્કિતયા નૂતનાતપપિહતાંશુકેનાભિવ્યક્તવિમલભાવેનાંભઃ સ્નાનાદિસરસરમણીવ્યપારસમારોપણેન કિમપિ સૌકુમાર્યમારોપિતમ્ ।
યતા ચ--
શક્યમોષધિપતેર્નવોદયાઃ કર્ણપૂરરચનાકૃતે તવ ।
અપ્રગલ્ભયવસૂચિકોમલા છેત્તુમગ્રનખસંપુટૈઃ કરાઃ

અત્ર રસપરિસ્પન્દસૌન્દર્યાતિશયઃ સમુદ્ભાસતે ।
તથા ચ નૂતનોદયાનાં દર્શિતસૌકુમાર્યાણાં શશાઙ્કકિરણાનામન્યાદૃશઃ કો ઽપ્યતિશયઃ સંપ્રતિ સમુજ્જૃમ્ભતે, યેનાત્યર્થં કપોલકર્ણાલકસંપર્કશ્લાઘનીયાં કર્ણપૂરરચનાવિચ્છિત્તિમર્હતીતિ પાર્વતીપતિઃ પ્રિયાયાઃ પ્રતિપાદયંસ્તદ્વદનેન્દુસૌન્દર્યદર્શનેન તત્કાલોદિતશશાઙ્કકરાવલોકનેન ચ રસોચ્ચલિતચિત્તવૃત્તિઃ પ્રતીયતે ।
એવમલઙ્કાર્યસ્ય વસ્તુનઃ પ્રધાનભૂતસ્યાઙ્ગભાવેન વ્ય (વસ્થિ)-તો ઽપ્યલઙ્કારવર્ગઃ કિઞ્ચિદતિરિક્તવૃત્તિતયોપનિબધ્યમાનઃ સંનિવેશસૌકુમાર્યમાહાત્મ્યાદુદ્રિક્તભાવેન પરિસ્ફુરન્ ગુણભૂતો ઽપિ મુખ્યતામિવાપદ્યમાનઃ નિબન્ધનપ્રભાવાત્તુ પ્રાધાન્યેનાવભાસમાનો વ્યાખ્યાતઃ ।
ઇદાનીં સામ્યસમુદ્ભાસિનો વિભૂષણવર્ગસ્ય વિન્યાસવિચ્છિત્તિં વિચારયતિ---
વિવક્ષિતપરિસ્પન્દમનોહારિત્વસિદ્ધયે ।
વસ્તુનઃ કેનચિત્સામ્યં તદુત્કર્ષવતોપમા

તાં સાધારણધર્મોક્તૌ વાક્યાર્થે વા તદન્વયાત્ ।
ઇવાદિરપિ વિચ્છિત્ત્યા યત્ર વક્તિ ક્રિયાપદમ્

વિવક્ષિતેત્યાદિ---"યત્ર"---યસ્યાં, "વસ્તુનઃ"---પ્રસ્તાવાધિકૃતસ્ય, "કેનચિત્"---અપ્રસ્તુતેન પદાર્થાન્તરેણ, "સામ્યમ્" સોપમા---ઉપમાલઙ્કૃતિરિત્યુચ્યતે ।
કિમર્થમપ્રસ્તુતેન સામ્યમિત્યાહ---"વિવક્ષિતપરિસ્પન્દમનોહારિત્વસિદ્ધયે" "વિવક્ષિતઃ"---વક્તુમભિપ્રેતો યો ઽસૌ "પરિસ્પન્દઃ"---કશ્ચિદેવ ધર્મવિશેષઃ (તસ્ય "મનોહારિત્વં"---હૃદયાહ્લાદકત્વં તસ્ય "સિદ્ધિઃ"---નિષ્પત્તિઃ) તદર્થમ્ ।
કીદૃશેન પદાર્થાન્તરેણ---"તદુત્કર્ષવતા"; તદિતિ મનોહારિત્વં પરામૃશ્યતે, તસ્ય "ઉત્કર્ષઃ" (અતિશયઃ) સ વિદ્યતે યસ્ય સ તથોક્તઃ, તેન તદુત્કર્ષવતા, મનોહારિત્વાતિશયવતા ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---વર્ણનીયસ્ય વિવક્ષિતધર્મસૌન્દર્યસિદ્ધ્યર્થં અપ્રસ્તુતપદાર્થેન ધર્મિણા સામ્યં યુક્તિયુક્તતામર્હતિ ।
ધર્મેણેતિ નોક્તં, કેવલસ્ય તસ્યાસંભવાત્; તદેવમયં ધર્મદ્વારકો ધર્મિણોરુપમાનોપમેયલક્ષણયોઃ ફલત; સામ્યસમુચ્ચયઃ પર્યવસ્યતિ ।
એવંવિધામુપમાઙ્કઃ પ્રતિપાદયતીત્યાહ---ક્રિયાપદમિત્યાદિ ।
"ક્રિયા"---ધાત્વર્થઃ ।
(ક્રિયાપદશબ્દેન) વાચકસામાન્યમાત્રમત્રાભિપ્રેતં ન પુનરાખ્યાતપદમેવ ।
યસ્માત્ અમુખ્યભાવેનાપિ ક્રિયા યત્ર વર્તતે તદપ્યુપમાવાચકમેવ ।
તથા ચ પાચકઃ ઇત્યત્ર પાકશક્તેઃ પ્રાધાન્યેન તદન્તર્લોનવૃત્તિઃ પ્રકૃત્યર્થો વિદ્યત એવ, પચતિ ઇતિ પાચક ઇતિ ।
તથા પચતીત્યત્ર ક્રિયાયાઃ પ્રાધાન્યે ઽપિ કારકાર્થ અપિ અન્તર્લોનઃ ।
તદેવમુભયરૂપમપિ ક્રિયાપદપરિસ્પન્દસ્પન્દિની "તાં"---અપમાં, "વક્તિ"---અભિધત્તે ।
કથં ?"વિચ્છિત્ત્યા"---વૈદગ્ધ્યભહ્ગ્યા ।
વિચ્છિત્તિવિરહેણાભિધાનેન તદ્વિદાહ્લાદકત્વં ન સંભવતીતિ ભાવઃ ।
ક્રિયાપદં ન કેવલં તાં વક્તિ યાવદ્ "ઇવાદિરપિ"(ઇવૃ) પ્રભૃતિરપિ તત્સમર્પણસામર્થ્યસમન્વિતો યઃ કશ્ચિદેવ શબ્દવિશેષઃ, સમાસો બહુબ્રીહયાદિઃ, પ્રત્યયો ઽપિ વત્યાદિઃ વિચ્છિત્યા તાં વક્તીતિ ।
અપિઃ સમુચ્ચયે ।
કસ્મિન્ સતિ ?"સાધારણધર્મોક્તૌ"---"સાધારણઃ" સમાનઃ યો (ઽ સૌ) તયોરુપમાનોપમેયયોરુભયોરનુયાયી ધર્મઃ (તદુક્તૌ) ।
ધર્માન્વયયોઃ ક્રિયાયોઃ કર્તૃભેદેન સુબન્તસ્યોપમા ।
કુત્ર ? "વાક્યાર્થે વા "---પરસ્પરાન્વયસંબન્ધેન પદસમૂહો વાક્યં, તદભિધેયં વા વસ્તુ વિભૂષ્યત્વેન વિષયો ગોચરઃ તસ્મિન્ ।
કથં ? "તદન્વયાત્"---તદિતિ પદાર્થપરામર્શઃ, તેષાં પદાર્થાનાં "સમન્વયાત્" અન્યોન્યમભિસંબધ્યમાનત્વાત્ ।
વાક્યે હિ બહવઃ પદાર્થાઃ સંભવન્તિ ।
તત્ર પરસ્પરાભિસંબન્ધમાહાત્મ્યાત્ કસ્યચિદેકેન કેનચિદેવ સામ્યનિબન્ધન)મુપમોત્પ્રેક્ષયોઃ) ।
તદેવં તુલ્યે ઽસ્મિન્ વસ્તુસામ્યે સતિ, ઉપમોત્પ્રેક્ષાવસ્તુનોઃ કીદૃક્ પૃથક્ત્વમિત્યાહ---
ઉત્પ્રેક્ષાવસ્તુસામ્યે ઽપિ તાત્પર્યાન્તરગોચરઃ

ઉત્પ્રેક્ષાયાઃ સામ્યસંબન્ધે વિદ્યમાને ઽપિ "તાત્પર્યં" પદાર્થવ્યતિરિક્તવૃત્તિ વાક્યાર્થજીવિતભૂતં વસ્ત્વન્તરમેવ "ગોચરો" વિષયઃ તદ્વિદામન્તઃ પ્રતિભાસઃ યસ્ય, તથા ચૈવોદાહૃતઃ ।
ઉપમોત્પ્રેક્ષાવસ્તુનોરત્ર કેવલે કરણે કર્મણિ વા અવર્તિનોરુભયોરપિ તુલ્યત્વેનાભિસંબધ્યમાનત્વાત્ ।
એવમુપમિતિરુપમેતિ ભાવમાત્રે વ્યવતિષ્ઠતે ।
તથા ચ વર્ણ્યસ્ય નિ (તરામ્ અવર્ણનીયે) ન સામ્યં યસ્યામિતિ લક્ષણતાત્પર્યમ્ ।
ઉભયમેવ નિશ્ચિતં પ્રતિપાદયતિ ।
અમુખ્યક્રિયાપદપ્રતિપન્ન ।
પદાર્થાનામુદાહરણં યથા---
પૂર્ણેન્દોસ્તવ સંવાદિ વદનં વનજેક્ષણે ।
પુષ્ણાતિ પુષ્પચાપસ્ય જગત્ત્રયજિગીષુતામ્

ઇવાદિપ્રતિપાદ્યપદાર્થોપમોદાહરણં યથા
"નિપીયમાનસ્તબકા શિલીમુખૈઃ"

ઇત્યાદિ ।
આખ્યાતપદપ્રતિપાદ્યપદાર્થોપમોદાહરણ યથા---
તતો ઽરુણપરિસ્પન્દેત્યાદિ

તથાવિધવાક્યોપમોદાહરણં યથા--
મુખેન સા કેતકપત્રપાણ્ડુના કૃશાઙ્ગયષ્ટિઃ કપિમેયભૂષણા ।
સ્થિતાલ્પતારાં તરુણેન્દુમણ્ડલાં વિભાતકલ્પાં રજનીં વ્યડમ્બયત્

ઇવાદિપ્રતિપાદ્યપદાર્થોપમોદાહરણં યથા---
ચુમ્બન્ કપોલતલમુત્પુલકં પ્રિયાયાઃ સ્પર્શોલ્લસન્નયનમામુકુલીચકાર ।
આવિર્ભવન્મધુરનિદ્રમિવારવિન્દ- મિન્દુરસ્પૃશાસ્તમિતમુત્પલમુત્પલિન્યાઃ

તથાવિધવાક્યોપમોદાહરણં યથા---
પાણ્ડ્યો ઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃ ।
કૢપ્તાઙ્ગરાગો હરિચન્દનેન ॥
આભાતિ બાલાતપરક્તસાનુઃ ।
સનિર્ઝરોદ્ગાર ઇવાદ્રિરાજઃ

એતયોર્દ્વયોરપિ વાક્યયોઃ યદ્યપ્યુપમેયેનોપમાનૈઃ સહ પ્રત્યેકં સ્વસંબન્ધિનં પ્રતિ પરસ્પર (સામ્ય) સમન્વયલક્ષણસંબન્ધિનાભિસંબન્ધઃ, તથાપિ પૂર્વસ્મિન્ સામ્યસમન્વયાવસાયપૂર્વકો વાક્યાર્થાવસાયઃ, પરસ્મિન્ પુનઃ વાક્યાર્થાવસિતપૂર્વકસામ્યસમન્વયાવસિતિઃ ।
અસ્મિન્ વાક્યે સમાસાદિ ।
વિષયપ્રત્યયાન્તરનિરપેક્ષત્વાત્ પદાર્થાવબોધસમનન્તરતયા પરસ્પરસામ્યસમન્વયસ્યાપ્યુદ્ભિદ્યમાનત્વાત્, પદાર્થોપમાવ્યપદેશઃ પ્રવર્તતે ।
નાત્ર પ્રથમાર્ધે એવ વાક્યાર્થપરિસમાપ્તિર્વેદિતવ્યા, કવિવિવક્ષાવિષયાર્થનિષ્પત્તેરનનુભૂતત્વાત્ ।
તત્ર "સાલઙ્કારસ્ય કાવ્યતા" ઇતિ ચ ન્યાયઃ ।
અપરસ્મિન્ પુનઃ પરસ્પરાન્વયલક્ષણસંબન્ધનિબન્ધનવાક્યાર્થાવધારણપૂર્વકત્વાત્ ઉપમાનોપમેયપરસ્પરસામ્યસમન્વયાવગતેઃ વાક્યોપમાવ્યપદેશઃ યુક્તતાં પ્રતિપદ્યતે ।
(ક્રિયાપદપ્રતિપાદ્યોપમોદાહરણાનામુપમાવાર્તાદ્યુક્તમિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન) ।
આદિગ્રહણાદિવાદિવ્યતિરિક્તેનાપિ યથાદિના શબ્દાન્તરેણોપમાપ્રતીતિર્ભવતીતિ (ઉક્તમેવ) ।
(સમાસે ઽનુક્તૌ ઉક્તૌ) વાદ્વયં યથા---
પૂર્ણેન્દુકાન્તિવદના નીલોત્પલવિલોચના

યથા ચ---
યાન્ત્યા મુહુર્વલિતકન્ધરમાનનં ત- દાવૃત્તવૃત્તશતપત્રનિભં વહન્ત્યા ।
દિગ્ધો ઽમૃતેન ચ વિષેણ ચ પક્ષ્મલાક્ષ્યા ગાઢં નિખાત ઇવ મે હૃદયે કટાક્ષઃ

પ્રત્યયપ્રતિપાદ્યોપમોદાહરણં યથા---
માઞ્જિષ્ઠીકૃતપદ્મસૂત્રસદૃશઃ પાદાનયં પુઞ્જયન્ યાત્યસ્તાચલચુમ્બિનીં પરિણતિં સ્વૈરં ગ્રહગ્રામણીઃ ।
વાત્યા ચક્રવિવર્તિતામ્બુજરજચ્છત્રાયમાણઃ ક્ષણં ક્ષીણજ્યોતિરિતો ઽપ્યયં સ ભગવાનમ્ભોનિધૌ મજ્જતિ

યથા વા---
ઇત્યાકર્ણિતકાલનેમિવચના (દાઘર્ઘરો) દુર્ધરો હુઙ્કારઃ પદયો.....પુરઃ પ્રખ્યાપિતસ્યાગમઃ ।
ધૈર્યસ્તમ્ભવિજૃમ્ભિતોદ્ધુરમદપ્રોન્માથપર્યાકુલં ક્રોધઃ કુઞ્જરવન્મહાસુરપતેઃ સ્વચ્છન્દમા (લોક્યતે)

યથા---
ઇતિદમાકર્ણ્ય તપસ્વિકન્યા (વિલોલ) મુદ્વીક્ષિતમુત્સુકસ્ય ।
તસ્યાતિમુક્તાકુલપુષ્પકાલં ગતાગતાસ્યા હૃદયં મુમોહ (?)

યથા વા---
રામેણ મુગ્ધમનસા વૃષભધ્વજસ્ય યજ્જર્જરં ધનુરભાજિ મૃણાલભઞ્જમ્ ।
તેનામુના ત્રિજગદર્પિતકીર્તિભારો રક્ષઃ પતિર્નનુ મનાઙ્ ન વિડમ્બિતો ઽબૂત્

પ્રતીયમાનોપમોદાહરણે પરસ્ય રસસ્ય સંબન્ધસમન્વિતાન્યૂનામતિરિક્તપરિસ્પન્દોભયપદાર્થવાચકવાચ્યસામર્થ્યાદેવ ક્રિયાપદાદિપ્રતિપાદકવિધીનાપ્યુપમાપ્રતીતિરુપપદ્યતે ।
યથા---
મહીભૃતઃ પુત્રવતો ઽપિ દૃષ્ટિ- સ્તસ્મિન્નપત્યે ન જગામ તૃપ્તિમ્ ।
અનન્તપુષ્પસ્ય મધોર્હિ ચૂતે દ્વિરેફમાલા સવિશેષસઙ્ગા

અત્ર યસ્માત્તથાવિધાનન્તસામગ્રીકસ્ય મધોરપિ તત્સમાનોપ (નીતચૂતે પ્રતીતિરુપ) લપ્સ્યતે ઇતિ ન્યાય્યમેતયોઃ સુવ્યક્તમેવ સામ્યમુપગમયતિ, તથાચાસંખ્યકુસુમત્વાદિધર્મસૌકુમાર્યાતિરેકાત્ સામ્યસંપત્ત્યાદિર્વિવક્ષિતેત્યાદ્યુપમાલક્ષણતાત્પર્ય (મ) વિકલ્પમેવાત્ર સમર્પ્યતે ।
ન ચાર્થાન્તરન્યાસભ્રાન્તિરત્રોદ્ભાવનીયા, તસ્ય વાક્યાર્થતાત્પર્ય (સામ્ય) લક્ષણસામાન્યમાત્રવિષયત્વાત્ ।
તસ્માદનેન ન્યાયેન સમાનવસ્તુન્યાસોપનિબન્ધના પ્રતિવસ્તૂપમાપિ ન પૃથગ્વક્તવ્યતામર્હતિ, પૂર્વોદાહરણેનૈવ સમાનયોગક્ષેમત્વાત્ ।
તથા ચ લક્ષણોદાહરણે તસ્યાઃ સમાનવસ્તુન્યાસેન પ્રતિવસ્તૂપમા યથા---
કિયન્તઃ સન્તિ ગુણિનઃ સાધુસાધારણશ્રિયઃ ।
સ્વદુપાકફલાનમ્રાઃ કિયન્તો વાધ્વશાખિનઃ

અત્ર સમાનવિલસિતાનામુભયેષામપિ કવિવિક્ષિત (તા) વિરલત્વલક્ષણસામ્યવ્યતિરેકિ (ન) કિઞ્ચિદન્યન્મનોહારિ જીવિતમતિરિચ્યમાનમુપલભ્યતે ।
તદેવં પ્રતિવસ્તૂપમાયાઃ પ્રતીયમાનોપમાયામન્તર્ભાવોપપત્તૌ સત્યામિદાનીમુપમેયોપમાદેરુપમાયામન્તર્ભાવો વિચાર્યતે ।
ઉપમેયોમપા યેયમુપમાનોપમેયયોઃ ।
સામાન્યા પ્રસ્તુતત્વાત્તુ લક્ષણાનન્યથાસ્તિતેઃ

ઉપમેયોપમેત્યાદિ---"ઉપમેયોપમા નામ" = કાચિદલઙ્કૃતિઃ "સામાન્યા"---ન વ્યતિરિક્તા ।
કુતઃ---પ્રસ્તુતત્વાદુપમાયાઃ ।
કસ્માત્ કારણાત્ ? "લક્ષણાનન્યથાસ્થિતેઃ"---તત્સ્વરૂપસ્ય અસાધારણમભિધાનં લક્ષણં, તસ્ય અનન્યથાસિદ્ધેરપિ = અતિરિક્તભાવાનવસ્થાનાત્ ।
તથા ચોપમેયમુપમાનં યસ્યામિતિ વિગ્રહે (સ્વ) યમુપમાનમુપમેયં સંપદ્યતે, યદુપમાનં તદુપમેયમુદિતમ્ ।
"પ્રસુપ્તમથાવા નિદ્રા ચ શોકાત્મતામાપન્નસ્ય હૃદયહારીતિ રતેરાશ્વાસનાભૂમયઃ"

એતદાદેસ્તુલ્યયોગિતાપ્રકારત્વમુપપદ્યતે ન વેત્યાહ--
તત્તુલ્યયોગિતા નામ નાસૌ પૃથગલઙ્કૃતિઃ ।
એતસ્યાં બહવો દ્વૌ પદાર્થાસ્તુલ્યયોગિનઃ

પ્રકારત્વં પ્રપદ્યન્તે પ્રાધાન્યસ્ય નિવર્તનાત્ ।
(વસ્તુ મુખ્યતયા વર્ણ્યં, કિં સ્યાત્ કસ્ય ભૂષણમ્)

યેયં તુલ્યયોગિતા નામ નાસાવલઙ્કૃતિઃ યસ્માત્ "એતસ્યાં દ્વૌ બહવો વા પદાર્થાઃ તુલ્યયોગિનઃ પ્રકારત્વમુપપદ્યન્તે, "વર્ણનીયતાં નીયન્તે ।
અત્ર વર્ણ્યતે મુખ્યતયા વર્ણનીયં વસ્તુ (ઇતિ) કિં કસ્ય વિભૂષણં સ્યાત્ અલઙ્કરણં ભવેત્ ।
પ્રત્યેકં પ્રાધાન્યે નિયમા નિશ્ચિતેઃ ન કિંચિત્ કસ્યચિદિત્યર્થઃ ।
યદિ વા સર્વસ્ય કસ્યચિદ્ભૂષણત્વં સ્યાદિત્યભિધીયતે, તત્રૈતદપિ નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્---"પ્રાધાન્યસ્ય" = પરિતો મુખ્યભાવસ્ય "નિવર્તનાત્ " ।
યસ્માદ્ભૂષણત્વે સતિ પરાઙ્ગત્વમેવ ।
તેન વસ્તુનઃ પ્રાધાન્યં નિવર્તતે ।
મુખ્યં હિ વસ્તુ યેનૈવ રૂપેણપ્રાધાન્યમનુભવતિ, ન તેનૈવ પરાઙ્ગત્વમનુભવિતુમર્હતિ, રૂપાન્તરં વિના પરસ્પરાવિરુદ્ધયોરેકત્રાનુપપત્તેઃ ।
યદિ વા રાજાનુચરાદાવેકસ્મિન્ મુખ્યત્વં ગુણભાવશ્ચ સંભવતીત્યભિધીયતે, તત્ર રૂપદ્વયસ્ય સંભાવ્ત, તથા ચ રાજાનુચરેષુ સ્વામ્યપેક્ષયા ભૃત્યભાવઃ સ્વભૃત્યાપેક્ષયા સ્વામિભાવશ્ચેતિ ધર્મદ્વયં વિરુદ્ધવ્યપેક્ષાદ્વિતયલક્ષણસ્ય રૂપદ્વયસ્ય વિદ્યમાનત્વાદુપપન્નમેવ ।
તદેવમિહાપિ સ્વરૂપાન્તરસદ્ભાવે ભૂષણત્વં કેન વાર્યતે ।
સત્યમેતતત્ ।
ભૂષણત્વં ન વાર્યતે તુલ્યયોગિતાપ્રકારત્વં પુનરપસાર્યતે ઇત્યાહ---
વર્ણ્યત્વમેષામથવા સામ્યં યદ્યતિરિચ્યતે ।
એતેષાં પ્રસ્તુતાનાં સા ભવત્યુપમિતિઃ સ્ફુટમ્

વર્ણ્યત્વમિત્યાદિ = "અથવા" ઇત્યનેન પ્રકારાન્તરસ્યોપપત્તેઃ ।
અવર્ણ્યત્વે ઽપિ વર્ણનીયભાવે ભવત્યપ્યેતેષાં પ્રસ્તુતાનાં પદાર્થાનાં યદિ "સામ્યં" = સાદૃશ્યં કદાચિતતિરિચ્યતે = વર્ણ્યમાનત્વાદધિકતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તતઃ કિં સ્યાદિત્યત્રાહ---"સા ભવત્યુપમિતિઃ સ્ફુટમ્" પ્રકટા ચાસાવલઙ્કૃતિઃ સામ્યસમન્વયાદિસંવાદાદુપમૈવ નાન્યા કાચિદિત્યર્થઃ ।
તથા સમુચ્ચિતોપમાયાં---સમુચ્ચિતેન વર્ણ્યમાનતયાર્ઽથેનાભિસંબધ્યમાને સતિ સમુચ્ચિતા ઉપમા યસ્યાં સા તથોક્તા સમુચ્ચિતોપમા, તદ્વત્તયા તુલ્યં વર્તતે ।
ઉપમાભિધાનમત્રોપમાને વર્તતે ન સમુચ્ચિતોપમાયામ્ ।
ઉપમાનં પ્રસ્તુતત્વાત્ વર્ણનીયં સામ્યસમન્વયાતિરેકાત્ અલઙ્કરણાય કલ્પતે યથા---
પરરૈમત્તઅ અમહે પુણો સ્સણો દેઇ દારિ અઅર્ પસણનુ વિનુદિ ખિલાસિણિઓ અણો હુચ્છણં યદુસદં ચ દપ્પણો બહુણિ અરે (?)

તદેતદેવમિહાપિ વર્ણ્યમાનત્વે ઽપિ સામ્યાતિરેકાદુપમૈવ ભવતુમર્હતીતિ ભાવઃ ।
યથા---
જનસ્ય સાકેતનિવાસિનસ્તૌ દ્વાવપ્યભૂતામભિનન્દ્યસત્ત્વૌ ।
ગુરુપ્રદેયાધિકનિઃ સ્પૃહોઽ ર્થો નૃપો ઽર્થિકામાદધિકપ્રદશ્ચ

રુચિરસૌકુમાર્યાતિરેકસુભગધર્માન્તરવિષયમુપમાનં કલ્પિતં વિવક્ષિતોપમેયાતિશયન્વસંપત્તયે સમુલ્લસતિ યથા---
ઉભૌ યદિ વ્યોમ્નિ પૃથક્-પ્રવાહા- વાકાશગઙ્ગાપયસઃ પતેતામ્ ।
તેનોપમીયેત તમાલનીલ- મામુક્તમુક્તાલતમસ્ય વક્ષઃ

(એ) તદ્દ્વયોરપિ નિદર્શનમ્ ।
તદેવમનન્વયે ઽપિ વર્ણ્યમાનસૌકુમાર્યમાહાત્મ્યાત્ કાલ્પનિકમપ્યુમાનં નોપપન્નમિતિ મન્યમાનાઃ તત્સ્વરૂપસમારોપિતવ્યતિરેકામુપમાં તાં વર્ણ્યન્તિ ।
યથા---
તત્પૂર્વાનુભવે ભવન્તિ લઘવો ભાવાઃ શશાઙ્કાદયઃ તદ્વક્ત્રોપમિતે પરં પરિણમેચ્ચેતો રસાયામ્બુજાત્ ।
એવં નિશ્ચિનુતે મનસ્તવ મુખં સૌન્દર્યસારાવધિ બધ્નાતિ વ્યવસાયમેતુમુપમોત્કર્ષં સ્વકાન્ત્યા સ્વયમ્

તદેવમભિધાવૈચિત્ર્યપ્રકારાણામેવંવિધં વૈશ્વરૂપ્યં ન પૂનર્લક્ષણભેદાનામ્ ।
અભિધાયાઃ પ્રકારાણામાનન્ત્યં પ્રતિભોદ્ભવમ્ ।
વક્તું ન પાર્યતે કાન્તાલીલાવૈચિત્ર્યવત્સ્ફુટમ્

અન્તરશ્લોકઃ ।
તુલ્યયોગિતાપ્યત્રૈવાન્તર્ભાવાન્નાતિરિચ્યતે ।
તથા ચ લક્ષણં નિદર્શનં ચૈતસ્યાઃ---
ન્યૂનસ્યાપિ વિશિષ્ટેન ગુણસામ્યવિવક્ષયા ।
તુલ્યકાલક્રિયાયોગાદિત્યુક્તા તુલ્યયોગિતા

ઇતિ ।
તૈઃ પ્રતિપાદિતા, યસ્માત્ સામ્યાતિશયાત્ ।
યથા---
શેષો હિમગિરિસ્ત્વં ચ મહાન્તો ગુરવઃ સ્થિરાઃ ।
જાત્વલઙ્ઘિતમર્યાદાઃ ચલન્તીં બિભૃથ ક્ષિતિમ્

અત્ર લક્ષણે તાવદુપમાન્તર્ભાવં તુલ્યયોગિતાયાઃ પ્રતિપાદયતિ-(અસિ)-દ્વાતિશયસ્ય વસ્તુનઃ સિદ્ધાતિશયેન સાધર્મ્યસમન્વયો નિબન્ધનમુપમાયાઃ; પુરરસ્યા ગુણસામ્યવિવક્ષયા તુલ્યકાલક્રિયાયોગઃ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતસામ્યવ્યતિરેકેણ ન કિઞ્ચિદત્ર તાત્પર્યં પ્રતિપાદયતિ ।
નિદર્શનમપ્યેવંપ્રાયમેવ ।
વર્ણનાવિષયસ્ય વર્ણ્યમાનવૃત્તિશ્લેષાદિસામ્યવ્યતિરેકેણ અતિરિક્તતયા ન કિઞ્ચિદપિ પ્રતિભાસતે ।
તેન ચૈતદુદાહરણં વિવક્તાર્થવૃત્તિશ્લિષ્ટતાપ્રતિભાસમાહાત્મ્યાત્ ન ચ નિદર્શનાન્તરમિતિ યદભિયુક્તતરૈઃ તૈરેવાભ્યધાયિત, ન તદપિ યુક્તિયુક્તમ્ ।
યથા---
યૈર્દૃષ્ટા સા ન વા દૃષ્ટા મુષિતાઃ સમમેવ તે ।
હૃતં હૃદયમેકેષામન્યેષાં ચક્ષુષઃ ફલમ્

એતદલઙ્કારવાર્તામાત્રાનભિજ્ઞસ્ય કસ્યચિત્પ્રલપિતમિતિ સચેતસાં પ્રતિભાસતે ।
યસ્માદ્વૈદગ્ધ્યસ્ય ભઙ્ગ્યા તરુણીલાવણ્યાતિશયપ્રતિપાદનપરેયં અપ્રસ્તુતપ્રશંસા કવિચેતસિ પરિસ્ફુરતિ ।
યદિ વા નિદર્શનાન્તરવિષયત્વેન તુલ્યયોગિતા સંભવતિ ।
યથા---
યત્કાવ્યાર્થનિરૂપણં પ્રયિકથાલાપા રહો ઽવસ્થિતં કણ્ઠાન્તં મૃદુગીતમાદૃતસુહૃદદુઃખાન્તરાવેદનમ્

અનન્વયો ઽપ્યુપમાયામેવાન્તર્ભવતીતિ વિવેચ્યતે ।
તથા ચાસ્ય લક્ષણમુદાહરણં ચ---
યત્ર તેનૈવ તસ્ય સ્યાદુપમાનોપમેયતા ।
અસાદૃશ્યવિવક્ષાતસ્તમિત્યાહુરનન્વયમ્

તામ્બૂલરાગવલયં સ્ફુરદ્દશનદીધિતિ ।
ઇન્દીવરાભનયનં તવેવ વદનં તવ

એતસ્ય લક્ષણાનન્યત્વમેવ (વં) (તત્સહાય) મભિધાવૈચિત્ર્યવિધાયકત્વં ચેતિ દ્વિતયમપ્યુપમાન્તર્ભાવમેવ સાધયતિ ।
તત્રોપમાનોપમેયભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
ઉપમાન્તરેણ સહ લક્ષણાન્વિતત્વમનન્વયસ્ય ન સંભવતીત્યભીધીયતે તદપિ ન સમાધાનં, યસ્માત્સમારોપિતરૂપસ્ય (દ્વિત્વસ્યાભ્યુપગમાદુ) પમાનોપમેયભાવસંબન્ધનિબન્ધનમેવ (સામ્યં) ભવતામનન્વયલશ્રણસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્, અસ્માકં કેવલેનાપિ સાધ્યતે તદિત્યાહ---
કલ્પિતોપમયા તુલ્યં કવયો ઽનન્વયં વિદુઃ

"કલ્પિતા"---ઉલ્લિખિતા (વા) "ઉપમા" યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
તથા કલ્પિતોપમયા "તુલ્યં" અન્યૂનાનતિરિક્તમનન્વયમલઙ્કરણં "કવયઃ"---તદ્વિદઃ "વિદુઃ"---જાનન્તિ ।
તથા ચ કલ્પિતોપમાયાં વર્ણનાવિષયસ્ય વસ્તુનઃ સૌન્દર્યધારાધિરૂઢસ્વસામ્ય સમન્વયઃ સમુદ્ભવતિ ।
સાતિશયત્વસમર્પણસામર્થ્યવિરહાત્ સર્વેષાં પદાર્થાનાં ભૂતાનામસદ્ભતં કિમપિ કાલ્પનિકમુપમાનમુલ્લિખન્તો યથારુચિ રુચિરાશયાઃ કવયઃ પરિદૃશ્યન્તે ।
(અસદ્ભૂતં) સમુલ્લિખિતમિતિ ચ પુનરપિ પરસ્પરસામ્યનિબન્ધનસ્તયોરુપમાનોપમેયભાવઃ પર્યવસ્યાતિ, નાન્યત્કિઞ્ચિદતિરિક્તં મનોહારિતાયાઃ કારણમ્ ।
તથા ચ લક્ષણમુદાહરણં ચ
ઉપમેયોપમાં નામ બ્રુવતે તાં યથોદિતામ્

સુગન્ધિ નયનાનન્દિ મદિરામદપાટલમ્ ।
અમ્ભોજમિવ તે વક્ત્રં ત્વદાસ્યમિવ પઙ્કજમ્

નાપ્યત્ર લક્ષણમુપમાલઙ્કારાદલઙ્કારાન્તરસ્ય કારણમ્ ।
પૂર્વોક્તયા નીત્યા તસ્ય નિરાકૃતત્વાત્ ।
(ઉપમાનોપમેયભાવશ્ચાત્ર પર્યાયતો ભવેત્) ।
(તે) નોપમાનોપમેયભાવે (ભેદ) પ્રતિભાસો ઽભેદપ્રતિભાસો ઽપિ સપ્ર (માણઃ) ।
ન ચ ઉપમાનાન્તરનિરાસલક્ષણતાત્પર્યાદલઙ્કારાન્તરત્વમ્, મુખમિન્દુરિત્યાદૌ ઉપમાનેતરસ્વભાવગન્ધસ્યાપ્યવિદ્યમાનત્વા (ત્) ।
(પ્રતિભા) પ્રતિભાસિ પ્રૌઢિપ્રતિપાદિતમભિધાપ્રકારવૈચિત્ર્યમાત્રમેવાત્ર વિજૃમ્ભતે ન પુનરલઙ્કરણાન્તરત્વમ્ ।
વાચ્યાન્તરેષ્વપિ વૈચિત્ર્યાન્તરદર્ (શનાત્) ।
યથા---
તદ્વલ્ગુના યુગપદુન્મિષિતેન તાવત્ સદ્યઃ પરસ્પરતુલામાધિરોહતાં દ્વે ॥
પ્રસ્પન્દમાનપરુષેતરતારમન્તઃ ચક્ષુસ્તવ પ્રચલિતભ્રમરં ચ પદ્મમ્

યથા---
જનસ્ય સાકેતનિવાસિનસ્તૌ દ્વાવપ્યભૂતામભિનન્દ્યસત્ત્વૌ ।
ગુરુપ્રદેયાધિકનિઃ સ્પૃહોઽ ર્થો નૃપો ઽર્થિકામાદધિકપ્રદશ્ચ

અત્ર દ્વયોરપિ પ્રસ્તુતત્વાદ્વર્ણનીયસામ્યસદ્ભાવઃ (ન) પુનરલઙ્કારભાવઃ ।
યથા વા---
હેલાવભગ્નહરકાર્મુક એષ સો ઽપિ હેલા (પદાન) પરિતોષિતચન્દ્રચૂડઃ ।
તસ્યૈવ સો ઽસ્ય ચ....સખ્ય વા સ્યાત્ શ્લાઘ્યં દ્વયોરુભયથાપિ તવાદ્ય તેષામ્

અત્ર પૂર્વોક્તમેવાનુસન્ધેયમ્ ।
યદ્યપ્યુપમાલક્ષણાવસરે ભાવમાત્રમિત્યુભયનિષ્ઠમલઙ્કરણ માખ્યાતમ્, તથાપિ તત્રાપ્રસ્તુતત્વાદુપમાનસ્ય પરાઙ્ગત્વમુપપન્નમ્ ।
ઇહ પુનઃ પ્રસ્તુતસ્ય મુખ્યત્વમ્ ।
કથં તદિતિ વિચારિતમેવ ।
પરિવૃત્તિરપ્યનેન ન્યાયેન પૃથઙ્ નાસ્તીતિ નિરૂપ્યતે ।
તથા ચ લક્ષણં પરિવૃત્તેઃ---
"અર્થાનાં યો વિનમયઃ પરિવૃત્તિસ્તુ સા મતા "

ઇતિ ।
પરિવર્તનં ચ સાવન્તરાવકાશે વસ્ત્વન્તરસ્યાવસ્થાનમ્ ।
અસૌ પરિવૃત્તિરલઙ્કારો ઽભિધીયતે ।
સા ચ બહુપ્રકારા---એકસ્યૈવ વિષયિણા સમુચિતવિષયાવકાશે વિષયાન્તરં પરિવર્તતે ।
યથા---
સ્વલ્પં જલ્પ બૃહસ્પતે સુરગુરો નૈષા સભા વિજ્રિણઃ

ક્વચિદેકસ્યૈવ ક્રમેણ સમુચ્ચિતધર્મગોચરે ધર્માન્તરં પરિવર્તતે ।
યથા---
વિસૃષ્ટરાગાદધરાન્નિવર્તિતઃ સ્તનાઙ્ગરાગારુણિતાચ્ચ કન્દુકાત્ ।
કુશાઙ્કુરાદાનપિક્ષતાઙ્ગુલિઃ કૃતો ઽક્ષસૂત્રપ્રણયી તયા કરઃ

અત્ર ગૌર્યાઃ કરકલલક્ષણો ધર્મઃ પરિવર્તિતઃ ક્વચિદેકસ્યૈવ ધર્મિણઃ સુચિતસ્વસંવાદિધર્માવકાશે ધર્માન્તરં પરિવર્તતે ।
યથા---
કિમિત્યપાસ્યાભરણાનિ યૌવને ।
ત્વયા ધૃતં વાર્ધકશોભિ વલ્કલમ્

ક્વચિદ્વહૂનામપિ ધર્મિણાં પરિસ્પર્ધિના પૂર્વોક્તાઃ સર્વે ઽપિ પરિવર્તન્તે ।
તથા ચ લક્ષણકારેણાત્રૈવોદાહરણં દર્શિતમ્ ।
યથા---
શસ્ત્રપ્રહારં દદતા ભુજેન તવ ભૂભુજા ।
ચિરાર્જિતં હૃતં તેષાં યશઃ કુમુદપાણ્ડુરમ્

તદેવં પરિવૃત્તેરલઙ્કરણત્વં (ન) યુક્તમિત્યાહ---
વિનિવર્તનમેકસ્ય યત્તદન્યસ્ય વર્તનમ્ ।
તદલઙ્કરણં ન સ્યાત્ પૂર્વવત્ પરિવર્તનાત્

વિનિવર્તનમિત્યાદિ---"યદેકસ્ય" પદાર્થસ્ય "વિનિવર્તનં" અપાકરણં "તદન્યસ્ય" તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય પરસ્ય, "વર્તનં" તદુપનિબન્ધનં તદલઙ્કરણં ન ભવતિ ।
કસ્માત્ ઉભયોઃ "પરિવર્તમાનત્વાત્" મુખ્યેનાભિધીયમાનત્વાત્ ।
કથં "પૂર્વવત્" યથાપૂર્વં પ્રત્યેકં પ્રાધાન્યાન્નિયમાનિશ્ચિતેશ્ચ (યથા) ન કિઞ્ચિત્ કસ્યચિદલઙ્કરણં, તદ્વદિહાપિ વિચારિતમ્ ।
ન ચ તાવન્માત્રરૂપતયા તયોઃ પરસ્પરવિભૂષણ (વિભૂષ્ય) ભાવઃ, (તથા સતિ) પ્રાધાન્યનિવર્તનપ્રસઙ્ગાત્ ।
રૂપાન્તરાનિરોધેષુ પુનઃ સામ્યસદ્ભાવે ભવત્યુપમિતિરેષા ચાલઙ્કૃતિઃ સમુચ્ચિતોપમાવત્ પૂર્વવદેવ ।
યથા---
સદયં બુભજે મહાભુજઃ સહસોદ્વેગમિયં વ્રજેદિતિ ।
અચિરોપનતાં સ મેદિનીં નવપાણિગ્રહણાં વધૂમિવ

અત્ર સમતયા (ધ્રિયમાણઃ) સાનુરાગઃ પૃથિવી (વધૂભોગ) યત્નઃ પાર્થિવસ્ય પ્રતીયતે, દ્વયોરપિ વર્ણ્યમાનત્વાત્, તથા પરિવૃત્તાવપિ સામ્યપ્રતિતેરુપમૈવ ।
યથા---
અયં રણશ્ચારણજીવિતાન્તકૃત્ નનન્દ (તુશ્ચૈવ) નરસ્ય સૈનિકાઃ ।
ઇહ વ્રતો શક્તિશિરોભિરાદરાત્ નવાસિધારા ન ખલૂત્પલસ્ત્રજઃ

સામ્યપ્રતિભાસમાત્રં (અત્ર) મનોહારિતાયાઃ કારણમિત્યલઙ્કરણમ્ ।
યસ્માદેવંવિધે વિષયે વિચ્છિત્તિવિધાનસ્ય સંનિયત (સામ્યં) પ્રતીયમાનમલઙ્કરણમુપનિબધ્નન્તિ, ન પુનરભિધીયમાનમેવ ।
પ્રતીયમાનત્વં પરિવૃત્તેરપિ દૃશ્યતે ।
યથા---
નિર્દિષ્ટાં કુલપતિના સ પર્ણશાલા- મધ્યાસ્ય પ્રયતપરિગ્રહદ્વિતીયઃ ।
તચ્છિષ્યાધ્યયનનિવેદિતાવસાનાં સંવિષ્ટઃ કુશશયને નિશાં નિનાય

અત્ર સર્વાણ્યપિ પદાનિ યથાસ્વમાક્ષિપ્તપરિવર્તનીયપદાર્થાન્તરાણ્યુપનિબદ્ધાનિ, તતઃ પ્રતીયમાનત્વાત્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમપિ ( ન ચ) સંવાદિની પરિવૃત્તિઃ કથમ્ અમુપપદ્યમાનત્વાત્ અન્યથા ? (સત્યં) યુક્તમેતત્ ।
ન પરિવૃત્તેરત્યન્તાભાવો ઽસ્માભિરભિધીયતે, વર્ણનીયત્વાદલઙ્કૃતિર્ન ભવતીત્યસ્માકમભિપ્રાયઃ ।
ન ચ પ્રતીયમાનતામાત્રમલઙ્કરણસાધનમ્, અલઙ્કાર્યવસ્તુમાત્રે ઽપિ તસ્યાઃ સંભવાત્ ।
તથાચૈતદેવોદાહરણમ્ ।
ન ચ યત્પ્રતીયમાનં તદલઙ્કરણં તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વાત્ ઇતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ ।
અલઙ્કાર્યે ઽપિ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વસ્ય દર્શનાત્ ।
વસ્તુમાત્રમલઙ્કારો રસાદયશ્ચેતિ ભેદત્રિતયાનુપપત્તેશ્ચ ।
કિં ચ પરિવૃત્તેરલઙ્કારત્વે તદુપશોભાયૈ ભૂષણાન્તરં નોપયુજ્યતે, "કિમિત્યપાસ્યાભરણાનિ" ઇત્યાદૌ ।
યદિ વા "વદ પ્રદોષે સ્ફુટચન્દ્રતારકા વિભાવરી યદ્યરુણાય કલ્પતે" ઇતિ ।
યદિ વા ભૂષણે ઽપિ વિભૂષણાન્તરમસન્તોષાદુપનિબધ્નન્તીત્યભિધીયતે, તદપિ ન યુક્તિયુક્તમ્ ।
યસ્માદન્યસ્મિન્ વિભૂષ્યે સંભવતિ યત્ર ભૂષણોપનિબન્ધઃ, તત્ર ભૂષણાન્તરમસન્તોષાદુપપદ્યતે, ન પુનરન્યસ્મિન્ ।
નેયં પૂર્વોક્તયા નીત્યા પ્રત્યેકમેવ પરસ્પરં દ્વયોરપિ ભૂષણભાવે પ્રત્યારખાતે પરિવૃત્તેર્વિભૂષા સંભવતિ, યત્ર ભૂષણત્વમેવાવશિષ્યતે ।
તસ્માદુપશોભાર્થમુપમાખ્યમલઙ્કરણમુપનિબદ્ધમ્ ।
તથા ચાયમત્ર વાક્યાર્થઃ---યૌવનોદ્ભેદસમયસમુચિતાભરણાપસારણપૂર્વકં વાર્ધકોપપન્નચીરપરિધાનગ્રહણં પ્રકટશશાઙ્કતારકયા (વિભાવર્યા પ્રદોષે ઽરુણસમાગમકલ્પમિતિ) કિમપિ કાવ્યસ્ફુરિતભૂતં તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમુન્મીલયતિ ।
તદયમત્ર પરમાર્થઃ---લક્ષણોલ્લિખિતરેખયા વિભૂષણવિન્યાસો વિધાતવ્યઃ ।
પ્રતિભાપ્રતિભાસમાનભણિતિવક્રતાપ્રકારવૈચિત્ર્યેણાપિ યથા---
સિવિણવિવ્ખેણ...(?)

ક્રિયયૈવ વિશિષ્ટસ્ય તદર્થસ્યોપદર્શનાત્ ।
જ્ઞેયા નિદર્શનૈવાસૌ યથેવવતિભિર્વિના

ઇતિ (લક્ષિતા) નિદર્શનાપ્યુપમિતિરેવ ।
અયં મન્દદ્યુતિર્ભાસ્વાનસ્તં પ્રતિ યિયાસતિ ।
ઉદયઃ પતનાયેતિ શ્રીમતો બોધયન્નરાન્

અત્ર તથૈવેતિ કવિપ્રતિભાર્પિતતાત્પર્યાન્તરનિશ્ચયલક્ષણસ્ય વસ્તુનઃ તદિવેતિ તદેવેતિ વા સાદૃશ્યસ્ય પ્રતિપાદકં વિના તત્પ્રતિપાદનપ્રગલ્ભવાક્ય પ્રયોગમાહાત્મ્યાદુત્પ્રેક્ષાયાઃ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
યથા--- પવાણ ચલ વિજ્જુ ચ દુલિં રાઇઆસુ ખનઅન્તિ મે અઆસો ઉવાણ ઉરુલિસવ્દયમિ હિળિઆસુક જિલ્લૈ વિરહએ ।
(?)

અત્ર ગર્જિતશબ્દં શ્રુત્વા મહિલાસુ કાસુચિત્...ચલવિદ્યુદ્ભાવિકા (લ) રાત્રિષુ મેઘાન્ વિલોકયન્તીતિ....મહિલાનામભિપ્રાયનિશ્ચયસ્યાગોચરત્વાત્ વાક્યાર્થસ્યાન્યથાનુપપત્તેશ્ચ પૂર્વોક્તમનુસર્તવ્યમ્ ।
તમિન્દુરર્ધોદિતબિમ્બશોભા .........શો ઽપિ ।
મન્દપ્રભાલઙ્ઘિતકામપાલ- લલાટપટ્ટશ્રિયમાચકર્ષ

અત્રાર્ધોદિતેન્દુબિમ્બશોભાયાઃ સાદૃશ્યોલ્લઙ્ઘિતકામપાલલલાટપટ્ટશ્રિયઃ.....તદપ્યતિરિક્તવૃત્તિધમ્યર્ન્તરેણ ચમત્કારકારણમન્યથા ન કિઞ્ચનાપિ ઉપપદ્યતે ।
નાનાર્થમુપમાયાઃ ક્રિયાપદમેવંવિધપ્રતિપાદકતાં પ્રાપ્નોતિ ।
તતશ્ચ ગતાર્થત્વાભિધાયિનઃ શબ્દસ્યાપ્રયોગઃ સાક્ષાદ્વિલોચનરથવૃત્તિર્ન ભવતીત્યુપચારપારંપર્યેણ તદ્વિશેષણતાં પ્રાપ્યતે ।
તથા ચ ધર્મધર્મિભાવલક્ષણાયાઃ પ્રત્યાસત્તેઃ પ્રથમં સ્વાભિધેયલક્ષણલક્ષણાયા ગુણમાત્રેણૈવ તતશ્ચ સાદૃશ્યનિબન્ધનાયાઃ પ્રત્યાસત્તેરેવ તત્સદૃશે વિલોચનચ્છાયાતિશયવૃત્તિમાસાદયતિ ।
તદ્વિશેષણત્વાદેવ સમાસે ઽસ્મિન્ નીલોત્પલશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતઃ સપ્તમીવિશેષણે બહુવ્રીહાવિતિ ।
ઇન્દુમુખીત્યત્ર ઇન્દુરિવ મુખં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
સકલલોકવિલોક્યમાનાખિલમૃગાઙ્કમણ્ડલસંસ્થાનસાદૃશ્યે નિમિત્તભાવે પૂર્વોક્તયૈવ (નીત્યા) ઇન્દુશબ્દસ્યૈવ વિશેષણત્વમિતિ પૂર્વવદેવ સમાસોપપત્તિઃ ।
યદિ વા ઇન્દુમુખમિવ મુખં યસ્યાઃ સા તથોક્તેત્યત્ર ઇન્દુશબ્દસ્તદેકદેશે મુખે વિશેષણમ્ (ભવતિ) યથા ગ્રામો દગ્ધ ઇતિ ।
શિષ્ટં પૂર્વોક્તમેવાનુસન્ધેયમ્ ।
"પુરુષવ્યાઘ્રઃ" ઇત્યત્ર સાધારણધર્મો ઽપિ પ્રતીયતે ।
સંબન્ધં વિનોપમાનોપમેયભાવસ્યાનુપપત્તેઃ; પદાભિસંબન્ધસામર્થ્યાત્તસ્યાવગતૌ ગતાર્થત્વાત્ સામાન્યશબ્દસ્યાપ્રયોગઃ ।
તદિદમુક્તમ્ "ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ સામાન્યાપ્રયોગે" ઇતિ ।
ઇન્દુરિવ કાન્તં મુખં યસ્યાઃ સા ઇન્દુકાન્તમુખીત્યત્ર સામાન્યશબ્દસ્ય શ્રૂયમાણતયા યુક્તિરભિધીયતે ।
"ઇન્દુરિવ કાન્તમિન્દુકાન્તમ્" ઇતિ "ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈઃ" ઇત્યનેન સમાસે વિહિતે પશ્ચાદિન્દુકાન્તં મુખં યસ્યાઃ સા તથોક્તેતિ ।
સામાન્યશબ્દસ્ય વૃત્તિવાક્યયોર્દ્વયોરપિ ઉપપદ્યમાનત્વાન્ન કેનચિન્ન્યાયેન શ્રૂયમાણતા વિચારયિતું પાર્યતે, યતસ્તેનૈવ સહ પદાન્તરં સમસ્યતે, ન પુનરન્યેનેતિ કુતસ્તસ્ય શ્રૂયમાણવૃત્તેઃ પ્રતીયમાનતા કલ્પેત ? ।
તદેવં વિવક્ષાવશાત્ ક્વચિદ્ગમ્યમાનતા, ક્વચિત્પ્રયુજ્યમાનત્વમ્ ।
એવમાદીનાં સાદૃશ્યનિબન્ધનોભયવિષય (સામાન્ય) સંબન્ધાભિધાયિનાં ગમ્યમાનત્વાદ પ્રયુજ્યમાનત્વમ્ ।
અર્થપ્રત્યાયનાર્થં હિ શબ્દસ્ય પ્રયોગઃ ક્રિયતે ।
સ ચેત્ કવિકૌશલકલ્પિતાત્ પ્રાકારાન્તરાત્ પ્રતિપન્નઃ તતઃ કિં શબ્દપ્રયોગેણ ? ।
તથાચ યત્ર અન્યૂનાતિરિક્તચ્છાયાવિશેષમર્થતઃ શબ્દતશ્ચોપમાનોપમેયયોઃ સામ્યસમર્પણ સામર્થ્ય સુભગપ્રસાદસુન્દરમુપનિબન્ધબન્ધુરં વાક્યં શ્રુતિસમનન્તરમેવ વર્ણાનુપૂર્વ્યાઃ પ્રતિભાસવદર્થપ્રતિપત્તિપૂર્વકમલઙ્કાર પ્રતીતિ મુત્પાદયતિ, તત્ર તદુપપાદકાનામિવાદીનાં ગતાર્થત્વાદપ્રયુક્તિઃ ।
યથા--
મહીભૃતઃ પુત્રવતો ઽપિ

યત્રાપ્યલઙ્કારાન્તરભેદનિબન્ધનમન્તરેણ પદાર્થપરિવર્તનાદૌ કવિકૌશલોલ્લાસિતાતિરિક્તસામ્યસમન્વય માહાત્મ્યાદુપમાનોપમેયભાવાવગતિરુદ્ભિદ્યતે, તત્રાપ્યભિધાનપ્રકારવૈચિત્ર્યવશાદલઙ્કરણવિચ્છિત્તિરેવ તદ્વિદાં તત્પ્રતીતિકારિણાઞ્ચમત્કૃતિકારિતામાવહતીતિ પ્રતીયમાનત્વમલઙ્કારસ્ય ।
તદભિધાયિનામિવાદીનામપ્રયોગો યથા---
મહાસિદધારા ન ખલૂત્પલસ્ત્રજઃ

।ઇતિ
યત્ર પુનર્વાચ્યમલં (કરણં), તત્રેવાદિકં પ્રતિપાદનવૈચિત્ર્યાત્ બહુપ્રકારં પ્રયોગમર્હતિ ।
તથાચ પદાર્થવિષયાયામુપમાયાં વાક્યૈકદેશવર્તિનોરુપમાનોપમેયયોઃ પરસ્પરસામ્યવાચ્કે પ્રયુક્તે, તસ્મિન્નેવ વાક્યે સ્તનાન્તરવર્તિનોરુપમાનોપમેયયોઃ સાદૃશ્યસંબન્ધાભિધાયી પુનરિવાદિઃ પ્રયુજ્યતે ।
(યદ્યપિ) પ્રતિયુગલમુપમાનોપમેયભાવસ્ય પરિસમાપ્તિઃ, તથાપિ વાક્યાર્થનિષ્પત્તાવુપમાનોપમેયભાવસ્ય સંભવે પ્રથમાભિહિતૈવ યુક્તિરનુસર્તવ્યા ।
યથા---
તતઃ પ્રતસ્થે કૌબેરીં ભાસ્વાનિવ રઘુર્દિશમ્ ।
શરૈરુસ્ત્રૈરિવોદીચ્યાનુદ્ધરિષ્યન્ રસાનિવ

ક્વચિત્પદાર્થોપમાયામેવ વાક્યૈકદેશવ્યવસ્થિતયોરુપમાનોપમેયયોઃ સાદૃશ્યસમન્વયઃ વાચિકઃ ।
વાચકયુક્તે તસ્મિન્નેવ વાક્યે તયોરેકતરસ્ય ધર્મ્યન્તરેણ સહ ધર્માન્તરં (ર) સાદૃશ્યનિબન્ધનત્વાત્ ઉપમાનોપમેયભાવઃ સંભવતિ ।
પૂર્વોક્તયા નીત્યા તદભિધાયી પુનરિવાદિઃ પ્રયુજ્યતે ।
યથા---
નિર્યાય વિદ્યાથ દિનાદિરમ્યા- દ્વિમ્બાદિવાર્કસ્ય મુખન્મહર્ષેઃ ।
પાર્થાનનં વહ્નિકણાવદાતા દીપ્તિઃ સ્ફુરત્પદ્મમિવાભિપેદે

ક્વચિત્પદાર્થોપમાયામુપમેયાનામુપમાનાનાં ચ સમસંખ્યાકાનાં સૂહદ્વયે પ્રથમં વિવક્ષિતસમૂહસંખ્યાભેદસમાહિ (ત) દ્વિત્વમેવ સમાશ્રિત્ય પરસ્પરસામ્યસમન્વયાદુપમાનોપમેયભાવમભિધાતુમેકસ્મિન્ વાચકે પ્રયુક્તે સમુદાયધર્માણાં સમુદાયપૂર્વકત્વાત્તુ પશ્ચાદેતેષાં પ્રત્યેકં સ્વસંબન્ધિનં પ્રતિ સાધારણધર્મસંબન્ધસામર્થ્યાદુપમાનોપમેયભાવઃ પર્યવસ્યતિ ।
યથા---
"ચુમ્બન્ કપોલમ્"

ઇત્યાદૌ ।
અત્ર સ્પર્શોલ્લસદિતિ ક્રિયાવિશેષણં ચેતિ દ્વાભ્યાં પ્રકારાભ્યામુભયનિષ્ઠતયાન્યોન્યં (સાધારણધર્મસંબન્ધાદુપમાનોપમેયભાવઃ) ।
ક્વચિત્પદાર્થોપમાયામ્ એકસ્ય વસ્તુનઃ બહુવિધપદાર્થવિશેષણવિશિષ્ટતયા મુખ્યભાવેન વર્ણ્યમાનવૃત્તેરુપમેયત્વે તાવન્માત્રવિશેષણૈઃ સ્વૈર્વિશિષ્ટં પદાર્થાન્તરમુપમાનતાં યદા પ્રાપ્નોતિ, તદા તયોરુભયોરપિ તથાવિધયૈવ પરસ્પરસામ્યધર્મતયાન્વયાત્ ઉપમાનોપમેયભાવઃ ।
તદભિધાનાર્થમિવાદિરેવ પ્રિયુજ્યમાનતામર્હતિ ।
તદ્વિશેષણાનાં પરસ્પરસામ્યસંબન્ધાભિધાને પૂર્વોક્તૈવ યુક્તિરનુસન્ધેયા ।
યથા---
"પાણ્ડ્યો ઽયમ્" ઇત્યાદૌ

તદેવંવિ(ધ)પક્ષે અભિધાપ્રિકારવૈચિત્ર્યાત્ વાચકશક્તિવૈચિત્ર્યાચ્ચ સર્વમેતદુપપદ્યતે ।
ઉપમાદોષણાં તુ લક્ષણસ્યેવ સુઘટિતત્વાત્ દૂરોત્સારિતત્વેન નેયાર્થાદિવદપરિગણનમ્ ।
(વિવક્ષાવિષયો ધર્મશ્ચેતોહારી યદોચ્યતે ।
તદા દોષા ભવન્ત્યેતે દૂરોત્સારિતવૃત્તયઃ)

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
એવં પ્રસુતાપ્રસ્તુતવાચ્યસાદૃશ્યજીવિતમુપમાખ્યમલઙ્કરણમભિધાય સમાનચ્છાયાપ્રાયં વાચકસાદૃશ્યસર્વસ્વં શ્લેષમભિધત્તે---
તદેકશબ્દવાચ્યત્વમર્થયોર્ધાર્યતે દ્વયોઃ ।
શ્લેષાભિધાનો ઽલઙ્કારઃ તાદૃગ્વાચકવાચ્યતા

તદેકશબ્દવાચ્યત્વમિત્યાદિ તદિત્યનેન શ્લેષોપનિબધ્યમાનવૃત્તેર્વાચકસ્ય પરામર્શઃ ।
તેન તસ્યૈવોક્તસ્ય શબ્દસ્ય પદાત્મનો વાચકત્વમ્ ।
તેન "વાચ્યત્વમ્" અભિધેયત્વમ્ ।
"અર્થયોઃ" = વસ્તુનોરભિધીયમાનયોઃ દ્વયોઃ સત્યભૂતયોઃ વાક્યાર્થતાત્પર્યસ્વરૂપયોઃ "ધાર્યતે" યસ્મિન્ સ શ્લેષાભિધાનો ઽલઙ્કારઃ ।
"તાદૃગ્વાચકવાચ્યતા" = સ ઇવ દૃશ્યતે યઃ સ તાદૃગુચ્યતે, તાદૃક્ચાસૌ વાચકશ્ચ સ તથોક્તઃ, તેન વાચ્યતા વાચ્યત્વં અભિધેયત્વમ્ ।
તાદૃશાર્થવાચકત્વં યત્ર યસ્મિન્ સો ઽપિ શ્લેષ ઉચ્યતે ।
યઃ શ્રુતિસામ્યાત્ સ ઇવાનુભૂયતે ઽસૌ તાદૃગુચ્યતે ।
પુનઃ સ એવ સ્વરાદિધર્માણામુદાત્તાદીનામન્યત્વાદ્ ભિદ્યતે ।
અત્ર પરસ્પરાપેક્ષત્વમેવ દ્વયોરપિ સાદૃશ્યમ્ ।
યાદૃગેકો ઽસ્ય વાચકઃ તાદૃક્ એવાસાવિતિ સમાશ્રિતો વાસ્તવપદવૃર્તિર્વા યત્રૈકસ્મિન્ ક્વચિદ્વાક્યૈકદેશે, તદેકશબ્દવાચ્યત્વં દ્વયોઃ ।
અથ તયોઃ તાદૃગ્વાચકવાચ્યત્વાવિશેષે ઽપિ શ્લેષ એવેતિ કથમ્ ।
અતસ્ત્રિભિઃ પ્રકારૈસ્ત્રિવિધૈઃ પદાર્થૈરેવ તત્પ્રતીતેઃ ।
અર્થશ્લેષઃ શબ્દશ્લેષઃ ઉભયશ્લેષઃ ઇતિ ।
તદેવંવિધસ્યાસ્ય પ્રતિપાદકં કિમિત્યાહઃ---
પદાર્થાન્તરમેતસ્ય કવયઃ પ્રતિપાદકમ્ ।
વાચ્યસામર્થ્યમપરમિવાદિ પ્રતિજાનતે

પદાર્થાન્તરમિત્યાદિ ।
"પદાર્થાન્તરં" = શ્લિષ્ટપદવ્યતિરિક્તં "અપરં" તત્સમર્પણસામર્થ્યસમેતમેતસ્ય શ્લેષાલઙ્કારસ્ય પ્રતિપાદકં સમર્પકં કવયસ્તદ્વિદઃ"પ્રતિજાનતે" પ્રત્યવબુદ્ધ્યન્તિ ।
વાચકવિશેષ "મપરં ઇવાદિ" ઇવપ્રભૃતિ વા પદાર્થાન્તરાદિવ્યતિરિક્તં વાચ્યસામર્થ્યમેવવા કેવલં વાક્યં સકૃત્પ્રતિપાદિતમ્ ।
તસ્ય સ્વરૂપસામર્થ્યવિવક્ષિતાર્થ સમર્પણશક્તિયુક્તાર્થં પ્રતિજાનતે ।
પ્રતિપાદકમિતિ સંબન્ધઃ ।
ત્રિષ્વપ્યેતેષુ પ્રકારેષુ દ્વયોરર્થયોઃ પ્રાધાન્યેન ચ વર્ણ્યમાનત્વે તથાવિધશબ્દવાચ્યત્વલક્ષણસામ્યસમન્વયસ્વરૂપં શોભાનિમિત્તં વાક્યસામર્થ્યલભ્યં પ્રતીયમાનમલઙ્કરણં, વાચકસદ્ભાવે પુનઃ વાચ્યમેવ ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોરર્થયોઃ પ્રધાનગુણભાવે સતિ તથૈવ તથાવિધશબ્દવાચ્યત્વસામ્યસમન્વય એવ ।
મુખ્યતયા વર્ણ્યમાનસ્યાપ્યેકતરસ્યોપમાનત્વે સમુચ્ચિતોપમાદ્યા(લોચનયાન્યસ્યોપમેયત્વસમન્વયો ઽનુ) સન્ધેયઃ ।
અર્થયોરેકમુલ્લેખિ પદં શબ્દતદર્થયોઃ ।
એકાવભાસયોઃ સામ્યં તન્ત્રત્વાદત્ર જૃમ્ભતે

તુલ્યશબ્દસ્મૃતેરર્થઃ તસ્માદન્યઃ પ્રતીયતે ।
શબ્દસ્યોદ્ભૂતનષ્ટત્વાત્ સ્મૃતિઃ સર્વત્ર વાચિકા

તત્ર પ્રથમસ્યોદાહરણં યથા---
સ્વાભિપ્રાયસમર્પણપ્રવણયા માધુર્યમુદ્રાઙ્કયા વિચ્છિત્ત્યા હૃદયે ઽભિજાતમનસામન્તઃ કિમપ્યુલ્લિખત્ ।
આરૂઢં રસવાસનાપરિણતેઃ કાષ્ઠાં કવીનાં પરં કાન્તાનાં ચ વિલોકિતં વિજયતે વૈદગ્ધ્યવક્રં વચઃ

દ્વિદીયસ્ય યથા---
યેન ધ્વસ્તમનોભવેન બલિજિત્કાયઃ પુરાસ્ત્રીકૃતઃ યશ્ચોદ્વૃત્તભુજઙ્ગાહરવલયો ગઙ્ગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્છિરોહર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ પાયાત્સ સ્વયમન્ધકક્ષયકરસ્ત્વાં સર્વદો-માધવઃ

તૃતીયસ્ય યથા---
માલામુત્પલકન્દલૈશ્ચ વિકચૈરાયોજિતાં બિભ્રતી નેત્રેણાસમદૃષ્ટિપાતસુભગેનોદ્દીપયન્તી સ્મરમ્ ।
કાઞ્ચીદામનિબદ્ધભઙ્ગિ દધતી વ્યલમ્બિના વાસસા મૂર્તિઃ કામરિપોઃ સિતામ્બરધરા પાયાદપાયાજ્જગત્

અસત્યભૂતાર્થશ્લેષોદાહરણં યથા---
દૃષ્ટ્યા કેશવ ગોપરાગહૃતયા કિઞ્ચિન્ન દૃષ્ટં મયા તેનૈવ સ્ખલિતાસ્મિ નાથ પતિતાં કિં નામ નાલમ્બસે ।
એકસ્ત્વં વિષમેષુ ખિન્નમનસાં સર્વાબલાનાં ગતિઃ ગોપ્યેવં ગદિતઃ સ લેશમવતાદ્ગોષ્ઠે હસન્ત્યા હરિઃ

એવં વાક્યબન્ધવૈચિત્ર્યશક્તબુદ્ધિવિરચિતં ચર્વણીયં શ્લેષમભિધાય, સામ્યૈકનિબન્ધનત્વાદુપમારૂપકશ્લેષકારણૈકં વ્યતિરેકમભિધત્તે--- સતિ તચ્છબ્દવાચ્યત્વે ધર્મસામ્યે ઽન્યથાસ્થિતેઃ ।
વ્યતિરેચનમન્યસ્માત્ પ્રસ્તુતોત્કર્ષસિદ્ધયે ।
શાબ્દઃ પ્રતીયમાનો વા વ્યતિરેકો ઽભિધીયતે

સતીત્યાદિઃ ।
સ ચાસૌ શબ્દશ્ચેતિ વિગૃહ્ય તચ્છબ્દેન શક્ત્યા શ્લેષનિમિત્તભૂતઃ શબ્દઃ પરામૃશ્યતે, તસ્ય "વાચ્યત્વે" અભિધેયત્વે "સતિ" "ધર્મસામ્યે" પરસ્પરપરિસ્પન્દસાદૃશ્યે વિદ્યમાને, (વિકલ્પના) યાં તથાવિધશબ્દવાચ્યત્વસ્ય ધર્મસામ્યસ્ય ચોભયનિષ્ઠત્વાદુભયોઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોરેવ તયોઃ ધર્માદેકસ્ય યથારુચિ કેનાપિ વિવક્ષિ(તધર્માન્ત) રેણ "અન્યથાસ્થૈતેઃ" અન્યથાભાવેનાવસ્થિતેઃ "વ્યતિરેચનં"---પૃથક્કરણં "અન્યસ્માત્" ઉપમેયસ્યોપમાનાત્, ઉપમાનસ્ય વા તસ્માત્ ।
સઃ "વ્યતિરેકઃ" વ્યતિરેકનામા અલઙ્કારો "ઽભિધીયતે" કથ્યતે ।
કિમર્થં---"પ્રસ્તુતોત્કર્ષસિદ્ધયે", "પ્રસ્તુતસ્ય" વર્ણ્યમાનવૃત્તેઃ "ઉત્કર્ષસિદ્ધયે" છાયાતિશયનિષ્પત્તયે ।
સ દ્વિવિધઃ સંભવતિ "શાબ્દઃ પ્રતીયમાનો વા" = "શાબ્દઃ" = કવિપ્રવાહપ્રસિદ્ધઃ તત્સમર્પણસમર્થાભિધાનેનાભિધીયમાનઃ ।
"પ્રતીયમાનઃ" = વાક્યાર્થસામર્થ્યમાત્રાવબોધ્યઃ ।
તત્ર પ્રથમતારતમ્યાદુપમાવ્યતિરેકો યથા---
એમેઅ જણો તિસ્સા દેઇ કવોલોવમાઇ સસિબિંબમ્ ।
પરમત્થવિઆરે ઉણ ચન્દો વિઅ વરાઓ

એવમેવ જનસ્તસ્યા દદાતિ કપોલોપમાયાં શશિબિમ્બમ્ ।
પરમાર્થવિચારે પુનશ્ચન્દ્રશ્ચન્દ્ર ઇવ વરાકઃ ॥
(છાયા)
યથા વા---
દિદૃક્ષવઃ પક્ષ્મલતાવિલાસમક્ષ્ણાં સહસ્ત્રસ્ય મનોહરં તે ।
વાપીષુ નીલોત્પલિની-વિકાસરમ્યાસુ નન્દન્તિ ન ષટ્પદૌઘાઃ

યથા વા---
પ્રાપ્તશ્રીરેષ કસ્માત્ પુરનપિ મયિ તે મન્થખેદં વિદધ્યાત્ નિદ્રામપ્યસ્ય પૂર્વામનલસમનસો નૈવ સંભાવયામિ ।
સેતું બધ્નાતિ ભૂયઃ કિમિતિ ચ સકલદ્વીપનાથાનુયાતઃ ત્વય્યાયાતે વિકલ્પાનિતિ દધત ઇવાભાતિ કમ્પઃ પયોધેઃ

અત્ર વર્ણ્યમાનસ્ય નારાયણત્વસમારોપં વિના તદારમ્ભસંભાવના ન સંભવતીતિ તસ્ય તત્ત્વાધ્યારોપણાત્ પ્રતીયમાનતયા રૂપકમેવ પૂર્વસૂરિભિઃ સમામ્નાતમ્; વાચ્યવ્યતિરેકઃ તત્કથમસ્યોપપદ્યતે ।
સત્યમુક્તમ્, કિન્તુ યુક્તિરત્રાભિધીયતે, તસ્માદ્દિવિધં પ્રતીયમાનં વસ્તુ, પ્રતિપાદનગુણીભૂતસ્વાર્થવાચકવ્યાપારગોચરઃ, તથાવિધાર્થસામર્થ્યવિષયો વા ।
તત્ર વાચકમુપમાનમિત્યાલોચ્ય વિવક્ષિતાર્થોપપત્તિનિમિત્તં વાચ્યસામર્થ્યમેવ સમાશ્રિત્ય પૂર્વસૂરિભિરતદામ્નાતમ્ ।
વાચકવ્યાપારઃ પુનરન્યથૈવ વ્યવસ્થિતઃ ।
તથા ચ પ્રાપ્ત(શ્રી) પ્રભૃતીનિ પદાનિ આક્ષિપ્તપ્રતિયોગિતયોપનિબદ્ધાનિ, પ્રસ્તુતસ્ય પ્રાક્તનપરિસ્પન્દવિશિષ્ટતરદેવતાત્વપ્રતિપાદકપરાણિ પ્રકટમેવ રૂપકવ્યતિરેકં ગમયન્તિ ।
તદિદમુક્તમ્--
યત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમર્થમુપસર્જનીકૃતસ્વાર્થૌ ।
વ્યઙ્ક્તઃ કાવ્યવિશેષઃ સધ્વનિરિતિ સૂરિભિઃ કથિતઃ

તસ્માન્ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
શ્લેષવ્યતિરેકો યથા---
શ્લાઘ્યાસેષતનું સુદર્શનકરઃ સર્વઙ્ગલીલાજિત- ત્ર્યૈલોક્યાં ચરણારવિન્દલલિતેનાક્રાન્તલોકો હરિઃ ।
બિભ્રાણા મુખમિન્દુરૂપમખિલં ચન્દ્રાત્મચક્ષુર્દધત્ સ્થાને યાં સ્વતનોરપશ્યદધિકાં સા રુક્મિણીવો ઽવતાત્

અયૈસ્વ પ્રકારાન્તરમાહ--
લોકપ્રસિદ્ધસામાન્યપરિસ્પન્દાદ્વિશેષતઃ ।
વ્યતિરેકો યદેકસ્ય પરસ્તદવિવક્ષયા

લોકપ્રસિદ્ધેત્યાદિઃ---"પરઃ" અન્યઃ સ વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ ।
કીદૃશઃ "યદેકસ્ય" વસ્તુનઃ "વ્યતિરેકઃ "પૃથક્કરણં ।
કસ્માત્ "લોકપ્રસિદ્ધસામાન્યપરિસ્પન્દાત્ = "લોકપ્રસિદ્ધઃ "---જગત્પ્રતીતઃ સામાન્યભૂતઃ સર્વસાધારણઃ યઃ"પરિસ્પન્દઃ " વ્યાપારઃ તસ્માત્ ।
કુતો હેતોઃ "વિશેષતઃ" કુતશ્ચિદતિશયાત્ ।
કથં "તદવિવક્ષયા" તદિત્યુપમાદીનાં પરામર્શઃ, તેષામ્ "અવિવક્ષયા" તાન્યવિવિક્ષિત્વા યો વિહિતઃ ।
અયમત્રાભિપ્રાયઃ---યદયમેવ (વિવક્ષિતઃ) સામાન્યભૂતત્વેન તે પુનરસ્યૈવ શેષાઃ પ્રસ્તાવપૂર્વમભિહિતાઃ ।
પરસ્યોદાહરણં યથા---
ચાપં પુષ્પિતભૂતલં સુરચિતા મૌર્વો દ્વિરેફાવલી પૂર્ણેન્દોરુદયે ઽભિયોગસમયઃ પુષ્પાકરો ઽપ્યાસરઃ ।
શસ્ત્રાણ્યુત્પલકેતકીસુમનસો યોધાત્મનઃ કામિનાં ત્રૈલોક્યે મદનસ્ય કો ઽપિ લલિતોલ્લેખો જીગિષાગ્રહઃ

અત્ર સકલલોકપ્રસિદ્ધશસ્ત્રાદ્યુપકરણકલાપાજ્જિગીષા વ્યવહારાન્મન્મથસ્ય સુકુમારોપકરણત્વાજ્જિગીષાવ્યવહારો વ્યતિરિચ્યતે ।
નનુ ભૂતલાદીનાં ચાપાદિરૂપણાદ્રૂપકવ્યતિરેક એવાયમ્ ? નૈતદસ્તિ ।
રૂપકવ્યતિરેકે હિ રૂપણં વિધાય તસ્માદેવ વ્યતિરેચનં વિધીયતે ; એતસ્મિન પુનઃ સકલલોકપ્રસિદ્ધાત્ સામાન્યતાત્પર્યાદ્વ્યતિરેચનમ્ ।
ભૂતલાદીનાં ચાપાદિરૂપણં વિશેષણાન્તરનિમિત્તમાત્રમવધાર્યતામ્ ।
એવં વ્યતિરેકં વિચાર્ય શ્લેષાભિસંભિન્નત્વાદુચિતાવસરં વિરોધં વિચારયતિ---
વિરોધો યો વિરુદ્ધાર્થવાચિનાં સંગતિં પુનઃ ।
સમર્પયન્નુલ્લિખતિ પ્રતીતેર્યુક્તિયુક્તતામ્

વિરોધેત્યાદિ ।
યો ઽલઙ્કારઃ પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થપ્રતીત્યા, "વિરુદ્ધાર્થવાચિનાં" વિરુદ્ધવસ્તુવચનાનાં યુક્તિયુક્તતામુલ્લિખતિ તદભિધાયિના પદાન્તરેણ અર્થસામર્થ્યેન વા સમર્પયન્ યુક્ત્યા પ્રકારેણોપપદ્યમાનતયા સઙ્ગતિં વિદધાતિ ।
તસ્ય પદાર્થત્વાત્ સમન્વયં કરોતિ વિરોધાભિધાનઃ સ ભણ્યતે ।
યથા
"કુપતિમપિ કલત્રવલ્લભમ્, મહાદોષમપિ સકલકલાધિષ્ઠાનમ્"

અત્ર "અપિ" શબ્દેન વિરોધપ્રતિપત્તિઃ ।
ક્વચિદર્થસામર્થ્યેન વિરોધઃ પ્રતીયતે ।
યથા
"ગૌર્યાદિ ભવતા"

શ્લેષાદિસંભેદે ઽપિ વિરોધઃ સંભવતિ ।
યથા
"મૌલાવર્તાન્તમતે વિચિત્તોયરે અણં અપરિહત્વેન પરિ લઞ્ચિતકમન્તા વિસેસસાહોતિ અહં ।
" (?)

રૂપકાદિષ્વપ્યેતે ભેદાઃ સંભવન્તીતિ સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
એવં વિરોધં વિચાર્ય સમાસોક્ત્યાદેર્વિરોધચ્છાયાનુપ્રવેશપ્રસઙ્ગતઃ તદ્વિચારમારચયતિ---
સમાસોક્તિઃ સહોક્તિશ્ચ નાલઙ્કારતયા મતા ।
અલઙ્કારાન્તરત્વેન શોભાશૂન્યતયા તથા

સમાસોક્તિરિત્યાદિ ।
યેયં "સમાસોક્તિઃ" અલઙ્કૃતિર (ભિહિતા) (સા) "નાલઙ્કારતયા મતા" ન વિભૂષણભાવેન પ્રતિભાતા, યસ્માત્ પૃથઙ્ નોપપદ્યતે ।
કેન હેતુના "અલઙ્કારાન્તરત્વેન" વિભૂષણાન્તરભાવેન ।
"શોભાશૂન્યતયા તથા" કાન્તિરહિતત્વેન ચ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ--યદિ રામણીયકત્વં સંભવતિ પ્રકરાન્તરવિહિતે તસ્મિન્ ભૂષણાન્તરે ઽન્તર્ભવતિ ।
રમણીયત્વાભાવે શોભાશૂન્યત્વં પર્યવસ્યતિ તસ્યાઃ ।
તથા ચ લક્ષણોદાહરણે---
યત્રોક્તેર્ગમ્યતે ઽન્યોર્ઽથસ્તત્સમાનવિશેષણઃ ।
સા સમાસોક્તિરુદિતા સંક્ષિપ્તાર્થતયા યથા

સ્કન્ધવાન્ ઋજુરવ્યાલઃ સ્થિરો ઽનેકમહાફલઃ ।
જાતસ્તરુરયં ચોચ્ચૈઃ પાતિતશ્ચ નભસ્વતા

અત્ર તરોઃ મહાપુરુષસ્ય ચ દ્વયોરપિ મુખ્યત્વે મહાપુરુષપક્ષે વિશેષણાનિ સન્તીતિ વિશેષ્યાભિધાયિ પદાન્તરમભિધાતવ્યમ્ ।
અથવા વિશેષણાન્યથાનુપપત્ત્યા પ્રતીયમાનતયા વિશેષ્યં પરિકલ્પ્યતે ।
તદેવંવિધકલ્પનસ્ય સ્ફુરિતં ન કિઞ્ચિદિતિ સ્ફુટમેવ શોભાશૂન્યતા ।
તથાવિધસ્વભાવયોરનયોઃ પ્રાધાન્યેનૈકવાક્યોપાવરોહયુક્તિરભિધેયા, યતઃ પરસ્પરાભિધાનસંબન્ધં વિના ન કિઞ્ચિદેતદુપપદ્યતે ।
ન ચ કામરિપોર્મૂર્તિરુમા વા જગત્ પાયાદિત્યનેન ન્યાયેન તયોઃ સઙ્ગતિર્ઘટતે, યસ્માત્તત્ર દ્વયોરપિ પરમેશ્વરયોઃ પાલનસામર્થ્યોપપત્તેઃ તથાવિધસ્યાપ્યર્થસ્યાપ્યુચિતત્વેનાશંસનીયત્વાત્તથાવિધશબ્દવાચ્યત્વાન્ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
એતસ્મિન્ પુનઃ પરસ્પરાભિસંબન્ધં વિના તુલ્યકાલમેકવાક્યોપાવરોહે ન કિઞ્ચિન્નબન્ધનમિતિ યત્કિઙ્કચિદેતત્ ।
અથ તથા કશ્ચિદેવંવિધો વિધિના પુમાન્ પાતિતઃ, યથાયં નભસ્વતા તરુઃ ઇત્યાશ્રીયતે, તદેવં સ્ફુટમેવોપમાનોપમેયભાવઃ ।
તસ્માદલઙ્કારાન્ત (રાન્તર્) ભાવઃ (કેન) વાર્યતે ।
યદિ વા મહાપુરુષસ્ય પ્રતીયમાન (ત્વે), વાચ્યતયા તરુરુપપદ્યતે, તદેવમપ્રસ્તુતપ્રસંસૈષા ।
તસ્માત્પુનરપિતદેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
વિશેષણા(ના)મુભયાર્થત્વે શ્લેષાનુપ્રવેશો દુર્નિવારઃ (ઇતિ) તેનાપિ તદેવાપતતિ ।
નિદર્શનાન્તરમપિ સમાસોક્તેઃ પૃથક્કૃતનિબન્ધનં યથા---
અનુરાગવતી સન્ધ્યા દિવસસ્તત્પુરઃ સરઃ ।
અહો દૈવગતિશ્ચિત્રા તથાપિ ન સમાગમઃ

અત્ર સન્ધ્યાદિવસયોર્મુખ્યતયા પ્રસ્તુતત્વેન, સમાનવિશેષણપ્રસ્તુતકાન્તાવૃત્તાન્તપ્રતીતિઃ પ્રસ્તુતયોઃ સામ્યસમન્વયાત્તથાભાવં સમર્પયન્તી પ્રતીયમાનોપમાસ્વરૂપં નાતિ વર્તતે ।
કાન્તાવૃત્તાન્તસ્ય વા મુખ્યતયા પ્રતીયમાનત્વે સન્ધ્યાદિવસયોરુપદિશ્યમાનત્વમિત્યપ્રસ્તુતપ્રશંસૈવ ।
"સહોક્તિશ્ચ નાલઙ્કારતયા મતા" પૂર્વોક્તેનૈવ હેતુદ્વયેન ।
તથા ચ લક્ષણમુદાહરણં ચૈતસ્યાઃ---
તુલ્યકાલક્રિયે યત્ર વસ્તુદ્વયસમાશ્રયે ।
વાક્યેનૈકેન કથ્યેતે સા સહોક્તિર્મતા યથા

હિમપાતાવિલદિશો ગાઢાલિઙ્ગનહેતવઃ ।
વૃદ્ધિમાયાન્તિ યામિન્યઃ કામિનાં પ્રીતિભિઃ સહ

અત્ર પરસ્પરસામ્યસમન્વયો મનોહારિતાનિબન્ધ (ન) મિત્યુપમૈવ તદભાવે, "શિષ્યેણ સહોપાધ્યાયઃ પઠતિ", "પુત્રેણ સહ પિતા તિષ્ઠતિ " ઇત્યાદૌ શોભાશૂન્યત્વે ઽપિ સા સ્યાત્ ।
તદેવમેતયોઃ યુક્તિયુક્તમલઙ્કરણત્વમપસાર્ય પ્રમાણોપપન્નમભિધત્તે ।
તત્ર સહોક્તેસ્તાવત્---
યત્રૈકેનૈવ વાક્યેન વર્ણનીયાર્થસિદ્ધયે ।
ઉક્તિર્યુગપદર્થાનાં સા સહોક્તિઃ સતાં મતા

યત્રેત્યાદિ ।
સા સહોક્તિરલઙ્કૃતિઃ, "મતા" = પ્રતિભાતા, "સતાં" તદ્વિદાં સંમતેત્યર્થઃ ।
કીદૃશી---"યત્ર" = યસ્યાં, "એકેનૈવ વાક્યેન" અભિન્નેનૈવ પદસમૂહેન "અર્થાનાં" વાક્યાર્થતાત્પર્યભૂતાનાં વસ્તૂનાં "યુગપત્" = તુલ્યકાલમ્ "ઉક્તિઃ" = અભિહિતિઃ ।
કિમર્થં---"વર્ણનીયાર્થસિદ્ધયે" = "વર્ણનીયસ્ય" = પ્રધાનત્વેન વિવક્ષિતસ્યાર્થસ્ય "સિદ્ધયે" = સંપત્તયે ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યત્ર વાક્યાન્તરવક્તવ્યમપિ વસ્તુ પ્રસ્તુતાર્થનિષ્પત્તયે વિચ્છિત્ત્યા તેનૈવ વાક્યેનાભિધીયતે ।
યથા
હે હસ્ત દક્ષિણ મૃતસ્ય શિશોર્દ્વિજસ્ય જીવાતવે વિસૃજ શૂદ્રમુનૌ કૃપાણમ્ ।
રામસ્ય પાણિરસિ નિર્ભરગર્ભખિન્ન- દેવીવિવાસનપટોઃ કરુણા કુતસ્તે

અત્ર મુખ્યાર્થસિદ્ધયે યદ્(વાક્યાંન્તરા)ભિધેયં વસ્તુ વિચ્છિત્ત્યા તદેકેનૈવ (વાક્યેનો) પનિબદ્ધમ્ ।
યદિ ચ ન્યાય્યત્વા દવશ્યં કરણીયમપિ નિકૃતિલક્ષણં વસ્તુ કરુણાસ્પદત્વાદકરણીયકલ્પં (તથાપિ) નૈવોપેક્ષણીયાનુષ્ઠાનમ્; નિર્ભરગર્ભખિન્નદેવીવિવાસનપટોઃ દાશરથેઃ પાણિરસીત્યુચિતાનુરોધિત્વાત્ કુતસ્તે કરુણા(સંભવઃ)તદવધ્યસ્યાપિ શૂદ્રમુનેઃ બ્રાહ્મણશિશુજીવિતરક્ષણાય મણ્ડલાગ્રં સમર્પયેત્યેકં વસ્તુ ।
દ્વિતીયં, યદિ ન્યાય્યમવશ્યકરણીયમપિ તથાવિધકારુણિકત્વાદુદારચેતસા ન કરણીયમેવેતિ મન્યસે, તથાપિ રામસ્ય નિર્ભરગર્ભખિન્નદેવીવિવાસનપટોઃ નિષ્કરુણચૂડામણેઃ કરસ્ત્વમિતિ મુનિમારણં કિયન્માત્રં તવેતિ વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારપરિપોષાત્ કિમપિ રામશબ્દસ્ય રૂઢિવૈચિત્ર્યવક્રત્વમુભયત્રાપિ સ્ફુરતિ ।
તથા ચ---
ઉચ્યતાં સ વચનીયમશેષં નેશ્વરે પરુષતા સખિ સાધ્વી ।
આનયૈનમનુનીય કથં વા વિપ્રિયાણિ જનયન્નનુનેયઃ

કિં ગતેન ન હિ યુક્તમુપૈતું કઃ પ્રિયે સુભગમાનિનિ માનઃ ।
યોષિતામિતિ કથાસુ સમેતૈઃ કામિભિર્બહુરસા ધૃતિરૂહે

અત્ર વિચ્છિત્ત્યા તાત્પર્યાર્થવાચકમુપનિબદ્ધમ્ ।
તથાહિ---નાયિકાયાઃ સખ્યાશ્ચાવબદ્ધયોરપિ પ્રત્યેકં વલ્લભતત્સન્ધાનપ્રવણતયા સકલમેવ વાક્યં (વાચક) મિતિ પ્રતીયતે ।
યથા વા---
સર્વક્ષિતિભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી ।
રામા રમ્યા વનોદ્દેશે મયા વિરહિતા ત્વયા

અત્ર પ્રધાનભૂતવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારરસપરિપોષ (વિચ્છિત્ત) યે વાક્યાર્થદ્વયમુપનિબદ્ધમ્ ।
નનુ ચાનેકાર્થસંભવે ઽત્ર શ્લેષાનુપ્રવેશઃ કથં ન ભવતીતિ ? અભિધીયતે ।
તત્ર યસ્માત્ દ્વયોરેકતરસ્ય વા મુખ્યભાવે શ્લેષઃ, અત્ર પુનસ્તથાવિધાભાવાત્, બહૂનાં દ્વયોર્વા સર્વેષાં ગુણભાવઃ પ્રધાનાર્થપરત્વેનાવસાનાત્ ।
અન્યચ્ચ તસ્મિન્નેકેનૈવ શબ્દેન યુગપત્ પ્રદીપપ્રકાશવદર્થદ્વયપ્રકાશનં શબ્દાર્થદ્વયપ્રકાશનં વેતિ શાબ્દસ્તત્ર સામાન્યાર્થો વિજૃમ્ભતે ।
સહોક્તૌ પુનસ્તથાવિધસ્યાઙ્ગભાવાદેકેનૈ(વ) વાક્યેન પુનઃ પુનરાવર્તમાનતયા વસ્ત્વન્તરપ્રકાશનં વિધીયતે, તસ્માદાવૃત્તિરત્ર શબ્દ (સ્ય) પ્રાધાન્યતાં પ્રતિપદ્યતે ।
(યદિ) "સર્વક્ષિતિભૃતાં નાથ" ઇત્યત્ર વાક્યૈકદેશે શ્લેષાનુપ્રવેશઃ સંભવતીત્યુચ્યતે, તથાપિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ, યસ્માદલઙ્કરણમલઙ્કરણાન્તરં ક્વચિદઙ્ગભાવં ગમયતીતિ ।
અત્ર વાક્યૈકદેશે શ્લેષસ્યાઙ્ગત્વં, મુખ્યભાવઃ પુનઃ સહોક્તેરેવ ।
(નનુ) તદેવમાવૃત્ત્યા વસ્ત્વન્તરાવગતૌ સહોક્તેઃ સહભાવાભાવાદર્થાન્યેપરિહાણિઃ પ્રસજ્યતે, નૈતદસ્તિ ।
યસ્માત્ સહોક્તિરિત્યુક્તમ્, ન પુનઃ સહપ્રતિપત્તિરિતિ ।
તેનાત્યન્તસહભાવાભિધાનમેવ (સં) પ્રતિપન્નમુત્કર્ષાવગતેરિતિ ન કિઞ્ચિદસંબદ્ધમ્ ।
કૈશ્ચિદેષા સમાસોક્તિઃ સહોક્તિઃ કૈશ્ચિદુચ્યતે ।
અર્થાન્વયાત્સા વિદ્વદ્ભિરન્યૈરન્યત્વમેતયોઃ

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
એવં ગુણભૂતાદપિ સ્વરૂપોત્કર્ષમાહાત્મ્યાદલઙ્કારસામાન્યસ્વભાવાત્ ।
કાંશ્ચિદલઙ્કારાનમિધાયેદાનીં વિભૂષણત્વાદેવ તથવિધાન્ ગુણભૂતાનુપક્રમતે ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તં તાવદભિધત્તે---
વસ્તુસામ્યં સમાશ્રિત્ય યદન્યસ્યોપદર્શનમ્ ।
ઇવાદ્યસંભવે તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ સો ઽભિધીયતે

વસ્તુસામ્યેત્યાદિ ।
"યદન્યસ્ય" ("યસ્માત્") વર્ણ્યાત્ પ્રસ્તુતાત્ "અન્યસ્ય" વ્યતિરિક્તવૃત્તેઃ પદાર્થાન્તરસ્ય "ઉપદર્શનમ્" = ઉપનિબન્ધનં સ દૃષ્ટાન્તનામાલઙ્કારો ઽભિધીયતે ।
કથં "વસ્તુસામ્યં સમાશ્રિત્ય" "વસ્તુનોઃ" પદાર્થયોઃ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ "સામ્યં" સાદૃશ્યં "સમાશ્રિતાય" નિમિત્તીકૃત્ય ।
લિઙ્ગસંખ્યાવિભક્તિસ્વરૂપલક્ષણસામ્યવર્જિતમિતિ (બોધનાર્થં) વસ્તુગ્રહણમ્ ।
"તત્ર" ઉપન્તે "ઇવાદ્યસંભવે" સાદૃશ્યાભિધાયિનામિવપ્રભૃતીનાં વિરહે ।
તદેવમુપમાયાઃ વાચકમગ્રે વ્યતિરિચ્યતે ।
યથા---
સરસિજમનુવિદ્ધં શૈવલેનાપિ રમ્યં મલિનમપિ હિમાંશોર્લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતિ ।
ઇયમધિકમનોજ્ઞા વલ્કલેનાપિ તન્વી કિમિવ હિ મધુરાણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્

(અત્ર) પાદત્રયમેવોદાહરણં, ચતુર્થે ભૂષણાન્તરસંભવાત્ ।
દૃષ્ટાન્તમભિધાય તત્સંભદ્ધવિભૂષણપ્રસ્તાવાત્ સમાનચ્છાયમર્થાન્તરન્યાસમભિધત્તે ।
વાક્યાર્થાન્તરવિન્યાસો મુખ્યતાત્પર્યસામ્યતઃ ।
જ્ઞેયઃ સોર્ઽથાન્તરન્યાસઃ યઃ સમર્પકતયાહિતઃ

વાક્યાર્થેત્યાદિ ।
"જ્ઞેયઃ સોર્ઽથાન્તરન્યાસઃ" = (અર્થાન્તરન્યાસ) નામાલઙ્કારો "જ્ઞેયઃ" = પરિજ્ઞાતવ્યઃ ।
કીદૃશઃ---"વાક્યાર્થાન્તરવિન્યાસઃ"---પરસ્પરાન્વિતપદસમુદાયાભિધેયં વસ્તુ વાક્યાર્થઃ તસ્માદન્યસ્માત્ = અપ્રકૃતત્વાત્ પ્રસ્તુતવ્યતિરેકિ વાક્યાર્થાન્તરં, તસ્ય "વિન્યાસઃ" = વિશિષ્ટં ન્યસનં = તદ્વિદાહ્લાદકારિતયોપનિબન્ધઃ ।
કસ્માત્ કારણાત્ "મુખ્યતાત્પર્યસામ્યતઃ"," મુખ્યં" = પ્રસ્તાવાધિકૃતત્વાત્ પ્રધાનભૂતં વસ્તુ, તસ્ય "તાત્પર્યં" = યત્પરત્વેન તત્સંમતં, તસ્ય "સામ્યતઃ" = સાદૃશ્યાત્ ।
કથં "સમર્(પકત) યાહિતઃ" = સમર્પકત્વેનોપનિબદ્ધઃ, તદુપપત્તિયોજનેનેતિ યાવત્ ।
અત્ર સામાન્યે સમર્થનીયે વિશેષઃ સમર્થકો, વિશેષે વા સામાન્યં, (ત) યોઃ પરસ્પરાવ્યભિચારાત્ ।
યથા---
અસંશયં ક્ષત્રપરિગ્રહક્ષમા યદાર્યમસ્યામભિલાષિ મે મનઃ ।
સતાં હિ સન્દેહપદેષુ વસ્તુષુ પ્રમાણમન્તઃ કરણપ્રવૃત્તયઃ

યથા વા---
"કિમિવ હિ મધુરાણઆં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્

એવમર્થાન્તરન્યાસમભિધાય (તત્સમાનચ્છાયં વિશેષવિષયવા) ક્યસમન્વયાદાક્ષેપમભિધત્તે---
નિષેધચ્છાયયાક્ષેપઃ કાન્તિં પ્રથયિતું પરામ્ ।
આક્ષેપ ઇતિ સ જ્ઞેયઃ પ્રસ્તુતસ્યૈવ વસ્તુનઃ

નિષેધચ્છાયયેત્યાદિ ।
"આક્ષેપ ઇતિ સ જ્ઞેયઃ" = સો ઽપ્યમાક્ષેપાલઙ્કારોજ્ઞાતવ્યઃ ।
સ કીદૃશઃ---"પ્રસ્તુતસ્યૈવ વસ્તુનઃ આક્ષેપઃ" = પ્રકૃતસ્યૈવાર્થસ્ય આક્ષેપઃ = અપાકરણમ્ = અભિપ્રેતસ્યાર્થસ્યાપિ નિવર્તનમિતિ (યાવત્) ।
કયા ? "નિષેધચ્છાયયા" = પ્રતિષેધવિચ્છિત્ત્યા ।
કિમર્થમ્ ? "કાન્તિં પ્રથયિતું પરાં" = પ્રકૃષ્ટામુપશોભાં પ્રકટયિતુમ્ ।
યથા---
સુહઅ વિલંવસુ થોઅં જાવ ઇમં વિરહકાઅરં હિઅઅં ।
સંઠવિઊણ ભણિસ્સં અહવા વોલેસુ કિં ભણિમો

સુભગ વિલમ્બસ્વ સ્તોકં યાવદિદં વિરહકાતરં હૃદયમ્ ।
સંસ્થાપ્ય ભણિષ્યામ્યથવાપક્રમ કિં ભણામઃ ।
(ઇતિ છાયા)
અત્ર વાક્યાર્થઃ--- સુભગેતિ બહુવલ્લભતાપ્રતિપાદનપરમામન્ત્રણપદમ્ ।
(નાયિકાપ્રતિવચનં) નાસૂત્રિતમ્, (તદ્ધિ) સાક્ષાદભિધીયમાનતયા ન તથા ચેતનચમત્કારિતાં પ્રતિપદ્યતે, યથૈતદાક્ષેપમાત્રં ભણિતિવૈચિત્ર્યેણ પ્રતીયમાનતયા નિયમાત્ તદ્વિદાહ્લાદવિધાયિત્વં પુષ્ણાતિ ।
તદેવમાક્ષેપસ્વરૂપમભિધાય સાધારણવક્તવ્યશેષમેતેષામભિધત્તે---
વક્ષ્યમાણોક્તવિષયાઃ સંભવન્તિ વિવક્ષયા ।
દૃષ્ટાન્તાદ્યાસ્ત્રયો ઽપ્યેતે હેતૌ સત્યથવાસતિ

વક્ષ્યમાણેત્યાદિ ।
વક્ષ્યમાણોક્તૌ વિષયૌ યેષાં તે વક્ષ્યમાણોક્તવિષયાઃ, "દૃષ્ટાન્તપ્રભૃતયશ્ચ "ત્રયો ઽપ્યેતે" અભિધાસ્યમાનાભિહિતગોચરાઃ સંભવન્તીતિ સંબન્ધઃ ।
કેન હેતુના"વિવક્ષયા" = વક્તુમિચ્છયા = કવેર્યથાપ્રતિભાસમભિધાતું વાઞ્છયા ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યદા સંનિવેશવૈચિત્ર્યમાત્રમેતન્ન પુનરત્ર લક્ષણાતિરેકઃ કશ્ચિદસ્તિ ।
મધ્યમસ્ય વિશેષાન્તરમભિધાતુમાહ--- "હેતૌ સત્યથવાસતિ" હેતાવિતિ ।
"હેતૌ" હેતુવાચિનિ હિશબ્દાદૌ "સતિ" સંભવતિ = પ્રમુજ્યમાને, "અથવા" કદાચિત્, "અસતિ" અસભવતિ---અપ્રયુજ્યમાને ।
એવં (હેતોરભિધાનેનાનભિધાનેન) વાર્થાન્તરન્યાસઃ પ્રકારદ્વયેન વિદ્યતે ।
અર્થાન્તરન્યાસમાત્રમભિભૂષણમિત્યર્થઃ ।
નિદર્શનજાતમત્ર પૂર્વોક્તવ્યતિરેકિ ન પ્રદર્શિતમ્, તસ્માત્સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
એવં સ્વરૂપવિશેષપ્રતિષેધબોધિતછાયાતિશયમલઙ્કરણમભિધાય કારણપ્રતિષેધોત્તેજિત(છાયા)તિશયમભિધત્તે---
સ્વકારણપરિત્યાગપૂર્વકં કાન્તિપુષ્ટયે ।
ભાવનાર્થસ્ય કેનાપિ વિશેષેણ વિભાવના

સ્વકારણેત્યાદિ ।
"અર્થસ્ય" વર્ણનીયસ્ય = પ્રસ્તુતસ્ય, "વિશેષેણ કેનાપિ" અલૌકિકેન રૂપાન્તરેણ "ભાવના" = "વિભાવના" વિભાવનેત્યલઙ્કૃતિરભિધીયતે ।
તદયમત્રાર્થઃ---યા વિના ભાવ્યતે, કા સા ? તત્સમર્થકારણરૂપપ્રયોજકવ્યાપારલક્ષણાં ક્રિયાં (વિના ભાવ્યતે સા) વિભાવના ।
"સ્વકારણપરિત્યગપૂર્વકમ્" = તસ્ય વિશેષસ્ય સ્વમાત્મીયં કારણં યન્નિમિત્તં તસ્ય પરિત્યાગઃ પ્રિહાણં પૂર્વં પ્રથમં યત્ર તત્કૃતેત્યર્થઃ ।
કિમર્થં "કાન્તિપુષ્ટયે" શોભા(વૃદ્ધયે) ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યથા લોકોત્તરવિશિષ્ટતાં વર્ણનીયં નીયતે ઇતિ ।
યથા---
અસંભૃતં મણ્ડનમઙ્ગયષ્ટે- રનાસવાખ્યં કરણં મદસ્ય ।
કામસ્ય પુષ્પવ્યતિરિક્તમસ્ત્રં બાલ્યાત્પરં સાથ વયઃ પ્રપેદે

અત્ર કૃત્રિમકારણપરિત્યાગપૂર્વકં લોકોત્તરસહજવિશેષવિશિષ્ટતા વર્ણનીયસ્ય કવેરભિપ્રેતા ।
તદેવમસંભાવ્યકારણત્વાદવિભાવ્યમાનસ્વભાવાં વિભાવનાં વિચાર્ય વિચારગોચરસ્વરૂપતયા સ્વરૂપસન્દેહસમર્પિતાતિશયં સસન્દેહમભિધત્તે---
યસ્મિન્નુત્પ્રેક્ષિતં રૂપમુત્પ્રેક્ષાન્તરસંભવાત્ ।
સન્દેહમેતે વિચ્છિત્ત્યૈ સસન્દેહં વદન્તિ તમ્

યસ્મિન્નિત્યાદિ ।
"યસ્મિન્" = અલકારે, "ઉત્પ્રેક્ષિતં" સંભાવનાનુમાનાત્ સામ્યસમન્વયાચ્ચ સ્વરૂપાન્તરસમારોપદ્વારેણ પ્રતિભોલ્લેખિતં "રૂપં" પદાર્થપરિસ્પન્દલક્ષણં "સન્દેહમેતિ" સંશયં સમારોહતિ ।
કસ્માત્ કારણાત્---"ઉત્પ્રેક્ષાન્તરસંભવાત્" = ઉત્પ્રેક્ષાપ્રકર્ષપરસ્યાપરસ્યાપિતદ્વિષયસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
કિમર્થં---"વિચ્છિત્ત્યૈ" = શોભાયૈ ।
તદેવમભિધાવૈચિત્ર્યં સસન્દેહાભિધાનં વદન્તિ ।
યથા---
રઞ્જિતા નુ વિવિધાસ્તરુશૈલાઃ નામિતં નુ ગગનં સ્થાગિતં નુ ।
પૂરિતા નુ વિષમેષુ ધરિત્રી સંહૃતા નુ કકુભસ્તિમિરેણ

યથા વા---
નિમીલદાકેકરલોલચક્ષુષાં પ્રિયોપકણ્ઠં કૃતગાત્રવેપથુઃ ।
નિમજ્જતીનાં શ્વસિતોદ્ધતસ્તનઃ શ્રમો નુ તાસાં મદનો નુ પપ્રથે

યથા વા---
અવિભાવિઅછરભઅઞ્જવૈણ જણત્સમયમન્થરં હિ અવરમ્ ।
ભિસ્વૈ શિશાવે ગુણઆ મુહા સર્વયન્તિ અહણરૈ તમ્

(છાયા ?) યથા વા---
કિં સૌન્દર્યમહાર્થસઞ્ચિતજગત્કોશૈકરત્નં વિધેઃ કિં શૃઙ્ગારસરસ્સરોરુહમિદં સ્યાત્સૌકુમાર્યાવધિ ।
કિં લાવણ્યપયોનિધેરભિનવં બિમ્બં સુધાદીધિતેર્- વક્તું કાન્તતતમાનનં તવ મયા સામ્યં ન નિશ્ચીયતે

સસન્દેહસ્યૈકવિધત્વમુત્પ્રેક્ષામૂલકત્વાત્ ।
એવં સ્વરૂપસન્દેહસુન્દરં સસન્દેહમભિધાય સ્વરૂપાપહ્નવરમણીયામપહ્નુતિમભિધત્તે---
અન્યદર્પયિતું રૂપં વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ ।
સ્વરૂપાપહ્નવ્વો યસ્યામપહ્નુતિરસૌ મતા

અન્યાદિત્યાદિ ।
પૂર્વવદુત્પ્રેક્ષામૂલત્વમેવાસ્યાઃ ।
સંભાવનાનુમાનાત્ સાદૃશ્યસમન્વયાચ્ચ "વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ" = પ્રસ્તુતસ્યાર્થસ્ય, "અન્યત્" = કિમપ્યપૂર્વં, "રૂપમર્પયિતુમ્" = રૂપાન્તરં સમારોપયિતું, "સ્વરૂપાપહ્નવઃ" = સ્વભાવાપલાપઃ સંભવતિ, "યસ્યામ્" "અસૌ" = એષા એવંવિધભણિતિરેવ, "અપહ્નતિઃ" "મતા" = પ્રતિભાતા તદ્વિદામ્ ।
યથા--
ભાસ્વાનેષ જગત્યશેષનયનં તેજસ્વિનામગ્રણીઃ નાયં કાન્તતમાનનાપ્તસુરુચિર્નેત્રોત્સવશ્ચન્દ્રમાઃ ।
પર્યાયેણ મનોભુવા વિરહિણાં વેદ્ધું મનો નિર્દયં પુષ્પેષૂન્નિશિતાગ્રતાં વિજયિની નેતું નિયક્તો મમ

સ્વરૂપેણ ધર્મિણઃ તાદવસ્થ્યે ધર્મમાત્રાપહ્નુતિર્યથા---
તવ કુસુમશરત્વં શીતરશ્મિત્વમિન્દોઃ દ્વયમિદમયથાર્થં દૃશ્યતે મદ્વિધેષુ ।
વિસૃજતિ હિમગર્ભૈરગ્નિમિન્દુર્મયૂખૈસ્ત્વમપિ કુસુભબાણાન્ વજ્રસારીકરોષિ

અત્ર ભણિતિવૈચિત્ર્યવશાદશાબ્દમ્ અપહ્નવપ્રતિપાદનં વિહિતમ્, યસ્માદ્ધર્મસ્ય કુસુમશરત્વાદેઃ સ્વભાવસમુચિતં સુકુમારકાર્યકારિત્વમપસાર્ય તદ્વિરુદ્ધમતિકરાલકાર્યકારિત્વમુપનિબદ્ધમ્ ।
ક્વચિચ્ચ સાદૃશ્યસમન્વયાદપહ્નતિર્યથા---
પૂર્ણેન્દોઃ પરિપોષકાન્તવપુષઃ સ્ફારપ્રભાભાસુરં નેદં મણ્ડલમભુયુદેતિ ગગનાભોગે જિગીષોર્જગત્ ।
મારસ્યોચિતમાતપત્રમધુના પાણ્ડુ પ્રદોષશ્રિયા માનોન્નદ્ધજનાભિમાનદલનોદ્યોગૈકહેવાકિનઃ

એવમલઙ્કારાણાં તન્ત્રતયા પ્રત્યેકમલઙ્કાર્યં પ્રતિ વિચ્છિત્તિવિધાયિત્વમભિધાયેદાનીં સમુદિતાનાં તદેવાભિધત્તે---
રાજન્તિ યત્રાલઙ્કારા અન્યોન્યાન્વિતવૃત્તયઃ ।
યથા પદાર્થા વાક્યાર્થે સંસૃષ્ટિઃ સાભિદીયતે

રાજન્તીત્યાદિ ।
"યત્ર" = યસ્યામ્,"અલઙ્કારાઃ" = પ્રસ્તુતસંપદુપેતાઃ સન્તઃ "રાજન્તિ" શોભન્તે, "સંસૃષ્ટિઃ સાભિધીયતે" સંસૃષ્ટિસંજ્ઞાલઙ્કૃતિઃ સોચ્યતે ।
કથં રાજન્તીત્યાહ---"યતા પદાર્થા વાક્યાર્થે" = તાત્પર્યલક્ષણે વસ્તુનિ "યથા" = યેન પ્રિકારેણ "પદાર્થાઃ" પ્રવિભક્તસ્વરૂપાઃ વાક્યૈકદેશભૂતપદાભિધેયાઃ સન્તોવા સ્વાત્મના સ્ફુરન્તો ઽપિ પરસ્પરાન્વયલક્ષણસંબન્ધનિબન્ધનસ્વભાવાઃ પ્રધાને હિ પારતન્ત્ર્યમનુભવન્તસ્તદેવ સમુદાયાત્મકમેકવાક્યાર્થતાત્પર્યં પ્રતિપાદયન્તિ, યથા તેન પ્રકારેણ યદેતયોરવિસંવાદિસમવાયે સંબન્ધિતયા સંસૃષ્ટાવન્યોન્યાન્વિતવૃત્તયઃ પરસ્પરસંબન્ધાવગતસામર્થ્યાત્ પૃથગ્ભૂતવાક્યાર્થાવયવૈકદેશવર્તિનો ઽપ્યલઙ્કારાઃ કામપિ સહૃદયસંવેદ્યપરસ્પરસંસર્ગાત્મતામેવં (વ) સકલવાક્યાર્થવિષયાં વિચ્છિત્તિમુપપાદયન્તઃ પરતન્ત્રાઃ પરિસ્ફુરન્તિ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથા---
આશ્લિષ્ટો નવકુઙ્કુમારુણરવિવ્યાલોકિતૈર્વિસ્તૃતો લમ્બાન્તામ્બરયા સમેત્ય ભુવને ધ્યાનાન્તરે સન્ધ્યયા ।
ચન્દ્રાંશૂત્કરકોરકાકુલપતદ્ધ્વાન્તદ્વિરેફો ઽધુના દેવ્યેવાર્પિતદોહદઃ કુરવકે ભાતિ પ્રદોષગમઃ

અત્ર રૂપકાદિના સ્વાત્મના પૃથક્કૃતકૃત્યેન પરસ્પરસંસર્ગસંપદુપાર્જિતા વાક્યાર્થવક્રતાવિચ્છિત્તિઃ કાચિદેવ પરિસ્ફુરતિ ।
યથા વા---
મ્લાનિં વાન્તવિષાનલેન નયનવ્યાપારલબ્ધાત્મના નીતા રાજભુજઙ્ગ પલ્લવમૃદૂ રમ્ભા તથેયં ત્વયા ।
અદ્યાપીશ્વરશેખરેન્દુકિરણસ્મેરસ્થલીલાઞ્છિતે કૈલાસોપવને યથા સુગહને નૈતિ પ્રરોહં પુનઃ

અત્ર પૂર્વવદેવ રૂપકાદીનાં પરસ્પરસંસર્ગસંપદુપાર્જિતા વક્રતાવિચ્છિત્તિઃ વિભાવ્યતે ।
એવં સંસૃષ્ટિમભિધાય તથાવિધચ્છાયાવિચ્છિત્તિવિધાયિનં સંકરાલઙ્કારમભિધત્તે---
અલઙ્કારકલાપો ઽયમન્યૈઃ સંકીર્ણતાં ગતઃ ।
સ્ફુરન્નનેકધા વાક્યે સંકરઃ સો ઽભિધીયતે

અલઙ્કારેત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તલક્ષણમાક્રાન્તવૃત્તિઃ "અલકારકલાપો ઽયં" રસવદાદ્યલઙ્કારનિકુરમ્બઃ "સંકરાખ્યો ઽભિધીયતે" સંકરનામા નિગદ્યતે ।
કીદૃશઃ---"સંકીર્ણતાં ગતઃ" = સંમિશ્રતાં પ્રાપ્તઃ, સબલત્વેન પ્રતિભાસત્વમધિરૂઢઃ ।
કિં કુર્વન્---"સ્ફુરન્" = આત્મનઃ સ્ફુરિતં સમુપદર્શયન્---પ્રતિભાસમાનતામુપસરન્,"વાક્યે" સંકીર્ણતામુપપદ્યતે ।
તત્સંવેશનવિશેષસ્યાનુપપત્તેઃ ભણિતાન્તર્વર્તો યઃ કશ્ચિદલઙ્કારો યથોપપત્તિ વિભૂષણાન્તરેણ સંકીર્ણઃ સંકર સંજ્ઞાવિષયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તેન સકલસ્યાપ્યલઙ્કારકલાપસ્ય (સંકર ઇત્યભિધાનં સંપદ્યતે) ।
યથા---
રોહન્મૂલાતિગૌરૈરુરગપતિફણૈસ્તત્ર પાતાલકુક્ષૌ પ્રોદ્યદ્વાલઙ્કુરશ્રીઃ દિશિ દિશિ દશનૈરેભિરાશાગજાનામ્ ।
અસ્મિન્નાકાશદેશે વિકસિતકુસુમા રાશિભિસ્તારકાણઆં નાથ ત્વત્કીર્તિવલ્લી ફલતિ ફલમિદં બિમ્બમિન્દોઃ સુધાર્દ્રમ્

અત્ર કીર્તિવલ્લીતિ રૂપકાલઙ્કારઃ સિદ્ધબદ્ધતત્સામ્યાશઙ્કાં વિના ન યુક્તયુક્તતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તેન તદાશઙ્કાનિબન્ધનતથાવિધપરિસ્પન્દકીર્તિસન્દર્શિતસમુદ્ભુતતસંભાવનાનુમાનમાહાત્મ્યાત્ પ્રતીયમાનવૃત્તિરુત્પ્રેક્ષાત્ર કવેરભિપ્રેતા ।
યસ્માદેતયોર્દ્વયોરપિ પરસ્પરસંભાવનાં વિના સ્વરૂપલબ્ધિરેવ ન (પર્ય) વસ્યતીતિ, સંકીર્ણયોરથ સંવાદાદેવંવિધવિષયે સંકરોક્તિઃ પ્રવર્તતે ।
વાક્યૈકદેશે યથા "નિર્મોકમુક્તિરિવ ગગનોરગસ્ય" ઇતિ નિષ્કમ્પતયા વ્યવહર્તુમશક્યત્વાત્, નિર્મોકમુક્તિરિવેત્યુત્પ્રેક્ષયા રૂપકાલઙ્કારસ્ય સ્વરૂપલાભાવકાશઃ (સમર્પ્યતે) ।
તથૈવોત્પ્રેક્ષાયાઃ, યસ્માદત્રાપિ સંકરાલઙ્કારવ્યવહારઃ ।
નનુ ચાનેનન્યાયેન "અસ્યાઃ સર્ગવિધૌ" ઇતિ "કિં તારુણ્યતરોઃ" ઇત્યાદેઃ સંકરાલઙ્કારોક્તિઃ પ્રવર્તતામ્ ? ન પ્રવર્તતે, યસ્માદત્રાર્ (થસામર્થ્યાવગતો) ત્પ્રેક્ષાયાઃ સસન્દેહં વિનાનુપપત્તેઃ, પરસ્મિંશ્ચ તથૈવ રૂપકસ્યેતિ દ્વયોરપ્યેતયોઃ તત્ત્વં તુલ્યમ્ ।
સસન્દેહસ્ય પુનસ્તદ્વિભૂષણત્વેનાન્તર્વિધાને મણિમયપદકબન્ધબન્ધુરહારાદિરમણીયત્વમિત્યુક્તમેવ ।
સંસૃષ્ટેર્નાનાવિધચ્છાયમણિમાલામનોહરતા, સંઙ્કરાલઙ્કારસ્ય વિવિધકાન્તિરત્નવિન્યાસવિચ્ત્રબહુલાતુલકાન્તિકલ્પત્વમિતિ સર્વમેવ વિભક્તમ્ ।
એવં યથોપપત્ત્યલઙ્કારાન્ લક્ષયિત્વા કેષાઞ્ચિદલક્ષિતત્વાત્ લક્ષણાવ્યાપ્તિદોષં પરિહર્તુમુપક્રમતે ।
ભૂષણાન્તરભાવેન શોભાશૂન્યતયા તથા ।
અલઙ્કારાસ્તુ યે કેચિન્નાલઙ્કારતયા મનાક્

ભૂષણેત્યાદિ ।
"યે" = પૂર્વોક્તવ્યતિરિક્તાઃ"કેચિદલઙ્કારાઃ" તે "નાલઙ્કારતયા મનાક્" ન વિભૂષણત્વેનાભ્યુપગતાઃ ।
કેન હેતુના "ભૂષણાન્તરભાવેન" = અન્યદ્ભૂષણં "ભૂષણાન્તરં", તેભ્યો વ્યતિરિક્તમ્; "તદ્ભાવેન" = તત્સ્વભાવત્વેન તદનન્યત્વેન પૂર્વોક્તાનામેવાન્યતમત્વેનેત્યર્થઃ ।
"શોભાશૂન્યતયા તથા" = શોભા કાનતિઃ તયા શૂન્યં રહિતં શોભાશૂન્ય તસ્ય ભાવઃ શોભાશૂન્યતા તયા હેતુભૂતયા ।
ન કેવલં તાભ્યામેવ, યાવદલઙ્કાર્યતયા વિભૂષ્યત્વેનાપિ તેષામલઙ્કરણત્વમનુપપન્નમ્ ।
એવં ચ---
યથાસંખ્યમલઙ્કારઃ પૂર્વૈરામ્નાત્ એવ યઃ ।
કારણદ્વિતયેનાપિ નાલઙ્કારઃ સ સંમતઃ

"યથાસંખ્યમલઙ્કારઃ પૂર્વૈરામ્નાતઃ" તુલ્ય (ક્રમં) કૈશ્ચિત્સ્વશબ્દેનાભિહિતઃ સ્વનામ્ના "સ નાલઙ્કારઃ,કારણદ્વિતયેનાપિ" ભૂષણાન્તરભાવેન શોભાશૂન્યતયા ચ ।
તથા ચ તસ્યોદાહરણમ્---
પદ્મેન્દુભૃઙ્ગમાતઙ્ગપુંસ્કોકિલકલાપિનઃ ।
વક્ત્ર કાન્તીક્ષણગતિસ્વરકેશૈસ્ત્વયા જિતા

અત્રાત્મકૃતલક્ષ્યે ભણિતિવૈચિત્ર્યવિરહાત્ ન કાચિત્ કાન્તિર્વિદ્યતે ।
સત્યામપ્યેતસ્યાં સામ્યં વ્યતિરેકો વા જીવિતમામ્નાતં ન પુનઃ સમાનસંખ્યાત્વમ્ ।
(કેવલ) સમાનસંખ્યાત્વે "યથાસંખ્યમનુદેશઃ સમાનામ્" ઇતિ સૂત્રોદાહરણન્યાયાત્ સંખ્યાતાનુદેશાત્ ન કિઞ્ચિદતિરિચ્યતે ।
કેષાઞ્ચિદાશીઃ પ્રભૃતીનામલઙ્કારતયા મતાનાં ભૂષણત્વાનુપપત્તેઃ ।
આસિષસ્તુ લક્ષણોદાહરણાનિ નેહ પઠ્યન્તે ।
તેષુ ચાશંસનીયસ્યૈવાર્થસ્ય મુખ્યતયા વર્ણનીયત્વાદલઙ્કાર્યત્વમિતિ પ્રેયોલઙ્કારોક્તાનિ દૂષણાન્યાપતન્તિ ।
ન પ્રેયસો વિરુદ્ધઃ સ્યાદલઙ્કારાન્તરે સતિ ।
સંસૃષ્ટિસંકરૌ સ્યાતામન્યત્રાદર્શનાદપિ

(અન્તરશ્લોકઃ) ।
વિશેષોક્તેરપ્યુક્તાલઙ્કારાન્તર્ભાવેનાલઙ્કાર્યતયા ચ ભૂષણત્વાનુપપત્તિઃ ।
તથા ચોદાહરણમેતસ્યાઃ---
સ એકસ્ત્રીણિ જયતિ જગન્તિ કુસુમાયુધઃ ।
હરતાપિ તનું યસ્ય શમ્ભુના ન હૃતં બલમ્

અત્ર સકલલોકપ્રસિદ્ધજયિત્વવ્યતિરેકિકન્દર્પસ્વભાવમાત્રં લોકોત્તરત્વેન વાક્યાર્થઃ ।
(એવં) સૂક્ષ્મલેશહેતવઃ (નાલઙ્કારાઃ ।
તથા ચ) ભામહઃ---
હેતુશ્ચ સૂક્ષ્મો લેશો ઽથ નાલઙ્કારતયા મતઃ ।
સમુદાયાભિધેયસ્ય વક્રોક્ત્યનભિધાનતઃ

તથા ચ સૂક્ષ્મસ્યોદાહરણમ્---
સંકેતકાલમનસં વિટં જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
હસન્નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલાપદ્મં નિમીલિતમ્

અત્ર વર્ણનીયાત્મા સૂક્ષ્મો ન પુનરલઙ્કારણમ્, કસ્માત્---સાક્ષાદભિધયા વક્તવ્યાર્થસ્તથાવિધયા યુક્ત્યા પ્રતિપાદ્યતે ।
લેશસ્યોદાહરણં યથા---
રાજકન્યાનુરક્તં માં રોમોદ્ભેદેન રક્ષકાઃ ।
અવગચ્છેયુરા જ્ઞાતમહો શીતાનિલં વનમ્

અત્રાપ્યેતદેવ વક્તવ્યં વસ્તુ કથં વિભૂષણતામર્હતિ ? ।
"યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થઃ" ઇતિ ન્યાયાત્ ।
હેતોરુદાહરણમ્---
અયમાન્દોલિતપ્રૌઢચન્દનદ્રુમપલ્લવઃ ।
ઉત્પાદયતિ સર્વસ્ય પ્રીતિં મલયમારુતઃ

એવમુપમારૂપકમપિ નાલઙ્કરણમ્ ।
સમગ્રગગનાયામમાનદણ્ડો રથાઙ્ગિનઃ ।
પાદો જયતિ સિદ્ધસ્ત્રીમુખેન્દુનવદર્પણઃ

અત્ર રસવદલઙ્કાર (વત્) વાચ્યવાચકયોઃ સંગતિરેવ નાસ્તિ ।
તથા ચ ઉપમા ચ રૂપકં ચેતિ વિગ્રહે દ્વન્દ્વો વા વિવક્ષિતઃ સ્યાત્, વિશેષણસમાસો વા ।
તત્ર દ્વન્દ્વપક્ષે ક્વચિદ્વાક્યૈકદેશે રૂપકં ક્વચિદુપમેતિ (દ્વિતિય) પ્રણિબન્ધનં ન કિઞ્ચિદેકસ્મિન્ ।
તત્રાપિ પ્રત્યેકં પરિસ્પન્દતયા સ્વસ્થાને સમં વિભાતીતિ પરસ્પરાપેક્ષાં વિના સમુદાયાત્મકસ્ય વિશેષ્યસ્યાસંભવાત્ દ્વન્દ્વપક્ષો ઽનુપપન્નઃ ।
વિશેષણસમાસે ઽપિ સર્વસ્મિન્ વાક્યે, એકદેશે વા દ્વિતયમપીતિ દ્વયોરેકસ્મિન્ વસ્તુનિ યુગપત્ પરસ્પરવિરુદ્ધયોશ્છાયાતપયોરિવ સમાવેશાનુપપત્તિઃ ।
એકતરપક્ષાવલમ્બિન્યા વાચા પ્રત્યેકં વાચ્યવાચકસ્વરૂપનિશ્ચિતાવપરસ્યાવકાશભઙ્ગો ઽપિ ન સમ્ભવતીતિ પરસ્પરાપેક્ષાં વિના સમુદાયાત્મકવિશેષણસમાસો ઽપ્યકિચિત્કરઃ ।
કથઞ્ચિત્તત્રૈકતરનિશ્ચયે પ્રમાણાભાવાદન્યતરકલ્પનેન દોષાયોગાત્સંકરવ્યવહારઃ ।
પ્રસ્તુતે પુનરેવંવિધસ્વરૂપનિષ્પત્તાવપિ સંસિદ્ધિવિવક્ષયા યસ્યાત્મસિદ્ધઆવપિ સન્દેહદોલાધિરૂઢિસ્તત્રાપ્યસમ્ભૂતાદ્વસ્તુતો ઽવ્યવસ્થિતૈવ કદાચિદસ્તીતિ યત્કિઞ્ચિદેવ વાક્યસામર્થ્યાદવસેયઃ ।
પ્રતીયમાનપ્રકારાત્તૃતીયં રમણીયમલઙ્કરણકલાપમિતિ વાક્યવક્રતાસર્વસ્વં સમાખ્યેયમ્ ।
સમુદાયાત્મકવાક્યવક્રતાસ્વરૂપમાસૂત્રયતિ---
લાવણ્યાદિગુણોજ્જ્વલા પ્રતિપદન્યાસૈર્વિલાસાઞ્ચિતા વિચ્છિત્ત્યા રચિતૈર્વિભૂષણભરૈરલ્પૈનોહારિણી ।
અત્યર્થં રસવત્તયાર્દ્રહૃદયા (શક્નોત્યુદારાભિધા વાગ્વક્રા સુકવેસ્તથૈવ ચ) મનો હર્તું યથા નાયિકા