વક્રોક્તિજીવિત (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

માર્ગાણાં સુકુમારાદીનામેતત્ત્રિતયં કૈરપિ મહાકવિભિરેવ, ન સામાન્યૈઃ, પ્રાપ્તવ્યપર્યુત્સુકૈઃ પ્રાપ્યોત્કણ્ઠિતૈરસકૃત્ બહુવારમભ્યાસેન ક્ષુણ્ણં પરિગમિતમ્ ।
યત્ર યસ્મિન્ માર્ગત્રયે કામપિ ભુવં પ્રાપ્ય પ્રસિદ્ધિં ગતાઃ લોકોત્તરાં ભૂમિમાસાદ્ય પ્રતીતિં પ્રાપ્તાઃ ।
ઇદાનીં સર્વે કવયસ્તસ્મિન્માર્ગત્રિતયે યેન યાસ્યન્તિ ગમિષ્યન્તિ સ્વૈરવિહારહારિ સ્વેચ્છાવિહરણરમણીયં સ કો ઽપિ અલૌકિકઃ સાધુશોભનં કૃત્વા સુન્દરપદન્યાસક્રમઃ કથ્યતે સુભગસુપ્તિઙન્તસમર્પણપરિપાટીવિન્યાસો વર્ણ્યતે ।
માર્ગ-સ્વૈરવિહાર-પદ-પ્રભૃતયઃ શબ્દાઃ શ્લેષચ્છાયાવિશિષ્ટત્વેન વ્યાખ્યેયાઃ ।
ઇતિ શ્રીરાજાનકકુન્તકવિરચિતે વક્રોક્તિજીવિતે કાવ્યાલઙ્કારે પ્રથમ ઉન્મેષઃ ।
====================================================================
વક્રોક્તિજીવિતમ્ દ્વિતીયોન્મેષઃ
સર્વત્રૈવ સામાન્યલક્ષણે વિહિતે વિશેષલક્ષણં વિધાતવ્યમિતિ કાવ્યસ્ય "શબ્દાર્થૌ સહિતૌ" ઇત્યાદિ (1 ।7) સામાન્યલક્ષણં વિધાય તદવયવભૂતયોઃ શબ્દાર્થયોઃ સાહિત્યસ્ય પ્રથમોન્મેષ એવ વિશેષલક્ષણં વિહિતમ્ ।
ઇદાનીં પ્રથમોદ્દિષ્ટસ્ય વર્ણવિન્યાસવક્રત્વસ્ય વિશેષલક્ષણમુપક્રમતે---
એકો દ્વૌ બહવો વર્ણા બધ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
સ્વલ્પાન્તરાસ્ત્રિધા સોક્તા વર્ણવિન્યાસવક્રતા

વર્ણશબ્દો ઽત્ર વ્યઞ્જનવિન્યસનવિચ્છિત્તિઃ ત્રિધા ત્રિભિઃ પ્રકારૈરુક્તાવર્ણિતા ।
કે પુનસ્તે ત્રયઃ પ્રકારા ઇત્યુચ્યતે---એકઃ કેવલ એવ, કદાચિદ્ દ્વૌ બહવો વા વર્ણાઃ પુનઃ પુનર્બધ્યમાના યોજ્યમાનાઃ ।
કીદૃશાઃ---સ્વલ્પાન્તરાઃ ।
સ્વલ્પં સુતરામલ્પં સ્તોકમન્તરં વ્યવધાનં યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
ત એવ ત્રયઃ પ્રકારા ઇત્યુચ્યન્તે ।
અત્ર વીપ્સયા પુનઃ પુનરિત્યયોગવ્યવચ્છેદપરત્વેન નિયમઃ, નાન્યયોગવ્યવચ્છેદપરત્વેન ।
તસ્માત્પુનઃ પુનર્બધ્યમાના એવ, ન તુ પુનઃ પુનરેવ બધ્યમાના ઇતિ ।
તત્રૈકવ્યઞ્જનનિબન્ધોદાહરણં યથા
ધમ્મિલ્લો વિનિવેશિતાલ્પકુસુમઃ સૌન્દર્યધુર્યં સ્મિતં વિન્યાસો વચસાં વિદગ્ધમધુરઃ કણ્ઠે કલઃ પઞ્ચમઃ ।
લીલામન્થરતારકે ચ નયને યાતં વિલાસાલસં કો ઽપ્યેવં હરિણીદૃશઃ સ્મરશરાપાતાવદાતઃ ક્રમઃ

એકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં ચોદાહરણં યથા
ભગ્નૈલાવલ્લરીકાસ્તરલિતકદલીસ્તમ્બતામ્બૂલજમ્બૂજમ્બીરાસ્તાલતાલીસરલતરલતાલાસિકા યસ્ય જહ્રુઃ ।
વેલ્લત્કલ્લોલહેલા વિશકલ નજડાઃ કૂલકચ્છેષુ સિન્ધોઃ સેનાસીમન્તિનીનામનવરતરતાભ્યાસતાન્તિં સમીરાઃ

એતામેવ વક્રતાં વિચ્છિત્ત્યન્તરેણ વિવિનક્તિ---
વર્ગાન્તયોગિનઃ સ્પર્શા દ્વિરુક્તાસ્ત-લ-નાદયઃ ।
શિષ્ટાશ્ચ રાદિસંયુક્તાઃ પ્રસ્તુતૌચિત્યશોભિનઃ

ઇયમપરા વર્ણવિન્યાસવક્રતા ત્રિધા ત્રિભિઃ પ્રકારૈરુક્તેતિ "ચઽ-શબ્દેનાભિસમ્બન્ધઃ ।
કે પુનરસ્યાસ્ત્રયઃ પ્રકારા ઇત્યાહ---વર્ગાન્તયોગિનઃ સ્પર્શાઃ ।
સ્પર્શાઃ કાદયો મકારપર્યન્તા વર્ગાસ્તદન્તૈઃ ઙકારાદિભિર્યોગઃ સંયોગો યેષાં તે તથોક્તાઃ, પુનઃ પુનર્બધ્યમાનાઃ---પ્રથમઃ પ્રકારઃ ।
ત-લ-નાદયઃ તકાર-લકાર-નકાર-પ્રભૃતયો દ્વિરુક્તા દ્વિરુચ્ચારિતા દ્વિગુણાઃ સન્તઃ, પુનઃ પુનર્બધ્યમાનાઃ---દ્વિતીયઃ ।
તદ્વ્યતિરિક્તાઃ શિષ્ટાશ્ચ વ્યઞ્જનસંજ્ઞા યે વર્ણાસ્તે રેફપ્રભૃતિભિઃ સંયુક્તાઃ પુનઃ પુનર્બધ્યમાનાઃ---તૃતીયઃ ।
સ્વલ્પાન્તરાઃ પરિમિતવ્યવહિતા ઇતિ સર્વેષામભિસબન્ધઃ ।
તે ચ કીદૃશાઃ---પ્રસ્તુતૌચિત્યશોભિનઃ ।
પ્રસ્તુતં વર્ણ્યમાનં વસ્તુ તસ્ય યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તેન શોભન્તે યે તે યથોક્તાઃ ।
ન પુનર્વર્ણસાવર્ણ્યવ્યસનિતામાત્રેણોપનિબદ્ધાઃ પ્રસ્તુતૌચિત્યમ્લાનત્વકારિણઃ ।
પ્રસ્તુતૌચિત્યશોભિત્વાત્ કુત્રચિત્પરુષરસપ્રસ્તાવે તાદૃશાનેવાભ્યનુજાનાતિ ।
અથ પ્રથમપ્રાકારોદાહરણં યથા
ઉન્નિદ્રકોકનદરેણુપિશઙ્ગિતાઙ્ગા ગુઞ્જન્તિ મઞ્જુ મધુપાઃ કમલાકરેષુ ।
એતચ્ચકાસ્તિ ચ રવેર્નવબન્ધુજીવ- પુષ્પચ્છદાભમુદયાચલચુમ્બિબિમ્બમ્

યથા ચ
કદલીસ્તમ્બતામ્બૂલજમ્બૂજમ્બીરાઃ ઇતિ

યથા વા
સરસ્વતીહૃદયારવિન્દમકરન્દબિન્દુસન્દોહસુન્દરાણામ્

ઇતિ
દ્વિતીયપ્રકારોદાહરણં પ્રથમમરુણચ્છાયઃ

ઇત્યસ્ય દ્વિતીયચતુર્થો પાદૌ ।
તૃતીયપ્રકારોદાહરણમસ્યૈવ તૃતીયઃ પાદઃ ।
યથા વા
સૌન્દર્યધુર્યં સ્મિતમ્

યથા ચ "કહ્લારઽ-શબ્દસાહચર્યેન "હ્લાદઽ-શબ્દાપ્રયોગઃ ।
પરુષરસપ્રસ્તાવે તથાવિધસંયોગોદાહરણં યથા
ઉત્તામ્યત્તાલવશ્ચ પ્રતપતિ તરણાવાંશવી તાપતન્દ્રીમદ્રિદ્રોણીકુટીરે કુહરિણિ હરિણારાતયો યાપયન્તિ

એતમેવ વૈચિત્ર્યાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે---
ક્વચિદવ્યવધાને ઽપિ મનોહારિનિબન્ધના ।
સા સ્વરાણામસારૂપ્યાત્ પરાં પુષ્ણાતિ વક્રતામ્

ક્વચિદનિયતપ્રાયવાક્યૈકદેશે કસ્મિંશ્ચિદવ્યવધાને ઽપિ વ્યવધાનાભાવે ઽપ્યેકસ્ય દ્વયોઃ સમુદિતયોશ્ચ બહૂનાં વા પુનઃ પુનર્બધ્યમાનાનામેષાં મનોહરિનિબન્ધના હૃદયાવર્જકવિન્યાસા ભવતિ ।
કાચિદેવં સંપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યમકવ્યવહારો ઽત્ર ન પ્રવર્તતે, તસ્ય નિયતસ્થાનતયા વ્યવસ્થાનાત્ ।
સ્વરૈરવ્યવધાનમત્ર ન વિવક્ષિતમ્, તસ્યાનુપપત્તેઃ ।
તત્રૈકસ્યાવ્યવધાનોદાહરણં યથા
વામં કજ્જલવદ્વિલોચનમુરો રોહદ્વિસારિસ્તનમ્

દ્વયોર્યથા ।
તામ્બૂલીનદ્ધમુગ્ધક્રમુકતરુલતાપ્રસ્તરે સાનુગાભિઃ પાયં પાયં કલાચીકૃતકદલદલં નારિકેલીફલામ્ભઃ ।
સેવ્યન્તાં વ્યોમયાત્રાશ્રમજલજયિનઃ સૈન્યસીમન્તિનીભિ- ર્દાત્યુબવ્યૂહકેલીકલિતકુહકુહારાવકાન્તા વનાન્તાઃ

યથા વા
અયિ પિબત ચકોરાઃ કૃત્સનમુન્નમ્ય કણ્ઠાન્ ક્રમુકવલનચઞ્ચચ્ચઞ્ચવશ્ચન્દ્રિકામ્ભઃ ।
વિરહવિધુરિતાનાં જીવિતત્રાણહેતોર્- ભવતિ હરિણલક્ષ્મા યેન તેજોદરિદ્રઃ

બહૂનાં યથા
સરલતરલતાલાસિકા ઇતિ

"અપિઽ-શબ્દાત્ ક્વચિદ્ વ્યવધાને ઽપિ ।
દ્વયોર્યથા
સ્વસ્થાઃ સન્તુ વસન્ત તે રતિપતેરગ્રેસરા વાસરાઃ

બહૂનાં વ્યવધાને ઽપિ યથા
ચકિતચાતકમેચકિતવિયતિ વર્ષાત્યયે

સા સ્વરાણામસારૂપ્યાત્ સેયમનન્તરોક્તા સ્વરાનામકારાદીનામસારૂપ્યાદસાદૃશ્યાત્ ક્વચિત્કસ્મિંશ્ચિદાવર્તમાનસમુદાયૈકદેશે પરામન્યાં વક્રતાં કામપિ પુષ્ણાતિ પુષ્યતીત્યર્થઃ ।
યથા
રાજીવજીવિતશ્વરે

યથા વા
ધૂસરસરિતિ ઇતિ

યથા વા
સ્વસ્થાઃ સન્તુ વસન્ત ઇતિ

યથા વા
તાલતાલી ઇતિ

સો ઽયમુભયપ્રકારો ઽપિ વર્ણવિન્યાસવક્રતાવિશિષ્ટાવયવવિન્યાસો યમકાભાસઃ સંનિવેશવિશેષો મુક્તાકલાપમધ્યપ્રોતમણિયમયપદકબન્ધબન્ધુરઃ સુતરાં સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તદિદમુક્તમ્
અલઙ્કારસ્ય કવયો યત્રાલઙ્કારણાન્તરમ્ ।
અસન્તુષ્ટા નિબધ્નન્તિ હારાદેર્મણિબન્ધવત્

ઇતિ ।
એતામેવ વિવિધપ્રકારાં વક્રતાં વિશિનષ્ટિ, યદેવંવિધવક્ષ્યમાણવિશેષણવિશિષ્ટા વિધાતવ્યેતિ---
નાતિનિર્બન્ધવિહિતા નાપ્યપેશલભૂષિતા ।
પૂર્વાવૃત્તપરિત્યાગનૂતનાવર્તનોજ્જ્વલા

નાતિનિર્બન્ધવિહિતા---"નિર્બન્ધઽ-શબ્દો ઽત્ર વ્યસનિતાયાં વર્તતે ।
તેનાતિનિર્બન્ધેન પુનઃ પુનરાવર્તનવ્યસનિતયા ન વિહિતા, અપ્રયત્નવિરચિતેત્યર્થઃ ।
વ્યસનિતયા પ્રયત્નવિરચને હિ પ્રસ્તુતૌચિત્યપરિહાણેર્વાચ્યવાચકયોઃ પરસ્પરસ્પર્ધિત્વલક્ષણસાહિત્યવિરહઃ પર્યવસ્યતિ ।
યથા
ભણ તરુણિ ઇતિ

નાપ્યપેશલભૂષિતા ન ચાપેશલૈરસુકુમારૈરક્ષરૈરલઙ્કૃતા ।
યથા
શીર્ણઘ્રાણાઙ્ઘ્રિ ઇતિ

તદેવં કીદૃશી તર્હિ કર્તવ્યેત્યાહ---પૂર્વાવૃત્તપરિત્યાગનૂતનાવર્તનોજ્જ્વલા પૂર્વમાવૃત્તાનાં પુનઃ પુનર્વિરચિતાનાં પરિત્યાગેન પ્રહાણેન નૂતનાનામભિનવાનાં વર્ણાનામાવર્તનેન પુનઃ પુનઃ પરિગ્રહેણ ચ તદેવમુભાભ્યાં પ્રકારાભ્યામુજ્જ્વલા ભ્રાજિષ્ણુઃ ।
યથા
એતાં પશ્ય પુરસ્તટીમહિ કિલ ક્રીડાકિરાતો હરઃ કોદણ્ડેન કિરીટિના સરભસં ચૂડાન્તરે તાડિતઃ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય કથાદ્ભુતં હિમનીધાવદ્રૌ સુભદ્રાપતેર્ મન્દં મન્દમકારિ યેન નિજયોર્દેર્દણ્ડયોર્મણ્ડનમ્

યથા વા
હંસાનાં નિનદેષુ ઇતિ

યથા ચ
એતન્મન્દવિપક્ત ઇત્યાદૌ

યથા વા
ણમહ દસાણણસરહસકરતુલિઅવલન્તસેલભઅવિહલં ।
વેવતથોરથણહરહરકઅકણ્ઠગ્ગહં ગોરિં

નમત દશાનનસરભસકરતુલિતવલચ્છૈલભયવિહ્વલામ્ ।
વેપમાનસ્થૂલસ્તનભરહરકૃતકણ્ઠગ્રહાં ગૌરીમ્ ॥
ઇતિ છાયા ।
એવમેતાં વર્ણવિન્યાસવક્રતાં વ્યાખ્યાય તામેવોપસંહરતિ---
વર્ણચ્છાયાનુસારેણ ગુણમાર્ગાનુવર્તિની ।
વૃત્તિવૈચિત્ર્યયુક્તેતિ સૈવ પ્રોક્તા ચિરન્તનૈઃ

વર્ણાનામક્ષરાણાં યા છાયા કાન્તિઃ શ્રવ્યતાદિગુણસંપત્તયા હેતુભૂતયા યદનુસરણમનુસારઃ પ્રાપ્યસ્વરૂપાનુપ્રવેશસ્તેન ।
ગુણમાર્ગાંશ્ચ સુકુમારપ્રભૃતીનનુવર્તતે યા સા તથોક્તા ।
તત્ર ગુણાનામાન્તરમ્યાત્ પ્રથમમુપન્યસનમ્, ગુણદ્વારેણૈવ માર્ગાનુસરણોપપત્તેઃ ।
તદયમત્રાર્થઃ---યદ્યષા વર્ણવિન્યાસવક્રતા વ્યઞ્જનચ્છાયાનુસારેણૈવ, તથાપિ પ્રતિનિયતગુણવિશિષ્ટાનાં માર્ગાણાં ગુણાનુવર્તનદ્વારેણ યથા સ્વરૂપાનુપ્રવેશં વિદધાતિ તથા વિધાતવ્યેતિ ।
તત એવ ચ તસ્યાસ્તન્નિબન્ધનાઃ પ્રવિતતાઃ પ્રકારાઃ સમુલ્લસન્તિ ।
ચિરન્તનૈઃ પુનઃ સૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ વૃત્તિવૈચિત્ર્યયુક્તેતિ પ્રોક્તા ।
વૃત્તીનામુપનાગરિકાદીનાં યદ્ વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવઃ સ્વનિષ્ઠસંખ્યાભેદભિન્નત્વં તેન યુક્તા સમન્વિતેતિ ચિરન્તનૈઃ પૂર્વસૂરિભિરભિહિતા ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યદસ્યાઃ સકલાગુણ સ્વરૂપાનુસરણસમન્વયેન સુકુમારાદિમાર્ગાનુવર્તનાયત્તવૃત્તેઃ પારતન્ત્ર્યમપરિગણિતપ્રકારત્વં ચૈતદુભયમપ્યવશ્યંભાવિ તસ્માદપારતન્ત્ર્યં પરિમિતપ્રકારત્વં ચેતિ નાતિચતુરસ્ત્રમ્ ।
નનુ ચ પ્રથમમેકો દ્વાવિત્યાદિના પ્રકારેણ પરિમિતાન્ પ્રકારાન્ સ્વતન્ત્રત્વં ચ સ્વયમેવ વ્યાખ્યાય કિમેતદુક્તમિતિ ચેન્નૈષ દોષઃ, યસ્માલ્લક્ષણકારૈર્યસ્ય કસ્યાચિત્પદાર્થસ્ય સમુદાયપરાયત્તવૃત્તેઃ પરવ્યુત્પત્તયે પ્રથમમપોદ્ધારબુદ્ધ્યા સ્વતન્ત્રતયા સ્વરૂપમુલ્લિખ્યતે, તતઃ સમુદાયાન્તર્ભાવો ભવિષ્યતીત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
યેયં વર્ણવિન્યાસવક્રતા નામ વાચકાલઙ્કૃતિઃ સ્થાનનિયમાભાવાત્ સકલવાક્યવિષયત્વેન સમામ્નાત્, સૈવ પ્રકારાન્તરવિશિષ્ટા નિયતસ્થાનતયોપનિબધ્યમાના કિમપિ વૈચિત્ર્યાન્તરમાબધ્નાતીત્યાહ---
સમાનવર્ણમન્યાર્થં પ્રસાદિ શ્રુતિપેશલમ્ ।
ઔચિત્યયુક્તમાદ્યાદિનિયતસ્થાનશોભિ યત્

યમકં નામ કો ઽપ્યસ્યાઃ પ્રકારઃ પરિદૃશ્યતે ।
સ તુ શોભાન્તરાભાવાદિહ નાતિપ્રતન્યતે

કો ઽપ્યસ્યાઃ પ્રકારઃ પરિદૃશ્યતે, અસ્યાઃ પૂર્વોક્તાયાઃ, કો ઽપ્યપૂર્વઃ પ્રભેદો વિભાવ્યતે ।
કો ઽસાવિત્યાહ---યમકં નામ ।
યમકમિતિ યસ્ય પ્રસિદ્ધિઃ ।
તચ્ચ કીદૃશમ્---સમાનવર્ણમ્ ।
સમાનાઃ સરૂપાઃ સદૃશશ્રુતયો વર્ણા યસ્મિન્ તત્તથોક્તમ્ ।
એવમેકસ્ય દ્વયોર્બહૂનાં સદૃશશ્રુતીનાં વ્યવહિતમવ્યવહિતં વા યદુપનિબન્ધનં તદેવ યમકમિત્યુચ્યતે ।
તદેવમેકરૂપે સંસ્થાનદ્વયે સત્યપિ---અન્યાર્થં ભિન્નાભિધેયમ્ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશમ્---પ્રસાદિ પ્રસાદગુણયુક્તં ઝગિતિ વાક્યાર્થસમર્પકમ્, અકદર્થનાબોધ્યમિતિ યાવત્ ।
શ્રુતિપેશલમિત્યતદેવ વિશિષ્યતે---શ્રુતિઃ શ્રવણેન્દ્રિયં તત્ર પેશલં રઞ્જકમ્, અકઠોરશબ્દવિરચિતમ્ ।
કીદૃશમ્---ઔચિત્યયુક્તમ્ ।
ઔચિત્યં વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ સ્વભાવોત્કર્ષસ્તેન સંયુક્તં સમન્વિતમ્ ।
યત્ર યમકોપનિબન્ધનવ્યસનિત્વેનાપ્યૌચિત્યમપરિમ્લાનમિત્યર્થઃ ।
તદેવ વિશેષણાન્તરેણ વિશિનષ્ટિ---આદ્યાદિનિયતસ્થાનશોભિ યત્ ।
આદિરાદિર્યેષાં તે તથોક્તાઃ પ્રથમમધ્યાન્તાસ્તાન્યેવ નિયતાનિ સ્થાનાનિ વિશિષ્ટાઃ સંનિવેશાસ્તૈઃ શોભતે ભ્રાજતે યત્તથોક્તમ્ ।
અત્રાદ્યાદયઃ સંબન્ધિશબ્દાઃ પાદાદિ ભિર્વિશેષણીયાઃ ।
સ તુ પ્રકારઃ પ્રોક્તલક્ષણસંપદુપેતો ઽપિ ભવન્ ઇહ નાતિપ્રતન્યતે ગ્રન્થે ઽસ્મિન્નાતિવિસ્તાર્યતે ।
કુતઃ---શોભાન્તરાભાવાત્ ।
સ્થાનનિયમવ્યતિરિક્તસ્યાન્યસ્ય શોભાન્તરસ્ય છાયાન્તરસ્યાસંભવાદિત્યર્થઃ ।
અસ્ય ચ વર્ણવિન્યાસવૈચિત્ર્યવ્યતિરેકેણાન્યત્કિઞ્ચિદપિ જીવિતાન્તરં ન પરિદૃશ્યતે ।
તેનાનન્તરોક્તાલઙ્કૃતિપ્રકારતૈવ યુક્તા ।
ઉદાહરણાન્યત્રશિશુપાલવધે ચતુર્થે સર્ગે સમર્પકાણિ કાનિચિદેવ યમકાનિ, રઘુવંશે વા વસન્તવર્ણને ।
એવં પદાવયવાનાં વર્ણાનાં વિન્યાસવક્રભાવે વિચારિતે વર્ણસમુદાયાત્મકસ્ય પદસ્ય ચ વક્રભાવવિચારઃ પ્રાપ્તાવસરઃ ।
તત્ર પદપૂર્વાર્ધસ્ય તાવદ્વક્રતાપ્રાકારાઃ કિયન્તઃ સંભવન્તીતિ પ્રક્રમતે---
યત્ર રૂઢેરસંભાવ્યધર્માધ્યારોપગર્ભતા ।
સદ્ધર્માતિશયારોપગર્ભત્વં વા પ્રતીયતે

લોકોત્તરતિરસ્કારશ્લાધ્યોત્કર્ષાભિધિત્સયા ।
વાચ્યસ્ય સોચ્યતે કાપિ રૂઢિવૈચિત્ર્યવક્રતા

યત્ર રૂઢેરસંભાવ્યધર્માધ્યારોપગર્ભતા પ્રતીયતે ।
શબ્દસ્ય નિયતવૃત્તિતા નામ ધર્મો રૂઢિરુચ્યતે, રોહણં રૂઢિરિતિ કૃત્વા ।
સા ચ દ્વિપ્રકારા સંભવતિ--નિયતસામાન્યવૃત્તિતા નિયતવિશેષવૃત્તિતા ચ ।
તેન રૂઢિશબ્દેનાત્ર રૂઢિપ્રધાનઃ શબ્દો ઽભિધીયતે, ધર્મધર્મિણોરભેદોપચારદર્શનાત્ ।
યત્ર યસ્મિન્ વિષયે રૂઢિશબ્દસ્ય અસંભાવ્યઃ સંભાવયિતુમશક્યો યો ધર્મઃ કશ્ચિત્પરિસ્પન્દસ્તસ્યાધ્યારોપઃ સમર્પણં ગર્ભો ઽભિપ્રાયો યસ્ય સ તથોક્તસ્તસ્ય ભાવસ્તત્તા સા પ્રતીયતે પ્રતિપાદ્યતે ।
યત્રેતિ સંબન્ધઃ ।
સદ્ધર્માતિશયારોપગર્ભત્વં વા ।
સંશ્ચાસૌ ધર્મશ્ચ સદ્ધર્મઃ વિદ્યમાનઃ પદાર્થસ્ય પરિસ્પન્દસ્તસ્મિન્ યસ્ય કસ્યચિદપૂર્વસ્યાતિશયસ્યાદ્ભુતરૂપસ્ય મહિમ્ન આરોપઃ સમર્પણં ગર્ભો ઽપ્રાયો યસ્ય સ તથોક્તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
તચ્ચ વા યસ્મિન્ પ્રતીયતે ।
કેન હેતુના---લોકોક્તરતિરસ્કારશ્લાધ્યોત્કર્ષાભિધિત્સયા ।
લોકોત્તરઃ સર્વાતિશાયી યસ્તિરસ્કારઃ ખલીકરણં શ્લાધ્યશ્ચ સ્પૃહણીયો ય ઉત્કર્ષઃ સાતિશયત્વં તયોરભિધિત્સા અભિધાતુમિચ્છા વક્તુકામતા તયા ।
કસ્ય વાચ્યસ્ય ।
રૂઢિશબ્દસ્ય વાચ્યો યો ઽભિધેયોર્ઽથસ્તસ્ય ।
સોચ્યતે કથ્યતે કાપ્યલૌકિકી રૂઢિવૈચિત્ર્યવક્રતા ।
રૂઢિશબ્દસ્યૈવંવિધેન વૈચિત્ર્યેણવિચિત્રભાવેન વક્રતા વક્રભાવઃ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યત્સામાન્યવિચિત્રસંસ્પર્શિનાં શબ્દાનામનુમાનવન્નિયતવિશેષાલિઙ્ગનં યદ્યપિ સ્વભાવાદેવ ન કિઞ્ચિદપિ સંભવતિ, તથાપ્યનયા યુક્ત્યા કવિવિવક્ષિતનિયતવિશેષનિષ્ઠતાં નીયમાનાઃ કામપિ ચમત્કારકારિતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
યથા
તાલા જાઅન્તિ ગુણા જાલાતે સહિઅએહિ ઘેપ્પન્તિ ।
રૈકિરણાણુગ્ગહિઆઇં હાએન્તિ કમલાઇં કમલાઇં

તદા જાયન્તે ગુણા યદા તે સહૃદયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥
ઇતિ છાયા ।
પ્રતીયતે ઇતિ ક્રિયાપદવૈચિત્ર્યસ્યાયમભિપ્રાયો યદેવંવિધે વિષયે શબ્દાનાં વાચકત્વેન ન વ્યાપારઃ, અપિ તુ વસ્ત્વન્તરવત્પ્રતીતિકારિત્વમાત્રેણેતિ યુક્તિયુક્તમપ્યેતદિહ નાતિપ્રતન્યતે ।
યસ્યાદ્ ધ્વનિકારેણ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવો ઽત્ર સુતરાં સમર્થિતસ્તત્ કિં પૌનરુક્ત્યેન ।
સા ચ રૂઢિવૈચિત્ર્યવક્રતા મુક્યતયા દ્વિપ્રકારા સંભવતિ---યત્ર રૂઢિવાચ્યોર્ઽથઃ સ્વયમેવ આત્મન્યુત્કર્ષં નિકર્ષં વા સમારોપયિતુકામઃ કવિનોપનિબધ્યતે, તસ્યાન્યો વા કશ્ચિદ્વક્તેતિ ।
યથા
સ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતો વેલ્લદ્વલાકા ઘના વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદસુહૃદામાનન્દકેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોરહૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હહા હા દેવિ ધીરા ભવ

અત્ર "રામઽ-શબ્દેન "દૃઢં કઠોરહૃદયઃઽ "સર્વં સહેઽ ઇતિ યદુભાભ્યાં પ્રતિપાદયિતું ન પાર્યતે, તદેવંવિધવિવિધોદ્દીપનવિભાવવિભવસહનસામર્થ્યકારણં દુઃસહજનકરાજપુત્રીવિરહ વ્યથાવિસંષ્ઠુલે ઽપિ સમયે નિરપત્રપપ્રાણપરિરક્ષાવૈચક્ષણ્યલક્ષણં સંજ્ઞાપદનિબન્ધનં કિમપ્યસંભાવ્યમસાધારણં ક્રૌર્યં પ્રતીયતે ।
વૈદેહીત્યનેન જલધરસમયસુન્દરપદાર્થસંદર્શનાસહત્વસમર્પકં સહજસૌકુમાર્યસુલભં કિમપિ કાતરત્વં તસ્યાઃ સમર્થ્યતે ।
એતદેવ ।
ચ પૂર્વસ્માદ્વિશેષાભિધાયિનઃ "તુઽ-શબ્દસ્ય જીવિતમ્ ।
વિદ્યમાનધર્માતિશયાધ્યારોપગર્ભત્વં યથા
તતઃ પ્રહસ્યાહ પુનઃ પુરન્દરં વ્યપેતભીર્ભૂમિપુરન્દરાત્મજઃ ।
ગૃહાણ શસ્ત્રં યદિ સર્ગ એષ તે ન ખલ્વનિર્જિત્ય રઘું કૃતી ભવાન્

"રઘુઽ-શબ્દેનાત્ર સર્વત્રાપ્રતિહતપ્રભાવસ્યાપિ સુરપતેસ્તથાવિધાધ્યવસાયવ્યઘાતસામર્થ્યનિબન્ધનઃ કો ઽપિ સ્વપૌરુષાતિશયઃ પ્રતીયતે ।
પ્રહસ્યેત્યનેનૈતદેવોપબૃંહિતમ્ ।
અન્યો વક્તા યત્ર તત્રોદાહરણં યથા
આજ્ઞા શક્રશિખામણિપ્રણયિની શાસ્ત્રાણિ ચક્ષુર્નવં ભક્તિર્ભૂતપતૌ પિનાકિનિ પદં લઙ્કેતિ દિવ્યા પુરી ।
સંભૂતિર્દ્રુહિણાન્વયે ચ તદહો નેદૃગ્વરો લભ્યતે સ્યાચ્ચેદેષ ન રાવણઃ ક્વ નુ પુનઃ સર્વત્ર સર્વે ગુણાઃ

"રાવણઽ-શબ્દેનાત્ર સકલલોકપ્રસિદ્ધદશાનનદુર્વિલાસવ્યતિરિક્તમભિજનવિવેકસદાચારપ્રભાવસંભોગસુખસમૃદ્ધિલક્ષણાયાઃ સમસ્તવરગુણસામગ્રીસંપદસ્તિરસ્કારકારણં કિમપ્યનુપાદેયતાનિમિત્તભૂતમૌપહત્યં પ્રતીયતે ।
અત્રૈવ વિધ્યમાનગુણાતિશયાવ્યારોપગર્ભત્વં યથા--- રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરામ્

અત્ર "રામઽ-શબ્દેન સકલત્રિભુવનાતિશાયી રાવણાનુચરવિસ્મયાસ્પદં શૌર્યાતિશયઃ પ્રતીયતે ।
એષા ચ રૂઢિવૈચિત્ર્યવક્રતા પ્રતીયમાનધર્મબાહુલ્યાદ્ બહુપ્રકારા ભિદ્યતે ।
તચ્ચ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
યથા
ગુર્વર્થમર્થો શ્રુતપારદૃશ્વા રઘોઃ સકાશાદનવાપ્તકામઃ ।
ગતો વદાન્યાન્તરમિત્યયં મે મા ભૂત્પરીવાદનવાવતારઃ

"રઘુઽ-શબ્દેનાત્ર ત્રિભુવનાતિશાય્યૌદા ર્યાતિરેકઃ પ્રતીયતે ।
એતસ્યાં વક્રતાયામયમેવ પરમાર્થો યત્ સામાન્યમાત્રનિષ્ઠતામપાકૃત્ય કવિવિવક્ષિતવિશેષપ્રતિપાદનસામર્થ્યલક્ષણઃ શોભાતિશયઃ સમુલ્લાસ્યતે ।
સંજ્ઞાશબ્દાનાં નિયતાર્થનિષ્ઠત્વાત્ સામાન્યવિશેષભાવો ન કશ્ચિત્ સંભવતીતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
યસ્માત્તેષામપ્યવસ્થાસહસ્ત્રસાધારણવૃત્તેર્વાચ્યસ્ય નિયતદશાવિશેષવૃત્તિનિષ્ઠતા સત્કવિવિવક્ષિતા સંભવત્યેવ, સ્વરશ્રુતિન્યાયેન લગ્નાંશુકન્યાયેન ચેતિ ।
એવં રૂઢિવક્રતાં વિવેચ્ય ક્રમપ્રાપ્તસમન્વયાં પર્યાયવક્રતાં વિવિનક્તિ---
અભિધેયાન્તરતમસ્તસ્યાતિશયપોષકઃ ।
રમ્યચ્છાયાન્તરસ્પર્શાત્તદલઙ્કર્તુમીશ્વરઃ

સ્વયં વિશેષણેનાપિ સ્વચ્છાયોત્કર્ષપેશલઃ ।
અસંભાવ્યાર્થપાત્રત્વગર્ભં યશ્ચાભિધીયતે

અલઙ્કારોપસંસ્કારમનોહારિનિબન્ધનઃ ।
પર્યાયસ્તેન વૈચિત્ર્યં પરા પર્યાયવક્રતા

પૂર્વોક્તવિશેષણવિશિષ્ટઃ કાવ્યવિષયે પર્યાયસ્તેન હેતુના યદ્વૈચિત્ર્યં યો વિચિત્રભાવો વિચ્છિત્તિવિશેષઃ સા પરા પ્રકૃષ્ટા કાચિદેવ પર્યાયવક્રતેત્યુચ્યતે ।
પર્યાયપ્રધાનઃ શબ્દઃ પર્યાયો ઽભિધીયતે ।
તસ્ય ચૈતદેવ પર્યાયપ્રાધાન્યં યત્ સ કદાચિદ્વિવક્ષિતે વસ્તુનિ વાચકતયા પ્રવર્તતે, કદાચિદ્વાચકાન્તરમિતિ ।
તેન પૂર્વોક્તયા નીત્યા બહુપ્રકારઃ પર્યાયો ઽભિહિતઃ, તત્ કિયન્તસ્તસ્ય પ્રકારાઃ સન્તીત્યાહ---અબિધેયાન્તરતમઃ ।
અબિધેયં વાચ્યં વસ્તુ તસ્યાન્તરતમઃ પ્રત્યાસન્નતમઃ ।
યસ્માત્ પર્યાયશબ્દત્વે સત્યપ્યન્તરઙ્ગત્વાત્ સ યથા વિવક્ષિતં વસ્તુ વ્યનક્તિ તથા નાન્યઃ કશ્ચિદિતિ ।
યથા
નાભિયોક્તુમ્ અનૃતં ત્વમિષ્યસે કસ્તપસ્વિવિશિખેષુ ચાદરઃ ।
સન્તિ ભૂભૃતિ હિ નઃ શરાઃ પરે યે પાક્રમવસૂનિ વજ્રિણઃ

અત્ર મહેન્દ્રવાચકેષ્વસંખ્યેષુ સંભવત્સુ પર્યાયશબ્દેષુ "વજ્રિણઃઽ ઇતિ પ્રયુક્તઃ પર્યાયવક્રતાં પુષ્ણાતિ ।
યસ્માત્ સતસંનિહિતવજ્રસ્યાપિ સુરપતેર્યે પરાક્રમવસૂનિ વિક્રમધનાનીતિ સાયકાનાં લોકોત્તરત્વપ્રતીતિઃ ।
"તપસ્વિઽ-શબ્દો ઽપ્યતિતરાં રમણીયઃ ।
યસ્માત્ સુભટસાયકાનામાદરો બહુમાનઃ કદાચિદુપપદ્યતે, તાપસમાર્ગણેષુ પુનરકિઞ્ચિત્કરેષુ કઃ સંરમ્ભ ઇતિ ।
યથા વા
કસ્તવં જ્ઞાસ્યસિ માં સ્મર સ્મરસિ માં દિષ્ટ્યા કિમભ્યાગતસ્ત્વામુન્માદયિતું કથં નનુ બલાત્ કિં તે બલં પશ્ય તત્ ।
પસ્યામીત્યભિધાય પાવકમુચા યે લોચનેનૈવ તં કાન્તાકણ્ઠનિષક્તબાહુમદહત્તસ્મૈ નમઃ શૂલિને

અત્ર પરમેશ્વરે પર્યાયસહસ્ત્રેષ્વપિ સંભવત્સુ "શૂલિનેઽ ઇતિ યત્પ્રયુક્તં તત્રાયમભિપ્રાયો યત્તસ્મૈ ભગવતે નમસ્કારવ્યતિરેકેણ કિમન્યદભિધીયતે ।
યત્તથાવિધોત્સેકપરિત્યક્તવિનયવૃત્તેઃ સ્મરસ્ય કુપિતેનાપિ તદભિમતાવલોકવ્યતિરેકેણ તેન સતતસંનિહિતશૂલેનાપિ કોપસમુચિતમાયુધગ્રહણં નાચરિતમ્ ।
લોચનપાતમાત્રેણૈવ કોપકાર્યકરણાદ્ભગવતઃ પ્રભાવાતિશયઃ પરિપોષિતઃ ।
અતએવ તસ્મૈ નમો ઽસ્ત્વિતિ યુક્તિયુક્તતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અયમપરઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાહેતુઃ પર્યાયઃ---યસ્તસ્યાતિશયપોષકઃ ।
તસ્યાભિધેયસ્યાર્થસ્યાતિશયમુત્કર્ષ પુષ્ણાતિ યઃ સ તથોક્તઃ ।
યસ્માત્ સહજસૌકુમાર્યસુભગો ઽપિ પદાર્થસ્તેન પરિપોષિતાતિશયઃ સુતરાં સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા
સંબન્ધી રઘુભૂભુજાં મનસિજવ્યાપારદીક્ષાગુરુર્ ગૌરાઙ્ગીવદનોપમાપરિચિતસ્તારાવધૂવલ્લભઃ ।
સદ્યોમાર્જિતદાક્ષિણાત્યતરુણીદન્તાવદાતદ્યુતિ- શ્ચન્દ્રઃ સુન્દરિ દૃશ્યતામયમસૌ ચણ્ડી શચૂડામણિઃ

અત્ર પર્યાયાઃ સહજસૌન્દર્યસંપદુપેતસ્યાપિ ચન્દ્રમસઃ સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારણં કમપ્યતિશયમૂલ્લાસયન્તઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાં પૂષ્ણન્તિ ।
તથા ચ રામેણ રાવણં નિહત્ય પુષ્પકેન ગચ્છતા સીતાયાઃ સવિસ્ત્રમ્ભં સ્વૈરકથાસ્વેતદભિધીયતે યચ્ચન્દ્રઃ સુન્દરિ દૃશ્યતામિતિ, રામણીયકમનોહારિણિ સકલલોકલોચનોત્સવશ્ચન્દ્રમા વિચાર્યતામિતિ ।
યસ્માત્તથાવિધાનામેવ તાદૃશઃ સમુચિતો વિચારગોચરઃ ।
સંબન્ધી રઘુભૂભુજામિત્યનેન ચાસ્માકં નાપૂર્વો બન્ધુરયમિત્યવલોકનેન સંમાન્યતામિતિ પ્રકારાન્તરેણાપિ તદ્વિષયો બહુમાનઃ પ્રતીયતે ।
શિષ્ટાશ્ચ તદતિશયાધાનપ્રવણત્વમેવાત્મનઃપ્રથયન્તિ ।
તત એવ ચ પ્રસ્તુતમર્થં પ્રતિ પ્રત્યેકં પૃથક્ત્વેનોત્કર્ષપ્રકટનાત્પર્યાયાણાં બહૂનામપ્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
તૃતીયે પાદે વિશેષણવક્રતા વિદ્યતે, ન પર્યાયવક્રત્વમ્ ।
અયમપરઃ પર્યાયપ્રકારઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાનિબન્ધનઃ---યસ્તદલઙ્કર્ત્તુમીશ્વરઃ ।
તદભિધેયલક્ષણં વસ્તુ વિભૂષયિતું યઃ પ્રભવતીત્યર્થઃ ।
કસ્માત્---રમ્યચ્છાયાન્તરસ્પર્શાત્ ।
રમ્યં રમણીયં યચ્છાયાન્તરં વિચ્છિત્ત્યન્તરં શ્લિષ્ટત્વાદિ તસ્ય સ્પર્શાત્,શોભાન્તરપ્રતીતેરિત્યર્થઃ ।
કથમ્---સ્વયં વિશેષણેનાપિ ।
સ્વયમાત્મનૈવ, સ્વવિશેષણભૂતેન પદાન્તરેણ વા ।
તત્ર સ્વયં યથા
ઇત્થં જડે જગતિ કો નુ બૃહત્પ્રમાણ- કર્ણઃ કરી નનુ ભવેદ્ ધ્વનિતસ્ય પાત્રમ્ ।
ઇત્યાગતં ઝટિતિ યો ઽલિનમુન્મમાથ માતઙ્ગ એવ કિમતઃ પરમુચ્યતે ઽસૌ

અત્ર "માતઙ્ગઽ-શબ્દઃ પ્રસ્તુતે વારણમાત્રે પ્રવર્તતે ।
શ્લિષ્ટયા વૃત્ત્યા ચણ્ડાલલક્ષણસ્યાપ્રસ્તુતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતીતિમુત્પાદયન્ રૂપકાલઙ્કારચ્છાયાસંસ્પર્શાદ્ ગૌર્વાહીક ઇત્યનેન ન્યાયેન સાદૃશ્યનિબન્ધનસ્યોપચારસ્ય સંભવાત્ પ્રસ્તુતસ્ય વસ્તુનસ્તત્ત્વમધ્યારોપયન્ પર્યાયવક્રતાં પુષ્ણાતિ ।
યસ્માદેવંવિધે વિષયે પ્રસ્તુતસ્યાપ્રસ્તુતેન સંબન્ધોપનિબન્ધો રૂપકાલઙ્કારદ્વારેણ કદાચિદુપમામુખેન વા ।
યથા સ એવાયં સ ઇવાયમિતિ વા ।
એષ એવ ચ શબ્દશક્તિમૂલાનુરણનરૂપવ્યઙ્ગ્યસ્ય પદધ્વનેર્વિષયઃ, બહુષુ ચૈવંવિધેષુ સત્સુ વાક્યધ્વનેર્વા ।
યથા
કુસુમસમયયુગમુપસંહરન્નુત્ફુલ્લમલ્લિકાધવલાટ્ટહાસો વ્યજૃમ્ભત ગ્રીષ્માભિધાનો મહાકાલઃ

યથા
વૃત્તે ઽસ્મિન્ મહાપ્રલયેધરણીધારણાયાધુનાત્વં શેષઃ

ઇતિ
અત્ર યુગાદયઃ શબ્દાઃ પ્રસ્તુતાભિધાનપરત્વેન પ્રયુજ્યમાનાઃ સન્તો ઽપ્યપ્રસ્તુતવસ્તુપ્રતીતિકારિતયા કામપિ કાવ્યચ્છાયાં સમુન્મીલયન્તઃ પ્રતીયમાનાલઙ્કારવ્યપદેશભાજનં ભવન્તિ ॥
વિશેષણેન યથા
સુસ્નિગ્ધદુગ્ધધવલોરુદૃશં વિદગ્ધ- માલોક્ય યન્મધુરમુઘ્ધ વિલાસદિગ્ધમ્ ।
ભસ્મીચકાર મદનં નનુ કાષ્ઠમેવ તન્નુનમીશ ઇતિ વેત્તિ પુરન્ધ્રિલોકઃ

અત્ર કાષ્ઠમિતિ વિશેષણપદં વર્ણ્યમાનપદાર્થાપેક્ષયા મન્મથસ્ય નીરસતાં પ્રતિપાદયદ્ રમ્યચ્છાયાન્તરસ્પર્શિશ્લેષચ્છાયામનોજ્ઞવિન્યાસમપરમસ્મિન્ વસ્તુન્યપ્રસ્તુતે મદનાભિધાનપાદપલક્ષણે પ્રતીતિમુત્પાપયદ્ રૂપકાલઙ્કારચ્છાયાસંસ્પર્શાત્ કામપિ પર્યાયવક્રતામુન્મીલયતિ ।
અયમપરઃ પર્યાયપ્રકારઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ કારણમ્---યઃ સ્વચ્છાયોત્કર્ષપેશલઃ ।
સ્વસ્યાત્મનશ્છાયા કાન્તિર્યા સુકુમારતા તદુત્કર્ષેણ તદતિશયેન યઃ પેશલો હૃદયહારી ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યદ્યપિ વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ પ્રકારાન્તરોલ્લાસકત્વેન વ્યવસ્થિતિસ્તથાપિ પરિસ્પન્દસૌન્દર્યસંપદેવ સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા
ઇત્થમુત્કયતિ તાણ્ડવલીલા- પણ્ડિતાબ્ધિલહરીગુરુપાદૈઃ ।
ઉત્થિતં વિષમકાણ્ડકુટુમ્બ- સ્યાંશુભિઃ સ્મરવતીવિરહો મામ્

અત્રેન્દુપર્યાયો "વિષમકાણ્ડકુટુમ્બઽ-શબ્દઃ કવિનોપનિબદ્ધઃ ।
યસ્માન્મૃગાઙ્કોદયદ્વેષિણા વિરહવિધુરહૃદયેન કેનચિદેતદુચ્યતે ।
યદયમપ્રસિદ્ધો ઽપ્યપરિમ્લાનસમન્વયતયા પ્રસિદ્ધતમતામુપનીતસ્તેન પ્રથમતરોલ્લિખિતત્વેન ચ ચેતનચમત્કારકારિતામવગાહતે ।
એષ ચ સ્વચ્છાયોત્કર્ષપેશલઃસહજસૌન્દર્યસુ ભગત્વેન નૂતનોલ્લેખવિલક્ષણત્વેન ચ કવિભિઃ પર્યાયાન્તરપરિહારપૂર્વકમુપવર્ણ્યતે ।
યથા કૃષ્ણકુટિલકેશીતિ વક્તવ્યે યમુનાકલ્લોલવક્રાલકેતિ ।
યથા વા "ગૌરાઙ્ગીવદનોપમાપરિચિતઽ ઇત્યત્રવનિતાદિવાચકસહસ્ત્રસદ્ભાવે ઽપિ ગૌરાઙ્ગીત્યભિધાનમતીવરમણીયમ્ ।
અયમપરઃ પર્યાયપ્રકારઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાભિધાયી---અલંભાવ્યાર્થપાત્રત્વગર્ભં યશ્ચાબિધીયતે ।
વર્ણ્યમાનસ્ય સંભાવ્યઃ સંભાવયિતુમશક્યો યોર્ઽથઃ કશ્ચિત્પરિસ્પન્દસ્તત્ર પાત્રત્વં ભાજનત્વં ગર્ભો ઽભિપ્રાયો યત્રાભિધાને તત્તથાવિધં કૃત્વા યશ્ચાભિધીયતે ભણ્યતે ।
યથા
અલં મહીપાલ તવ શ્રમેણ પ્રયુક્તમપ્યસ્ત્રમિતો વૃથા સ્યાત્ ।
ન પાદપોન્મૂલનશક્તિ રંહઃ શિલોચ્ચયે મૂર્છતિ મારુતસ્ય

અત્ર મહીપાલેતિ રાજ્ઞઃ સકલપૃથ્વીપરિરક્ષણક્ષમપૌરુષસ્યાપિ તથાવિધપ્રયત્નપરિપાલનીયગુરુગોરૂપજીવમાત્રપરિત્રાણાસામર્થ્યં સ્વપ્ને ઽપ્યસંભાવનીયં યત્તત્પાત્રત્વગર્ભમામન્ત્રણમુપનિબદ્ધમ્ ।
યથા વા
ભૂતાનુકમ્પા તવ ચેદિયં ગૌ- રેકા ભવેત્ સ્વસ્તિમતી ત્વદન્તે ।
જીવન્ પુનઃ શસ્વદુપપ્લવેભ્યઃ પ્રજાઃ પ્રજાનાથ પિતેવ પાસિ

અત્ર યદિ પ્રાણિકરુણાકારણં નિજપ્રાણપરિત્યાગમાચરસિ તદપ્યયુક્તમ્ ।
યસ્માત્ત્વદન્તે સ્વસ્તિમતી ભવેદિયમેકૈવ ગૌરિતિ ત્રિતયમપ્યનાદરાસ્પદમ્ ।
જિવન્ પુનઃ શશ્વત્સદૈવોપપ્લવેભ્યો ઽનર્થેભ્યઃ પ્રજાઃ સકલભૂતધાત્રીવલયવર્તિનીઃ પ્રજાનાથ પાસિ રક્ષસિ ।
પિતેવેત્યનાદરાતિશયઃ પ્રથતે ।
તદેવં યદ્યપિ સુસ્પષ્ટસમન્વયો ઽયં વાક્યાર્થસ્તથાપિ તાત્પર્યાન્તરમત્ર પ્રતીયતે ।
યસ્માત્ સર્વસ્ય કસ્યાચિત્પ્રજાનાથત્વે સતિ સદૈવ તત્પરિરક્ષણસ્યાકરણમસંભાવ્યમ્ ।
તત્પાત્રત્વગર્ભમેવ તદભિહિતમ્ ।
યસ્માત્ પ્રત્યક્ષપ્રાણિમાત્રભક્ષ્મમાણગુરુહોમધેનુપ્રાણપરિરક્ષણાપેક્ષાનિરપેક્ષસ્ય સતો જીવતસ્તવાનેન ન્યાયેન કદાચિદપિ પ્રિજાપરિરક્ષણં મનાગપિ ન સંભાવ્યત ઇતિ પ્રમાણોપપન્નમ્ ।
તદિદમુક્તમ્
પ્રમાણવત્ત્વાદાયાતઃ પ્રવાહઃ કેન વાર્યતે

ઇતિ ।
અત્રાભિધાનપ્રતીતિગોચરીકૃતાનાં પદાર્થાનાં પરસ્પરપ્રતિયોગિત્વમુદાહરણપ્રત્યુદાહરણન્યાયેનાનુસંધેયમ્ ।
અયમપરઃ પર્યાયપ્રકારઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાં વિદધાતિ---અલઙ્કારોપસંસ્કારમનોહારિનિબન્ધનઃ ।
અત્ર "અલઙ્કારોપસંસ્કારઽ શબ્દે તૃતીયાસમાસઃ ષષ્ઠીસમાસશ્ચ કરણીયઃ ।
તેનાર્થદ્વયમભિહિતં ભવતિ ।
અલઙ્કારેણ રૂપકાદિનોપસંસ્કારઃ શોભાન્તરાધાનં યત્તેન મનોહારિ હૃદયરઞ્જકં નિબન્ધનમુપનિબન્ધો યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અલઙ્કારસ્યોત્પ્રેક્ષાદેરુપસંસ્કારઃ શોભાન્તરાધાનં ચેતિ વિગૃહ્ય ।
તત્ર તૃતીયાસમાસપક્ષોદાહરણં યથા
યો લીલાતાલવૃન્તો રહસિ નિરુપધિર્યશ્ચ કિલીપ્રદીપઃ કોપક્રીડાસુ યો ઽસ્ત્રં દશનકૃતરુજો યો ઽધરસ્યૈકસેકઃ ।
આકલ્પે દર્પણ યઃ શ્રમશયનવિધો યશ્ચ ગણ્ડોપધાનં દેવ્યાઃ સ વ્યાપદં વો હરતુ હરજટાકન્દલીપુષ્પમિન્દુઃ

અત્ર તાલવૃન્તાદિકાર્યસામાન્યાદભેદોપચારનિબન્ધનો રૂપકાલઙ્કારવિન્યાસઃ સર્વેષામેવ પર્યાયાણાં શોભાતિશયકારિત્વેનોપનિબદ્ધઃ ।
ષષ્ઠીસમાસપક્ષોદાહરણં યથા
દેવિ ત્વન્મુખપઙ્કજેન શશિનઃ શોભાતિરસ્કારિણા ।
પશ્યાબ્જાનિ વિનિર્જિતાનિ સહસા ગચ્છન્તિ વિચ્છાયતામ્

અત્ર સ્વરસસંપ્રવૃત્તસાયંસમયસમુચિતા સરોરુહાણાં વિચ્છાયતાપ્રતિપત્તિર્નાયકેન નાગરકતયા વલ્લભોપલાલનાપ્રવૃત્તેન તન્નિદર્શનોપક્રમરમણીયત્વમુખેન નિર્જિતાનીવેતિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાલઙ્કારકારિત્વેન પ્રતિપાદ્યતે ।
એતદેવ ચ યુક્તિયુક્તમ્ ।
યસ્માત્સર્વસ્ય કસ્યચિત્પઙ્કજસ્ય શશાઙ્કશોભાતિરસ્કારકારિતા પ્રતિપદ્યતે ।
ત્વન્મુખપઙ્કજેન પુનઃ શશિનઃ શોભાતિરસ્કારિણા ન્યાયતો નિર્જિતાનિ સન્તિ વિચ્છાયતાં ગચ્છન્તીવેતિ પ્રતીયમાનસ્યોત્પ્રેક્ષાલક્ષણસ્યાલઙ્કારસ્ય શોભાતિશયઃ સમુલ્લાસ્યતે ।
એવં પર્યાયવક્રતાં વિચાર્ય ક્રમસમુચિતાવસરામુપચારવક્રતાં વિચારયતિ---
યત્ર દૂરાન્તરે ઽન્યસ્માત્સામાન્યમુપચર્યતે ।
લેશેનાપિ ભવત્ કાઞ્ચિદ્વક્તુમુદ્રિક્તવૃત્તિતામ્

યન્મૂલા સરસોલ્લેખા રૂપકાદિરલઙ્કૃતિઃ ।
ઉપચારપ્રધાનાસૌ વક્રતા કાચિદુચ્યતે

અસૌ કાચિદપૂર્વા વક્રતોચ્યતે વક્રભાવો ઽભિધીયતે ।
કીદૃશી---ઉપચારપ્રધાના ।
ઉપચરણમુપચારઃ સ એવ પ્રધાનં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
કિંસ્વરૂપા---યત્ર યસ્યામન્યસ્માત્પદાર્થાન્તરાત્ પ્રસ્તુતત્વાદ્વર્ણ્યમાને વસ્તુનિ સામાન્યમુપચર્યતે સાધારણો ધર્મઃ કશ્ચિદ્વક્તુમભિપ્રેતઃ સમારોપ્યતે ।
કસ્મિન્ વર્ણ્યમાને વસ્તુનિ---દૂરાન્તરે ।
દૂરમનલ્પમન્તરં વ્યવધાનં યસ્ય તત્તથોક્તં તસ્મિન્ ।
નનુ ચ વ્યવધાનમમૂર્તત્વાદ્વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો દેશવિહિતં તાવન્ન સંભવતિ ।
કાલવિહિતમપિ નાસ્ત્યેવ, તસ્ય ક્રિયાવિષયત્વાત્ ।
ક્રિયાસ્વરૂપં કારકસ્વરૂપં ચેત્યુભયાત્મકં યદ્યપિ વર્ણ્યમાનં વસ્તુ, તથાપિ દેશકાલવ્યવધાનેનાત્ર ન ભવિતવ્યમ્ ।
યસ્માત્પદાર્થાનામનુમાનવત્ સામાન્યમાત્રમેવ શબ્દૈર્વિષયીકર્તું પાર્યતે, ન વિશેષઃ ।
તત્કથં દૂરાન્તરત્વમુપપદ્યતે ? સત્યમેતત્, કિન્તુ "દૂરાન્તરઽ-શબ્દો મુખ્યતયા દેશકાલવિષયે વિપ્રકર્ષે પ્રત્યાસત્તિવિરહે વર્તમાનો ઽપ્યુપચારાત્ સ્વભાવવિપ્રકર્ષે વર્તતે ।
સો ઽયં સ્વભાવવિપ્રકર્ષો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણઃ પદાર્થાનામ્ ।
યથા મૂર્તિમત્ત્વમમૂર્તત્વાપેક્ષયા, દ્રવત્વં ચ ઘનત્વાપેક્ષયા, ચેતનત્વમચેતનત્વાપેક્ષયેતિ ।
કીદૃક્ તત્સામાન્યમ્---લેશેનાપિ ભવત્ ।
મનાઙ્માત્રેણાપિ સત્ ।
કિમર્થમ્ ---કાઞ્ચિદપૂર્વામુદ્રિક્તવૃત્તિતાં વક્તું સાતિશયપરિસ્પન્દતામભિધાતુમ્ ।
યથા
સ્નિગ્ધશ્યામલકાન્તિલિપ્તવિયતઃ

અત્ર યથા બુદ્ધિપૂર્વકારિણઃ કેચિચ્ચેતનવર્ણચ્છાયાતિશયોત્પાદનેચ્છયા કેનચિદ્વિદ્યમાનલેપનશક્તિના મૂર્તેન નીલાદિના રઞ્જનદ્રવ્યવિશેષેણ કિઞ્ચિદેવ લેપનીયં મૂર્તિમદ્વસ્તુ વસ્ત્રપ્રાયં લિમ્પન્તિ, તદ્વદેવ તત્કારિત્વસામાન્યં મનાઙ્માત્રેણાપિ વિદ્યમાનં કામપ્યુદ્રિક્તવૃત્તિતામભિધાતુમુપચારાત્ સ્નિગ્ધશ્યામલયા કાન્ત્યા લિપ્તં વિયદ્ દ્યૌરિત્યુપનિબદ્ધમ્ ।
"સ્નિગ્ધઽ-શબ્દો ઽપ્યુપચારવક્ર એવ ।
યથા મૂર્તં વસ્તુ સ્પર્શસંવેદ્યં સ્નેહ નગુણયોગાત્ સ્નિગ્ધમિત્યુચ્યતે, તથૈવ કાન્તિરમૂર્તાપ્યુપચારાત્ સ્નિગ્ધેત્યુક્તા ।
યથા વા
ગચ્છન્તીનાં રમણવસતિં યોષિતાં તત્ર નક્તં રુદ્ધાલોકે નરપતિપથે સૂચિભેદ્યૈસ્તમોભિઃ ।
સૌદામિન્યા કનકનિકષસ્નિગ્ધયા દર્શયોર્વોં તોયોત્સર્ગસ્તનિતમુખરો માસ્મ ભૂર્વિક્લવાસતાઃ

અત્રામૂર્તાનામપિ તમસામતિબાહુલ્યાદ્ ઘનત્વાન્મૂર્તસમુચિતં સૂચિભેદ્યત્વમુપચરિતમ્ ।
યથા વા
ગઅણં ચ મત્તમેહં ધારાલુલિઅજ્જુણાઇં અ વણાઇં ।
ણિરહઙ્કારમિઅઙ્કા હરન્તિ ણીલાઓ અ ણિસાઓ

ગગનં ચ મત્તમેઘં ધારાલુલિતાર્જુનાનિ ચ વનાનિ ।
નિરહઙ્કારમૃગાઙ્કા હરન્તિ નીલાશ્ચ નિશાઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર મત્તત્વં નિરહઙ્કારત્વં ચ ચેતનધર્મસામાન્યમુપચરિતમ્ ।
સો ઽયમુપચારવક્રતાપ્રકારઃ સત્કવિપ્રવાહે સહસ્ત્રશઃ સંભવતીતિ સહૃદયૈઃ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયઃ અતએવ ચ પ્રત્યાસન્નાન્તરે ઽસ્મિન્નુપચારે ન વક્રતાવ્યવહારઃ, યથા ગૌર્વાહીક ઇતિ ।
ઇદમપરમુપચારવક્રતાયાઃ સ્વરૂપમ્---યન્મૂલા સરસોલ્લેખા રૂપકાદિરલઙ્કૃતિઃ ।
યા મૂલં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
રૂપકમાદિર્યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
કા સા---અલઙ્કૃતિરલઙ્કરણં રૂપકપ્રભૃતિરલઙ્કારવિચ્છિત્તિરિત્યર્થઃ ।
કીદૃશી---સરસોલ્લેખા ।
સરસઃ સાસ્વાદઃ સચમત્કૃતિરુલ્લેખઃ સમુન્મેષોયસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
સમાનાધિકરણયોરત્ર હેતુહેતુમદ્ભાવઃ, યથા
અતિગુરવો રાજમાષા ન ભક્ષ્યા ઇતિ

યન્મૂલા સતી રૂપકાદિરલઙ્કૃતિઃ સરસોલ્લેખા ।
તેન રૂપકાદેરલઙ્કરણકલાપસ્ય સકલસ્યૈવોપચારવક્રતા જીવિતમિત્યર્થઃ ।
નનુ ચ પૂર્વસ્માદુપચારવક્રતાપ્રકારાદેતસ્ય કો ભેદઃ ? પૂર્વસ્મિન્ સ્વભાવવિપ્રકર્ષાત્ સામાન્યેન મનાઙ્માત્રમેવ સામ્યં સમાશ્રિત્ય સાતિશયત્વં પ્રતિપાદયિતું તદ્ધર્મમાત્રાધ્યારોપઃ પ્રવર્તતે, એતસ્મિન્ પુનરદૂરવિપ્રકૃષ્ટસાદૃશ્યસમુદ્ભવપ્રત્યાસત્તિસમુચિતત્વાદભેદોપચારનિબન્ધનં તત્ત્વમેવાધ્યારોપ્યતે ।
યથા
સત્સ્વે કાલશ્રવણોત્પલેષુ સેનાવનાલીવિષપલ્લવેષુ ।
ગામ્ભીર્યપાતાલફણીશ્વરેષુ સઙ્ગેષુ કો વા ભવતાં મુરારિઃ

અત્ર કાલશ્રવણોત્પલાદિસાદૃશ્યજનિતપ્રત્યાસત્તિવિહતમભેદોપચારનિબન્ધનં તત્ત્વમારોપિતમ્ ।
"આદિઽ-ગ્રહણાદપ્રસ્તુતપ્રશસાપ્રકારસ્ય કસ્યચિદન્યાપદેશલક્ષણસ્યોપચારવક્રતૈવ જીવિતત્વેન લક્ષ્યતે ।
તથા ચ કિમપિ પદાર્થાન્તરં પ્રાધાન્યેન પ્રતીયમાનતયા ચેતસિ નિધાય તથાવિધલક્ષણસામ્યસમન્વયં સમાશ્રિત્ય પદાર્થાન્તરમભિધીયમાનતાં પ્રાપયન્તઃ પ્રાયશઃ કવયો દૃશ્યન્તે ।
યથા
અનર્ધઃ કો ઽપ્યન્તસ્વવ હરિણ હેવાકમહિમા સ્ફુરત્યેકસ્યૈવ ત્રિભુવનચમત્કારજનકઃ ।
યદિન્દોર્મૂર્તિસ્તે દિવિ વિહરણારણ્યવસુધા સુધાસારસ્યન્દી કિરણનિકરઃ શષ્પકવલઃ

અત્ર લોકોત્તરત્વલક્ષણમુભયાનુયાયિ સામાન્યં સમાશ્રિત્ય પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતીયમાનવૃત્તેરભેદોપચારનિબન્ધનં તત્ત્વમધ્યારોપિતમ્ ।
તથા ચૈતયોર્દૂયોરપ્યલઙ્કારયોસ્તુલ્યે ઽપ્યુપચારવક્રતાજીવિતત્ત્વે વાચ્યત્વમેકત્ર પ્રતીયમાનત્વમપરસ્મિન્ સ્વરૂપભેદસ્ય નિબન્ધનમ્ ।
એતચ્ચોભયોરપિ સ્વલક્ષણવ્યાખ્યાનાવસરે સુતરાં સમુન્મીલ્યતે ।
એવમુપચારવક્રતાં વિવેચ્ય સમાનન્તરપ્રાપ્તાવકાશાં વિશેષણવક્રતાં વિવિનક્તિ ।
વિશેષણસ્ય માહાત્મ્યાત્ ક્રિયાયાઃ કારકસ્ય વા ।
યત્રોલ્લસતિ લાવણ્યં સા વિશેષણવક્રતા

સા વિશેષણવક્રતા વિશેષણવક્રત્વવિચ્છિત્તિરભિધીયતે ।
કીદૃશી---યત્ર યસ્યાં લાવણ્યમુલ્લસતિ રામણીયકમુદ્ભિદ્યતે ।
કસ્ય---ક્રિયાયાઃ કારકસ્ય વા ।
ક્રિયાલક્ષણસ્ય વસ્તુનઃ કારકલક્ષણસ્ય વા ।
કસ્માત્---વિશેષણસ્ય માહાત્મ્યાત્ ।
એતયોઃ પ્રત્યેકં યદ્વિશેષણં ભેદકં પદાર્થાન્તરં તસ્ય સાતિશયત્વાત્ ।
ભાવસ્વભાવ સૌકુમાર્યસમુલ્લાસકત્વમલઙ્કારચ્છાયાતિશયપરિપોષકત્વમ્ ચ ।
યથા
શ્રમજલસેકજનિતનવલિખિતનખપદદાહમૂર્છિતા વલ્લભરભસલુલિતલલિતાલકવલયચયાર્ધનિહ્નુતા ।
સ્મરરસવિવિધવિહિતસુરતક્રમપરિમલનત્રપાલસા જયતિ નિશાત્યયે યુવતિદૃક્ તનુમધુમદવિશદપાટલા

યથા વા
કરન્તરાલીનકપોલભિત્તિર્ બાષ્પોચ્છલત્કૂણિતપત્રલેખા ।
શ્રોત્રાન્તરે પિણ્ડિતચિત્તવૃત્તિઃ શૃણોતિ ગીતધ્વનિમત્ર તન્વી

યથા વા
શુચિશીતલચન્દ્રિકાપ્લુતાશ્ચિરનિઃશબ્દમનોહરા દિશઃ ।
પ્રશમસ્ય મનોભવસ્ય વા હૃદિ કસ્યા પ્યથ હેતુતાં યયુઃ

ક્રિયાવિશેષણવક્રત્વં યથા
સસ્માર વારણપતિર્વિનિમીલિતાક્ષઃ સ્વેચ્છાવિહારવનવાસમહોત્સવાનામ્

અત્ર સર્વત્રૈવસ્વભાવસૌન્દર્યસમુલ્લાસકત્વં વિશેષણાનામ્ ।
અલઙ્કારચ્છાયાતિશયપરિપોષકત્વં વિશેષણસ્ય યથા
શશિનઃ શોભાતિરસ્કારિણા

એતદેવ વિશેષણવક્રત્વં નામ પ્રસ્તુતૌચિત્યાનુસારિ સકલસત્કાવ્યજીવિતત્વેન લક્ષ્યતે, યસ્માદનેનૈવ રસઃ પરાં પરિપોષપદવીમવતાર્યતે ।
યથા
કરાન્તરાલીન ઇતિ

સ્વમહિમ્ના વિધીયન્તે યેન લોકોત્તરશ્રિયઃ ।
રસસ્વભાવાલઙ્કારાસ્તદ્વિધેયં વિશેષણમ્

(ઇતિ) અન્તરશ્લોકઃ ॥
એવં વિશેષણવક્રતાં વિચાર્ય ક્રમસમર્પિતાવસરાં સંવૃતિવક્રતાં વિચારયતિ---
યત્ર સંવ્રિયતે વસ્તુ વૈચિત્ર્યસ્ય વિવક્ષયા ।
સર્વનામાદિભિઃ કૈશ્ચિત્ સોક્તા સંવૃતિવક્રતા

સોક્તા સંવૃતિવક્રતા---યા કિલૈવંવિધા સા સંવૃતિવક્રતેત્યુક્તા કથિતા ।
સંવૃત્યા વક્રતા સંવૃતિપ્રધાના વેતિ સમાસઃ ।
યત્ર યસ્યાં વસ્તુ પદાર્થલક્ષણં સવ્રિયતે સમાચ્છાદ્યતે ।
કેન હેતુના---વૈચિત્ર્યસ્ય વિવક્ષયા વિચિત્રભાવસ્યાભિધાનેચ્છયા, યયા પદાર્થો વિચિત્રભાવં સમાસાદયતીત્યર્થઃ ।
કેન સંવ્રિયતે---સર્વનામાદિભિઃ કૈશ્ચિત્ ।
સર્વસ્ય નામ સર્વનામ તદાદિર્યેષાં તે તથોક્તાસ્તૈઃ કૈશ્ચિદપૂર્વૈર્વાચકૈરિત્યર્થઃ ।
અત્ર બહવઃ પ્રકારાઃ સંભવન્તિ ।
યત્ર કિમપિ સાતિશયં વસ્તુ વક્તું શક્યમપિ સાક્ષાદભિધાનાદિયત્તાપરિચ્છિન્નતયા પરિમિતપ્રાયં મા પ્રતિભાસતામિતિ સામાન્યવાચિના સર્વનામ્ના સમાચ્છાદ્ય તત્કાર્યાભિધાયિના તદતિશયાભિધાનપરેણ વાક્યાન્તરેણ પ્રતીતિગોચરતાં નીયતે ।
યથા
તત્પિતર્યથ પરિગ્રહલિપ્સૌ સ વ્યધત્ત કરણીયમણીયઃ ।
પુષ્પચાપશિખરસ્થકપોલો મન્મથઃ કિમપિ યેન નિદધ્યૌ

અત્ર સદાચારપ્રવણતયા ગુરુભક્તિભાવિતાન્તઃ કરણો લોકોત્તરૌદાર્યગુણયોગાદ્વિવિધવિષયોપભોગવિતૃષ્ણમના નિજેન્દ્રિયનિગ્રહમસંભાવનીયમપિ શાન્તનવો વિહિતવાનિત્યભિધાતું શક્યમપિ સામાન્યાભિધાયિના સર્વાનામ્નાચ્છાદ્યોત્તરાર્ધેન કાર્યાન્તરાભિધાયિના વાક્યાન્તરેણ પ્રતીતિગોચરતામાનીયમાનં કામપિ ચમત્કારકારિતામાવહતિ ।
અયમપરઃ પ્રકારો યત્ર સ્વપરિસ્પન્દકાષ્ઠાધિરૂઢેઃ સાતિશયં વસ્તુ વચસામગોચર ઇતિ પ્રથયિતું સર્વાનામ્ના સમાચ્છાદ્ય તત્કાર્યાભિધાયિના તદતિશયવાચિના વાક્યાન્તરેણ સમુન્મીલ્યતે ।
યથા
યાતે દ્વારવતી તદા મધુરિપૌ તદ્દત્તકમ્પાનતાં કાલિન્દીજલકેલિવઞ્જુલલતામાલમ્બય સોત્કણ્ઠયા ।
તદ્ ગીતં ગુરુબાષ્પગદ્ગદલસત્તારસ્વરં રાધયા યેનાન્તર્જલચારિભિર્જલચરૈરપ્યુત્કમુત્કૂજિતમ્

અત્ર સર્વનામ્ના સંવૃતં વસ્તુ તત્કાર્યાભિધાયિના વાક્યાન્તરેણ સમુન્મીલ્ય સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રાપિતમ્ ।
યથા વા
તહ રુણ્ણં કણ્હ વિસાહીઆએ રોહગગ્ગરગિરાએ ।
જહ કસ્સ વિ જમ્મસએ વિ કોઇ મા વલ્લહો હોઉ

તથૈ રુદિતં કૃષ્ણ વિશાખયા રોધગદ્ગદગિરા ।
યથા કસ્યાપિ જન્મશતે ઽપિ કો ઽપિ મા વલ્લભો ભવતુ ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર પૂર્વાર્ધે સંવૃતં વસ્તુ રોદનલક્ષણં તદતિશયાભિધાયિના વાક્યાન્તરેણ કામપિ તદ્વિદાહ્લાદકારિતાં નીતમ્ ।
ઇદમપરમત્ર પ્રકારાન્તરં યત્ર સાતિશયસુકુમારં વસ્તુ કાર્યાતિશયાભિધાનં વિના સંવૃતિમાત્રરમણીયતયા કામપિ કાષ્ઠમધિરોપ્યતે ।
યથા
દર્પણે ચ પરિભોગદર્શિની પૃષ્ઠતઃ પ્રણયિનો નિષેદુષઃ ।
વીક્ષ્ય બિમ્બમનુબિમ્બમાત્મનઃ કાનિ કાનિ ન ચકાર લજ્જયા

અયમપરઃ પ્રકારો યત્ર સ્વાનુભસંવેદનીયં વસ્તુ વચસા વક્તુમવિષય ઇતિ ખ્યાપયિતું સંવ્રિયતે ।
યથા
તાન્યક્ષરાણિ હૃદયે કિમપિ ધ્વનન્તિ

ઇતિ ।
પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇદમપિ પ્રકારાન્તરં સંભવતિ યત્ર પરાનુભસંવેદ્યસ્ય વસ્તુનો વક્તુરગોચરતાં પ્રતિપાદયિતું સંવૃતિઃ ક્રિયતે ।
યથા
મન્મથઃ કિમપિ યેન નિદધ્યૌ

અત્ર હિ ત્રિભુવનપ્રથિતપ્રતામહિમા તથાવિધશક્તિવ્યાઘાતવિષણ્ણચેતાઃ કામઃ કિમપિ સ્વાનુભવસમુચિતમચિન્તયદિતિ ।
ઇદમપરં પ્રકારાન્તરમત્ર વિદ્યતે ---યત્ર સ્વભાવેન કવિવિવક્ષયા વા કેનચિદૌપહત્યેન યુક્તં વસ્તુ મહાપાતકમિવ કીર્તનીયતાં નાર્હતીતિ સમર્પયિતું સંવ્રિયતે ।
યથા
દુર્વચં તદથ માસ્મ ભૂન્મૃગ- સ્ત્વય્યસૌ યદકરિષ્યદોજસા ।
નૈનમાશુ યદિ વાહિનીપતિઃ પ્રત્યપત્સ્યત શિતેન પત્રિણા

યથા વા
નિવાર્યતામાલિ કિમપ્યયં વટુઃ પુનર્વિવક્ષુઃ સ્ફુરિતોત્તરાધરઃ ।
ન કેવલં યો મહતો ઽપભાષતે શૃણોતિ તસ્માદપિ યઃ સ પાપભાક્

અત્રાર્જુનમારણં ભગવદપભાષણં ચ ન કીર્તનોયતામર્હતીતિ સંવરણેન રમણીયતાં નીતમિતિ ।
વિવક્ષયો પહતં યથા
સો ઽયં દમ્ભધૃતવ્રતઃ પ્રિયતમે કર્તું કિમપ્યુદ્યતઃ

ઇતિ ।
પ્રથમમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવ સંવૃતિવક્રતાં વિચાર્ય પ્રત્યયવક્રતાયાઃ કો ઽપિ પ્રકારઃ પદમધ્યાન્તર્ભૂતત્વાદિહૈવ સમુચિતાવસરસ્તસ્માત્તદ્વિચારમાચરતિ---
પ્રસ્તુતૌચિત્યવિચ્છિત્તિં સ્વમહિમ્ના વિકાસયન્ ।
પ્રત્યયઃ પદમધ્યે ઽન્યામુલ્લાસયતિ વક્રતામ્

કશ્ચિત્ પ્રત્યયઃ કૃદાદિઃ પદમધ્યવૃત્તિરન્યામપૂર્વાં વક્રતામુલ્લાસયતિ વક્રભાવમુદ્દીપયતિ ।
કિં કુર્વન્---પ્રસ્તુતસ્ય વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તસ્ય વિચ્છિત્તિમુપશોભાં વિકાસયન્ સમુલ્લાસયન્ ।
કેન---સ્વમહિમ્ના નિજોત્કર્ષેણ ।
યથા
વેલ્લદ્વલાકા ઘનાઃ

યથા વા
સ્નિહ્યત્કટાક્ષે દૃશૌ ઇતિ

અત્ર વર્તમાનકાલાભિધાયી શતૃપ્રત્યયઃ કામપ્યતીતાનાગતવિભ્રમવિરહિતાં તાત્કાલિકપરિસ્પન્દસુન્દરીં પ્રસ્તુતૌચિત્યવિચ્છિત્તિમુલ્લા સયન્ સહૃદયહૃદયહારિણીં પ્રત્યયવક્રતામાવહતિ ।
ઇદાનીમેતસ્યાઃ પ્રકારાન્તરં પર્યાલોચયતિ---
આગમાદિપરિસ્પન્દસુન્દરઃ શબ્દવક્રતામ્ ।
પરઃ કામપિ પુષ્ણાતિ બન્ધચ્છાયાવિધાયિનીમ્

પરો દ્વિતીયઃ પ્રત્યયપ્રકારઃ કામપ્યપૂર્વાં શબ્દવક્રતામાબધ્નાતિ વાચકવક્રતાં વિદધાતિ ।
કીદૃક્---આગમાદિપરિસ્પન્દસુન્દરઃ ।
આગમો મુમાદિરાદિર્યસ્ય સ તથોક્તઃ, તસ્યાગમાદેઃ પરિસ્પન્દઃ સ્વવિલસિતં તેન સુન્દરઃ સુકુમારઃ ।
કીદૃશીં શબ્દવક્રતામ્---બન્ધચ્છાયાવિધાયિનીં સંનિવેશકાન્તિકારિણીમિત્યર્થઃ ।
યથા
જાને સખ્યાસ્તવ મયિ મનઃ સંભૃતસ્નેહમસ્મા- દિત્થંભૂતાં પ્રથમવિરહે તામહં તર્કયામિ ।
વાચાલં માં ન ખલુ સુભગંમન્યભાવઃ કરોતિ પ્રત્યક્ષં તે નિખિલમચિરાદ્ ભ્રાતરુક્તં મયા યદ્

યથા ચ
દાહો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિંપચઃ ઇતિ

યથા ચ
પાયં પાયં કલાચીકૃતકદલિદલમ્

ઇતિ ।
અત્ર સુભગંમન્યભાવપ્રભૃતિષુ શબ્દેષુ મુમાદિપરિસ્પન્દસુન્દરાઃ સંનિવેશચ્છાયાવિધાયિની વાચકવક્રતાં પ્રત્યયાઃ પુષ્ણન્તિ ।
એવં પ્રસઙ્ગસમુચિતાં પદમધ્યવર્તિપ્રત્યયવક્રતાં વિચાર્ય સમનન્તરસંભવિનીં વૃત્તિવક્રતાં વિચારયતિ---
અવ્યયીભાવમુખ્યાનાં વૃત્તીનાં રમણીયતા ।
યત્રોલ્લસતિ સા જ્ઞેયા વૃત્તિવૈચિત્ર્યવક્રતા

સા વૃત્તિવૈચિત્ર્યવક્રતા જ્ઞેયા બોદ્ધવ્યા ।
વૃત્તીનાં વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવઃ સજાતીયાપેક્ષયા સૌકુમાર્યોત્કર્ષસ્તેન વક્રતા વક્રભાવવિચ્છિત્તિઃ ।
કીદૃશી---રમણીયતા યત્રોલ્લસતિ ।
રામણીયકં યસ્યામુદ્ભિદ્યતે ।
કસ્ય---વૃત્તીનામ્ ।
કાસામ્---અવ્યયીભાવમુક્યાનામ્ ।
અવ્યયીભાવઃ સમાસઃ મુખ્યઃ પ્રધાનભૂતો યાસં તાસ્તથોક્તાસ્તાસાં સમાસતદ્ધિતસુબ્ધાતુવૃત્તીનાં વૈયાકરણપ્રસિદ્ધાનામ્ ।
તદયમત્રાર્થઃ---યત્ર સ્વપરિસ્પન્દસૌન્દર્યમેતાસાં સમુચિતભિત્તિભાગોપનિબન્ધાદભિવ્યક્તિમાસાદયતિ ।
યથા
અભિવ્યક્તિં તાવદ્ બહિરલભમાનઃ કથમપિ સ્ફુરન્નન્તઃ સ્વત્મન્યધિકતરસંમૂર્છિતતરઃ ।
મનોજ્ઞામુદ્વૃત્તસ્મરપરિમલ સ્પન્દસુભગા- મહો દત્તે શોભામધિમધુ લતાનાં નવરસઃ

અત્ર "અધિમધુઽ-શબ્દે વિભક્ત્યર્થવિહિતઃ સમાસઃ સમયાભિધાય્યપિ વિષયસપ્તમીપ્રતીતિમુત્પાદયન્ "નવરસઽ-શબ્દસ્ય શ્લોષચ્છાયાચ્છુરણવૈચિત્ર્યમુન્મીલયતિ ।
એતદ્વૃત્તિવિરહિતે વિન્યાસાન્તરે વસ્તુપ્રતીતૌ સત્યામપિ ન તાદૃક્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમ્ ।
ઉદ્વૃત્ત-પરિમલસ્પન્દ-સુભગ-શબ્દનામુપચારવક્રત્વં પરિસ્ફુરદ્વિભાવ્યતે ।
યથા ચ
આ સ્વર્લોકાદુરગનગરં નૂતનાલોકલક્ષ્મીં- વ્યાતન્વદ્ભિઃ કિમિવ સિતતાં ચેષ્ટિતૈસ્તે ન નીતમ્ ।
અપ્યેતાસાં દયિતવિરહે વિદ્વિષત્સુન્દરીણાં યૈરાનીતા નખપદમયી મણ્ડના પાણ્ડિમાનમ્

અત્ર પાણ્ડુત્વ-પાણ્ડુતા-પાણ્ડુભાવ-શબ્દેભ્યઃ પાણ્ડિમ-શબ્દસ્ય કિમપિ વૃત્તિવૈચિત્ર્યવક્રત્વં વિદ્યતે ।
યથા ચ
કાન્ત્યોન્મીલતિ સિંહલીમુખરુચાં ચૂર્ણાભિષેકોલ્લસ- લ્લાવણ્યામૃતવાહિનિર્ઝરજુષામાચાન્તિભિશ્ચન્દ્રમાઃ ।
યેનાપાનમહોત્સવવ્યતિકરેષ્વેકાતપત્રાય્યતે દેવસ્ય ત્રિદશાધિપાવધિજગજ્જિષ્ણોર્મનોજન્મનઃ

અત્ર સુબ્ધાતુવૃત્તેઃ સમાસવૃત્તેશ્ચ કિમપિ વક્રતાવૈચિત્ર્યં પરિસ્ફુરતિ ।
એવં વૃત્તિવક્રતાં વિચાર્ય પદપૂર્વાર્ધભાવિનીમુચિતાવસરાં ભાવવક્રતાં વિચારયતિ---
સાધ્યતામપ્યનાદૃત્ય સિદ્ધત્વેનાભિધીયતે ।
યત્ર ભાવો ભવેદેષા ભાવવૈચિત્ર્યવક્રતા

એષા વર્ણિતસ્વરૂપા ભાવવૈચિત્ર્યવક્રતા ભવત્યસ્તિ ।
ભાવો ધાત્વર્થરૂપસ્તસ્યૈ વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવઃ પ્રકારાન્તરાભિધાનવ્યતિરેકિ રામણીયકં તેન વક્રતા વક્રત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
કીદૃશી---યત્ર યસ્યાં ભાવઃ સિદ્ધત્વેન પરિનિષ્પન્નત્વેનાભિધીયતે ભણ્યતે ।
કિં કૃત્વા---સાધ્યતામપ્યનાદૃત્ય નિષ્પાદ્યમાનતાં પ્રસિદ્ધામપ્યવધીર્ય ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યત્ સાધ્યત્વેનાભિધાનાદપરિનિષ્પત્તેઃ પ્રસ્તુતસ્યાર્થસ્ય દુર્બલઃ પરિપોષઃ તસ્માત્ સિદ્ધત્વેનાભિધાનં પરિનિષ્પન્નત્વાત્પર્યાપ્તં પ્રકૃતાર્થપરિપોષમાવહતિ ।
યથા
શ્વાસાયાસમલીમસાધરરુચેર્દેઃ કન્દલીતાનવાત્ કેયૂરાયિતમઙ્ગદૈઃ પરિણતં પાણ્ડિમ્નિ ગણ્ડત્વિષા ।
અસ્યાઃ કિં ચ વિલોચનોત્પલયુગેનાત્યન્તમશ્રુસ્ત્રુતા તારં તાદૃગપાઙ્ગયોરરુણિતં યેનોત્પ્રતાપઃ સ્મરઃ

અત્ર ભાવસ્ય સિદ્ધત્વેનાભિધાનમતીવ ચમત્કારકારિ ।
એવં ભાવવક્રતાં વિચાર્ય પ્રાતિપદિકાન્તર્વર્તિનીં લિઙ્ગવક્રતાં વિચારયતિ---
ભિન્નયોર્લિઙ્ગયોર્યસ્યાં સામાનાધિકરણ્યતઃ ।
કાપિ શોભાભ્યુદેત્યેષા લિઙ્ગવૈચિત્ર્યવક્રતા

એષા કથિતસ્વરૂપા લિઙ્ગવૈચિત્ર્યવક્રતા સ્ત્ષાદિવિચિત્રભાવવક્રતાવિચ્છિત્તિઃ ।
ભવતીતિ સંબન્ધઃ, ક્રિયાન્તરાભાવાત્ કીદૃશી---યસ્યાં યત્ર ભિન્નયોર્વિભક્તસ્વરૂપયોર્લિઙ્ગયોર્દ્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યતસ્તુલ્યાશ્રયત્વાદેકદ્રવ્યવૃત્તિત્વાત્ કાપ્યપૂર્વા શોભાભ્યુદેતિ કાન્તિરુલ્લસતિ ।
યથા
યસ્યારોપણકર્મણાપિ બહવો વીરવ્રતં ત્યાજિતાઃ કાર્યં પુઙ્ખિતબાણમીશ્વરધનુસ્તદ્દોર્ભિરેભિર્મયા ।
સ્ત્રીરત્નં તદગર્ભસંભવમિતો લભ્યં ચ લીલાયિતા તેનૈષા મમ ફુલ્લપઙ્કજવનં જાતા દૃશાં વિંશતિઃ

યથા વા
નભસ્વતા લાસિતકલ્પવલ્લી પ્રવાલબાલવ્યજનેન યસ્ય ।
ઉરઃ સ્થલે ઽકીર્યત દક્ષિણેન સર્વાસ્પદં સૌરભમઙ્ગરાગઃ

આયોજ્ય માલામૃતુભિઃ પ્રયત્ન- સંપાદિતાંમંસતટે ઽસ્ય ચક્રે ।
કરારવિન્દં મકરન્દબિન્દુ- સ્યન્દિ શ્રિયા વિભ્રમકર્ણપૂરઃ

ઇયમપરા ચ લિઙ્ગવૈચિત્ર્યવક્રતા---
સતિ લિઙ્ગાન્તરે યત્ર સ્ત્રીલિઙ્ગં ચ પ્રયુજ્યતે ।
શોભાનિષ્પત્તયે યસ્માન્નામૈવ સ્ત્રીતિ પેશલમ્

યત્ર યસ્યાં લિઙ્ગાન્તરે સત્યન્યસ્મિન્ સંભવત્યપિ લિઙ્ગે સ્ત્રીલિઙ્ગં પ્રયુજ્યતે નિબધ્યતે ।
અનેકલિઙ્ગત્વે ઽપિ પદાર્થસ્ય સ્ત્રીલિઙ્ગવિષયઃ પ્રયોગઃ ક્રિયતે ।
કિમર્થમ્---શોભાનિષ્પત્તયે કાન્તિસમ્પત્તયે ।
કસ્માત્ કારણાત્---યસ્માન્નામૈવ સ્ત્રીતિ પેશલમ્ ।
સ્ત્રીત્યભિધાનમેવ હૃદયહારિ ।
વિચ્છિત્યન્તરેણ રસાદિપ્રયોજન યોગ્યત્વાત્ ।
ઉદાહરણં
યથેયં ગ્રીષ્મોષ્મવ્યતિકરવતી પાણ્ડુરભિદા મુખોદ્ભિન્નમ્લાનાનિલતરલવલ્લીકિસલયા ।
તટી તારં તામ્યત્યતિશશિયશાઃ કો ઽપિ જલદ- સ્તથા મન્યે ભાવી ભુવનવલયાક્રાન્તિસુભગા

અત્ર ત્રિલિઙ્ગત્વે સત્યપિ "તટઽ-શબ્દસ્ય, સૌકુમાર્યાત્ સ્ત્રીલિઙ્ગમેવ પ્રયુક્તમ્ ।
તેન વિચ્છિન્ત્યન્તરેણ ભાવી નાયકવ્યવહારઃ કશ્ચિદાસૂત્રિત ઇત્યતીવ રમણીયત્વાદ્વક્રતામાવહતિ ॥
ઇદમપરમેતસ્યાઃ પ્રકારાન્તરં લક્ષયતિ---
વિશિષ્ટં યોજ્યતે લિઙ્ગમન્યસ્મિન્ સંભવત્યપિ ।
યત્ર વિછિત્તયે સાન્યા વાચ્યૌચિત્યાનુસારતઃ

સા ચોક્તસ્વરૂપા અન્યા અપરા લિઙ્ગવક્રતા વિદ્યતે ।
યત્ર યસ્યાં વિશિષ્ટં યોજ્યતે લિઙ્ગત્રયાણામેકતમં કિમપિ કવિવિવક્ષયા નિબધ્યતે ।
કથમ્---અન્યસ્મિન્ સંભવત્યપિ, લિઙ્ગાન્તરે વિદ્યમાને ઽપિ ।
કિમર્થમ્---વિચ્છિત્તયે શોભાયૈ ।
કસ્માત્ કારણાત્---વાચ્યૌચિત્યાનુસારતઃ ।
વાચ્યસ્ય વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તસ્યાનુસરણમનુસારસ્તસ્માત્ ।
પદાર્થૌચિત્યમનુસૃત્યેત્યર્થઃ ।
યથા
ત્વં રક્ષસા ભીરુ યતો ઽપનીતા તં માર્ગમેતાઃ કૃપયા લતા મે ।
અદર્શયન્ વક્તુમશક્નુવન્ત્યઃ શાખાભિરાવર્જિતપલ્લવાભિઃ

અત્ર સીતયા સહ રામઃ પુષ્પકેનાવતરંસ્તસ્યાઃ સ્વયમેવ તદ્વિરહવૈધુર્યમાવેદયતિ---તત્ત્વં રાવણેન તથાવિધત્વરાપરતન્ત્રચેતસા માર્ગે યસ્મિન્નપનીતા તત્ર તદુપમર્દવશાત્તથાવિધસંસ્થાનયુક્તત્વં લતાનામુન્મુખત્વં મમ ત્વન્માર્ગાનુમાનસ્ય નિમિત્તતામાપન્નમિતિ વસ્તુ વિચ્છિત્ત્યન્તરેણ રામેણ યોજ્યતે ।
યથા---હે ભીરુ સ્વાભાવિકસૌકુમાર્યકાતરાન્તઃ કરણે, રાવણેન તથાવિધક્રૂરકર્મકારિણા યસ્મિન્માર્ગે ત્વમપનીતા તમેતાઃ સાક્ષાત્કારપરિદૃશ્યમાનમૂર્તયો લતાઃ કિલ મમાદર્શ યન્નિતિ ।
તન્માર્ગપ્રદર્શનં પરમાર્થતસ્તાસાં નિશ્ચેતનતયા ન સંભાવ્યત ઇતિ પ્રતીયમાનવૃત્તિરુત્પ્રેક્ષાલઙ્કારઃ કવેરભિમતઃ ।
યથા---તવ ભીરુત્વં રાવણસ્ય ક્રૌર્યં મમાપિ ત્વત્પરિત્રાણપ્રયત્નપરતાં પર્યાલોચ્ય સ્ત્રીસ્વભાવાદાર્દ્રહૃદયત્વેન સમુચિતસ્વવિષયપક્ષપાતમાહાત્મ્યાદેતાઃ કૃપયૈવ મમ માર્ગપ્રદર્શનમકુર્વન્નિતિ ।
કેન કરણભૂતેન---શાખાભિરાવર્જિતપલ્લવાભિઃ ।
યસ્માદ્વાગિન્દ્રિયવર્જિતત્વાદ્વક્તુમશક્નુવન્ત્યઃ ।
યત્કિલ યે કેચિદજલ્પન્તો માર્ગપ્રદર્શનં પ્રકુર્વન્તિ તે તદુન્મુખીભૂતહસ્તપલ્લવૈર્બાહુભિરિત્યેતદતીવ યુક્તિયુક્તમ્ ।
તથા ચાત્રૈવ વાક્યાન્તરમપિ વિદ્યતે
મૃગ્યશ્ચ દર્ભાઙ્કુરનિર્વ્યપેક્ષા- સ્તવાગતિજ્ઞં સમબોધયન્મામ્ ।
વ્યાપારયન્ત્યો દિખિ દક્ષિણસ્યા- મુત્પક્ષ્મરાજીનિ વિલોચનાનિ

હરિણ્યશ્ચ માં સમબોધયન્ ।
કીદૃશમ્---તવાગતિજ્ઞમ્, લતાપ્રદર્શિતમાર્ગમજાનન્તમ્ ।
તતસ્તાઃ મમ્યગબોધયન્નિતિ, યતસ્તાસ્તદપેક્ષયા કિઞ્ચિત્પ્રબુદ્ધા ઇતિ ।
તાશ્ચ કીદૃશ્યઃ---તથાવિધવૈશસસંદર્શનવશાદ્ દુઃખિતત્વેન પરિત્યક્તતૃણગ્રાસાઃ ।
કિં કુર્વાણાઃ---તસ્યાં દિશિ નયનાનિ સમર્પયન્ત્યઃ ।
કીદૃશાનિ---ઊર્ધ્વોકૃતપક્ષ્મપઙ્ક્તીનિ ।
તદેવં તથાવિધસ્થાનકયુક્તત્વેન દક્ષિણાં દિશમન્તરિક્ષેણ નીતેતિ સંજ્ઞયા નિવેદયન્ત્યઃ ।
અત્ર વૃક્ષમૃગાદિષુ લિઙ્ગાન્તરેષુ સંભવત્સ્વપિ સ્ત્રીલિઙ્ગમેવ પદાર્થૌચિત્યાનુસારેણ ચેતનચમત્કારકારિતયા કવેરભિપ્રેતમ્ ।
તસ્માત્ કામપિ વક્રતામાવહતિ ।
એવં પ્રાતિપદિકલક્ષણસ્ય સુબન્તસંભવિનઃ પદપૂર્વાર્ધસ્ય યથાસંભવં વક્રભાવં વિચાર્યેદાનીમુભયોરપિ સુપ્તિઙન્તયોર્ધાતુસ્વરૂપઃ પૂર્વભાગો યઃ સંભવતિ તસ્ય વક્રતાં વિચારયતિ ।
તસ્ય ચ ક્રિયાવૈચિત્ર્યનિબન્ધનગેવ વક્રત્વં વિદ્યતે ।
તસ્માત્ ક્રિયાવૈચિત્ર્યસ્યૈવ કીદૃશાઃ કિયન્તશ્ચ પ્રકારાઃ સંભવન્તીતિ તત્સ્વરૂપનિરૂપણાર્થમાહ---
કર્ત્તુરત્યન્તરઙ્ગત્વં કર્ત્રન્તરવિચિત્રતા ।
સ્વવિશેષણવૈચિત્ર્યમુપચારમનોજ્ઞતા

કર્માદિસંવૃતિઃ પઞ્ચ પ્રસ્તુતૌચિત્યચારવઃ ।
ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રત્વપ્રકારાસ્ત ઇમે સ્મૃતાઃ

ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રત્વપ્રિકારા ધાત્વર્થવિચિત્રભાવવક્રતાપ્રભેદાસ્ત ઇમે સ્મૃતા વર્ણ્યમાનસ્વરૂપાઃ કીર્તિતાઃ ।
કિયન્તઃ પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાવિશિષ્ટાઃ ।
કીદૃશાઃ---પ્રસ્તુતૌચિત્યચારવઃ ।
પ્રસ્તુતં વર્ણ્યમાનં વસ્તુ તસ્ય યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તેન ચારવો રમણીયાઃ ।
તત્ર પ્રથમસ્તાવત્ પ્રકારો યત્---કર્તુરત્યન્તરઙ્ગત્વં નામ ।
કર્તુઃ સ્વતન્ત્રતયા મુખ્યભૂતસ્ય કારકસ્ય ક્રિયાં પ્રતિ નિર્વર્તયિતુર્યદત્યન્તરઙ્ગત્વમ્ અત્યન્તમાન્તરતમ્યમ્ ।
યથા
ચૂડારત્નનિષણ્ણદુર્વહજગદ્ભારોન્નમત્કન્ધરો ધત્તામુદ્ધુરતામસૌ ભગવતઃ શેષસ્ય મૂર્ધા પરમ્ ।
સ્વૈરં સંસ્પૃશતીષદપ્યવનતિં યસ્મિન્ લુઠન્ત્યક્રમં શૂન્યે નૂનમિયન્તિ નામ ભુવનાન્યુદ્દામકમ્પોત્તરમ્

અત્રોદ્ધુરતા ધારણલક્ષણક્રિયા કર્તુઃ ફણીશ્વરમસ્તકસ્ય પ્રસ્તુતૌચિત્યમાહાત્મ્યાદન્તર્ભાવં યથા ભજતે તથા નાન્યા કાચિદિતિ ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રતામાવહતિ ।
યથા વા
કિં શોભિતાહમનયેતિ પિનાકપાણેઃ પૃષ્ટસ્ય પાતુ પરિચુમ્બનમુત્તર વઃ

અત્ર ચુમ્બનવ્યતિરેકેણ ભગવતા તથાવિધલોકોત્તરગૌરી શોભાતિશયાભિધાનં ન કેનચિત્ ક્રિયાન્તરેણ કર્તું પાર્યત ઇતિ ક્રિયાવૈચિત્ર્યનિબન્ધનં વક્રભાવમાવહતિ ।
યથા ચ
રુદ્દસ્સ તૈઅણઅણં પવ્વૈપરિચુમ્બિઅં જઐ

રુદ્રસ્ય તૃતીયનયનં પાર્વતીપરિચુમ્બિતં જયતિ ॥
ઇતિ છાયા ।
યથા વા સિઢિલિઅચાઓ જઐ મઅરદ્ધઓ

શિથિલીકૃતચાપો જયતિ મકરધ્વજઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
એતયોર્વૈચિત્ર્યં પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અયમપરઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રતાયાઃ પ્રકારઃ---કર્ત્રન્તરવિચિત્રતા ।
અન્યઃ કર્તા કર્ત્રન્તરં તસ્માદ્વિચિત્રતા વૈચિત્ર્યમ્ ।
પ્રસ્તુતત્વાત્ સજાતીયત્વાચ્ચ કર્તુરેવ ।
એતદેવ ચ તસ્ય વૈચિત્ર્યં યદ્ ક્રિયામેવ કર્ત્રન્તરાપેક્ષયા વિચિત્રસ્વરૂપાં સંપાદયતિ ।
યથા
નૈકત્ર શક્તિવિરતિઃ ક્વચિદસ્તિ સર્વે ભાવાઃ સ્વભાવપરિનિષ્ઠિતતારતમ્યાઃ ।
આકલ્પમૌર્વદહનેન નિપીયમાન- મમ્ભોધિમેકચુલકેન પપાવગસ્ત્યઃ

અત્રૈકચુલકેનામ્ભોધિપાનં સતતાધ્યવસાયાભાયાસકાષ્ઠાધિરૂઢિપ્રૌઢત્વાદ્વાડવાગ્નેઃ કિમપિ ક્રિયાવૈચિત્ર્યમુદ્વહત્ વક્રતામુન્મીલયતિ ।
યથા વા
પ્રપન્નાર્તિચ્છિદો નખાઃ

યથા વા
સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ

એતયોર્વૈચિત્ર્યં પૂર્વમેવ પ્રદર્શિતમ્ ।
અયમન્યઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રાતાયાઃ પ્રભેદઃ---સ્વવિશેષણવૈચિત્ર્યમ્ ।
મુખ્યતયા પ્રસ્તુતત્વાત્ ક્રિયાયાઃ સ્વસ્યાત્મનો યદ્ વિશેષણં ભેદકં તેન વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવઃ ।
યથા---
ઇત્યુદ્ગતે શશિનિ પેશલકાન્તિદૂતી- સંલાપસંવલિતલોચનમાનસાભિઃ ।
અગ્રાહિ મણ્ડનવિધિર્વિપરીતભૂષા- વિન્યાસહાસિતસખીજનમઙ્ગનાભિઃ

અત્ર મણ્ડનવિધિગ્રહણલક્ષણાયાઃ ક્રિયાયા વિપરીતભૂષાવિન્યાસહાસિતસખીજનમિતિ વિશેષણેન કિમપિ સૌકુમાર્યમુન્મીલિતમ્ ।
યસ્માત્તથાવિધાદરોપરચિતં પ્રસાધનં યસ્ય વ્યઞ્જકત્વેનોપાત્તં મુખ્યતયા વર્ણ્યમાનવૃત્તેર્વલ્લભાનુરાગસ્ય સો ઽપ્યનેન સુતરાં સમુત્તેજિતઃ ।
યથા વા
મય્યાસક્તશ્ચકિતહરિણીહારિનેત્રત્રિભાગઃ

અસ્ય વૈચિત્ર્યં પૂર્વમેવોદિતમ્ ।
એતચ્ચ ક્રિયાવિશેષણં દ્વયોરપિ ક્રિયાકારકયોર્વક્રત્વમુલ્લાસયતિ ।
યસ્માદ્વિચિત્રક્રિયાકારિત્વમેવ કારકવૈચિત્ર્યમ્ ।
ઇદમપરં ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રતાયાઃ પ્રકારાન્તરમ્---ઉપચારમનોજ્ઞતા ।
ઉપચારઃ સાદૃશ્યાદિસમન્વયં સમાશ્રિત્ય ધર્માન્તરાધ્યારોપસ્તેન મનોજ્ઞતા વક્રત્વમ્ ।
યથા
તરન્તીવાઙ્ગાનિ સ્ખલદમલલાવણ્યજલધૌ પ્રથિમ્નઃ પ્રાગલ્ભ્યં સ્તનજઘનમુન્મુદ્રયતિ ચ ।
દૃશોર્લોલારમ્ભાઃ સ્ફુટમપવદન્તે સરલતામહો સારઙ્ગાક્ષ્યાસ્તરુણિમનિ ગાઢઃ પરિચયઃ

અત્ર સ્ખલદમલલાવણ્યજલધૌ સમુલ્લસદ્વિમલસૌન્દર્યસંભારસિન્ધૌ પરિસ્ફુરપરિસ્પન્દતયા પ્લવમાનત્વેન લક્ષ્યમાણાનિ પારપ્રાપ્તિમાસાદયિતું વ્યવસ્યન્તીવેતિ ચેતનપદાર્થસંભવિસાદૃશ્યોપચારાત્તારુણ્યતરલતરુણીગાત્રાણાં તરણમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયાશ્ચોપચાર એવ ભૂયસા જીવિતત્વેન પરિસ્ફુરતીત્યુત્પ્રેક્ષાવસર એવ વિચારયિષ્યતે ।
પ્રથિમ્નઃ પ્રાગલ્ભ્યં સ્તનજઘનમુન્મુદ્રયતિ ચ (ઇતિ)-અત્ર સ્તનજઘનં કર્તૃ પ્રથિમ્નઃ પ્રાગલ્ભ્યં મહત્ત્વસ્ય પ્રૌઢિમુન્મુદ્રયત્યુન્મીલયતિ ।
યથા કશ્ચિચ્ચેતનઃ કિમપિ રક્ષણીયં વસ્તુ મુદ્રયિત્વા કમપિ સમયમવસ્થાપ્ય સમુચિતોપયોગાવસરે સ્વયમુન્મુદ્રયત્યુદ્ધાટયતિ, તદેવં તત્કારિત્વસામ્યાત્ સ્તનજઘનસ્યોન્મુદ્રણમુપરિતમ્ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ યદ્ તદેવ શૈશવદશાયાં શક્ત્યાત્મના વિમીલિતસ્વરૂપમનવસ્થિતમાસીત્, તસ્ય પ્રથિમ્નઃ પ્રાગલ્ભ્યસ્ય પ્રથમતરતારુણ્યાવતારાવસરસમુચિતં પ્રથનપ્રસરં સમર્પયતિ ।
દૃશોર્લોલારમ્ભાઃ સ્ફુટમપવદન્તે સરલતામ્ (ઇતિ)---અત્ર શૈશવપ્રતિષ્ઠિતાં સ્પષ્ટતાં પ્રકટમેવાપસાર્ય દૃશોર્વિલાસોલ્લાસાઃ કમપિ નવયૌવનસમુચિતં વિભ્રમમધિરોપયન્તિ ।
યથા કેચિચ્ચેતનાઃ કુત્રચિદ્વિષયે કમપિ વ્યવહારં સમાસાદિતપ્રસરમપસાર્ય કિમપિ સ્વાભિપ્રાયાભિમતં પરિસ્પન્દાન્તરં પ્રતિષ્ઠાપયન્તીતિ તત્કારિત્વસાદૃશ્યાલ્લીલાવતીલોચનવિલાસોલ્લાસાનાં સરલત્વાપવદનમુપચરિતમ્ ।
તદેવંવિધેનોપચારેણૈતાસ્તિસ્ત્રો ઽપિ વક્રતાપ્રકારાઃ પ્રતિપદં સંભવન્તીત્યવસરાન્તરે વિચાર્યન્તે ।
ઇદમપરં ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રતાયાઃ પ્રકારાન્તરમ્--કર્માદિસંવૃતિઃ ।
કર્મપ્રભૃતીનાં કારકાણાં સંવૃતિઃ સંવરણમ્, પ્રસ્તુતૌચિત્યાનુસારેણ સાતિશયપ્રતીતયે સમાચ્છાદ્યાભિધા ।
સા ચ ક્રિયાવૈચિત્ર્યકારિત્વાત્ પ્રકારત્વેનાભિધીયતે ।
કારણે કાર્યોપચારાદ્ યથા---
નેત્રાન્તરે મધુરમર્પયતીવ કિઞ્ચિત્ કર્ણાન્તિકે કથયતીવ કિમપ્યપૂર્વમ્ ।
અન્તઃ સમુલ્લિખતિ કિઞ્ચિદિવાસિતાક્ષ્યા રાગાલસે મનસિ રમ્યપદાર્થલક્ષ્મીઃ

અત્ર તદનુભવૈકગોચરત્વાદનાખ્યેયત્વેન કિમપિ સાતિશયં પ્રતિપદં કર્મ સંપાદયન્ત્યઃ ક્રિયાઃ સ્વાત્મનિ કમપિ વક્રભાવમુદ્ભાવયન્તિ ।
ઉપચારમનોજ્ઞતાપ્યત્ર વિદ્યતે ।
યસ્માદર્પણકથનોલ્લેખનાન્યુપચારનિબન્ધનાન્યેવ ચેતનપદાર્થધર્મત્વાત્ ।
યથા ચ---
નૃત્તારમ્ભાદ્વિરતરભસસ્તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તં યાવન્મૌલૌ શ્લથમચલતાં ભૂષણં તે નયામિ ।
ઇત્યાખ્યાય પ્રણયમધુરં કાન્તયા યોજ્યમાને ચૂડાચન્દ્રે જયતિ સુખિનઃ કો ઽપિ શર્વસ્ય ગર્વઃ

અત્ર "કો ઽપિઽ ઇત્યનેન સર્વનામપદેન તદનુભવૈકગોચરત્વાદવ્યપદેશ્યત્વેન સાતિશયઃ શર્વસ્ય ગર્વ ઇતિ કર્તૃસંવૃતિઃ ।
જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ઇતિ ક્રિયાવૈચિત્ર્યનિબન્ધનમ્ ।
ઇત્યયં પદપૂર્વાર્ધવક્રભાવો વ્યવસ્થિતઃ ।
દિઙ્માત્રમેવમેતસ્ય શિષ્ટં લક્ષ્યે નિરૂપ્યતે

ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ ।
તદેવં સુપ્તિઙન્તયોર્દ્વયોરપિ પદપૂર્વાર્ધસ્ય પ્રાતિપદિકસ્ય ધાતોશ્ચ યથાયુક્તિ વક્રતાં વિચાર્યેદાનીં તયોરેવ યથાસ્વમપરાર્ધસ્ય પ્રત્યયલક્ષણસ્ય વક્રતાં વિચારયતિ ।
તત્ર ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રાતાયાઃ સમનન્તરસંભવિનઃ ક્રમસમન્વિતત્વાત્ કાલસ્ય વક્રત્વં પર્યાલોચ્યતે, ક્રિયાપરિચ્છેદકત્વાત્તસ્ય ।
ઔચિત્યાન્તરતમ્યેન સમયો રમણીયતામ્ ।
યાતિ યત્ર ભવત્યેષા કાલવૈચિત્ર્યવક્રતા

એષા પ્રક્રાન્તસ્વરૂપા ભવત્યસ્તિ કાલવૈચિત્ર્યવક્રતા ।
કાલો વૈયાકરણાદિપ્રસિદ્ધો વર્તમાનાદિર્લટ્પ્રભૃતિપ્રત્યયવાચ્યો યઃ પદાર્થાનામુદયતિરોધાનવિધાયી, તસ્ય વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવસ્તથાવિધત્વેનોપનિબન્ધસ્તેન વક્રતા વક્રત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
કીદૃશી---યત્ર યસ્યાં સમયઃકાલાખ્યો રમણીયતાં યાતિ રામણીયકં ગચ્છતિ ।
કેન હેતુના--ઔચિત્યાન્તરતમ્યેન ।
પ્રસ્તુતત્વાત્પ્રસ્તાવાધિકૃતસ્ય વસ્તુનો યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તસ્યાન્તરતમ્યેનાન્તરઙ્ગત્વેન, તદતિશયોત્પાદકત્વેનેત્યર્થઃ ।
યથા
સમવિસમણિવ્વિસેસા સમન્તઓ મન્દમન્દસંચારા ।
ઐરા હોહિન્તિ પહા મણોરહાણં પિ દુલ્લઙ્ઘા

સમવિષમનિર્વિશેષાઃ સમન્તતો મન્દમન્દસઞ્ચારાઃ ।
અચિરાદ્ભવિષ્યન્તિ પન્થાનો મનોરથાનામપિ દુર્લઙ્ઘ્યાઃ ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર વલ્લભાવિરહવૈધુર્યકાતરાન્તઃ કરણેન ભાવિનઃ સમયસ્ય સંભાવનાનુમાનમહાત્મ્યમુત્પ્રેક્ષ્ય ઉદ્દીપનવિભાવત્વવિભવવિલસિતં તત્પરિસ્પન્દસૌન્દર્યસન્દર્શનાસહિષ્ણુના કિમપિ ભયવિસંષ્ઠુલત્વમનુભૂય શઙ્કાકુલત્વેન કેનચિદેતદભિધીયતે---યદચિરાદ્ ભવિષ્યન્તિ પન્થાનો મનોરથાનામપ્યલઙઘનીયા ઇતિ ભવિષ્યત્કાલાભિધાયી પ્રત્યયઃ કામપિ પરાર્ધવક્રતાં વિકાસયતિ ।
યથા વા
યાવત્કિઞ્ચિદપૂર્વમાર્દ્રમનસામાવેદયન્તો નવાઃ સૌભાગ્યાતિશયસ્ય કામપિ દશાં ગન્તું વ્યવસ્યન્ત્યમી ।
ભાવાસ્તાવદનન્યજસ્ય વિધુરઃ કો ઽપ્યુદ્યમો જૃમ્ભતે પર્યાપ્તે મધુવિભ્રમે તુ કિમયં કર્તેતિ કમ્પામહે

અત્ર વ્યવસ્યન્તિ જૃમ્ભતે કર્તા કમ્પામહે ચેતિ પ્રત્યયાઃ પ્રત્યેકં પ્રતિનિયતકાલાભિધાયિનઃ કામપિ પદપરાર્ધવક્રતાં પ્રખ્યાપયન્તિ ।
તથા ચ--પ્રથમતરાવતીર્ણમધુસમયસૌકુમાર્યસમુલ્લસિતસુન્દરપદાથ્રસાર્થસમુન્મેષસમુદ્દીપિતસહજવિભવવિલસિતત્વેન મકરકેતોર્મનાઙ્માત્રમાધવસામર્થ્ય સમુલ્લસિતાતુલશક્તેઃ સરસહૃદયવિધુરતાવિધાયી કો ઽપિ સંરમ્ભઃ સમુજ્જૃમ્ભતે ।
તસ્માદનેનાનુમાનેન પુનઃ પરં પરિપોષમધિરોહતિ ।
કુસુમાકરવિભવવિભ્રમે માનિનીમાનદલનદુર્લલિતસમુદિતસહજસૌકુમાર્યસંપત્સંજનિતસમુચિતજિગીષાવસરઃ કિમસૌ વિધાસ્યતીતિ વિકલ્પયન્તસ્તત્કુસુમશરનિકરનિપાતકાતરાન્તઃ કરણાઃ કિમપિ કમ્પામહે ચકિતચેતસઃ સંપદ્યામહ ઇતિ પ્રિયતમાવિરહવિધુરચેતસઃ સરસહૃદયસ્ય કસ્યચિદેતદભિધાનમ્ ।
એવં કાલવક્રતાં વિચાર્ય ક્રમસમુચિતાવસરાં કારકવક્રતાં વિચારયતિ---
યત્ર કારકસામાન્યં પ્રાધાન્યેન નિબધ્યતે ।
તત્ત્વાધ્યારોપણાન્મુખ્યગુણભાવાભિધાનતઃ

પરિપોષયિતું કાઞ્ચિદ્ ભઙ્ગીભણિતિરમ્યતામ્ ।
કારકાણાં વિપર્યાસઃ સોક્તા કારકવક્રતા

સોક્તા કારકવક્રતા સા કારકવક્રત્વવિચ્છિત્તિરભિહિતા ।
કીદૃશી---યત્ર યસ્યાં કારકાણાં વિપર્યાસઃ સાધનાનાં વિપરિવર્તનમ્, ગૌણમુખ્યયોરિતરેતરત્વાપત્તિઃ ।
કથમ્---યત્ કારકસામાન્યં મુખ્યાપેક્ષયા કરણાદિ તત્ પ્રાધાન્યેન નિબધ્યતે મુખ્યભાવેન પ્રયુજ્યતે ।
કયા યુક્ત્યા તત્ત્વાધ્યારોપણાત્ ।
તદિતિ મુખ્યપરામર્શઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તદધ્યારોપણાત્ મુખ્યગુણભાવાભિધાનતઃ ।
મુખ્યસ્ય યો ગુણભાવસ્તદભિધાનાદમુખ્યત્વેનોપનિબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
કિમર્થમ્---પરિપોષયિતું કાઞ્ચિદ્ ભઙ્ગીભણિતિરમ્યતામ્ ।
કાઞ્ચિદપૂર્વાં વિચ્છિત્યુક્તિરમણીયતામુલ્લાસયિતુમ્ ।
તદેવમચેતનસ્યાપિ ચેતનસભવિસ્વાતન્ત્ર્યસમર્પણાદમુખ્યસ્ય કરણાદેર્વા કર્તૃત્વાધ્યારોપણાદ્યત્ર કારકવિપર્યાસશ્ચમત્કારકારી સંપદ્યતે ।
યથા
યાઞ્ચાં દૈન્યપરિગ્રહપ્રણયિનીં નેક્ષ્વાકવઃ શિક્ષિતાઃ સેવાસંવલિતઃ કદા રઘુકુલે મૌલૌ નિબદ્ધો ઽઞ્જલિઃ ।
સર્વં તદ્વિહિતં તથાપ્યુદધિના નૈવોપરોધઃ કૃતઃ પાણિઃ સંપ્રતિ મે હઠાત્ કિમપરં સ્પ્રષ્ટું ધનુર્ધાવતિ

અત્ર પાણિના ધનુર્ગ્રહીતુમિચ્છામીતિ વક્તવ્યે પાણેઃ કરણભૂતસ્ય કર્તૃત્વાધ્યારોપઃ કામપિ કારકવક્રતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા વા
સ્તનદ્વન્દ્વમ્ ઇત્યાદૌ

યથા વા
નિષ્પર્યાયનિવેશપેશલરસૈરન્યોન્યનિર્ભર્ત્સિભિર્ હસ્તાગ્રૈર્યુગપન્નપત્ય દશભિર્વામૈર્ધૃતં કાર્મુકમ્ ।
સવ્યાનાં પુનરપ્રથીયસિ વિધાવસ્મિન્ ગુણારોપણે મત્સેવાવિદુષામહંપ્રથમિકા કાપ્યમ્બરે વર્તતે

અત્ર પૂર્વંવદેવ કર્તૃત્વાધ્યારોપનિબન્ધનં કારકવક્રત્વમ્ ।
યથા વા
બદ્ધસ્પર્દ્ધ ઇતિ

એવં કારકવક્રતાં વિચાર્ય ક્રમસમન્વિતાં સંખ્યાવક્રતાં વિચારયતિ, તત્પરિચ્છેદકત્વાત્ સંખ્યાયાઃ---
કુર્વન્તિ કાવ્યવૈચિત્ર્યવિવક્ષાપરતન્ત્રિતાઃ ।
યત્ર સંખ્યાવિપર્યાસં તાં સંખ્યાવક્રતાં વિદુઃ

યત્ર યસ્યાં કવયઃ કાવ્યવૈચિત્ર્યવિવક્ષાપરતન્ત્રિતાઃ સ્વકર્મવિચિત્રભાવાભિધિત્સાપરવશાઃ સંખ્યાવિપર્યાસં વચનવિપરિવર્તનં કુર્વન્તિ વિદધતે તાં સંખ્યાવક્રતાં વિદુઃ તદ્વચનવક્રત્વં જાનન્તિ તદ્વિદઃ ।
તદયમત્રાર્થઃ---યદેકવચને દ્વિવચને પ્રયોક્તવ્યે વૈચિત્ર્યાર્થં વચનાન્તરં યત્ર પ્રયુજ્યતે, ભિન્નવચનયોર્વા યત્ર સામાનાધિકરણ્યં વિધીયતે ।
યથા
કપોલે પત્રાલી કરતલનિરોધેન મૃદિતા નિપીતો નિશ્વાસૈરયમમૃતહૃદ્યો ઽધરરસઃ ।
મુહુઃ કણ્ઠે લગ્નસ્તરલયતિ બાષ્પઃ સ્તનતટીં પ્રિયો મન્યુર્જાતસ્તવ નિરનુરોધે ન તુ વયમ્

અત્ર "ન ત્વહમ્ઽ ઇતિ વક્તવ્યે, "ન તુ વયમ્ઽ ઇત્યનન્તરઙ્ગત્વપ્રતિપાદનાર્થં તાટસ્થ્યપ્રતીતયે બહુવચનં પ્રયુક્તમ્ ।
યથા વા
વયં તત્ત્વાન્વેષાન્મધુકર હતાસ્ત્વં ખલુ કૃતી

અત્રાપિ પૂર્વવદેવ તાટસ્થ્યપ્રતીતિઃ ।
યથા વા
ફુલ્લેન્દીવરકાનનાનિ નયને પાણી સરોજાકરાઃ

અત્ર દ્વિવચનબહુવચનયોઃ સામાનાધિકરણ્યલક્ષણઃ સંખ્યાવિપર્યાસઃ સહૃદયહૃદયહારિતામાવહતિ ।
યથા વા
શાસ્ત્રાણિ ચક્ષુર્નવમ્ ઇતિ

અત્ર પૂર્વવદેવૈકવચનબહુવચનયોઃ સામાનાધિકરણ્યં વૈચિત્ર્યવિધાયિ ।
એવં સંખ્યાવક્રતાં વિચાર્ય તદ્વિષયત્વાત્ પુરુષાણાં ક્રમસમર્પિતાવસરાં પુરુષવક્રતાં વિચારયતિ---
પ્રત્યક્તા પરભાવશ્ચ વિપર્યાસેન યોજ્યતે ।
યત્ર વિચ્છિત્તયે સૈષા જ્ઞેયા પુરુષવક્રતા

યત્ર યસ્યાં પ્રત્યક્તા નિજાત્મભાવઃ પરભાવશ્ચ અન્યત્વમુભ્યમપ્યેતદ્વિપર્યાસેન યોજ્યતે વિપરિવર્તનેન નિબધ્યતે ।
કિમર્થમ્---વિચ્છિત્તયે વૈચિત્ર્યાય ।
સૈષા વર્ણિતસ્વરૂપા જ્ઞેયા જ્ઞાતવ્યા પુરુષવક્રતા પુરુષવક્રત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
તદયમત્રાર્થઃ---યદન્યસ્મિન્નુત્તમે મધ્યમે વા પુરુષે પ્રયોક્તવ્યે વૈચિત્ર્યાયાન્યઃ કદાચિત્ પ્રથમઃ પ્રયુજ્યતે ।
તસ્માચ્ચ પુરુષૈકયોગક્ષેમત્વાદસ્માદાદેઃ પ્રાતિપદિકમાત્રસ્ય ચ વિપર્યાસઃ પર્યવસ્યતિ ।
યથા
કૌશામ્બીં પરિભૂય નઃ કૃપણકૈર્વિદ્વેષિભિઃ સ્વીકૃતાં જાનામ્યેવ તથા પ્રમાદપરતાં પત્યુર્નયદ્વેષિણઃ ।
સ્ત્રીણાં ચ પ્રિયવિપ્રયોગવિધુરં ચેતઃ સદૈવાત્ર મે વક્તું નોત્સહતે મનઃ પરમતો જાનાતુ દેવી સ્વયમ્

અત્ર "જાનાતુ દેવી સ્વયમ્ઽ ઇતિ યુષ્મદિ મધ્યમપુરુષે પ્રયોક્તવ્યે પ્રાતિપદિકમાત્રપ્રયોગેણ વક્તુસ્તદશક્યાનુષ્ઠાનતાં મન્યમાનસ્યૌદાસીન્યપ્રતીતિઃ ।
તસ્યાશ્ચ પ્રભુત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ હિતાહિતવિચારપૂર્વકં સ્વયમેવ કર્તવ્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ કમપિ વાક્યવક્રભાવમાવહતિ ।
યસ્માદેતદેવાસ્ય વાક્યસ્ય જીવિતત્વેન પરિસ્ફુરતિ ।
એવં પુરુષવક્રતાં વિચાર્ય પુરુષાશ્રયત્વાદાત્મનેપદપરસ્મૈપદયોરુચિતાવસરાં વક્રતાં વિચારયતિ ।
ધાતૂનાં લક્ષણાનુસારેણ નિયતપદાશ્રયઃ પ્રયોગઃ પૂર્વાચાર્યાણામ્ "ઉપગ્રહઽ-શબ્દાભિધેયતયા પ્રસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્તદભિધાનેનૈવ વ્યવહરતિ---
પદયોરુભયોરેકમૌચિત્યાદ્ વિનિયુજ્યતે ।
શોભાયૈ યત્ર જલ્પન્તિ તામુપગ્રહવક્રતામ્

તામુક્તસ્વરૂપામુપગ્રહવક્રતામુપગ્રહવક્રત્વવિચ્છિત્તિં જલ્પન્તિ કવયઃ કથયન્તિ ।
કીદૃશી---યત્ર યસ્યાં પદયોરુભયોર્મધ્યાદેવકમાત્મનેપદં પરસ્મૈપદં વા વિનિયુજ્યતે વિનિબધ્યતે નિયમેન ।
કસ્માત્કારણાત્---ઔચિત્યાત્ ।
વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો યદૌચિત્યમુચિતભાવસ્તસ્માત્, તં સમાશ્રિત્યેત્યર્થઃ ।
કિમર્થમ્---શોભાયૈ વિચ્છિત્તયે ।
યથા
તસ્યાપરેષ્વપિ મૃગેષુ શરાન્મુમુક્ષોઃ કર્ણાન્તમેત્ય બિભિદે નિબિડો ઽપિ મુષ્ટિઃ ।
ત્રાસાતિમાત્રચટુલૈઃ સ્મરયત્સુ નેત્રૈઃ પ્રૌઢપ્રિયાનયનવિભ્રમચેષ્ટિતાનિ

અત્ર રાજ્ઞઃ સુલલિતવિલાસવતીલોચનવિલાસેષુ સ્મરણગોચરમવતરત્સુ તત્પરાયત્તચિત્તવૃત્તેરાઙ્ગિકપ્રયત્નપરિસ્પન્દવિનિવર્તમાનો મુષ્ટિર્બિભિદે ભિદ્યતે સ્મ ।
સ્વયમેવેતિ કર્મકર્તૃનિબન્ધનમાત્મને પદમતીવ ચમત્કારકારિણીં કામપિ વાક્યવક્રતામાવહતિ ।
એવમુપગ્રહવક્રતાં વિચાર્ય તદનુસંભવિનીં પ્રત્યયાન્તરવક્રતાં વિચારયતિ---
વિહિતઃ પ્રત્યયાદન્યઃ પ્રત્યયઃ કમનીયતામ્ ।
યત્ર કામપિ પુષ્ણાતિ સાન્યા પ્રત્યયવક્રતા

સાન્યા પ્રત્યયવક્રતા સા સમામ્નાતરૂપાદન્યાપરા કાચિત્ પ્રત્યયવક્રત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
અસ્તીતિ સંબન્ધઃ ।
યત્ર યસ્યાં પ્રત્યયઃ કામપ્યપૂર્વાં કમનીયતાં રમ્યતાં પુષ્ણાતિ પુષ્યતિ ।
કીદૃશઃ---પ્રત્યયાત્ તિઙાદેર્વિહિતઃ પદત્વેન વિનિર્મિતો ઽન્યઃ કશ્ચિદિતિ ।
યથા
લીનં વસ્તુનિ યેન સૂક્ષ્મસુભગં તત્ત્વં ગિરા કૃષ્યતે નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં વાચૈવ યો વા બહિઃ ।
વન્દે દ્વાવપિ તાવહં કવિવરૌ વન્દેતરાં તં પુનર્- યો વિજ્ઞાતપરિશ્રમો ઽયમનયોર્ભારાવતારક્ષમઃ

"વન્દેતરામ્ઽ ઇત્યત્ર કાપિ પ્રત્યયવક્રતા કવેશ્ચેતસિ પરિસ્ફુરતિ ।
તતએવ "પુનઃઽ-શબ્દઃ પૂર્વસ્માદ્વિશેષાભિધાયિત્વેન પ્રયુક્તઃ ।
એવં નામાખ્યાતસ્વરૂપયોઃ પદયોઃ પ્રત્યેકં પ્રકૃત્યાદ્યવયવવિભાગદ્વારેણ યથાસંભવં વક્રભાવં વિચાર્યેદાનીમુપસર્ગનિપાતયોરવ્યુત્પન્નત્વાદસંભવદ્વિભક્તિકત્વાચ્ચ નિરસ્તાવયવત્વે સત્યવિભક્તયોઃ સાકલ્યેન વક્રતાં વિચારયતિ---
રસાદિદ્યોતનં યસ્યામુપસર્ગનિપાતયોઃ ।
વાક્યૈકજીવિતત્વેન સાપરા પદવક્રતા

સાપરા પદવક્રતા---સા સમર્પિતસ્વરૂપાપરા પૂર્વોક્તવ્યતિરિક્તા પદવકત્વવિચ્છિત્તિઃ ।
અસ્તીતિ સંબન્ધઃ ।
કીદૃશી---યસ્યાં વક્રતાયામુપસર્ગનિપાતયોર્વૈયાકરણપ્રસિદ્ધાભિધાનયોઃ રસાદિદ્યોતનં શૃઙ્ગારપ્રભૃતિપ્રકાશનમ્ ।
કથમ્---વાક્યૈકજીવિતત્વેન ।
વાક્યસ્ય શ્લોકાદેરેકજીવિતં વાક્યૈકજીવિતં તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તેન ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---યદ્વાક્યસ્યૈકસ્ફુરિતભાવેન પરિસ્ફુરતિ યો રસાદિસ્તત્પ્રકાશનેનેત્યર્થઃ ।
યથા
વૈદેહી તુ કથં ભવિષ્યતિ હહા હા દેવિ ધીરા ભવ

અત્ર રઘુપતેસ્તત્કાલજ્વલિતોદ્દીપનવિભાવસંપત્સમુલ્લાસિતઃ સંભ્રમો નિશ્ચિતજનિતજાનકીવિપત્તિસંભાવનસ્તત્પરિત્રાણકરણોત્સાહકારણતાં પ્રતિપદ્યમાનસ્તેદેકાગ્રતોલ્લિખિતસાક્ષાત્કારસ્તદાકારતયા વિસ્મૃતવિપ્રકર્ષઃ પ્રત્યગ્રરસપરિસ્પન્દસુન્દરો નિપાતપરંપરાપ્રતિપાદ્યમાનવૃત્તિર્વાક્યૈકજીવિતત્વેન પ્રતિભાસમાનઃ કામપિ વાક્યવક્રતાં સમુન્મીલયતિ ।
તુ-શબ્દસ્ય ચ વક્રભાવઃ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતઃ ।
યથા વા
અયમેકપદે તયા વિયોગઃ પ્રિયયા ચોપનતઃ સુદુઃસહો મે ।
નવવારિધરોદયાદહોભિર્- ભવિતવ્યં ચ નિરાતપત્વરમ્યૈઃ

અત્ર દ્વયોઃ પરસ્પરં સુદુઃસહત્વોદ્દીપનસામર્થ્યસમેતયોઃ પ્રિયાવિરહવર્ષાકાલયોસ્તુલ્યકાલત્વપ્રતિપાદનપરં "ચઽ-શબ્દદ્વિતયં સમસમયસમુલ્લસિતવહ્નિદાહદક્ષદક્ષિણવાતવ્યજનસમાનતાં સમર્થયત્ કામપિ વાક્યવક્રતાં સમુદ્દીપયતિ ।
"સુઽ -"દુઃઽ-શબ્દાભ્યાં ચ પ્રિયાવિરહસ્યાશક્યપ્રતીકારતા પ્રતીયતે ।
યથા ચ
મુહુરઙ્ગુલિસંવૃતાધરોષ્ઠં પ્રતિષેધાક્ષરવિક્લવાભિરામમ્ ।
મુખમંસવિવર્તિ પક્ષ્મલાક્ષ્યાઃ કથમપ્યુન્નમિતં ન ચુમ્બિતં તુ

અત્ર નાયકસ્ય પ્રથમાભિલાષવિવશવૃત્તેરનુભવસ્મૃતિસમુલ્લિખિતતત્કાલસમુચિતતદ્વદનેન્દુસૌન્દર્યસ્ય પૂર્વમપરિચુમ્બન સ્ખલિતસમુદ્દીપિતપશ્ચાત્તાપદશાવેશ દ્યોતનપરઃ "તુઽ-શબ્દઃ કામપિ વાક્યવક્રતામુત્તેજયતિ ।
એતદુત્તરત્ર પ્રત્યયવક્રત્વમેવંવિધપ્રત્યયાન્તરવક્રભાવાન્તર્ભૂતત્વાત્ પૃથક્ત્વેન નોક્તમિતિ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
યથા
યેન શ્યામં વપુરતિતરાં કાન્તિમાપત્સ્યતે તે બર્હેણેવ સ્ફુરિતરુચિના ગોપવેષસ્ય વિષણોઃ

અત્ર "અતિતરામ્ઽ ઇત્યતીવ ચમત્કારકારિ ।
એવમન્યેષામપિ સજાતીયલક્ષણદ્વારેણ લક્ષણનિષ્પત્તિઃ સ્વયમનુસર્તવ્યા ।
તદેવમિયમનેકાકારા વક્રત્વવિચ્છિત્તિશ્ચતુર્વિધપદવિષયા વાવયૈકદેશજીવિતત્વેનાપિ પરિસ્ફુરન્તી સકલવાક્યવૈચિત્ર્યનિબન્ધનતામુપયાતિ ।
વક્રતાયાઃ પ્રકારાણામેકો ઽપિ કવિકર્મણઃ ।
તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વહેતુતાં પ્રતિપદ્યતે

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
યદ્યેવમેકસ્યાપિ વક્રતાપ્રકારસ્ય યદેવંવિધો મહિમા, તદેતે બહવઃ સંપતિતાઃ સન્તઃ કિં સંપાદયન્તીત્યાહ---
પરસ્પરસ્ય શોભાયૈ બહવઃ પતિતાઃ ક્વચિત્ ।
પ્રકારા જનયન્ત્યેતાં ચિત્રચ્છાયામનોહરામ્

ક્વચિદેકસ્મિન્ પદમાત્રે વાક્યે વા વક્રતાપ્રકારા વક્રત્વપ્રભેદા બહવઃ પ્રભૂતાઃ પતિતાઃ કવિપ્રતિભામાહાત્મ્યસમુલ્લસિતાઃ ।
કિમર્થમ્---પરસ્પરસ્ય શોભાયૈ, અન્યોન્યસ્ય વિચ્છિત્તયે ।
એતામેવ ચિત્રચ્છાયામનોહરામનેકાકારકાન્તિરમણીયાં વક્રતાં જનયન્ત્યુત્પાદયન્તિ ।
યથા
તરન્તીવ ઇતિ

અત્ર ક્રિયાપદાનાં ત્રયાણામપિ પ્રત્યેકં ત્રિપ્રકારં વૈચિત્ર્યં પરિસ્ફુરતિ---ક્રિયાવૈચિત્ર્યં કારકવૈચિત્ર્યં કાલવૈચિત્ર્યં ચ ।
પ્રથિમસ્તન-જઘન-તરુણિમ્નાં ત્રયાણામપિ વૃત્તિવૈચિત્ર્યમ્ ।
લાવણ્યજલધિ-પ્રગલ્ભ્ય-સરલતા-પરિચય-શબ્દાનામુપચારવૈચિત્ર્યમ્ ।
તદેવમેતે બહવો વક્રતાપ્રકારા એકસ્મિન્ પદે વાક્યે વા સંપતિતાશ્ચિત્રચ્છાયામનોહરામેતામેવ ચેતનચમત્કારકારિણીં વાક્યવક્રતામાવહન્તિ ।
એવં નામાખ્યાતો પસર્ગનિપાતલક્ષણસ્ય ચતુર્વિધસ્યાપિ પદસ્ય યથાસંભવં વક્રતાપ્રકારાન્ વિચાર્યેદાનીં પ્રકરણમુપસંહૃત્યાન્યદવતારયતિ---
વાગ્વલ્લ્યાઃ પદપલ્લવાસ્પદતયા યા વક્રતોદ્ભાસિની વિચ્છિત્તિઃ સરસત્વસંપદુચિતા કાપ્યુજ્જ્વલા જૃમ્ભતે ।
તામાલોચ્ય વિદગ્ધષટ્પદગણૈર્વાક્યપ્રસૂનાશ્રયં સ્ફારામોદમનોહરં મધુ નવોત્કણ્ઠાકુલં પીયતામ્