Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary (with commentary) · Chapter 1
śrīmadrājānakakuntakaviracitaṃ vakroktijīvitam
1 prathamonmeṣaḥ
jagattritayavaicitryacitrakarmavidhāyinam /
śivaṃ śaktiparispandamātropakaraṇaṃ numaḥ
yathātattvaṃ vivecyante bhāvāstrailokyavartinaḥ /
yadi tannādbhutaṃ nāma daivaraktā hi kiṃśukāḥ
svamanīṣikayaivātha tattvaṃ teṣāṃ yathāruci /
sthāpyate prauḍhimātraṃ tatparamārtho na tādṛśaḥ
ityasattarkasandarbhe svatantre 'pyakṛtādaraḥ /
sāhityārthasudhāsindhoḥ sāramunmīlayāmyaham
yena dvitayamapyetattattvanirmitilakṣaṇam /
tadvidāmadbhutāmodacamatkāraṃ vidhāsyati
granthārambhe /
abhimatadevatānamaskārakaraṇaṃ samācāraḥ, tasmāttadeva tāvadupakramate---
vande kavīndravaktrendulāsyamandiranartakīm /
devīṃ sūktiparispandasundarābhinayojjvalām
iti /
devīṃ vande devatāṃ staumi /
kāmityāha---kavīndravaktrendulāsyamandiranartakīm /
kavīndrāḥ kavipravarāsteṣāṃ vaktrendurmukhacandraḥ sa eva lāsyamandiraṃ nāṭyaveśma tatra nartakī lāsikām /
kiṃviśiṣṭām---sūktiparispandasundarābhinayojjvalām /
sūktiparispandāḥ subhāṣitavilasitāni tānyeva sundarā abhinayāḥ sukumārāḥ sāttvikādayastairujjvalaṃ bhrājamānām /
yā kila satkavivaktre lāsyasadmanīva2 nartakī svavilāsā3 bhinayaviśiṣṭā nṛtyantī virājate tāṃ vande naumīti vākyārthaḥ /
tadidamatra tātparyam---yatkila prastutaṃ vastu kimapi kāvyālaṅkārakaraṇaṃ tadadhidaivatabhūtāmevaṃvidharāṇīyakahṛdayahāriṇīṃ vāgrūpāṃ sarasvatīṃ staumīti /
evaṃ namaskṛtyedānīṃ vaktavyavastuviṣayabhūtānyabhidhānābhidheyaprayojanānyāsūtrayati /
vāco viṣayanaiyatyamutpādayitumucyate /
ādivākye 'bhidhānādi nirmitermānasūtravat
ityantaraślokaḥ /(?)
lokottaracamatkārakārivaicitryasiddhaye /
kāvyasyāyamalaṅkāraḥ ko 'pyapūrvo vidhīyate
alaṅkāro vidhīyate alaṅkāraṇaṃ kriyate /
kasya---kāvyasya /
kaveḥ karma kāvyaṃ tasya /
nanu ca santi cirantanāstadalaṅkārāstatkimarthamityāha---apūrvaḥ, tadvyatiriktārthābhidhāyī /
tadapūrvatvaṃ tadutkṛṣṭasya tannikṛṣṭasya ca dvayorapi saṃbhavatītyāha---ko 'pi, alaukikaḥ sātiśayaḥ /
so 'pi kimarthamityāha---lokottaramatkārakārivaicitryasiddhaye asāmānyāhlādavidhāyivicitrabhāvasampattaye /
yadyapi santi śataśaḥ kāvyālaṅkārāstathāpi na kutaścidapyevaṃvidhavaicitryasiddhaiḥ /
alaṅkāra-śabdaḥ śarīrasya śobhātiśayakāritvānmukhyatayā kaṭakādiṣu vartate, tatkāritvasāmānyādupacārādupamādiṣu, tadvadeva ca tatsadṛśeṣu guṇeṣu,4 tathaiva ca tadabhidhāyini granthe /
śabdārthayorekayogakṣematvādaikyena vyavahāraḥ,yathā gauriti śabdaḥ gaurityartha iti /
tadayamarthaḥ---granthasyā5 laṅkāra ityabhidhānam, upamādiprameyajātamabhidheyam, uktarūpavaicitryasiddhiḥ prayojanamiti /
evamalaṅkārasyāsya prayojanamastīti sthāpite 'pi tadalaṅkāryasya kāvyasya prayojanaṃ vinā sadapi tadapārthakamityāha---
dharmādisādhanopāyaḥ sukumārakramoditaḥ /
kāvyabandho 'bhijātānāṃ hṛdayāhlādakārakaḥ
hṛdayāhlādakārakaścittānandajanakaḥ kāvyabandhaḥ sargabandhādirbhavatīti saṃbandhaḥ /
kasyetyākāṅkṣāyāmāha---abhijātānām /
abhijātāḥ khalu rājaputrādayo dharmādyupeyārthino vijigīṣavaḥ kleśabhīravaśca, sukumārāśayatvātteṣām /
tathā satyapi tadāhlādakatve kāvyabandhasya krīḍanakādiprakhyatā prāpnotītyabhidhatte6---dharmādisāghanopāyaḥ /
dharmāderupeyasya7 caturvargasya sādhane saṃpādane tadupadekharūpatvādupāyastatprāptinimittam /
tathāvidha8 puruṣārthopadeśaparairaparairapi śāstraiḥ kimaparāddhamityabhidhīyate---sukumārakramoditaḥ /
sukumāraḥ sundaraḥ hṛdayahārī9 kramaḥ paripāṭīvinyāsastenoditaḥ kathitaḥ san /
abhijātānāmāhlādakatve sati pravartakatvātkāvyabandho dharmādiprāptyupāyātāṃ pratipadyate /
śāstreṣu punaḥ kaṭhorakramābhihītatvād dharmādyupadeśo duravagāhaḥ /
tathāvidhe viṣaye vidyamāno 'pyakiñcitkara eva /
rājaputrāḥ khalu samāsāditasvavibhavāḥ samastajagatīvyavasthākāritāṃ pratipadyamānāḥ ślāghyopadeśa10śūnyatayā svatantrāḥ santaḥ samucitasakalavyavahārocchedaṃ pravartayituṃ prabhavantītyetadarthameva11 tadvyutpattaye vyatītasaccaritarājacaritaṃ tannidarśanāya nibaghnanti kavayaḥ /
tadevaṃ śāstrātiriktamastyeva12 praguṇaṃ prayojanaṃ kāvyabandhasya /
mukhyaṃ puruṣārthasiddhilakṣaṇaṃ prayojanamāstāṃ tāvat anyadapi lokayātrāpravartananimittaṃ bhṛtyasuhṛtsvāmyādisamāvarjanamanena vinā samyaṅ na saṃbhavatītyāha---
vyavahāraparispandasaundaryaṃ vyavahāribhiḥ /
satkāvyādhigamādeva nūtanaucityamāpyate
vyavahāro lokavṛttaṃ tasya parispando vyāpāraḥ kriyākramalakṣaṇastasya saundaryaṃ rāmaṇīyakaṃ tadvyavahāribhirvyavahartṛbhiḥ satkāvyādhigamādeva kamanīyakāvyaparijñānādeva nānyasmād āpyate labhyata ityarthaḥ /
kīdṛśaṃ tatsaundaryam---nūtanaucityam /
nūtanamabhinavamalaukikamaucityamucitabhāvo yasya /
tadidamuktaṃ bhavati---mahatāṃ hi rājādīnāṃ vyavahāre varṇyamāne tadaṅgabhūtāḥ sarve mukhyamātyaprabhṛtayaḥ samucitaprātisvikakartavyavyavahāranipuṇatayā nibadhyamānāḥ sakalavyavahārivṛttopadeśatāmāpadyante /
tataḥ sarvaḥ kvacitkamanīyakāvye kṛtaśramaḥ samāsāditavyavahāraparispandasaundaryātiśayaḥ ślāghanīyaphalabhāg bhavatīti /
yo 'sau caturvargalakṣaṇaḥ puruṣārthastadupārjanaviṣayavyutpattikāraṇatayā kāvyasya pāraṃparyeṇa prayojanamityāmnātaḥ, so 'pi samayāntarabhāvitayā tadupabhogasya tatphalabhūtāhlādakāritvena tatkālameva paryavasyati /
tatastadatiriktaṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvādasubhagaṃ tadātvaramaṇīyaṃ prayojanāntaramabhidhātumāha---
caturvargaphalāsvādamapyatikramya tadvidām /
kāvyāmṛtarasenāntaścamatkāro vitanyate
camatkāro vitanyate camatkṛtirvistāryate, hlādaḥ punaḥ punaḥ kriyata ityarthaḥ /
kena---kāvyāmṛtarasena /
kāvyamevāmṛtaṃ tasya rasastadāsvādastadanubhavastena /
kvetyabhidadhāti---antaścetasi /
kasya---tadvidām /
taṃ vidanti jānantīti tadvidastajjñāsteṣām /
katham---caturvargaphalāsvādamapyatikramya /
caturvargasya dharmādeḥ phalaṃ tadupabhogastasyāsvādastadanubhavastamapi prasiddhātiśayamatikramya vijitya paspaśaprāyaṃ saṃpādya /
tadayamatrābhiprāyaḥ13---yo 'sau caturvargaphalāsvādaḥ prakṛṣṭapuruṣārthatayā sarvaśāstraprayojanatvena prasiddhaḥ so 'pyasyakāvyāmṛtacarvaṇacamatkārakalāmātrasyā14 pi na kāmapi sāmyakalanāṃ kartumarhatīti /
duḥśrava-durbhaṇa-duradhigamatvādidoṣaduṣṭa15 tvādadhyayanāvasare duḥsahaduḥkha16 dāyī śāstrasandarbhastatkālakalpitakamanīyacamatkṛteḥ kāvyasya na kathañcidapi spardhāmadhirohatītyetadapyarthato 'bhihitaṃ bhavati /
kaṭukauṣadhavacchāstramavidyāvyādhināśanam /
āhlādyamṛtavatkāvyamavivekagadāpaham
17 //
āyatyāṃ ca tadātve ca rasanisyandasundaram /
yena saṃpadyate kāvyaṃ taditānī vicāryate
ityantaraślokau /
alaṅkṛtiralaṅkāryamapoddhṛtya vivecyate /
tadupāyatayā tattvaṃ sālaṅkārasya kāvyatā
alaṅkṛtiralaṅkaraṇam alaṅkriyate yayeti vigṛhya /
sā vivecyate vicāryate /
yaccālaṅkāryamalaṅkaraṇīyaṃ vācakarūpaṃ vācyarūpaṃ ca tadapi vivecyate /
tayoḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇadvāreṇa svarūpanirūpaṇaṃ kriyate /
katham---apoddhṛtya /
niṣkṛṣya pṛthak pṛthagavasthāpya, yatra samudāyarūpe tayorantarbhāvastasmādvibhajya /
kena hetunā---tadupāyatayā /
taditi kāvyaṃ parāmṛśyate /
tasyopāyastadupāyastasya bhāvastadupāyatā tayā hetubhūtayā /
yasmādevaṃvidho18 vivekaḥ kāvyavyutpattyupāyatāṃ pratipadyate /
dṛśyate ca samudāyantaḥ pātināmastyabhūtānāmapi vyutpattinimittamapoddhṛtya vivecanam /
yathā---padāntarbhūtayoḥ prakṛtipratyayayorvākyāntarbhūtānāṃ padānāṃ ceti /
yadyevamasatyabhūto 'pyapoddhārastadupāyatā kriyate tat kiṃ punaḥ satyamityāha---tattvaṃ sālaṅkārasya kāvyatā /
tadayamatra19 paramārthaḥ---sālaṅkārasyālaṅkaraṇasahitasya sakalasya nirastāvayavasya sataḥ samudāyasya kāvyatā kavikarmatvam /
tenālaṅkṛtasya kāvyatvamiti sthitam,20 na punaḥ kāvyasyālaṅkārayoga iti /
sālaṅkārasya kāvyateti saṃmugdhatayā kiñcit kāvyasvarūpaṃ sūtritam21 nipuṇaṃ punarna niścitam /
kiṃlakṣaṇaṃ vastu kāvyavyapadeśabhāg bhavatītyāha---
śabdārthau sahitau vakrakavivyāpāraśālini /
bandhe vyavasthitau kāvyaṃ tadvidāhlādakāriṇi
22 śabdārthau kāvyaṃ vācako vācyaṃ ceti dvau saṃmilitau kāvyam /
dvāvekamiti vicitraivoktiḥ /
tena yatkeṣāñcinmataṃ kavikauśalakalpitakamanīyatātiśayaḥ śabda eva kevalaṃ kāvyamiti keṣāñcid vācyameva racanāvaicitryacamatkārakāri kāvyamiti, pakṣadvayamapi nirastaṃ bhavati /
yasmād23dvayorapi pratyekaṃ24 pratitilamiva tailaṃ tadvidāhlādakāritvaṃ vartate, na punarekasmin /
yathā---
bhaṇa taruṇi ramaṇmandiramānandasyandisundarendumukhi /
yadi sallīlollāpini gacchasi tat kiṃ tvadīyaṃ me
aṇaṇuraṇanmaṇimekhalamavirataśiñjāṇamañjumañjīram /
parisaraṇamaruṇacaraṇe raṇaraṇakamakāraṇaṃ kurute
25 //
pratibhādāridrayadainyādatisvalpasubhāṣitena kavinā varṇasāvarṇyaramyatāmātramatroditam, na punarvācyavaicitryakaṇikā kācidapyasti26 /
yatkila nūtanatāruṇyataraṅgitalāvaṇyalaṭabhakānteḥ27 kāntāyāḥ kāmayamānena kenacidevamu28cyate---yadi taruṇi tvaṃ29 ramaṇamandiraṃ vrajasi tatkiṃ tvadīyaṃ parisaraṇaṃ raṇaraṇakamakāraṇaṃ mama karotītyatigrāmyeyamuktiḥ /
kiñca, na akāraṇam, yatastasyāstadanādareṇa gamane30 tadanuraktāntaḥ karaṇasya virahavidhuratāśaṅkākātaratā kāraṇaṃ raṇaraṇakasya /
yadi vā parisaraṇasya mayā kimarāddhamityākaraṇatāsamarpakam, etadapyatigrāmyataram /
saṃbodhanāni ca bahūni munipraṇītastotrāmantraṇakalpāni na kāñcidapi tadvidāhlāda31 kāritāṃ puṣṇantīti yatkiñcidetat /
vastumātraṃ ca śabdaśobhā32 tiśayaśūnyaṃ na kāvyavyapadeśamarhati /
yathā---
prakāśasvābhāvyaṃ vidadhati na bhāvāstamasi yattathā naite te syuryadi kila tathā yatra na katham /
guṇādhyāsābhāyāsavyasanadṛḍhadīkṣāguruguṇo ravivyāpāro 'yaṃ kimatha sadṛśaṃ tasya mahasaḥ
atra hi śuṣkatarkavākyavāsanādhivāsitacetasā pratibhāpratibhātamātrameva vastu vyasanitayā kavinā kevalamupanibaddham /
na puvarvācakavakratāvicchittilavo 'pi lakṣyate /
yasmāttarkavākyaśayyaiva śarīramasya ślokasya /
tathā ca---tamovyatiriktāḥ padārthā dharmiṇaḥ, prakāśasvabhāvā na bhavantīti sādhyam, tamasyatathābhūtatvāditi hetuḥ /
dṛṣṭāntastarhi kathaṃ na darśitaḥ, tarkanyāyasyaiva cetasi pratibhāsamānatvāt /
tathocyate---
tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ /
khyāpyete33 viduṣāṃ vācyo hetureva hi kevalaḥ
34 //
iti /
vidadhatīti vipūrvo dadhātiḥ karotyarthe vartate /
sa ca karotyartho 'tra na suspaṣṭasamanvayaḥ, prakāśasvābhāvyaṃ na kurvantīti /
prakāśasvābhāvya-śabdo 'pi cintya eva /
prakāśaḥ svabhāvo yasyāsau prakāśasvabhāvaḥ, tasya bhāva iti bhāvapratyaye vihite pūrvapadasya vṛddhiḥ prāpnoti /
atha svabhāvasya bhāvaḥ svābhāvyamityatrāpi bhāvapratyayāntādbhāvapratyayo na pracuraprayogārhaḥ /
tathā ca prakāśaścāsau svābhāvyaṃ ceti viśeṣaṇasamāso 'pi na samīcīnaḥ /
tṛtīye ca pāde 'tyantāsamarpakasamāsabhūyastvavaiśasaṃ na tadvidāhlādakāritāmāvahati /
ravivyāpāra itiravi-śabdasya prādhānyenābhimatasya samāse guṇībhāvo na vikalpitaḥ, pāṭhāntarasya"raveḥ' iti saṃbhavāt /
nanu vastumātrasyāpyalaṅkāraśunyatayā kathaṃ tadvidāhlādakāritvamiti cettanna;yasmādalaṅkāreṇāprastutapraśaṃsālakṣaṇenānyāpadeśatayāsphur itameva kavicetasi prathamaṃ ca pratibhāpratibhāsamānamaghaṭitapāṣāṇaśakalakalpamaṇiprakhyameva vastu vidagdhakaviviracitavakravākyopārūḍhaṃ śaṇollīḍhamaṇimanoharatayā tadvidāhlādakārikāvyatvamadhirohati /
tathā caikasminneva vastunyavahitānavahitakavidvitayaviracitaṃ vākyadvayamidaṃ mahadantaramāvedayati---
māninījanavilocanapātā- nuṣṇabāṣpakaluṣānanugṛhṇan35 /
mandamandamuditaḥ priyayau khaṃ bhītabhīta iva śītamayūkhaḥ
kramādekadvitriprabhṛtiparipāṭīḥ prakaṭayan kalāḥ svairaṃ svairaṃ navakamalakandāṅkurarucaḥ /
purandhrīṇāṃ preyovirahadahanoddīpitadṛśāṃ kaṭākṣebhyo bibhyannibhṛta iva candro 'bhyudayate
etayorantaraṃ sahṛdayasaṃvedya36 miti taireva vicāraṇīyam /
tasmāt sthitametat---na śabdasyaiva ramaṇīyatāviśiṣṭasya kevalasya kāvyatvam, nāpyarthasyeti /
tadidamuktam---
rūpakādiralaṅkārastasyāntair37 bahudhoditaḥ /
na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitāmukham38
rūpakādimalaṅkāraṃ bāhyamācakṣate pare /
supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṅkṛtim
tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī /
śabdābhidheyālaṅkārabhedādiṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ39
tena śabdārthau dvau saṃmilitau kāvyamiti sthitam /
evamavasthāpite dvayoḥ kāvyatve kadācidekasya manāṅmātranyūnatāyāṃ satyāṃ kāvyavyavahāraḥ pravartetetyāha---sahitāviti /
sahitau sahitabhāvena sāhityenāvasthitau /
nanu ca vācyavācakasaṃbandhasya vidyamānatvādetayorna kathañcidapisāhityavirahaḥ, satyametat /
kintu viśiṣṭameveha sāhityamabhipretam /
kīdṛśam ?---vakratāvicitraguṇālaṅkārasaṃpadāṃ parasparaspardhādhirohaḥ /
tena
samasarvaguṇau santau suhṛdāviva saṅgatau /
parasparasya śobhāyai śabdārthau bhavato yathā
tato 'ruṇaparispandamandīkṛtavapu) śaśī /
dadhre kāmaparikṣāmakāminīgaṇḍapāṇḍutām
atrāruṇaparispandamandīkṛtavapuṣaḥ śaśinaḥ kāmaparikṣāmavṛtteḥ kāminīkapolaphalakasya ca pāṇḍutvasāmyasamarthanādarthālaṅkāraparipoṣaḥ śobhātiśayamāvahati /
vakṣyamāṇavarṇavinyāsavakratālakṣaṇaḥ śabdālaṅkāro 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ /
varṇavinyāsavicchittivihitā lāvaṇyalakṣaṇaguṇa40saṃpadastyeva /
yathā ca
līlāe kuvalaaṃ kuvalaaṃ va sīse samuvvahanteṇa /
seseṇa sesapurisāṇaṃ purisaāro samuvyasio
41 //
līlayā kuvalayaṃ kuvalayamiva śīrṣe samudvahatā /
śeṣeṇa śeṣapuruṣāṇāṃ puruṣakāraḥ samuddhasitaḥ //
atrāpyaprastutapraśaṃsopamālakṣaṇavācyālaṅkāravaicitryavihitā helāmātraviracitayamakānuprāsahāriṇī samarpakatvasubhagā kāpi kāvyacchāyā sahṛdayahṛdayamāhlādayati /
dvivacanenātra vācyavācakajātidvitvamabhidhīyate /
vyaktidvitvābhidhāne punarekapadavyavasthitayorapi kāvyatvaṃ syādityāha---bandhe vyavasthitau /
bandho vākyavinyāsaḥ tatra vyavasthitau viśeṣeṇa lāvaṇyādiguṇālaṅkāraśobhināṃ saṃniveśena kṛtāvasthānau /
sahitāvityatrāpi yathāyukti sajātīyā42 pakṣayā śabdasya śabdāntareṇa vācyasya vācyāntareṇa ca sāhityaṃ parasparaspardhitvalakṣaṇameva vivakṣitam /
anyathā tadvidāhlādakāritvahāniḥ prasajyate /
yathā
asāraṃ saṃsāraṃ parimuṣitaratnaṃ traibhuvanaṃ nirālokaṃ lokaṃ maraṇaśaraṇaṃ bāndhavajanam /
adarpaṃ kandarpaṃ jananayananirmāṇamaphalaṃ jagajjīrṇāraṇyaṃ kathamasi vidhātuṃ vyavasitaḥ43
atra kila kutracitprabandhe kaścitkāpālikaḥ kāmapi kāminī44 vyāpādayitumadhyavasito sanneva45 mabhidhīyate---yadapagatasāraḥ saṃsāraḥ, hṛtaratnasarvasvaṃ trailokyam, ālokanīyakamanīyavastuvarjito jīvalokaḥ, sakalalokalocananirmāṇaṃ niṣphalaprayam, tribhuvanavijayitvadarpavihīnaḥ46 kandarpaḥ, jagajjīrṇāraṇyakalpamanayā bhavatīti kiṃ tvamevaṃvidhamakaraṇīyaṃ kartuṃ vyavasita iti /
etasmin śloke mahāvākyakalpe vākyāntaraṇyavāntaravākyasadṛśāni tasyāḥ sakalalokalobhanīyalāvaṇyasaṃpatpratipādanaparāṇi parasparaspardhonyatiramaṇīyānyupanibaddhāni kamapi kāvyacchāyātiśayaṃ puṣṇanti /
maraṇaśaraṇaṃ bāndhavajanamiti punareteṣāṃ na kalāmātramapi spardhitumarhatīti na tadvidāhlādakāri /
bahuṣu ca ramaṇīyeṣvekavākyopayogiṣu yugapat pratibhāsapadavīmavataratsu vākyārthaparipūraṇārthaṃ tatpratimaṃ prāptumaparaṃ prayatnena pratibhā prasādyate /
tathā cāsminneva prastutavastusabrahmacārivastvantaramapi suprāpameva---"vidhimapi vipannādbhutavidhim" iti /
prathamapratibhātapadārthapratinidhipadārthāntarāsaṃbhave sukumāratarāpūrvasamarpaṇena kāmapi kāvyacchāyāmunmīlayanti kavayaḥ /
yathā
rudrādrestulanaṃ svakaṇṭhavipinacchedo47 harervāsanaṃ kārāveśmani puṣpakāpaharaṇam
ityupanibaddhya pūrvopanibaddhapadārthānurūpavastvantarāsaṃbhavādapūrvameva "yasyedṛśāḥ kalayaḥ" iti vinyastam,48 yenāneye 'pi kāmapi kamanīyatāmanīyanta /
yathā ca
tadvaktrenduvilokanena divaso nītaḥ pradoṣastathā tadgoṣṭhyaiva niśāpi manmathakṛtotsāhaistadaṅgārpaṇaiḥ /
tāṃ saṃpratyapi mārgadattanayanāṃ draṣṭuṃ pravṛttasya me baddhotkaṇṭhamidaṃ manaḥ kim
iti saṃpratyapi tāmevaṃvidhāṃ vīkṣituṃ pravṛttasya mama manaḥ kimiti baddhotkaṇṭhamiti parasamāpte 'pi tathāvidho vastu49 vinyāso vihitaḥ---"athavā premāsamāptotsavam" iti,yena pūrveṣāṃ jīvitamivārpitam /
yadyapi dvayorapyetayostatprādhānyenaiva vākyārthopanibandhaḥ,50 tathāpi kavipratibhāprauḍhireva prādhānyenāvitaṣṭhate /
śabdasyāpi śabdāntareṇa sāhityavirahodāharaṇaṃ yathā
cārutā vapurabhūṣayadāsāṃ tāmanūnanavayauvanayogaḥ /
taṃ punarmakaraketanalakṣmīstāṃ mado dayitasaṅgamabhūṣaḥ51
dayitasaṅgamastāmabhūṣayaditi vaktavye kīdṛśo madaḥ, dayatasaḍgamo bhūṣā yasyeti dayitasaṅgamaśabdasya prādhānyenābhimatasya samāsavṛttāvantarbhūtatvād guṇībhāvo na tadvidāhlādakārī /
dīpakālaṅkārasya ca kāvyaśobhākāritvenopanibaddhasya nirvahaṇāvasare truṭitaprāyatvāt prakramabhaṅgavihitaṃ sahasahṛdayavairasyamanivāryam /
"dayitasaṅgatirenam' iti pāṭhāntaraṃ sulabhameva /
dvayorapyetayorudāharaṇayoḥ prādhānyena pratyekamekatarasya sāhityaviraho vyākhyātaḥ /
paramārthataḥ punarubhayorapyekatarasya sāhityaviraho 'nyatarasyāpi paryavasyati /
tathā cārthaḥ samarthavācakāsadbhāve svātmanā sphurannapi mṛtakalpa evāvatiṣṭhate /
śabdo 'pi vākyopayogivācyāsaṃbhavevācyāntaravācakaḥ san vākyasya vyādhibhūtaḥ pratibhātītyalamatiprasaṅgena /
prakṛtaṃ tu /
kīdṛśai bandhe---vakrakavivyāpāraśālini /
vakro yo 'sau śāstrādiprasiddhaśabdārthopanibandhavyatirekī ṣaṭprakāravakratāviśiṣṭaḥ kavivyāpārastatkriyākramastena śālate ślāghate yastasmin /
evamapi kaṣṭakalpanopahate 'pi prasiddhavyatirekitvamastītyāha---tadvadāhlādikāriṇi /
taditi kāvyaparāmarśaḥ tadvidantīti tadvidastajjñāsteṣāmāhlādamānandaṃ karoti yasyasmin tadvidāhlādakāriṇi bandhe vyavasthitau /
vakratā52 prakārāṃstadvidāhlādakāritvaṃ ca pratyekaṃ yathāvasaramevodāhariṣyati53 /
evaṃ kāvyasya sāmānyalakṣaṇe vihite viśeṣalakṣaṇamupakramate /
tatra śabdārthayostāvatsvarūpaṃ nirūpayati---
vācyor'tho vācakaḥ śabdaḥ prasiddhamiti yadyapi /
tathāpi kāvyamārge 'smin paramārtho 'yametayoḥ
iti evaṃvidhaṃ vastu prasiddhaṃ pratītam---yo vācakaḥ pratyāyakaḥ54 sa śabdaḥ, yo vācyaścābhidheyaḥ sor'tha iti /
nanu ca dyotakavyañjakāvapi śabdau saṃbhavataḥ, tadasaṃgrahānnāvyāptiḥ, yasmādarthapratītikāritvasāmānyādupacārāttāvapi vācakāveva /
evaṃ dyotyavyaṅgyayorapyarthayoḥ55 pratyeyatvasāmānyādupacārādvācyatvameva /
tasmād vācakatvaṃ vācyatvaṃ ca śabdārthayorloke suprasiddhaṃ yadyapi lakṣaṇam, tathāpyasmin alaukike kāvyamārge kavikarmavartmani ayametayorvakṣyamāṇaḥ56 paramārthaḥ kimapyapūrvaṃ tattvamityarthaḥ /
kīdṛśamityāha---
śabdo vivakṣatārthaikavācako 'nyeṣu satsvapi /
arthaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ
sa śabdaḥ kāvye yastatsamucitasamastasāmagrīkaḥ /
kīdṛk----vivakṣitārthaikavācakaḥ /
vivakṣito yo 'sau vaktumiṣṭor'thastadekavācakaḥ tasyaikaḥ kevala eva vācakaḥ /
katham---anyeṣu satsvapi /
apareṣu tadvācakeṣu bahuṣvapi vidyamāneṣu /
tathā ca---sāmānyātmanā vaktumabhipreto yor /
āthastasya viśeṣābhidhāyī śabdaḥ samyag vācakatāṃ na pratipadyate /
yathā
kallolavellitadṛṣaruṣaprahārai ratnānmamūni makarākara māvamaṃsthāḥ /
kiṃ kaustubhena bhavato vihito na nāma yācñāprasāritakaraḥ puruṣottamo 'pi57
atra ratnasāmānyotkarṣābhidhānamupakrāntam /
kaustubheneti ratnaviśeṣābhidhāyī śabdastadviśeṣotkarṣābhidhānamupasaṃharatīti prakramopasaṃhāravaiṣamyaṃ na śobhātiśayamāvahati /
na caitadvaktuṃ śakyate---yaḥ kaścidviśeṣe guṇagrāmagarimā vidyate sa sarvasāmānye 'pi saṃbhavatyeveti /
yasmāt
vājivāraṇalohānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām /
nārīpuruṣatoyānāmantaraṃ mahadantaram58
tasmādevaṃvidhe viṣaye sāmānyābhidhāyyeva śabdaḥ sahṛdayahṛdayahāritāṃ pratipadyate /
tathā cāsmin prakṛte pāṭhāntaraṃ sulabhameva---"ekena kiṃ na vihito bhavataḥ sa nāma" iti /
yatra ca59 viśeṣātmanā vastu pratipādayitumabhimataṃ tatra viśeṣābhidhāyakamevābhidhānaṃ nibadhnanti kavayaḥ /
yathā
dvayaṃ gataṃ saṃprati śocanīyatāṃ samāgamaprārthanayā kapālinaḥ /
kalā ca sā kāntimatī kalāvata- satvamasya lokasya ca netrakaumudī60
atra parameśvaravācakaśabdasahastrasaṃbhave 'pi kapālina iti bībhatsarasālambanavibhāvavācakaḥ śabdo jugupsāspadatvena prayujyamānaḥ kāmapi vācakavakratāṃ vidadhāti /
"saṃprati' "dvayaṃ' cetyatīva ramaṇīyam---yat kila pūrvamekā saiva durvyasanadūṣitatvena śocanīyā jātā,61 saṃprati punastvayā tasyāstathāvidhaduradhyavasāyasāhāyakamivārabdhamityupahasyate /
"prārthanā'-śabdo 'pyatitarāṃ ramaṇīyaḥ, yasmāt kākatālīyayogena tatsamāgamaḥ kadācinna vācyatāvahaḥ /
prārthanā punaratrātyantaṃ kaulīnakalaṅkakāriṇī /
"sā ca' "tvaṃ ca' iti dvayorapyanubhūyamānaparasparaspardhilāvaṇyātiśayapratipādanaparatvenopāttam /
"kalāvataḥ ' kāntimatī' iti ca matup62 pratyayena dvayorapi praśaṃsā pratīyata ityeṣāṃ pratyekaṃ kaścidapyarthaḥ śabdāntarābhidheyatāṃ notsahate /
kavivivakṣitaviśeṣābhidhānakṣamatvameva vācarakatvalakṣaṇam /
yasmātpratibhāyāṃ tatkālollikhitena kenacitparispandena parisphurantaḥ padārthāḥ prakṛtaprastāvasamucitena kenacidutkarṣeṇa vā samācchāditasvabhāvāḥ santo vivakṣāvidheyatvenābhidheyatāpadavīmavatarantastathāvidhaviśeṣapratipādanasamarthenābhidhānenābhidhīyamānāścetaścamatkāri63 tāmāpadyante /
yathā
saṃrambhaḥ karikīṭameghaśakaloddeśena siṃhasya yaḥ sarvasyaiva sa jātimātravihito hevākaleśaḥ kila /
ityāśādviradakṣayāmbhudaghaṭābandhe 'pyasaṃrabdhavān yo 'sau kutra camatkṛteratiśayaṃ yātvamvikākesarī
atra kariṇāṃ "kīṭa'- vyavapadeśena tiraskāraḥ, toyadānāṃ ca "śakala'- śabdābhidhānenānādaraḥ, "sarvasya' iti yasya kasyacittucchataraprāyastetyavahelā, jāteśca "mātra'- śabdaviśiṣṭatvenāvalepaḥ, hevākasya "leśa'- śabdābhidhānenālpatāpratipattirityete vivakṣitārthaikavācakatvaṃ dyotayanti /
"ghaṭābandha' - śabdaśca prastutamahattvapratipādanaparatvenopāttastannibandhanatāṃ pratipadyate /
viṃśeṣābhidhānākāṅkṣiṇaḥ punaḥ padārthasvarūpasya tatpratipādanaparaviśeṣāṇaśūnyatayā śobhāparihāṇirutpa64dyate /
tathā
yatrā65nullikhitākhyameva nikhilaṃ nirmāṇametadvidherutkarṣapratiyogikalpanamapi nyakkārakoṭiḥ parā /
jātā66 prāṇabhṛtāṃ manorathagatīrullaṅghyayatsaṃpadastasyābhāsamaṇīkṛtāśmasu maṇeraśmatvamevocitam
atra "ābhāsa'- śabdaḥ svayameva mātrādiviśiṣṭatvamabhilaṣaṃllakṣyate /
pāṭhāntaram---"chāyāmātramaṇīkṛtāśmasu maṇestasyāśmataivocitā' iti /
etacca vācakavakratāprakārasvarūpanirūpaṇāvasare pratipadaṃ prakaṭībhaviṣyatītyalamatiprasaṅgena /
arthaśca vācyalakṣaṇaḥ kīdṛśaḥ---kāvye yaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ /
sahṛdayāḥ kāvyārthavidasteṣāmāhlādamānandaṃ karoti yastena svaspandenātmīyena svabhāvena sundaraḥ sukumāraḥ /
tadetaduktaṃ bhavati---yadyapi padārthasya nānāvidhadharmakhacitatvaṃ saṃbhavati tathāpi tathāvidhena dharmeṇa saṃbandhaḥ samākhyāyate ya), sahṛdayahṛdayāhlādamādhātuṃ kṣamate /
tasya ca tadāhlādasāmarthyaṃ saṃbhāvyate yena kācideva svabhāvamahattā rasaparipoṣāṅgatvaṃ vā vyaktimāsādayati /
yathā
daṃṣṭrāpiṣṭeṣu sadyaḥ śikhariṣu na kṛtaḥ skandhakaṇḍūvinodaḥ sindhuṣvaṅgāvagāhaḥ khurakuharagalattucchatoyeṣu nāptaḥ /
labdhāḥ pātālapaṅke na luṭhanaratayaḥ potramātropayukte yenoddhāre dharitryāḥ sa jayati vibhutāvighnitecchovarāhaḥ
atra ca tathāvidhaḥ padārthaparispandamahimā nibaddho yaḥ67 svabhāvasaṃbhavinastatparispandāntarasya saṃrodhasaṃpādanena svabhāvamahattāṃ samullāsayan sahṛdayahṛdayāhlāda68 kāritāmāpannaḥ69 /
yathā ca
tāmabhyagacchadruditānusārī muniḥ kuśedhmāharaṇāya yātaḥ /
niṣādaviddhāṇḍajadarśanotthaḥ ślokatvamāpadyata yasya śokaḥ70
atra ko 'sau munirvālmīkiriti paryāyapadamātre vaktavye paramakāruṇikasya niṣādanirbhinnaśakunisaṃdarśanamātralasamutthitaḥ śokaḥ ślokatvamabhajata yasyeti tasya tadavasthajanakarājaputrīdaśādarśana71 vivaśavṛtterantaḥ karaṇaparispandaḥ karuṇarasaparipoṣāṅgatayā sahṛdayahṛdayāhlādakārī kaverabhipretaḥ /
yathā ca
bharturmitraṃ priyamavidhave viddhi māmambuvāhaṃ tatsaṃdeśāddhṛdayanihitādāgataṃ tvatsamīpam /
yo vṛndāni tvarayati pathi śrāmyatāṃ proṣitānāṃ mandrasnigdhairdhvanibhirabalāveṇimokṣotsukāni // VjivC_1. 32 //
atra prathamamāntraṇapadārthastadāśvāsakāriparispandanibandhanaḥ bharturmitraṃ māṃ viddhītyupādeyatāmā72 tmanaḥ prathayati /
tacca na sāmānyam, priyamiti viśrambhapātratām73 /
iti tāmāśvāsyonmukhīkṛtya ca tatsaṃdeśāttvatsamīpamāgamanamiti prakṛtaṃ prastauti /
hṛdayanihitāditi suhṛttvavihitaṃ74 sāvadhānatvaṃ dyotyate /
nanu cānyaḥ kaścidevaṃvidhavyavahāravidagdhabuddhiḥ kathaṃ na niyukta ityāha---mamaivātra kauśalaṃ kimapi75 vijṛmbhate /
ambuvāhamityātmanastatkāritābhidhānaṃ dyotayati /
yaḥ proṣitānāṃ vṛndāni tvarayati, saṃjātatvarāṇi karoti /
kīdṛśānām---śrāmyatāṃ tvarāyāmasamarthānāmapi /
vṛndānīti bāhulyāttatkāritābhyāsaṃ kathayati /
kena---mandrasnigdhairdhvanibhiḥ, mādhuryaramaṇīyaiḥ śabdairvidagdhadūtaprarocanāvacanaprayairityarthaḥ /
kva---pathi mārge /
yadṛcchayā yathākathañcidahametadācarāmīti kiṃ punaḥ prayatnena suhṛtpremanimittiṃ saṃrambhabuddhiṃ76 na karomīti /
kīdṛśāni vṛndāni---abalāveṇimokṣotsukāni /
abalā-śabdenātratatpreyasīvirahavaidhuryāsahatvaṃ bhaṇyate, tadveṇimokṣotsukānīti teṣāṃ tadanuraktacittavṛttatvam /
tadayamatra vākyārthaḥ---vidhivihitavirahavaidhuryasya parasparānuraktacittavṛtteryasya kasyacitkāmijanasya samāgamasaukhyasaṃpādanasauhārde sadaiva gṛhītavrato 'smīti /
atra yaḥ padārthaparispandaḥ kavinopanibaddhaḥ prabandhasya meghadūtatve paramārthataḥ sa eva jīvitamiti sutarāṃ sahṛdayāhlādakārī77 /
na punarevaṃ vidho yathā
sadyaḥ purīparisare 'pi śirīṣamṛdvī gatvā78 javāttricaturāṇi padāni sītā79 /
gantavyamadya kiyadityasakṛd bruvāṇā rāmāśruṇaḥ kṛtavatī prathamāvatāram80
atrāsakṛtpratikṣaṇaṃ kiyadadya gantavyamityabhidhānalakṣaṇaḥ parispando na svabhāvamahattāmunmīlayati, na ca rasaparipoṣāṅgatāṃ pratipadyate /
yasmātsītāyāḥ sahajena kenāpyaucityena gantumadhyavasitāyāḥ saukumāryādevaṃvidhaṃ vastu hṛdaye parisphuradapi vacanamārohatīti sahṛdayaiḥ saṃbhāvayituṃna pāryate /
na ca pratikṣaṇamabhidhīyamānamapi rāghavāśruprathamāvatārasya samyak saṅgatiṃ bhajate, sakṛdākarṇanādeva tasyopapatteḥ /
etaccātyantaramaṇīyamapi manāṅmātracalitāvadhānatvena kaveḥ kadarthitam /
tasmād "avaśam' ityatra pāṭhaḥ kartavyaḥ /
tadevaṃvidhaṃ viśiṣṭameva śabdārthayorlakṣaṇamupādeyam /
tena neyārthāpārthādayo dūrotsāritatvātpṛthaṅna vaktavyāḥ /
evaṃ śabdārthayoḥ prasiddhasvarūpātiriktamanyadeva rūpāntaramabhidhāya na tāvanmātrameva kāvyopayogi, kintu vaicitryāntaraviśiṣṭamityāha---
abhāvetāvalaṅkāryau tayoḥ punaralaṅkṛtiḥ /
vakroktireva vaidagdhyabhaṅgībhaṇitirucyate
ubhau dvāvapyetau śabdārthāvalaṅkāryāvalaṅkaraṇīyau kenāpi śobhātiśayakāriṇālaṅkaraṇena yojanīyau /
kiṃ tattayoralaṅkaraṇamityabhidhīyate---tayoḥ punaralaṅkṛtiḥ /
tayordvitvasaṃkhyāviśiṣṭayorapyalaṅkṛtiḥ punarekaiva, yayā dvāvapyalaṅkriyate /
kāsau---vakroktireva /
vakroktiḥ prasiddhābhidhānavyatirekiṇī vicitraivābhidhā /
kīdṛśī---vaidagdhyabhaṅgībhaṇitiḥ /
vaidagdhyaṃ vidagdhabhāvaḥ kavikarmakauśalaṃ tasya bhaṅgī vicchittiḥ, tayā bhaṇitiḥ vicitraivābhidhā vakroktirityucyate /
tadidamatra tātparyam---yat śabdārthau pṛthagavasthitau na81 kenāpi vyatiriktenālaṅkaraṇena yojyete, kintu vakratāvaicitryayogitayābhidhānamātra82 mavānayoralaṅkāraḥ, tasyaiva śobhātiśayakāritvāt /
etacca vakratāvyākhyānāvasara evodāhariṣyate /
nanu ca kimidaṃ prasiddhārthaviruddhaṃ pratijñāyate yadvakroktirevālaṅkāro nānyaḥ kaściditi, yataścirantanairaparaṃ svabhāvoktilakṣaṇamalaṅkaraṇamāmnātaṃ taccātīvaramaṇīyamityasahamānastadeva nirākartumāha---
alaṅkārakṛtāṃ yeṣāṃ svabhāvoktiralaṅkṛtiḥ /
alaṅkāryatayā teṣāṃ kimanyadavatiṣṭhate
yeṣāmalaṅkārakṛtāmalaṅkārakārāṇāṃ svabhāvoktiralaṅkṛtiḥ, yā svabhāvasya padārthadharmalakṣaṇasya parispandasya uktirabhidhā saivālaṅkṛtiralaṅkaraṇamiti pratibhāti, te sukumāramānasatvād vivekakleśadveṣiṇaḥ /
yasmāt svabhāvoktiriti kor'thaḥ ? svabhāva evocyamānaḥ sa eva yadyalaṅkārastatkimanyattadvyatiriktaṃ kāvyaśarīrakalpaṃ vastu vidyate yattoṣāmalaṅkāryatayā vibhūṣyatvenāvatiṣṭhate pṛthagavasthitimāsādayati, na kiñcidityarthaḥ /
nanu ca pūrvamavasthāpitam---yadvākyasyaivāvibhāgasya sālaṅkārasya kāvyatvamiti (1 /
6) tatkimarthametadabhidhīyate ? satyam, kintu tatrāsatyabhūto 'pyapoddhārabuddhivihito vibhāgaḥ kartuṃ śakyate varṇapadanyāyena vākyapadanyāyena cetyuktameva /
etadeva prakārāntareṇa vikalpayitumāha---
svabhāvavyatirekeṇa vaktumeva na yujyate /
vastu tadrahitaṃ yasmānnirupākhyaṃ prasajyate
svabhāvavyatirekeṇa svaparispandaṃ vinā niḥsvabhāvaṃ vaktumabhidhātumeva na yujyate na śakyate /
vastu vācyalakṣaṇam /
kutaḥ---tadrahitaṃ tena svabhāvena rahitaṃ varjitaṃ yasmānnirupākhyaṃ prasajyate /
upākhyāyā niṣkrāntaṃ nirupākhyam /
upākhyā śabdaḥ, tasyāgocarabhūtamabhidhānāyogyameva saṃpadyate /
yasmāt svabhāvaśabdasyedṛśī vyutpattiḥ---bhavato 'smādabhidhānapratyayāviti bhāvaḥ, svasyātmano bhāvaḥ svabhāvaḥ /
tena sa eva yasya kasyacitpadārthasya prakhyopākhyāvatāranibandhanam, tena varjitamasatkalpaṃ vastu śaśaviṣāṇaprāyaṃ śabdajñānāgocaratāṃ pratipadyate /
svabhāvayuktameva sarvathābhidheyapadavīmavataratīti śākaṭikavākyānāmapi sālaṅkāratā prāpnoti, svabhāvoktiyuktatvena /
etadeva yuktyantareṇa vikalpayati---
śarīraṃ cedalaṅkāraḥ kimalaṅkurute 'param /
ātmaiva nātmanaḥ skandhaṃ kvacidapyadhirohati
yasya kasyacidvarṇyamānasya vastuno varṇanīyatvena svabhāva eva varṇyaśarīram /
sa eva cedalaṅkāro yadi vibhūṣaṇaṃ tatkimaparaṃ tadvyatiriktaṃ vidyate yadalaṅkurute vibhūṣayati /
svātmānamevālaṅkarotīti cettadayuktam anupapatteḥ /
yasmādātmaiva nātmanaḥ skandhaṃ kvacidapyadhirohati, śarīrameva śarīrasya na kutracidapyasamadhirohatītyarthaḥ, svatmani kriyāvirodhāt /
anyaccābhyupagamyāpi brūmaḥ---
bhūṣaṇatve svabhāvasya vihite bhūṣaṇāntare /
bhedāvabodhaḥ prakaṭastayoraprakaṭo 'thavā
spaṣṭe sarvatra saṃsṛṣṭiraspaṣṭe saṃkarastataḥ /
alaṅkārāntarāṇāṃ ca viṣayo nāvaśiṣyate
bhūṣaṇatve svabhāvasya alaṅkāratve parispandasya83 yadā bhūṣaṇāntaramalaṅkārāntaraṃ vidhīyate tadā vihite kṛte, tasmin sati, dvayī gatiḥ saṃbhavati /
kāsau---tayoḥ svabhāvoktyalaṅkārāntarayoḥ bhedāvabodho bhinnatvapratibhāsaḥ prakaṭaḥ suspaṣṭaḥ kadācidaprakaṭaścāparisphuṭo veti /
tadā spaṣṭe prakaṭe tasmin sarvatra sarvasmin kavivākye saṃsṛṣṭirevaikālaṅkṛtiḥ prāpnoti /
aspaṣṭe tasminnaprakaṭe sarvatraivaikaḥ saṃkaro 'laṅkāraḥ prāpnoti /
tataḥ ko doṣaḥ syādityāha---alaṅkārāntarāṇāṃ ca viṣayo nāvaśiṣyate /
anyeṣāmalaṅkārāṇāmupamādīnāṃ viṣayo gocaro na kaścidapyavaśiṣyate, nirviṣayatvamevāyātītyarthaḥ /
tatasteṣāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
yadi ca84 tāveva saṃsṛṣṭisaṃkarau teṣāṃ viṣayatvena kalpyete tadapi na kiñcit, tairevālaṅkārakārai85 stasyārthasyānaṅgīkṛtatvāt /
ityanenākāśacarvaṇapratimenālamalīkanibandhanena /
prakṛtamanusarāmaḥ /
sarvathā yasya kasyacit padārthajātasya kavivyāpāriviṣayatvena varṇanāpadavīmavatarataḥ svabhāva eva sahṛdayāhlādakārī kāvyaśarīratvena varṇanīyatāṃ pratipadyate /
sa eva ca yathāyogaṃ śobhātiśayakāriṇā yena kenacidalaṅkāreṇa yojayitavyaḥ /
tadidamuktam---"arthaḥ sahṛdayāhlādakārisvaspandasundaraḥ' (1 /9) iti /
"ubhāvetāvalaṅkāryau' (1 /10) iti ca /
evaṃ śabdārthayoḥ paramārthamabhidhāya "śabdārthau' iti (1 /7) kāvyalakṣaṇavākye padamekaṃ vyākhyātam /
idānī "sahitau' iti (1 /7) vyākhyātuṃ sāhityametayoḥ paryālocyate---
śabdārthau sahitāveva pratītau sphurataḥ sadā /
sahitāviti tāveva simapūrvaṃ vidhīyate
śabdārthāvabhidhānābhidheyau sahitāvaviyuktāveva sadā sarvakālaṃ pratītau sphurataḥ jñāne pratibhāsete /
tatastāveva sahitāvaviyuktāviti punaḥ kimapūrvaṃ vidhīyate na kiñcidapūrvaṃ niṣpādyate, siddhaṃ sādhyata ityarthaḥ /
tadevaṃ śabdārthayoḥ svabhāvasiddhaṃ sāhityaṃ kaḥ sacetāḥ punastadabhidhānena niṣprayojanamātmānamāyāsayati ? satyametat, kintu na vācyavācakalakṣaṇaśāśvatasaṃbandhanibandhanaṃ vastutaḥ sāhitāmityucyate /
yasmādetasmin sāhitayaśabdenābhidhīyamāne kaṣṭakalpanoparacitāni gāṅkuṭādivākyānyasaṃbaddhāni śākaṭikādivākyāni ca sarvāṇi sāhityaśabdenābhidhīyeran /
tena padavākyapramāṇavyatiriktaṃ kimapi tattvāntaraṃ sāhityamiti vibhāgo 'pi na syāt /
nanu ca padādivyatiriktaṃ yatkimapi sāhityaṃ nāma tadapi suprasiddhameva, punastadabhidhāne 'pi kathaṃ na paunaruktyaprasaṅgaḥ ? ata evaitaducyate---yadidaṃ sāhityaṃ nāma tadetāvati niḥsīmani samayādhvani sāhityaśabdamātreṇaiva prasiddham /
na punaretasya kavikarmakauśalakāṣṭhādhirūḍharamaṇī yasyādyāpi kaścidapi vipaścidayamasya paramārtha iti manāṅmātramapi vicārapadavīmavatīrṇaḥ /
tadadya sarasvatīhṛdayāravindamakarandabindusandohasundarāṇāṃ satkavivacasāmantarāmodamanoharatvena parisphuradetat sahṛdayaṣaṭcaraṇagocaratāṃ nīyate /
sāhityamanayoḥ śobhāśālitāṃ prati kāpyasau /
anyūnānatiriktatvamanohāriṇyavasthitiḥ
sahītayorbhāvaḥ sāhityam /
anayoḥ śabdārthayoryā kāpyalaukikī cetanacamatkārakāritāyāḥ kāraṇam avasthitirvicitraiva vinyāsabhaṅgī /
kīdṛśī---anyūnānatiriktatvamanohāriṇī, parasparaspardhitvaramaṇīyā /
yasyāṃ dvayorekatarasyāpi nyūnatvaṃ nikarṣo na vidyate nāpyatiriktatvamutkarṣo vāstītyarthaḥ /
nanu ca tathāvidhaṃ sāmyaṃ dvayorupahatayorapi saṃbhavatītyāha---śobhāśālitāṃ prati /
śobhā saundaryamucyate /
tayā śālate ślāghate yaḥ sa śobhāśālī, tasya bhāvaḥ śobhāśālitā, tāṃ prati saundaryaślāghitāṃ pratītyaryaḥ /
saiva ca sahṛdayāhlādakāritā /
tasyāṃ spardhitvena yāsāvavasthitiḥ parasparasāmyasubhagamavasthānaṃ sā sāhityamucyate /
atra ca vācakasya vācakāntareṇa vācyasya vācyāntareṇa sāhityamabhipretam, vākye kāvyalakṣaṇasya parisamāptatvāditi pratipāditameva ( 1 /
7) /
nanu ca vācakasya vācyāntareṇa vācyasya vācakāntareṇa kathaṃ na sāhityamiti cettanna, kramavyutkrame prayojanābhāvādasamanvayācca /
tasmādetayoḥ śabdārthayoryathāsvaṃ yasyāṃ svasampatsāmagrīsamudayaḥ sahṛdayāhlādakārī parasparaspardhayā parisphurati, sā kācideva vākyavinyāsasampatsāhityavyapadeśabhāg bhavati /
mārgānuguṇyasubhago mādhuryādiguṇodayaḥ /
alaṅkaraṇavinyāso vakratātiśayānvitaḥ
vṛttyaucityamanohāri rasānāṃ paripoṣaṇam /
spardhayā vidyate yatra yathāsvamubhayorapi
sā kāpyavasthitistadvidāhlādaikanibandhanam /
padādivākyaparispandasāraḥ sāhityamucyate
eteṣāṃ ca padavākyapramāṇasāhityānāṃ caturṇāmapi prativākyamupayogaḥ /
tathā caitatpadamevaṃsvarūpaṃ gakāraukāravisarjanīyātmakametasya cārthasya pratipadikārthapañcakalakṣaṇasyākhyātapadārthaṣaṭkalakṣaṇasya vā vācakamiti padasaṃskāralakṣaṇasya vyāpāraḥ /
padānāṃ ca parasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanametadvākyārthatātparyam iti vākyavicāralakṣaṇasyopayogaḥ /
pramāṇena pratyakṣādinaitadupapannamiti yuktiyuktatvaṃ nāma pramāṇalakṣaṇasya prayojanam /
idameva parispandamāhātmyātsahṛdayahāritāṃ pratipannamiti sāhityasyopayujyamānatā /
eteṣāṃ yadyapi pratyekaṃ svaviṣaye prādhānyamanyeṣāṃ guṇībhāvastathāpi sakalavākya parispandajīvitāyamānasyāsya sāhityalakṣaṇasyaiva kavivyāpārasya vastutaḥ sarvā tiśāyitvam /
yasmādetadamukhyatayāpi yatra vākyasandarbhāntare svaparimalamātreṇaiva saṃskāramārabhave tasyaitadadhivāsanāśūnya tāmātreṇaiva rāmaṇīyakavirahaḥ paryavasyati /
tasmādupādeyatāyāḥ parihāṇirutpadyate /
tathā ca svapravṛttivaiyarthyaprasaṅgaḥ /
śāstrātiriktaprayojanatvaṃ śāstrābhidheyacaturvargādhikaphalatvaṃ cāsya pūrvameva pratipāditam (1 /3,5) /
aparyālecite 'pyarthe bandhasaundaryasampadā /
gītavaddhṛdayāhlādaṃ tadvidāṃ vidadhāti yat
vācyāvabodhaniṣpattau padavākyārthajīvitam /
yatkimapyarpayatyantaḥ pānakāsvādavatsatām
śarīraṃ jīviteneva sphuriteneva jīvitam /
vinā nirjovatāṃ yena yāti kāvyaṃ vipaścitām
yasmātkimapi saubhāgyaṃ tadvidāmeva socaram /
sarasvatīsamabhyeti taditānī vicāryate
ityantaraślokāḥ /
evaṃ sahitāviti vyākhyāya kavivyāpāravakratvaṃ vyācaṣṭe
kavivyāpāravakratvaprakārāḥ saṃbhavanti ṣaṭ /
pratyekaṃ bahavo bhedāsteṣāṃ vicchittiśobhinaḥ
kavīnāṃ vyāpāraḥ kavivyāpāraḥ kāvyakriyālakṣaṇastasya vakratvaṃ vakrabhāvaḥ prasiddhaprasthānavyatireki vaicitryaṃ tasya prakārāḥ prabhedāḥ ṣaṭ saṃbhavanti /
mukhyatayā tāvanta eva santītyarthaḥ /
teṣāṃ pratyekaṃ prakārāḥ bahavo bhedaviśeṣāḥ /
kīdṛśāḥ---vicchittiśobhinaḥ vaicitryabhaṅgībhrājiṣṇavaḥ /
saṃbhavantīti saṃbandhaḥ /
tadeva darśayati--
varṇavinyāsakratvaṃ padapūrvārdhavakratā /
vakratāyāḥ paro 'pyasti prakāraḥ pratyayāśrayaḥ
varṇānāṃ vinyāso varṇavinyasāḥ lakṣarāṇāṃ viśiṣṭanyasanaṃ tasya vakratvaṃ vakrabhāvaḥ prasiddhaprasthānavyatirekiṇā vaicitryeṇopanibandhaḥ saṃniveśaviśeṣavihitastadvidāhlādakārī śabdaśobhātiśayaḥ /
yathā prathamamaruṇacchāyastāvattataḥ kanakaprabha- stadanu virahottāmyattanvīkapolataladyutiḥ /
prasarati tato dhvāntadhvaṃsakṣamaḥ kṣaṇadāmukhe sarasabisinīkandacchavirmṛgalāñchanaḥ
atra varṇavinyāsavakratāmātravihitaḥ śabdaśobhātiśayaḥ sutarāṃ samunmīlitaḥ /
etadeva varṇavinyāsavakratvaṃ cirantaneṣvanuprāsa iti prasiddham /
asya ca prabhedasvarūpanirūpaṇaṃ svalakṣaṇā vasare kariṣyate (2 /1) /
padapūrvārdhavakratā---padasya subantasya tiṅantasya vā yatpūrvārdhaṃ prātipadikalakṣaṇaṃ dhātulakṣaṇaṃ vā tasya vakratā vakrabhāvo vinyāsavaicitryam /
tatra ca bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti /
yatra rūḍhiśabdasyaiva prastāvasamucitatvena vācyaprasiddhadharmāntarādhyāropagarbhatvena nibandhaḥ sa padapūrvārdhavakratāyāḥ prathamaḥ prakāraḥ /
yathā rāmo 'smi sarvaṃ sahe
dvitīyaḥ---yatra saṃjñāśabdasya vācyaprasiddhasya dharmasya lokottarātiśayādhyāropaṃ garbhokṛtyopanibandhaḥ /
yathā rāmo 'sau bhuvaneṣu vikramaguṇaiḥ prāptaḥ prasiddhiṃ parā- masmadbhāgyaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam /
vandīvaiṣa yaśāṃsi gāyati marudyasyaikabāṇāhati- śreṇībhūtaviśālatālavivarodgīrṇaiḥ svaraiḥ saptabhiḥ
atra rāma-śabdo lokottaraśauryādidharmātiśayādhyāropaparatvenopātto vakratāṃ prathayati /
paryāyavakratvaṃ nāma prakārāntaraṃ padapūrvārdhavakratāyāḥ---yatrānekaśabdābhidheyatve vastunaḥ kimapi paryāyapadaṃ prastutānuguṇatvena prayujyate /
tathā---
vāmaṃ kajjalavadvilocanamuro rohadvisāristanaṃ madhyaṃ kṣāmamakāṇḍa eva vipulābhogā nitambasthalī /
sadyaḥ prodgatavismayairiti gaṇairālokyamānaṃ muhuḥ pāyādvaḥ prathamaṃ vapuḥ smararipormiśrībhavatkāntayā
atra "smararipoḥ' iti paryāyaḥ kāmapi vakratāmunmīlayati /
yasmātkāmaśatroḥ kāntayā saha miśrībhāvaḥ śarīrasya na kathañcidapi saṃbhāvyata iti gaṇānāṃ sadyaḥ prodgatavismayatvamupapannam /
so 'pi punaḥ punaḥ pariśīlanenāścaryakārīti "prathama'--śabdasya jīvitam /
etacca paryāyavakratvaṃ vācyāṃsabhavidharmāntaragarbhokareṇāpi paridṛśyate /
yathā
aṅgarāja senāpate rājavallabha rakṣainaṃ bhīmādduḥśāsanam iti
atra trayāṇāmapi paryāyāṇāmasaṃbhāvyamānatatparitrāṇapātratvalakṣaṇamakiñcitkaratvaṃ garbhokṛtyopahasyate---rakṣainamiti /
padapūrvārdhavakratāyā upacāravakratvaṃ nāma prakārāntaraṃ vidyate---yatrāmūrtasya vastuno mūrtadravyābhidhāyinā śabdenābhidhānamupacārāt /
yathā---niṣkāraṇaṃ nikārakaṇikāpi manasvināṃ mānasamāyāsayati /
yathā---hastāvaceyaṃ yaśaḥ iti /
"kaṇikā'---śabdo mūrtavastustokārthābhidhāyī stokatvasāmānyopacārādamūrtasyāpi nikārasya stokābhidhānaparatvena prayuktastadvidāhlādakāritvādvakratāṃ puṣṇāti /
"hastāvaceyam' iti mūrtapuṣpādivastusabhavisaṃhatatvasāmānyopacārādamūrtasyāpi yaśaso hastāvaceyamityabhidhānaṃ vakratvamāvahati /
dravarūpasya vastuno vācakaśabdastaraṅgitatvādidharmanibandhanaḥ kimapi sādṛśyamātramavalambya saṃhatasyāpi vācakatvena prayujyamānaḥ kavipravāhe prasiddhaḥ /
yathā
śvāsotkampataraṅgiṇi stanataṭe iti // VjivC_1. 46 //
kvacidamūrtasyāpi dravarūpārthābhidhāyī vācakatvena prayujyate /
yathā
ekāṃ kāmapi kālavipruṣamamī śauryoṣmakaṇḍūvyaya- vyagrāḥ syuściravismṛtāmaracamūḍimbāhavā bāhavaḥ
etayostaraṅgiṇīti vipruṣamiti ca kāmapi vakratāmāvahataḥ /
viśeṣaṇavakratvaṃ nāma padapūrvārdhavakratāyāḥ prakāro saṃbhavati---yatra viśeṣaṇamāhātmyādeva tadvidāhlādakāritvalakṣaṇaṃ vakratvamabhivyajyate /
yathā---
dāho 'mbhaḥ prasṛtiṃpacaḥ pracayavān bāṣpaḥ praṇālocitaḥ śvāsāḥ preṅkhitadīpradīpalatikāḥ pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ /
kiñcānyatkathayāmi rātrimakhilāṃ tvadvartma vātāyane hastacchattravirudvacandramahasastasyāḥ sthitirvartate
atra dāho bāṣpaḥ śvāsā vapuriti na kiñcidvaicitryamunmīlitam /
pratyekaṃ ca viśeṣaṇamāhātmyāt kācideva vakratāpratītiḥ /
yathā ca
vrīḍāyogānnatavadanayā saṃnidhāne gurūṇāṃ baddhotkampastanakalaśayā manyumanatarniyamya /
tiṣṭhetyuktaṃ kimiva na tayā yatsamutsṛjya bāṣpaṃ mayyāsaktaścakitahariṇīhārinetratribhāgaḥ // VjivC_1. 49 //
atra cakitahariṇīhārīti kriyāviśeṣaṇaṃ netratribhāgāsaṅgasya gurusaṃnidhānavihitāpragalbhatvaramaṇīyasya kāmapi kāma nīyatāmāvahati cakitahariṇīhārivilokana sāmyena /
ayamaparaḥ padapūrvārdhavakratāyāḥ prakāro yadidaṃ saṃvṛtivakratvaṃ nāma---yatra padārthasvarūpaṃ prastāvānuguṇyena kenāpi nikarṣeṇotkarṣeṇa vā yuktaṃ vyaktatayā sākṣādabhidhātumaśakyaṃ saṃvṛtisāmarthyopayoginā śabdenābhidhīyate /
yathā
so 'yaṃ dambhadhṛtavrataḥ priyatame kartuṃ kimapyudyataḥ
atra vatsarāje vāsavadattāvipattividhurahṛdayastatprāpnipralobhanavaśena padmāvatīṃ pariṇetumīhamānastadevākaraṇīyamityavagacchan tasya vastuno mahāpatākasyevākīrtanīyatāṃ khyāpayati kimapītyanena saṃvaraṇasamarthena sarvanāmapadena /
yathā ca
nidrānimīlatadṛśo madamantharāyā nāpyarthavanti na ca yāni nirthakāni /
adyāpi me varatanormadhurāṇi tasyā- stānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti
atra kimapīti tadākarṇanavihitāyāścittacamatkṛteranubhavaikagocaratvalakṣaṇamavyapadeśyatvaṃ pratipādyate /
tānīti tathāvidhānubhavaviśiṣṭatayā smaryamāṇāni /
nāpyarthavantīti svasaṃvedyatvena vyapadeśāviṣayatvaṃ prakāśyate /
teṣāṃ ca na ca yāni nirarthakānītyalaukikacamatkārakāritvādapārthakatvaṃ nivāryate /
triṣvapyeteṣu viśeṣaṇavakratvaṃ pratīyate /
idamaparaṃ padapūrvārdhavakratāyāḥ prakārāntaraṃ saṃbhavati vṛttivaicitryavakratvaṃ nāma---yatra samāsādivṛttīnāṃ kāsāṃcid vicitrāṇāmeva kavibhiḥ parigrahaḥ kriyate /
yathā
madhye 'ṅkuraṃ pallavāḥ
yathā ca
pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ
yathā vā sudhāvisaraniṣyandasamullāsavidhāyini /
himadhāmani khaṇḍe 'pi na jano nonmanāyate
aparaṃ liṅgavaicitryavakratvaṃ nāma padapūrvārdhavakratāyāḥ prakārāntaraṃ dṛśyate---yatra bhinnaliṅgānāmapi śabdānāṃ vaicitryāya sāmānādhikaraṇyopanibandhaḥ /
yathā
itthaṃ jaḍe jagati ko nu bṛhatpramāṇakarṇaḥ karī nanu bhaved dhvanitasya pātram
yathā ca
maithilī tasya dārāḥ
iti
anyadapi liṅgavaicitryavakratvam---yatrānekaliṅgasaṃbhave 'pi saukumāryāt kavibhiḥ strīliṅgameva prayujyate, "nāmaiva strīti peśalam' (2 /
22) iti kṛtvā /
yathā
etāṃ paśya purastaṭīm iti
padapūrvārdhasya dhātauḥ kriyāvaicitryavakratvaṃ nāma vakratā prakārāntaraṃ vidyate---yatra kriyāvaicitryapratipādanaparatvena vaidagdhyabhaṅgībhaṇitiramaṇīyān prayogān nibadhnanti kavayaḥ /
tatra kriyāvaicitryaṃ bahuvidhaṃ vicchattivitatavyavahāraṃ dṛśyate /
yathā
raikelihiaṇiaṃsaṇakarakisalaaruddhaṇaaṇajualasya /
ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaiparicumbiaṃ jaai
ratikelihṛtanivasanakarikisalayaruddhanayanayugalasya /
rudrasya tṛtīyanayanaṃ pārvatīparicumbitaṃ jayati //
iti chāyā //
atra samāne 'pi hi sthaganaprayojane sādhye sāmānye ca locanatve, devyāḥ paricumbanena yasya nirodhaḥ saṃpādyate tadbhagavatastṛtīyanayanaṃ jayati sarvotkarṣeṇa vartata iti vākyārthaḥ /
atra jayatīti kriyāpadasya kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ vaicitryaṃ parisphuradeva lakṣyate /
yathā ca
svecchākesariṇaḥ svacchasvacchāyāyāsitendavaḥ /
trāyantāṃ vo madhuripoḥ prapannārticchido nakhāḥ
atra nakhānāṃ sakalalokaprasiddhacchedanavyāpāravyatireki kimapyapūrvameva prapannārticchedanalakṣaṇaṃ kriyāvaicitryamupanibaddham /
yathā ca
sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ
atra ca pūrvavadeva kriyāvaicitryapratītiḥ /
yathā ca
kaṇṇuppaladalamilialoaṇehiṃ helālolaṇamāṇiaṇaaṇehiṃ /
līlai līlāvarihi ṇiruddhāo siḍhiliacāo jaai maaraddhao
karṇotpaladalamilitalocanairhelālolanamānitanayanābhiḥ /
līlayā līlāvatībhirniruddhaḥ śithilīkṛtacāpo jayati makaradhvajaḥ //
atra locanairlolayā līlāvatībhirniruddhaḥ svavyāpāraparāṅmukhīkṛtaḥ san śithilīkṛtacāpaḥ kandarpo jayati sarvotkarṣeṇa vartata iti kimucyate, yatastāstathāvidhavijayāvāptau satyāṃ jayantīti vaktavyam /
tadayamatrābhiprāyaḥ---yadelallo canavilāsānāmevaṃvidhaṃ jaitratāprauḍhibhāvaṃ paryālocya cetanatvena sa svacāpādhiropa ṇāyāsamupasaṃhṛtavān /
yatastenaiva tribhuvanavijayāvāptiḥ parisamāpyate /
mameti manyamānasya tasya sahāyatvotkarṣātiśayo jayatīti kriyāpadena kartṛtāyāḥ kāraṇatvena kaveścetasi parisphuritaḥ /
tena kimapi kriyāvaicitryamatra tadvidāhlādakāri pratīyate /
yathā ca
tānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti
atra jalpanti vadantītyādi na prayuktam, yasmāttāni kayāpi vicchittyā kimapyanākhyeyaṃ samarpayantīti kaverabhipretam /
vakratāyāḥ paro 'pyasti prakāraḥ pratyayāśrayaḥ iti /
vakrabhāvasyānyo 'pi prabhedo vidyate /
kīdṛśaḥ---pratyayāśrayaḥ /
pratyayaḥ suptiṅ ca yasyāśrayaḥ sthānaṃ sa tathoktaḥ /
tasyāpi bahavaḥ prakārāḥ saṃbhavanti---saṃkhyāvaicitryavihitaḥ, kārakavaicitryavihitaḥ, puruṣavaicirtyavihitaśca /
tatra saṃkhyāvaicitryavihitaḥ---yasmin vacanavaicitryaṃ kāvyaśobhopanibandhanāya nibadhnanti /
yathā vā
maithilī tasya dārāḥ
iti
yathā vā phullendīvarakānanāni nayane pāṇī sarojākarāḥ
atra dvivacanabahuvacanayoḥ sāmānādhikaraṇyamatīva camatkārakāri /
kārakavaicitryavihitaḥ---yatrācetanasyāpi padārthasya cetanatvādhyāropeṇa cetanasyaiva kriyāsamāveśalakṣaṇaṃ rasādiparipoṣaṇārthaṃ kartṛtvādikārakatvaṃ nibadhyate /
yathā
stanadvandvaṃ mandaṃ snapayati balādvāṣpanivaho haṭhādantaḥ kaṇṭhaṃ luṭhati sarasaḥ pañcamaravaḥ /
śarajjyotsnāpāṇḍuḥ patati ca kapolaḥ karatale na jānīmastasyā ka iva hi vikāravyatikaraḥ
tra5 //
atra bāṣpanivahādīnāmacetavānāmapi cetanatvādhyāropeṇa kavinā kartṛtvamupanibaddham---yattasyā vivaśāyāḥ satyāsteṣāmevaṃvidho vyavahāraḥ, sā punaḥ svayaṃ na kiñcidapyācarituṃ samarthetyabhiprāyaḥ /
anyacca kapolādīnāṃ tadavayavānāmetadavasthatvaṃ pratyakṣatayāsmadādigocaratāmāpadyate, tasyāḥ punaryo 'sāvantarvikāravyatikarastaṃ tadanubhavaikaviṣayatvādvayaṃ na janīmaḥ /
yathā ca
cāpācāryastripuravijayī kārtikeyo vijeyaḥ bāṇavyastaḥ sadanamudadhirbhūriyaṃ hantakāraḥ /
astyevaitat kimu kṛtavatā reṇukākaṇṭhabādhāṃ baddhaspardhastava paraśunā lajjate candrahāsaḥ
atra candrahāso lajjata iti pūrvavat kārakavaicitryapratītiḥ /
puruṣavaicitryavihitaṃ vakratvaṃ vidyate---yatra pratyaktāparabhāvaviparyāsaṃ prayuñjate kavayaḥ, kāvyavaicitryārthaṃ yuṣmadyasmadi vā prayoktavye prātipadikamātraṃ nibadhnanti /
yathā
asmadbhāgayaviparyayādyadi paraṃ devo na jānāti tam
atra tvaṃ na jānāsīti vaktavye vaicitryāya devo na jānātītyuktam /
evaṃ yuṣmadādivaparyāsaḥ kriyāpadaṃ vinā prātipadikamātre 'pi dṛśyate /
yathā
ayaṃ janaḥ praṣṭumanāstapodhane na cedrahasyaṃ prativaktumarhasi
atrāhaṃ praṣṭukāma iti vaktavye tāṭasthyapratītyarthamayaṃ jana ityuktam /
yathā vā /
so 'ya dambhadhṛvrataḥ iti
atra so 'hamiti vaktavye pūrvavad "ayam' iti vaicitryapratītiḥ /
ete ca mukhyatayā vakratāprakārāḥ katicinnadarśanārthaṃ pradarśitāḥ /
śiṣṭāśca sahastraśaḥ saṃbhavantīti mahākavipravāhe sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyāḥ /
evaṃ vākyāvayavānāṃ padānāṃ pratyekaṃ varṇādyavayavadvāreṇa yathāsaṃbhava vakrabhāvaṃ vyākhyāyedānīṃ padasamūhabhūtasya vākyasya vakratā vyākhyāyate---
vākyasya vakrabhāvo 'nyo bhidyate yaḥ sahastradhā /
yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati
vākyasya vakrabhāvo 'nyaḥ /
vākyasya padasamūhabhūtasya /
ākhyātaṃ sāvyayakārakaviśeṣaṇaṃ vākyamiti yasya pratītistasya ślokādervakrabhāvo bhaṅgībhaṇitivaicitryam anyaḥ pūrvoktavakratāvyatirekī samudāyavaicitryanibandhanaḥ ko 'pi saṃbhavati /
yathā
upasthitāṃ pūrvamapāsya lakṣmīṃ vanaṃ mayā sārdhamasi prapannaḥ /
tvamāśrayaṃ prāpya tayā nu kopā- tsoḍhāsmi na tvadbhavane vasantī
etatsītayā tathāvidhakaruṇākrāntāntaḥ karaṇayā vallabhaṃ prati saṃdiśyate ---yadupasthitāṃ sevāsamāpannāṃ lakṣmīmapāsya śriyaṃ parityajya pūrvaṃ yastvaṃ mayā sārdhaṃ prapanno vipinaṃ prāptastasya tava svapne 'pyetanna sabhāvyate /
tayā punastasmādeva kopāt strīsvabhāvasamucitasapatnīvidveṣāttvadgṛhe vasantī na soḍhāsmi /
tadidamuktaṃ bhavati--- yattasmin vidhuradaśāvisaṃṣṭhule 'pi samaye tathāvidhaprasādāspadatā /
madhyāropya yadidānīṃ sāmrājye niṣkāraṇaparityāgatiraskārapātratā /
nītāsmītyetaducitamanucitaṃ vā viditavyavahāraparaṃpareṇa bhavatasvayameva vicāryatāmiti /
sa ca vakrabhāvastathāvidho yaḥ sahastradhā bhidyate bahuprakāraṃ bhedamāsādayati /
sahastra-śabdo 'tra saṃkhyābhūyastvamātravācī, na niyatārthavṛttiḥ, yathā---sahastramavadhyamiti /
yasmāt kavipratibhānāmānantyānniyatatvaṃ na saṃbhavati /
yo 'sau vākyasya vakrabhāvo bahuprakāraḥ, na jānīmaḥ kīdṛśa ityāha---yatrālaṅkāravargo 'sau sarvo 'pyantarbhaviṣyati /
yatra yasminnasāvalaṅkāravargaḥ kavipravāhaprasiddhapratītirupamādiralaṅkaraṇakalāpaḥ sarvaḥ sakalo 'pyantarbhaviṣyati antarbhāvaṃ gamiṣyati pṛthakatvena nāvasthāpyate /
tatprakārabhedatvenaiva vyapadeśamāsādayiṣyatītyarthaḥ /
sa cālaṅkāravargaḥ svalakṣaṇāvasare pratipadamudāhariṣyate //
evaṃ vākyavakratāṃ vyākhyāya vākyasamūharūpasya prakaraṇasya tatsamudāyātmakasya ca prabandhasya vakratā vyākhyāyate---
vakrabhāvaḥ prakaraṇe prabandhe 'pyasti yādṛśaḥ /
ucyate sahajāhāryasaukumāryamanohara)
vakrabhāvo vinyāsavaicitryaṃ prabandhaikadeśabhūte prakaraṇe yādṛśo 'sti yādṛg vidyate prabandhe vā nāṭakādau so 'pyucyate kathyate /
kīdṛśaḥ---sahajāhāryasaukumāryamanoharaḥ /
sahajaṃsvābhāvikamāhāryaṃ vyutpattyupārjitaṃ yatsaukumāryaṃ rāmaṇīyakaṃ tena manoharo hṛdayahārī yaḥ sa tathoktaḥ /
tatra prakaraṇe vakrabhāvo yathā---rāmāyaṇe mārīcamāyāmayamāṇikyamṛgānusāriṇo rāmasya karuṇākrandākarṇanakātarantaḥ- karaṇayā janakarājaputryā vtatprāṇaparitrāṇāya svajīvitaparirakṣānirapekṣayā lakṣmaṇo nirbhartsya preṣitaḥ /
tadetadatyantamanaucityayuktam, yasmādanucarasaṃnidhāne pradhānasya tathāvidhavyāpārakaraṇamasaṃbhāvanīyam /
tasya ca sarvātiśāyicarita yuktatvena varṇyamānasya tena kanīyasā prāṇakaritrāṇasaṃbhāvanetyedatyantamasamīcīnamiti paryālocya udāttarāghave kavinā vaidagdhyavaśena mārīcamṛgamāraṇāya prayātasya paritrāṇārthaṃ lakṣmaṇasya sītayā kātaratvenarāmaḥ preritaḥ ityupanibaddham /
atra ca tadvidāhlādakāritvameva vakratvam /
yathā vā kirātārjunīye kirātapuruṣoktiṣu vācyatvena svamārgaṇamārgaṇamātramevopakrāntam /
vastutaḥ punararjunena saha tātparyārthaparyālocanayā vigraho vākyārthatāmupanītaḥ /
tathā ca tatraivocyate---
prayujya sāmācaritaṃ vilobhanaṃ bhayaṃ vibhedāya dhiyaḥ pradarśitam /
tathābhiyuktaṃ ca śilīmukhārthinā yathetarannyāyyamivāvabhāsate
prabandhe vakrabhāvo yathā---kutracinmahākaviviracite rāmakathopanibandhe nāṭakādau pañcavidhavakratāsāmagrīsamudayasundaraṃ sahṛdayahṛdayahāri mahāpuruṣavarṇanamupakrame pratibhāsate /
paramārthatastu vidhiniṣedhātmakadharmopadeśaḥ paryavasyati, rāmavadvartivyaṃ na rāvaṇavaditi /
yathā ca tāpasavatsarāje kusumasukumāracetasaḥ sarasavinodaikarasikasya nāyakasya caritavarṇanamupakrāntam /
vastutastu vyasanārṇave nimajjannijo rājā tathāvidhanayavyavahāranipuṇairamātyaistaistairupāyairuttāraṇīya ityupadiṣṭam /
etacca svalakṣaṇavyākhyānāvasare vyaktimāyā syati /
evaṃ kavivyāpāravakratāṣaṭkamuddeśamātreṇa vyākhyātam /
vistureṇa tu svalakṣaṇāvasare vyākhyāsyate /
kramaprāptatvena bandho 'dhunā vyākhyāsyate---
vācyavācakasaubhāgyalāvaṇyaparipoṣakaḥ /
vyāpāraśālī vākyasya vinyāso bandha ucyate
vinyāso viśiṣṭaṃ nyasanaṃ yaḥ sanniveśaḥ sa eva vyāpāraśālī bandha ucyate /
vyāpāro 'tra prastutatvāt kāvya kriyālakṣaṇaḥ /
tena śālate ślāghate yaḥ sa tathoktaḥ /
kasya---vākyasya ślokādeḥ /
kīdṛśaḥ---vācyavācakasaubhāgyalāvaṇyaparipoṣakaḥ /
vācyavācakayordvayorapi vācyasyābhidheyasya vācakasya ca śabdasya vakṣyamāṇaṃ saubhāgyalāvaṇyalakṣaṇaṃ yadguṇadvayaṃ tasya paripoṣakaḥ puṣṭatātiśayakārī /
saubhāgyaṃ pratibhāsaṃrambhaphalabhūtaṃ cetanacamatkāritvalakṣaṇam, lāvaṇyaṃ saṃniveśasaundaryam, tayoḥ paripoṣakaḥ /
yathā
dattvā vāmakaraṃ nitambaphalake līlāvalanmadhyayā prottuṅgastanamaṃsacumbicibukaṃ kṛtvā tayā māṃ prati /
prāntaprotanavendranīlamaṇimanmuktāvalīvibhramāḥ sāsūyaṃ prahitāḥ smarajvaramuco dvitrāḥ kaṭākṣacchaṭāḥ
atra samagrakavikauśalasaṃpādyasya cetanacamatkāritvalakṣaṇasya saubhāgyasya kiyanmātravarṇavinyāsavicchittivihitasya padasaṃdhānasampadupārjitasya ca lāvaṇyasya paraḥ paripoṣo vidyate /
evaṃ ca svarūpamabhidhāya tadvidāhlādakāritvamabhidhatte---
vācyavācakavakroktitritayātiśayottaram /
tadvidāhlādakāritvaṃ kimapyāmodasundaram
tadvidāhlādakāritvaṃ kāvyavidānandavidhāyitvam /
kīdṛśam--- vācyavācakavakroktitritayātiśayottaram /
vācyamabhidheyaṃ vācakaḥ śabdo vakroktiralaṅkaraṇam, etasya tritayasya yo 'tiśayaḥ ko 'pyutkarṣastasmāduttaramatiriktam /
svarūpeṇātiśayena ca svarūpeṇānyat kimapi tattvāntarametadatiśayenaitasmāttritayādapi lokottaramityarthaḥ /
anyacca kīdṛśam---kimapyāmodasundaram /
kimapyavyapadeśyaṃ sahṛdayahṛdayasaṃvedyam āmodaḥ sukumāravastudharmo rañjakatvaṃ nāma, tena sundaraṃ rañjakatvaramaṇīyam /
yathā
haṃsānāṃ ninadeṣu yaiḥ kavalitairāsajyate kūjatā- manyaḥ ko 'pi kaṣāyakaṇṭhaluṭhanādāghargharo vibhramaḥ /
te saṃpratyakaṭhoravāraṇavadhūdantāṅkuraspardhino niryātāḥ kamalākareṣu bisinīkandāgrimagranthayaḥ
atra tritaye 'pi vācyavācakavakroktilakṣaṇe prādhānyena na kaścidapi kaveḥ saṃrambho vibhāvyate /
kintu pratibhāvaicitryavaśena kimapi tadvidāhlādakāritvamunmīlitam /
yadyapi sarveṣāmudāharaṇānāmavikalakāvyalakṣaṇaparisamāptiḥ saṃbhavati tathāpi yatprādhānyenābhidhīyate sa evāṃśaḥ pratyekamudriktatayā teṣāṃ parisphuratīti sahṛdayaiḥ svayamevotprekṣaṇīyam /
evaṃ kāvyasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣalakṣaṇaviṣayapradarśanārthaṃ mārgabhedanibandhanaṃ traividhyamabhidhatte---
santi tatra trayo mārgāḥ kaviprasthānahetavaḥ /
sukumāro vicitraśca madhyamaścobhayātmakaḥ
tatra tasmin kāvye mārgāḥ panthanastrayaḥ santi saṃbhavanti /
na dvau na catvāraḥ svarādisaṃkhyāvattāvatāmeva vastutastajjñairupalambhāt /
te ca kīdṛśāḥ---kaviprasthānahetavaḥ /
kavīnāṃ prasthānaṃ vartanaṃ tasya hetavaḥ, kāvyakaraṇasya kāraṇabhūtāḥ /
kimabhidhānāḥ--- sukumāro vicitraśca madhyamaśceti /
kīdṛśo madhyamaḥ---ubhayātmakaḥ /
ubhayamanantaroktaṃ mārgadvayamātmā yasyeti vigṛhya chāyādvayopajīvītyuktaṃ bhavati /
teṣāṃ ca svalakṣaṇāvasare svarūpamākhyāsyate /
atra bahuvidhā vipratipattayaḥ saṃbhavanti /
yasmāccirantanairvidarbhādideśaviśeṣasamāśrayaṇena vaidarbhoprabhṛtayo rītayastistraḥ samāmnātāḥ /
tāsāṃ cottamādhamamadhyamatvena traividhyam /
anyaiśca vaidarbhagauḍīyalakṣaṇaṃ mārgadvitayamākhyātam /
etaccobhayamapyayuktiyuktam /
yasmāddeśabhedanibandhanatve rītibhedānāṃ deśānāmānantyādasaṃkhyātvaṃ prasajyate /
na ca viśiṣṭarītiyuktatvena kāvyakaraṇaṃ mātuleyabhaginīvivāhavad deśadharmatayā vyavasthāpayituṃ śakyam /
deśadharmo hi vṛddhavyavahāraparaṃparāmātraśaraṇaḥ śakyānuṣṭhānatāṃ nātivartate /
tathāvidhakāvyakaraṇaṃ punaḥ śaktyādikaraṇakalāpasākalyamapekṣyamāṇaṃ na śakyate yathākathañcidanuṣṭhātum /
na ca dākṣiṇātyagītaviṣayasusvaratvādi dhvanirāmaṇīyakavattasya svābhāvikaṃ kiñcid vaktuṃ pāryate /
tasmin sati tathāvidhakāvyakaraṇaṃ sarvasya syāt /
kiñca śaktau vidyamānāyāmapi vyutpattyādirāhāryakāraṇasampatpratiniyatadeśaviṣayatayā na vyatiṣṭhate, niyamanibandhanābhāvāt tatrādarśanād anyatra ca darśanāt /
na ca rītīnāmuttamamadhyamādhamatvabhedena traividhyaṃ vyavasthāpayituṃ nyāyyam /
yasmāt sahṛdayahṛdayā hlādakārikāvyalakṣaṇaprastāve vaidarbhosadṛśasaundaryāsaṃbhavānmadhyamādhamayorupadeśavaiyarthyamāyāti /
parihāryatvenāpyupadeśo na yuktatāmālambate, tairevānabhyupagatatvāt /
na cāgatikagatinyāyena yathāśakti daridradānavat kāvyaṃ karaṇīyatā marhati /
tadevaṃ nirvacanasamākhyāmātrakaraṇakāraṇatve deśaviśeṣāśrayaṇasya vayaṃ na vivadāmahe /
mārgadvitayavādināmapyetānyeva dūṣaṇān /
tidalamanena niḥsāravastuparimalanavyasanena /
kavisvabhāvabhedanibandhanatvena kāvyaprasthānabhedaḥ samañjasatāṃ gāhate /
sukumārasvabhāvasya hi kavestathāvidhaiva sahajā śaktiḥ samudbhavati, śaktiśaktimatorabhedāt /
tayā ca tathāvidhasaukumāryaramaṇīyāṃ vyutpattimābadhnāti /
tābhyāṃ ca sukumāravartmanābhyāsatatparaḥ kriyate /
tathaivai tasmād vicitraḥ svabhāvo yasya kavestadvidāhlādakārikāvyalakṣaṇaprastā vāt saukumāryavyatirekiṇā vaicitryeṇa ramaṇīya eva, tasya kācidvicitraiva tadanurūpā śaktiḥ samullasati /
tayā ca tathāvidhavaidagdhyabandhurāṃ vyutpattimābadhnāti /
tābhyāṃ ca vaicitryavāsanādhivāsitamānaso vicitravartmanābhyāsabhāg bhavati /
evametadubhayakavinibandhanasaṃvalitasvabhāvasya kavestaducitaiva śabalaśobhātiśayaśālinī śaktiḥ samudeti /
tayā ca tadubhayaparispandasundaraṃ vyutpattyupārjanamācarati /
tatastacchāyādvitayaparipoṣapeśalābhyāsaparavaśaḥ saṃpadyate /
tadevamete kavayaḥ kāvya karaṇakalāpakāṣṭhādhirūḍhiramaṇīyaṃ kimapi kāvyamārabhante, sukumāraṃ vicitramubhayātmakaṃ ca /
ta eva tatpravartananimittabhūtā mārgā ityucyante /
yadyapi kavisvabhāvabhedanibandhanatvādanantabhedabhinnatvamanivāryaṃ, tathāpi parisaṃkhyātumaśakyatvāt sāmānyena traividhyamevopapadyate /
tathā ca ramaṇīyakāvyaparigrahaprastāve svabhāvasukumārastāvadeko rāśiḥ, tadvyatiriktasyāramaṇīyasyānupādeyatvāt /
tadvyatirekī rāmaṇīyakaviśiṣṭo vicitra ityucyate /
tadetayordvayorapi ramaṇīyatvādetadīyacchāyādvitayopajīvino 'sya ramaṇīyatvameva nyāyopapannaṃ paryavasyati /
tasmādeteṣāṃ pratyekamaskhalitasvaparispandamahimnā tadvidāhlādakāritvaparisamāpterna kasyacinnyūnatā /
nanu ca śaktyorāntaratamyāt svābhāvikatvaṃ vaktuṃ yujyate, vyutpattyabhyāsayoḥ punarāhāryayoḥ kathametad ghaṭate ? naiṣa doṣaḥ, yasmādāstāṃ tāvat kāvyakaraṇam, viṣayāntare 'pi sarvasya kasyacidanādivāsanābhyāsādhivāsitacetasaḥ svabhāvānusāriṇāveva vyutpattyabhyāsau pravartate /
tau ca svabhāvābhivyañjanenaiva sāphalyaṃ bhajataḥ /
svabhāvasya tayośca parasparamupakāryopakārakabhāvenāvasthānāt svabhāvastāvadārabhate, tau ca tatparipoṣamātanutaḥ /
tathā cācetanānāmapi padārthānāṃ svabhāvaḥ svabhāvasaṃvādibhāvāntarasaṃnidhānamāhātmyādabhivyaktimāsādayati, yathā candrakāntamaṇayaścandramasaḥ kiraṇaparā marśavaśena spandamānasahajarasaprasarāḥ saṃpadyante /
tadevaṃ mārgānuddiśya tāneva krameṇa lakṣayati---
amlānapratibhodbhinnanavaśabdārthasundaraḥ /
ayatnavihitasvalpamanohārivibhūṣaṇaḥ
bhāvasvabhāvaprādhānyanyakkṛtāhāryakauśalaḥ /
rasādiparamārthajñamanaḥ saṃvādasundaraḥ
avibhāvitasaṃsthānarāmaṇīyakarañjakaḥ /
vidhivaidagdhyaniṣpannanirmāṇātiśayopamaḥ
yad kiñcanāpi vaicitryaṃ tatsarvaṃ pratibhodbhavam /
saukumāryaparispandasyandi yatra virājate
sukumārābhidhaḥ so 'yaṃ yena satkavayo gatāḥ /
mārgeṇotphullakusumakānaneneva ṣaṭpadāḥ
sukumārābhidhaḥ so 'yam, so 'yaṃ pūrvophalakṣaṇaḥ sukumāraśabdābhidhānaḥ /
yena mārgeṇa satkavayaḥ kālidāsaprabhṛtayo gatāḥ priyātāḥ, tadāśrayeṇa kāvyāni kṛtavantaḥ /
katham---utphullakusumakānanaiva ṣaṭpadāḥ /
utphullāni vikasitāni kusumāni puṣpāṇi yasmin kānane vane tena ṣaṭpadā iva bhramarā yathā /
vikasitakusumakānanasāmyena tasya kusumasaukumārya sadṛśamābhaijātyaṃ dyotyate /
teṣāṃ ca bhramarasādṛśyena kusumamakarandakalpasārasaṃgrahavyasanitā /
sa ca kīdṛśaḥ---yatra yasmin kiñcanāpi kiyanmātramapi vaicitryaṃ vicitrabhāvo vakroktiyuktatvam /
tatsarvamalaṅkārādi pratibhodbhavaṃ kaviśaktisamullasitameva, na punarāhāryaṃ yathākathañcitprayatnena niṣpādyam /
kīdṛśam---saukumāryaparispandasyandi /
saukumāryamābhijātyaṃ tasya parispandastadvidāhlādakāritvalakṣaṇaṃ rāmaṇīyakaṃ tena syandate rasamayaṃ saṃpadyate yattathoktam /
yatra virājate śobhātiśayaṃ puṣṇātīti saṃbandhaḥ /
yathā
pravṛddhatāpo divaso 'timātra- matyarthameva kṣaṇadā ca tanvī /
ubhau virodhakriyayā vibhinnau jāyāpatī sānuśayāvivāstām
atra śleṣacchāyācchuritaṃ kaviśaktimātrasamullasitamalaṅkaraṇamanāhāryaṃ kāmapi kamanīyatāṃ puṣṇāti /
tathā ca "pravṛddhatāpaḥ' tanvī' iti vācakau sundarasvabhāvamātrasamarpaṇaparatvena vartamānāvarthāntarapratītyanurodhaparatvena pravṛttiṃ na saṃmanyete, kavivyaktakauśalasamullasitasya punaḥ prakārāntirasya pratītāvānuguṇyamātreṇa tadvidāhlādakāritāṃ pratipadyete /
kiṃ tatprakārāntaraṃ nāma ?---virodhavibhinnayoḥ śabdayorarthāntarapratītikāriṇorupanibandhaḥ /
tathā copameyayoḥ sahānavasthānalakṣaṇo virodhaḥ, svabhāvabhedalakṣaṇaṃ ca vibhinnatvam /
upamānayoḥ punarīrṣyākalahalakṣaṇo virodhaḥ, kopāt pṛthagavasthānalakṣaṇaṃ vibhinnatvam /
"atimātram' "atyarthaṃ' ceti viśeṣaṇadvitayaṃ pakṣadvaye 'pi sātiśayatāpratītikāritvenātitarāṃ ramaṇīyam /
śleṣacchāyā kleśa saṃpādyāpyayatnaghaṭitatvenātra manohāriṇī /
punaśca kīdṛśaḥ---amlānapratibhodbhinnanavaśabdārthabandhuraḥ /
amlānā yāsāvadoṣopahatā prāktanādyatanasaṃskāraparipākaprauḍhā pratibhā kācideva kaviśaktiḥ, tata udbhinnau natanāṅkuranyāyena svayameva samullasitau, na punaḥ kadarthanākṛṣṭau navau pratyagrau tadvidāhlādakāritvasāmarthyayuktau śabdārthāvabhidhānābhidheyau tābhyāṃ bandhuro hṛdayahārī /
anyacca kīdṛśaḥ---ayatnavihitasvalpamanohārivibhūṣaṇaḥ /
ayatnenākleśena vihitaṃ kṛtaṃ yat svalpaṃ manāṅmātraṃ manohāri hṛdayāhlādakaṃ vibhūṣaṇamalaṅkaraṇaṃ yatra sa tathoktaḥ /
"svalpa'- śabdo 'tra prakaraṇādyapekṣaḥ, na vākyamātraparaḥ /
udāharaṇaṃ yathā---
bālenduvakrāṇyavikāsabhāvād babhuḥ palāśānyatilohitāni /
sadyo vasantena samāgatānāṃ nakhakṣatānīva vanasthalīnām
atra "bālenduvakrāṇi' "atilohitāni' "sadyo vasantena samāgatānām' iti padāni saukumāryāt svabhāvavarṇanāmātraparatvenopāttānyapi "nakhakṣatānīva' ityalakaraṇasya manohāriṇaḥ kleśaṃ vinā svabhāvodbhannatvena yojanāṃ bhajamānāni camatkārakāritā māpadyante /
yaścānyacca kīdṛśaḥ--- bhāvasvabhāvapradhānyanyakkṛtāhāryakauśalaḥ /
bhāvāḥ padārthasteṣāṃ svabhāvastattvaṃ tasya prādhānyaṃ mukhyabhāvastena nyakkṛtaṃ tiraskṛtamāhārthaṃ vyutpattivihitaṃ kauśalaṃ naipuṇyaṃ yatra sa tathoktaḥ /
tadayamatrābhiprāyaḥ---padārthaparamārthamahimaiva kaviśaktisamunmīlitaḥ, tathāvidho tatra vijṛmbhate /
yena vividhamapi vyutpattivilasitaṃ kāvyāntaragataṃ tiraskārāspadaṃ saṃpadyate /
atrodāharaṇaṃ raghuvaṃśe mṛgayāvarṇanaparaṃ prakaraṇam, yathā
tasya stanapraṇayibhirmuhureṇaśāvair- vyāhanyamānahariṇīgamanaṃ purastāt /
āvirbabhūva kuśagarbhamukhaṃ mṛgāṇāṃ yūthaṃ tadagrasaragarvitakṛṣṇasāram
ityādi /
yathā ca kumārasambhave
dvandvāni bhāvaṃ kriyayā vivavruḥ
iti /
ata) paraṃ prāṇidharmavarṇanam---
śṛṅgeṇa ca sparśanimīlitākṣīṃ mṛgīmakaṇḍūyata kṛṣṇasāraḥ
anyacca kīdṛśaḥ---rasādiparamārthajñamanaḥ saṃvādasundaraḥ /
rasāḥ śṛṅgārādayaḥ /
tadādigrahaṇena ratyādayo 'pi gṛhyante /
teṣāṃ paramārthaḥ para rahasyaṃ tajjānantīti tajjñāstadvidasteṣāṃ manaḥ saṃvādo hṛdayasaṃvedanaṃ svānubhavagocaratayā pratibhāsaḥ, tena sundaraḥ sukumāraḥ sahṛdayahṛdayāhlādakārī vākyasyopanibandha ityarthaḥ /
atrodāharaṇāni raghau rāvaṇaṃ nihatya puṣpakeṇāgacchato rāmasya sītāyāstadvirahavidhurahṛdayena mayāsminnasmin samuddeśe kimapyevaṃvidhaṃ vaiśasamanubhūtamiti varṇayataḥ sarvāṇyeva vākyāni /
tathā
pūrvānubhūtaṃ smaratā ca rātrau kampottaraṃ bhīru tavopagūḍham /
guhāvisārīṇyativāhitāni mayā kathañcid ghanagarjitāni
atra rāśidvayakaraṇasyāyamabhiprāyo yad vibhāvādirūpeṇa rasāṅgabhūtāḥ śakunirutatarusalilakusumasamayaprabhṛtayaḥ padārthāḥ sātiśayasvabhāvavarṇanaprādhānyenaiva rasāṅgatāṃ pratipadyante /
tadvyatiriktāḥ suragandharvaprabhṛtayaḥ sotkarṣacetanāyoginaḥ śṛṅgārādirasanirbharatayā varṇyamānāḥ sarasahṛdayāhlādakāritāmāyāntīti kavibhirabhyupagatam /
tathāvidhameva lakṣye dṛśyate /
anyacca kīdṛśaḥ---avibhāvitasaṃsthānarāmaṇīyakarañjakaḥ /
avibhāvitamanālocitaṃ saṃsthānaṃ saṃsthitiryatra tena rāmaṇīyakena ramaṇīyatvena rañjakaḥ sahṛdayāhlādakaḥ /
tenāyamarthaḥ---yadi tathā vidhaṃ kavikauśalamatra saṃbhavati tad vyapadeṣṭumiyattayā na kathañcidapi pāryate, kevalaṃ sarvātiśāyitayā cetasi parisphurati /
anyacca kīdṛśaḥ---vidhivaidagdhayaniṣpannanirmāṇātiśayopamaḥ /
vidhirvidhātā tasya vaidagdhyaṃ kauśalaṃ tena niṣpannaḥ parisamāpto yo 'sau nirmaṇātiśayaḥ sundaraḥ sargollekho ramaṇīyalāvaṇyādiḥ sa upamā nidarśanaṃ tasya sa tathoktaḥ /
tena vidhāturiva kaveḥ kauśalaṃ yatra vivektumaśakyam /
yathā
jyābandhaniṣpandabhujena yasya viniḥśvasadvaktraparaṃpareṇa /
kārāgṛhe nirjitavāsavena daśānanenoṣitamā prasādāt
atra vyapadeśaprakārāntaranirapekṣaḥ kaviśaktipariṇāmaḥ paraṃ paripākamadhirūḍhaḥ /
etasmin kulake---prathamaśloke prādhānyena śabdālaṅkārayoḥ saundaryaṃ pratipāditam /
dvitīye varṇanīyasya vastunaḥ saukumāryam /
tṛtīye prakārāntaranirapekṣasya saṃniveśasya saukumāryam /
caturthe vaicitryamapi saukumāryāvisaṃvādi vidheyamityuktam /
pañcamo viṣayaviṣayisaukumāryapratipādanaraparaḥ /
evaṃ sukumārābhidhānasya mārgasya lakṣaṇaṃ vidhāya tasyaiva guṇān lakṣayati---
asamastamanohāripadavinyāsajīvitam /
mādhuryaṃ sukumārasya mārgasya prathamo guṇaḥ
asamastāni samāsavarjitāni manohārīṇi hṛdayāhlādakāni śrutiramyatvenārtharamaṇīyatvena ca yāni padāni suptiṅantāni teṣāṃ vinyāsaḥ saṃniveśavaicitryaṃ jīvitaṃ sarvasvaṃ yasya tattathoktaṃ mādhṛryaṃ nāma sukumāralakṣaṇasya mārgasya prathamaḥ pradhānabhūto guṇaḥ /
asamastaśabdo 'tra prācuryārthaḥ, na samāsābhāvaniyamārthaḥ /
udāharaṇaṃ yathā
krīḍārasena rahasi smatapūrvamindor lekhāṃ vikṛṣya vinibad ca mūrdhni gauryā /
kiṃ śobhitāhamanayota śaśāṅkamauleḥ pṛṣṭasya pātu paricumbhanamuttaravaḥ
atra padānāmasamastatvaṃ śabdārtharamaṇīyatā vinyāsavaicitryaṃ ca tritayamapi cakāsti /
tadevaṃ mādhuryamabhidhāya prasādamabhidhatte---
akleśavyañjitākūtaṃ jhagityarthasamarpaṇam /
rasavakroktiviṣayaṃ yatprasādaḥ sa kathyate
jhagiti prathamataramevārthasamarpaṇaṃ vastupratipādanam /
kīdṛśam--- akleśavyañjitākūtam akadarthanāprakaṭitābhiprāyam /
kiṃviṣayam---rasavakroktiviṣayam /
rasāḥ śṛṅgārādayaḥ, vakroktiḥ sakalālaṅkārasāmānyaṃ viṣayo yasya tattathoktam /
sa eva prasādākhyo guṇaḥ kathyate bhaṇyate /
atra padānāmasamastatvaṃ prasiddhābhidhānatvam avyavahitasaṃbandhatvaṃ samāsasadbhāve 'pi gamakasamāsayuktatā ca paramārthaḥ /
"ākūta'- śabdastātparye vicchittau ca vartate /
udāharaṇaṃ yathā
himavyapāyādviśadādharāṇā- māpāṇḍurībhūtamukhacchavīnām /
svedodgamaḥ kiṃpuruṣāṅganānāṃ cakre padaṃ patraviśeṣakeṣu
atrāsamastatvādisāmagrī vidyate /
yadapi vividhapatraviśeṣakavaicitryavihitaṃ kimapi vadanasaundaryaṃ muktākaṇākārasvedalavopabṛṃhitaṃ tadapi suvyaktameva /
yathā vā
anena sārdhaṃ viharāmburāśes tīreṣu tāḍīvanamarmareṣu /
dvīpāntarānītalavaṅgapuṣpair apākṛtasvedalavā marudbhiḥ
alaṅkākhyaktiryathā
bālenduvakrāṇi iti
evaṃ prasādamabhidhāya lāvaṇyaṃ lakṣayati---
varṇavinyāsavicchittipadasaṃdhānasaṃpadā /
svalpayā bandhasaundaryaṃ lāvaṇyamabhidhīyate
bandho vākyavinyāsastasya saundaryaṃ rāmaṇīyakaṃ lāvaṇyamabhidhīyate lāvaṇyamityucyate /
kīdṛśam---varṇānāmakṣarāṇāṃ vinyāso vicitraṃ nyasanaṃ tasya vicchittiḥ śobhā vaidagdhyabhaṅgī tayā lakṣitaṃ padānāṃ suptiṅantānāṃ saṃdhānaṃ saṃyojanaṃ tasya sampat, sāpi śobhaiva, tayā lakṣitam /
kīdṛśyā---ubhayarūpayāpi svalpayā manāṅmātrayā nātinirbandhanirmitayā /
tadayamatrārthaḥ---śabdārthasaukumāryasubhagaḥ saṃniveśamahimā lāvaṇyarūpo guṇaḥ kathyate /
yathā
snānārdramukteṣvanudhūpavāsaṃ vinyastasāyantanamallikeṣu /
kāmo vasantātyayamandavīryaḥ keśeṣu lebhe balamaṅganānām
atra saṃniveśasaundaryamahimā sahṛdayasaṃvedyo na vyapadeṣṭuṃ pāryate /
yathā vā
cakāra bāṇairasurāṅganānāṃ gaṇḍasthalīḥ proṣitapatralekhāḥ
atrāpi varṇavinyāsavicchittiḥ padasaṃdhānasampacca saṃniveśasaundaryanibandhanā sphuṭāvabhāsaiva /
evaṃ lāvaṇyamabhidhāya ābhijātyamabhidhatte---
śrutipeśalatāśāli susparśamiva cetasā /
svabhāvamasṛṇacchāyamābhijātyaṃ pracakṣate
evaṃ vidhaṃ vastu ābhijātyaṃ pracakṣate ābhijātyābhidhānaṃ guṇaṃ varṇayanti /
śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tatra peśalatā rāmaṇīyakaṃ tena śālate ślāghate yattathoktam /
suraparśamiva cetasā manasā susparśamiva /
sukhena spṛśyata ivetyatiśayoktiriyam /
yasmādubhayamapi sparśayogyatve sati saukumāryāt kimapi cetasi sparśasukhamarpayatīva /
yataḥ svabhāvamasṛṇacchāyam ahāryaślakṣṇakānti yattad ābhijātyaṃ kathayantītyarthaḥ /
yathā
jyotirlekhāvalayi galitaṃ yasya barhaṃ bhavānī putraprītyā kuvalayadalaprāpi karṇe karoti
atra śrutipeśalatādi svabhāvamasṛṇacchāyatvaṃ kimapi sahṛdayasaṃvedyaṃ parisphurati /
nanu ca lāvaṇyamābhijātyaṃ ca lokottarataruṇīrūpalakṣaṇavastudharmatayā yat prasiddhaṃ tat kathaṃ kāvyasya bhavitumarhatīti cettanna /
yasmādanena nyāyena pūrvaprasiddhayorapi mādhuryaprasādayoḥ kāvyadharmatvaṃ vighaṭate /
mādhuryaṃ hi guḍādimadhuradravyadharmatayā prasiddhaṃ tathāvidhāhlādakāritvasāmānyopacārāt kāvye vyapadiśyate /
tathaiva ca prasādaḥ svacchasalilasphaṭikādidharmatayā prasiddhaḥ sphuṭāvabhāsitvasāmānyopacārāj jhagitipratītikāriṇi kāvye pravartitavyahārastadevaṃvidhavaidagdhyavihitavicitravinyāsaramaṇīrāmaṇīyakaṃ yathā lāvaṇyaśabdābhidheyatayā pratītipeśalatāṃpratipadyate /
tadvadeva ca kāvye kaviśaktikauśalollikhitakāntikamanīyaṃ bandhasaundaryaṃ cetanacamatkārakāritvasāmānyopacārāllavaṇyaśabdavyatirekeṇa śabdāntarābhidheyatāṃ notsahate /
tathaiva ca kāvye svabhāvamasṛṇacchāyatvamābhijātyaśabdenābhidhīyate /
nanu ca kaiścitpratīyamānaṃ vastu lalanālāvaṇyasāmyāllāvaṇyamityutpāditapratīti---
pratīyamānaṃ puranyadeva vastvasti vāṇīṣu mahākavīnām /
yattatprasiddhāvayavātiriktam ābhāti lāvaṇyamivāṅganāsu
tatkathaṃ bandhasaundaryamātraṃ lāvaṇyamityabhidhīyate ? naiṣa doṣaḥ, yasmādanena dṛṣṭāntena vācyavācakalakṣaṇaprasiddhāvayavavyatiriktatvenāstitvamātraṃ sādhyate pratīyamānasya, na punaḥ sakalalokalocanasavedyasya lalanālāvaṇyasya /
sahṛdayahṛdayānāmeva saṃvedyaṃ sat pratīyamānaṃ samīkartuṃ pāryate /
tasya bandhasaundaryamevāvyutpannapadapadārthānāmapi śravaṇamātreṇaiva hṛdayahāritvaspardhayā vyapadiśyate /
pratīyamānaṃ punaḥ kāvyaparamārthajñānāmevānubhavagocaratāṃ pratipadyate /
yathā kāminīnāṃ kimapi saubhāgyaṃ tadupabhogocitānāṃ nāyakānāmeva saṃvedyatāmarhati, lāvaṇyaṃ punastāsāmeva satkavigirāmiva saundaryaṃ sakalalokagocaratāmāyātītyuktamevetyalamatiprasaṅgena /
evaṃ sukumārasya lakṣaṇamabhidhāya vicitraṃ pratipādayati---
pratibhāprathamodbhedasamaye yatra vakratā /
sabhdābhidheyayorantaḥ sphuratīva vibhāvyate
alaṅkārasya kavayo yatrālaṅkāraṇāntaram /
asaṃtuṣṭā nibadhnanti hārādermaṇibandhavat
ratnaraśmicchaṭotsekabhāsurairbhūṣaṇairyathā /
kāntāśarīramācchādya bhūṣāyai parikalpyate
yatra tadvadalaṅkārairbhrājamānairnijātmanā /
svaśobhātiśayāntaḥ sthamalaṅkāryaṃ prakāśate
yadapyanūtanollekhaṃ vastu yatra tadapyalam /
uktivaicitryamātreṇa kāṣṭhāṃ kāmapi nīyate
yatrānyathābhavat sarvamanyathaiva yathāruci /
bhāvyate pratibhollekhamahattvena mahākaveḥ
pratiyamānatā yatra vākyārthasya nibadhyate /
vācyavācakavṛttibhyāṃ vyatiriktasya kasyacit
svabhāvaḥ sarasākūto bhāvānāṃ yatra badhyate /
kenāpi kamanīyena vaicitryeṇopabṛṃhitaḥ
vicitro yatra vakroktivaicitryaṃ jīvitāyate /
parisphurati yasyāntaḥ sā kāpyatiśayābhidhā
so 'tiduḥsaṃcaro yena vidagdhakavayo gatāḥ /
khaḍgadhārāpatheneva subhaṭānāṃ manorathāḥ
sa vicitrābhidhānaḥ panthāḥ kīdṛśaḥ---atiduḥsaṃcaraḥ, yatrātiduḥkhena saṃcarante /
kiṃ bahunā, yena vidagdhakavayaḥ kecideva vyutpannāḥ kevalaṃ gatāḥ prayātāḥ, tadāśrayeṇa kāvyāni cakrurityarthaḥ /
katham---kaṅgadhārāpatheneva subhaṭānāṃ manorathāḥ /
nistraiṃśadhārāmārgeṇa yathā subhaṭānāṃmahāvīrāṇāṃ manorathāḥ /
nistriṃśadhārāmārgeṇa yathā subhaṭānāṃ mahāvīrāṇāṃ manorathāḥ saṃkalpaviśeṣāḥ /
tadayamatrābhiprāyaḥ---yadasidhārāmārgagamane manorathānāmaucityānusāreṇa yathāruci pravartamānānāṃ manāṅmātramapi mlānatā na saṃbhāvyate /
sākṣātsamarasaṃmardana samācaraṇe punaḥ kadācit kimapi mlānatvamapi saṃbhāvyeta /
tadanena mārgasya durgamatvaṃ tatprasthitānāṃ ca viharaṇaprauḍhiḥ pratipādyate /
kīdṛśaḥ sā mārgaḥ---yatra yasmin śabdābhidheyayorabhidhānābhidhīyamānayorantaḥ svarūpānupraveśinī vakratā bhaṇitivicchittiḥ sphuratīva praspandamāneva vibhāvyate lakṣyate /
kadā---pratibhāprathamodbhedasamaye /
pratibhāyāḥ kaviśakteracaramollekhāvasare /
tadayamatra paramārthaḥ---yat kaviprayatnanirapekṣayoreva śabdārthayoḥ svābhāvikaḥ ko 'pi vakratāprakāraḥ parisphuran paridṛśyate /
yathā
ko 'yaṃ bhāti prakārastava pavana padaṃ lokapādāhatīnāṃ tejasvivrātasevye nabhasi nayasi yatpāṃsupūraṃ pratiṣṭhām /
yasminnutthāpyamāne jananayanapathopadravastāvadāstāṃ kenāpāyena sahyo vapuṣi kaluṣatādoṣa eva tvayaiva
atrāprastutapraśaṃsālakṣaṇo 'laṅkāraḥ prādhānyena vākyārthaḥ, pratīyamānapadārthāntaratvena prayuktatvāt tatra ca vicitrakaviśaktisamullikhitavakraśabdārthopanibandhamāhātmyāt pratīyamānamapyabhidheyatāmiva prāpitam /
prakrama eva pratibhāsamānatvānna cārthāntarapratītikāritvena padānāṃ śleṣavyapadeśaḥ śakyate kartum, vācyasya samapradhānabhāvenānavasthānāt /
arthāntarapratītikāritvaṃ ca padānāṃ pratīyamānārthasphuṭatāva bhāsanārthamupanibadhyamānamatīva camatkārakāritāṃ pratipadyate /
tameva vicitraṃ prakārāntareṇa lakṣayati---alaṅkārasyetyādi /
yatra yasminmārge kavayo nibadhnanti viracayanti, alaṅkārasya vibhūṣaṇasyālaṅkāraṇāntaraṃ bhūṣaṇāntaram asaṃtuṣṭāḥ santaḥ /
katham---hārādermaṇibandhavat /
muktākalāpaprabhṛteryathā padakādimaṇibandhaṃ ratnaviśeṣavinyāsaṃ vaikaṭikāḥ /
yathā
he helājitabodhisattva vacasāṃ kiṃ vistaraistoyadhe nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ parahitādhāne gṛhītavrataḥ /
tṛṣyatpānthajanopakāraghaṭanāvaimukhyalabdhāyaśo bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyyakaṃ yanmaroḥ
atrātyantagarhaṇīyacaritaṃ padārthāntaraṃ pratīyamānatayā cetasi nidhāya tathāvidhavilasitaḥ salilanidhirvācyatayopakrāntaḥ /
tadetāvadevālaṅkṛteraprastutapraśaṃsāyāḥ svarūpam---garhaṇīyapratīyamānapadārthāntaraparyavasānamapi vākyaṃ śrutyupakramaramaṇīyatayopanibadhyamānaṃ tadvidāhlādakāritāmāyāti /
tadetad vyājastutipratirūpakaprāyamalaṅkaraṇāntaramaprastutapraśaṃsāyā bhūṣaṇatvenopāttam /
na cātra saṃkarālaṅkāravyavahāro bhavitumarhati, pṛthagatiparisphuṭatvenāvabhāsanāt /
na cāpi saṃsṛṣṭisaṃbhavaḥ samapradhānabhāvenānavasthiteḥ /
na ca dvayorapi vācyālaṅkāratvam, vibhinnaviṣayatvāt /
yathā vā
nāmāpyanyatarornimīlitamabhūttattāvadunmīlitaṃ prasthāne skhalataḥ svartmani vidheranyad gṛhītaḥ karaḥ /
lokaścāyamadṛṣṭadarśanakṛtā dṛgvaiśasāduddhṛto yuktaṃ kāṣṭhika lūnavān yadasi tāmāmrālimākālikīm
atrāyameva nyāyo 'nusaṃdheyaḥ /
yathā ca
kiṃ tāruṇyataroriyaṃ rasabharodbhinnā navā mañjarī līlāprocchalitasya kiṃ laharikā lāvaṇyavārāṃnidheḥ /
udgāḍhotkalikāvatāṃ svasamayopanyāsaviśrambhiṇaḥ kiṃ sākṣādupadeśayaṣṭirathavā devasya śṛṅgāriṇaḥ
atra rūpakalakṣaṇo yo 'yaṃ kāvyālaṅkāraḥ tasya sandehoktiriyaṃ chāyāntarātiśayotpadānāyopanibaddhā cetanacamatkārakāritā māvahita /
śiṣṭaṃ pūrvodāharaṇadvayoktamanusartavyam /
anyacca kīdṛk---ratnetyādi /
yugalakam /
yatra yasminnalaṅkārairbhrājamānairnijātmanā svajīvitena bhāsamānairbhūṣāyai parikalpyate śobhāyai bhūṣyate /
katham---yathā bhūṣaṇaiḥ, kaṅkaṇādibhiḥ /
kīdṛśaiḥ---ratnaraśmicchaṭotsekabhāsuraiḥ maṇimayūkhollāsabhrājiṣṇubhiḥ /
kiṃ kṛtvā---kāntāśarīramācchādya kāminīvapuḥ svaprabhāprasaratirohitaṃ vidhāya /
bhūṣāyai kalpanam---yadetaiḥ svaśobhātiśayāntaḥ sthaṃ nijakāntikamanīyāntargatamalaṅkāryamalaṅkāraṇīyaṃ prakāśyate dyotyate /
tadidamatra tātparyam---tadalaṅkāramahimaiva tathāvidho 'tra bhrājate tasyātyantodriktavṛtteḥ svaśobhātiśayāntargatamalaṅkāryaṃ prakāśyate /
yathā
āryasyājimahotsavavyatikare nāsaṃvibhakto 'tra vaḥ kaścit kāpyavaśiṣyate tyajata re naktañcarāḥ saṃbhramam /
bhūyiṣṭheṣvapi kā bhavatsu gaṇanātyarthaṃ kimuttāmyate tasyodārabhujoṣmaṇo 'navasitā nārāca saṃpattayaḥ
atrājermahotsavavyatikaratvena tathāvidhaṃ rūpaṇaṃ vihitaṃ yatrālaṅkāryam "āryaḥ svaśauryeṇa yuṣmān sarvāneva mārayati" ityalaṅkāraśobhātiśayāntargatatvena bhrājate /
tathā ca kaścit sāmānyo 'pi kvāpi davīyasyapi deśe nāsaṃvibhakto yuṣmākamavaśiṣyate /
tasmāt samaramahotsavasavibhāgalampaṭatayā pratyekaṃ yūyaṃ saṃbhramaṃ tyajata /
gaṇanayā vayaṃ bhūyiṣṭhā ityaśakyānuṣṭhānatāṃ yadi manyadhve tadapyayuktam /
yasmādasaṃkhyasaṃvibhāgāśakyatā kadācidasaṃpattyā kārpaṇyena vā saṃbhāvyate /
tadetadubhayamapi nāstītyuktam---tasyodārabhujoṣmaṇo 'navasitā nārāca saṃpattayaḥ (iti) /
yathā ca
katamaḥ pravijṛmbhitavirahavyathaḥ śanyatāṃ nīto deśaḥ
iti /
yathā ca kāni ca puṇyabhāñji bhajantyabhikhyāmakṣarāṇi
iti /
atra kasmādāgatāḥ stha, kiṃ cāsya nāma ityalaṅkāryamaprasutapraśaṃsālakṣaṇālaṅkāracchāyācchuritatvenaitadīyaśobhāntargatatvena sahṛdayahṛdayāhlādakāritāṃ prāpitam /
etaccavyājastutiparyāyoktaprabhṛtīnāṃ bhūyasā vibhāvyate /
nanu ca rūpakādīnāṃ svalakṣaṇāvasara eva svarūpaṃ nirṇeṣyate tat kiṃ prayojanameteṣāmihodāharaṇasya ? satyametat, kintvetadeva vicitrasya vaicitryaṃ nāma yadalaukikacchāyātiśayayogitvena bhūṣaṇopanibandhaḥ kāmapi vākyavakratāmunmīlayati /
vicitrameva rūpāntareṇa lakṣaṇayati---yadapītyādi /
yadapi vastu vācyamanūtanollekhamanabhinavatvenollikhitaṃ tadapi yatra yasminnalaṃ kāmapi kāṣṭhāṃ nīyate lokottarātiśayakoṭimadhiroṣyate /
katham---uktivaicitryamātreṇa, bhaṇitivaidagdhyenaivetyarthaḥ /
yathā
aṇṇaṃ laḍahattaṇaaṃ aṇṇa ccia kāvi vattaṇacchāā /
sāmā sāmaṇṇāpaāvaiṇo reha ccia ṇa hoi
anyad laṭabhatvamanyaiva ca kāpi vartanacchāyā /
śyāmā sāmānyaprajāpate rekhaiva ca na bhavati //
iti chāyā /
yathā vā uddeśo 'yaṃ saṃrasaviṭapi śreṇiśobhātiśāyī kuñjotkarṣāṅkuritahariṇīvibhramo narmadāyāḥ /
kiṃ caitasmin suratasuhṛdastanvi te vānti vātā yeṣāmagre sarati kalitākāṇḍakopo manobhūḥ
bhaṇitivaicitryamātramevātra kāvyārthaḥ, na tu nūtanollekhaśāli vācyavijṛmbhitam /
etacca bhaṇitivaicitryaṃ sahastraprakāraṃ saṃbhavatīti svayamevotprekṣaṇīyam /
punarvicitrameva prakārāntareṇa lakṣayati---yatrānyathetyādi /
yatra yasminnanyathābhavadanyena prakāreṇa sat sarvameva padārthajātam anyathaiva prakārāntareṇaiva bhāvyate /
katham---yathāruci /
svapratibhāsānurūpeṇotpādyate /
kena---pratibhollekhamahattvena mahākaveḥ, pratibhāsonmeṣā tiśayatvena satkaveḥ /
yatkila varṇyamānasya vastunaḥ prastāvamucitaṃ kimapi sahṛdayahṛdayahāri rūpāntaraṃ nirmimīte kaviḥ /
yathā
tāpaḥ svātmani saṃśritadrumalatāśoṣo 'dhyavagairvarjanaṃ sakhyaṃ duḥśamayā tṛṣā tava maro ko 'sāvanartho na yaḥ /
ekor'thastu mahānayaṃ jalalavasvāmyasmayodgarjinaḥ saṃnahyanti na yattavopakṛtaye dhārādharāḥ prākṛtāḥ
yathā vā
viśati yadi no kañcitkālaṃ kilāmbunidhaṃ vidheḥ kṛtiṣu sakalāsveko loke prakāśakatāṃ gataḥ /
kathamitarathā dhāmnāṃ dhātā tamāṃsi niśākaraṃ sphuradidamiyattārācakraṃ prakāśayati sphuṭam
atra jagadgarhitasyāpi maroḥ kavipratibhollikhitena lokottaraudāryadhurādhiropaṇena tādṛk svarūpāntaramunmīlitaṃ yatpratīyamānatvenodāracaritasya kasyāpi satsvapyucitaparispandasundareṣu padārthasahastreṣu tadeva vyapadeśapātratāmarhatīti tātparyam /
avayavārthastu---duḥśamayet "tṛḍ'viśeṣaṇena pratīyamānasya trailokyarājyenāpyaparitoṣaḥ paryavasyati /
adhvagairvarjanamityaudārye 'pi tasya samucitasaṃvibhāgāsaṃbhavādarthibhirlajjamānairapi svayamevānabhisaraṇaṃ pratīyate /
saṃśritadrumalatāśoṣa iti tadāśritānāṃ tathāvidhe 'pi saṅkaṭe tadekaniṣṭhatāpratipattiḥ /
tasya ca pūrvoktasvaparikaraparipo ṣākṣamatayā tāpaḥ svātmani na bhogalavalaulyeneti pratipādyate /
uttarārdhena---tādṛśe durvilasite 'pi paropakārāviṣayatvena ślāghāspadatvamunmīlitam /
aparatrāpi vidhivihitasamucitasamayasaṃbhavaṃ salilanidhinimajjanaṃ nijodayanyakkṛtanikhilasvaparapakṣaḥ prajāpatipraṇītasakalapadārthaprakāśanavratābhyupagamanirvahaṇāya vivasvāna svayameva samācaratītyanyathā kadācidapi śaśāṅkatamastārāprabhṛtī nāmabhivyaktirmanāgapi na saṃbhavatīti kavinā nūtanatvena yadullikhitaṃ tadatīva pratīyamānamahattvavyaktiparatvena camatkāritāmāpadyate /
vicitrameva prakārāntareṇonmīlayāta---pratīyamānatetyādi /
yatra yasmin pratīyamānatā gamyamānatā vākyārthasya mukhyatayā vivakṣitasya vastunaḥ kasyacidanākhyeyasya nibadhyate /
kayā yuktyā---vācyavācakavṛttibhyāṃ śabdārthaśaktibhyām /
vyatiriktasya tadatiriktavṛtteranyasya vyaṅgyabhūtasyābhivyaktiḥ kriyate /
"vṛtti'--śabdo 'tra śabdārthayostatprakāśanasāmarthyamabhidhatte /
eṣa ca "pratīyamāna'--vyavahāro vākyavakratāvyākhyāvasare sutarāṃ samunmīlyate /
anantaroktamudāharaṇadvayamatra yojanīyam /
yathā vā
vaktrendorna haranti bāṣpapayasāṃ dhārā manojñāṃ śriyaṃ niśvāsā na kadarthayanti madhurāṃ bimbādharasya dyatim /
tasyāstvadvirahe vipakvalavalīlāvaṇyasaṃvādinī chāyā kāpi kapolayoranudinaṃ tanvyāḥ paraṃ puṣyati
atratvadvirahavaidhuryasaṃvaraṇakadarthanāmanubhavantyāstasyāstathāvi dhe mahati gurusaṅkaṭe vartamānāyāḥ---kiṃ bahunā---bāṣpaniśvāsamokṣāvasaro 'pi na saṃbhavatīti /
kevalaṃ pariṇatalavalīlāvaṇyasaṃvādasubhagā kāpi kapolayoḥ kāntiraśakyasaṃvaraṇā pratidinaṃ paraṃ paripoṣamāsādayatīti vācyavyatiriktavṛtti dūtyuktitātparyaṃ pratīyate /
uktaprakārakāntimattvakathanaṃ ca kāntakautukotkalikākāraṇatāṃ pratipadyate /
vicitrameva rūpāntareṇa pratipādayati---svabhāva ityādi /
yatra yasmin bhāvānāṃ svabhāvaḥ parispandaḥ sarasākūto rasanirbharābhiprāyaḥ padārthānāṃ nibadhyate niveśyate /
kīdṛśaḥ---kenāpi kamanīyena vaicitryeṇopabṛṃhitaḥ, lokottareṇa hṛdayahāriṇā vaidagdhyenottejitaḥ /
"bhāva'- śabdenātra sarvapadārtho 'bhidhīyate, na ratyādireva /
udāharaṇam
krīḍāsu bālakusumāyudhasaṃgatāyā yattat smitaṃ na khalu tat smitamātrameva /
ālokyate smitapaṭāntaritaṃ mṛgākṣyās tasyāḥ parisphuradivāparameva kiñcit
atra na khalu tat smitamātrameveti prathamārdhe 'bhilāṣasubhagaṃ sarasābhiprāyatvamuktam /
aparārdhe tu---hasitāṃśukatirohitamanyadeva kimapi parisphuradālokyata iti kamanīyavaicitryavicchittiḥ /
idānīṃ vicitramevopasaṃharati---vicitro yatretyādi /
evaṃvidho vicitro mārgo yatra yasmin vakroktivaicitryam alaṅkāravicitrabhāvo jīvitāyate jīvatavadācarati /
vaicitryādeva vicitre "vicitra' śabdaḥ pravartate /
tasmāttadeva tasya jīvitam /
kiṃ tadvaicitryaṃ nāmetyāha---parisphurati yasyāntaḥ sā kāpyatiśayābhidhā /
yasyāntaḥ svarūpānupraveśena sā kāpyalaukikātiśayoktiḥ parisphurati bhrājate /
yathā---
yatsenārajasāmudañcati yade dvābhyāṃ davīyo 'ntarān pāṇibhyāṃ yugapadvilocanapuṭānaṣṭākṣamo rakṣitum /
ekaikaṃ dalamunnamayya gamayan vāsāmbujaṃ kośatāṃ dhātā saṃvaraṇākulaściramabhūtsvādhyāyavandhyānanaḥ
evaṃ vaicitryaṃ saṃbhāvanānumānapravṛttāyāḥ pratīyamānatvamutprekṣāyāḥ /
tacca dhārādhiroharaṇaramaṇīyatayātiśayoktiparispandasyandi saṃdṛśyate /
tadevaṃ vaicitryaṃ vyākhyāya tasyaiva guṇān vyācaṣṭe---
vaidagdhyasyandi mādhuryaṃ padānāmatra badhyate /
yāti yattayaktaśaithilyaṃ bandhabandhuratāṅgatām
atrāsmin mādhuryaṃ vaidagdhyasyāndi vaicitryasamarpakaṃ padānāṃ badhyate vākyaikadeśānāṃ niveśyate /
yattyaktaśaithilyamujjhitakomalabhāvaṃ bhavadvandhabandhuratāṅgatāṃ yāti saṃniveśasaundaryopakaraṇatāṃ gacchati /
yathā
kiṃ tāruṇyataroḥ ityatra pūrvārdhe
evaṃ mādhuryamabhidhāya prasādamabhidhatte---
asamastapadanyāsaḥ prasiddhaḥ kavivartmani /
kiñcidojaḥ spṛśan prāyaḥ prasādo 'pyatra dṛśyate
asamastānāṃ samāsarahitānāṃ padānāṃ nyāso nibandhaḥ kavivartmani vipaścinmārgeyaḥ prasiddhaḥ prakhyātaḥ so 'pyasmin vicitrākhye prasādābhidhāno guṇaḥ kiñcit kiyanmātramojaḥ spṛśannuttānatayā vyavasthitaḥ prāyo dṛśyate prācuryeṇa lakṣyate /
bandhasaundaryanibandhanatvāt /
tathāvidhasyaujasaḥ samāsavatī vṛttiḥ-"ojaḥ'-śabdena cirantanairucyate /
tadayamatra paramārthaḥ---pūrvasmin prasādalakṣaṇe satyojaḥ saṃsparśamātramiha vidhīyate /
yathā
apāṅgagatatārakāḥ stimitapakṣmapālībhṛtaḥ sphuratsubhagakāntayaḥ smitasamudgatidyotitāḥ /
vilāsabharamantharāstaralakalpitaikabhruvo jayanti ramaṇārpitāḥ samadasundarīdṛṣṭayaḥ
prasādameva prakārāntareṇa prakaṭayati---
gamakāni nibadhyante vākye vākyāntarāṇyapi /
padānīvātra ko 'pyeṣa prasādasyāparaḥ kramaḥ
atrāsmin vicitre yadvākyaṃ padasamudāyastasmin gamakāni samarpakāṇyanyāni vākyāntarāpi nibadhyante niveśyante /
katham---padānīva padavat, parasparānvitānītyarthaḥ /
eṣa ko 'pyapūrvaḥ prasādasyāparaḥ kramaḥ bandhacchāyāprakāraḥ /
yathā
nāmāpyantaroḥ iti
atha prasādamabhidhāya lāvaṇyaṃ lakṣayati
atrāluptavisargāntaiḥ padaiḥ protaiḥ parasparam /
hrasvaiḥ saṃyogapūrvaiśca lāvaṇyamatiricyate
atrāsminnevaṃvidhaiḥ padairlāvaṇyamatiricyate paripoṣaṃ prāpnoti /
kīdṛśaiḥ---parasparamanyonyaṃ protaiḥ saṃśleṣaṃ nītaiḥ /
anyacca kīdṛśaiḥ---aluptavisargāntaiḥ, aluptavisargāḥ śrūyamāṇavisarjanīyā antā yeṣāṃ tāni tathoktāni taiḥ /
hrasvaiśca laghubhiḥ /
saṃyogebhyaḥ pūrvaiḥ /
atiricyate iti saṃbandhaḥ /
tadidamatra tātparyam---pūrvoktalakṣaṇaṃ lāvaṇyaṃ vidyamānamanenātiriktatāṃ nīyate /
yathā
śvāsotkampataraṅgiṇi stanataṭe dhautāñjanaśyāmalāḥ kīryante kaṇaśaḥ kṛśāṅgi kimamī bāṣpāmbhasāṃ bindavaḥ /
kiñcākuñcitakaṇṭharodhakuṭilāḥ karṇāmṛtasyandino hūṅkārāḥ kalapañcamapraṇayinastrucyantiniryānti ca
yathā vā
etanmandavipakvatindukaphalaśyāmodarāpāṇḍuraprāntaṃ hanta pulandasundarakarasparśakṣamaṃ lakṣyate /
tat pallīpatiputri kuñjarakulaṃ kumbhābhayābhyarthanā- dīnaṃ tvāmanunāthate kucayugaṃ patrāṃśukairmā pidhāḥ
yathā vā
haṃsānāṃ ninadeṣu iti
evaṃ lāvaṇyamabhidhāyābhijātyamabhidhīyate---
yannātikomalacchāyaṃ nātikāṭhinyamudvahat /
ābhijātyaṃ manohāri tadatra prauḍhinirmitam
atrāsmin tadābhijātyaṃ yannātikomalacchāyaṃ nātyantamasṛṇakānti nātikāṭhinyamudvahannātikaṭhoratāṃ dhārayat tat prauḍhinirmitaṃ sakalakavikauśalasaṃpāditaṃ sanmanohāri hṛdayarañjakaṃ bhavatītyarthaḥ /
yathā
adhikaratalatalpaṃ kalpitasvāpalīlāparimalananimīlatpāṇḍimā gaṇḍapālī /
sutanu kathaya kasya vyañjayatyañjasaiva smaranarapatikelīyauvarājyābhiṣekam
evaṃ sukumāravihitānāmeva guṇānāṃ vicitre kaścidatiśayaḥ saṃpādyata iti boddhavyam /
ābhijātyaprabhṛtayaḥ pūrvamārgoditā guṇāḥ /
atrātiśayamāyānti janitāhāryasaṃpadaḥ
ityantaraślokaḥ /
evaṃ vicitramabhidhāya madhyamamupakramate---
vaicitryaṃ saukumāryaṃ ca yatra saṃkīrṇatāṃ gate /
bhrājete sahajāhāryaśobhātiśayaśālinī
mādhuryādiguṇagrāmo vṛttimāśritya madhyamām /
yatra kāmapi puṣṇāti bandhacchāyātiriktatām
mārgo 'sau madhyamo nāma nānārucimanoharaḥ /
spardhayā yatra vartante mārgadvitayasaṃpadaḥ
mārgo 'sau madhyamo nāma madhyamābhidhāno 'sau panthāḥ /
kīdṛśaḥ---nānārucimanoharaḥ /
nānāvidhā rucayaḥ pratibhāsā yeṣāṃ te tathoktāsteṣāṃ sukumāravicitramadhyamavyasanināṃ sarveṣāmeva manoharo hṛdayahārī /
yasmin spardhayā mārgadvitayasaṃpadaḥ sukumāravicitraśobhāḥ sāmyena vartante vyavatiṣṭhante, na nyūnātiriktatvena /
yatra vaicitryaṃ vicitratvaṃ saukumāryaṃ sukumāratvaṃ saṃkīrṇatāṃ gate tasmin miśratāṃ prāpte satī bhrājete śobhete /
kīdṛśe---sahajāhāryaśobhātiśayaśālinī, śaktivyutpattisaṃbhavo yaḥ śobhātiśayaḥ kāntyutkarṣastena śālete ślāghet ye te tathokte /
mādhuryetyādi /
yatra ca mādhuryādiguṇagrāmo mādhuryaprabhṛtiguṇasamūho madhyamāmubhayacchāyācchuritāṃ vṛttiṃ svaspandagatimāśritya kāmapyapūrvāṃ bandhacchāyātiriktatāṃ saṃniveśakāntyadhikatāṃ puṣṇāti puṣyatītyarthaḥ /
guṇā nāmudāharaṇāni /
tatra mādhuryasya yathā---
velānilairmṛdubhirākulitālakāntā gāyanti yasya caritānyaparāntakāntāḥ /
līlānatāḥ samavalambya latāstarūṇāṃ hintālamāliṣu taṭeṣu mahārṇavasya
prasādasya yathā tadvaktrenduvilokanena ityādi
lāvaṇyasya yathā
saṃkrāntāṅguliparvasūcitakarasvāpā kapolasthalī netre nirbharamuktabāṣpakaluṣe niśvāsatānto 'dharaḥ /
baddhodbhedavisaṃṣṭhulālakalatā nirvedaśūnyaṃ manaḥ kaṣṭaṃ durnayavedibhiḥ kusacivairvatsā dṛḍhaṃ khedyate
ābhijātyasya yathā
ālambya lambāḥ sarasāgravallīḥ pibanti yatra stanabhāranamrāḥ /
strotaścyutaṃ śīkarakūṇitākṣyo mandākinīnirjharamaśvamukhyaḥ
atrārocakinaḥ kecicchāyāvaicitryarañjake /
vidagdhanepathyavidhau bhujaṅgā iva sādarāḥ
evaṃ madhyamaṃ vyākhyāya tamevopasaṃharati---atreti /
atraitasmin kecit katipaye sādarāstadāśrayeṇa kāvyāni kurvanti /
yasmāt arocakinaḥ kamanīyavastuvyasaninaḥ /
kīdṛśe cāsmin---chāyāvaicitryarañjake kāntivicitrabhāvāhlādake /
katham---vidagdhanepathyavidhau bhujaṅgā iva, agrāmyākalpakalpane nāgarā yathā /
so 'pi chāyāvaicitryarañjaka eva /
atra guṇodāharaṇāni parimitatvātpradarśitāni, pratipadaṃ punaśchāyāvaicitryaṃ sahṛdayaiḥ svayamevānusartavyam /
anusaraṇadikpradarśanaṃ punaḥ kriyate /
yathā---mātṛguptamāyurājamañjīraprabhṛtīnāṃ saukumāryavaicitryasaṃvalitaparispandasyandīni kāvyāni saṃbhavanti /
tatra madhyamamārgasaṃvalitaṃ svarūpaṃ vicāraṇīyam /
evaṃ sahajasaukumāryasubhagāni kālidāsasarvasenādīnāṃ kāvyāni dṛśyante /
tatra sukumāramārgasvarūpaṃ carcanīyam /
tathaiva ca vicitravakratvavijṛmbhitaṃ harṣacarite prācuryeṇa bhaṭṭabāṇasya vibhāvyate, bhavabhūtirājaśekharaviraciteṣu bandhasaundaryasubhageṣumuktakeṣu paridṛśyate /
tasmāt sahṛdayaiḥ sarvatra sarvamanusartavyam /
evaṃ mārgatritayalakṣaṇaṃ diṅmātrameva pradarśitam, na punaḥ sākalyena satkavikauśalaprākārāṇāṃ kenacidapi svarūpamabhidhātuṃ pāryate /
mārgeṣu guṇānāṃ samudāyadharmatā /
yathā na kevalaṃ śabdādidharmatvaṃ tathā tallakṣaṇavyākhyāvasara eva pratipāditam /
evaṃ pratyekaṃ pratiniyataguṇagrāmaramaṇīyaṃ mārgatritayaṃ vyākhyāya sādhāraṇaguṇasvarūpavyākhyānārthamāha---
āñjasena svabhāvasya mahattvaṃ yena poṣyate /
prakāreṇa tadaucityamucitākhyānajīvitam
tadaucityaṃ nāma guṇaḥ /
kīdṛk---āñjasena suspaṣṭena svabhāvasya padārthasya mahattvamutkarṣo yena poṣyate paripoṣaṃ prāpyate /
prakāreṇeti prastutatvādabhidhāvaicitryamatra "prakāra'---śabdenocyate /
kīdṛśam---ucitākhyānamudārābhidhānaṃ jīvitaṃ paramārtho yasya tattathoktam /
etadānuguṇyenaiva vibhūṣaṇavinyāso vicchattimāvahati /
yathā
karatalakalitākṣamālayoḥ samuditasādhvasasannahastayoḥ /
kṛtarucirajaṭāniveśayo- rapara iveśvarayoḥ samāgamaḥ
yathā vā
upagiri puruhūtasyaiṣa senāniveśastaṭamaparamito 'drestvadvalānyāvasantu /
dhruvamiha kariṇaste durdharāḥ saṃnikarṣe suragajamadalekhāsaurabhaṃ na kṣamante
yathā ca
he nāgarāja bahudhāsya nitambabhāgaṃ bhogena gāḍhamabhiveṣṭaya mandarādreḥ /
soḍhāviṣahyavṛṣavāhanayogalīlā- paryaṅkabandhanavidhestava ko 'tibhāraḥ
atra pūrvatrodāharaṇayorbhūṣaṇaguṇenaiva tadguṇaparipoṣaḥ, itaratra ca svabhāvaudāryābhidhānena /
aucityasyaiva chāyāntareṇa svarūpamunmīlayati---
yatra vaktuḥ pramāturvā vācyaṃ śobhātiśāyinā /
ācchādyate svabhāvena tadapyaucityamucyate
yatra yasmin vakturabhidhātuḥ pramāturanubhaviturvā svabāvena svaparispandena vcyamabhidheyaṃ vastu śobhātiśāyinā rāmaṇīyakamanohareṇa ācchādyate saṃvriyate tadapyaucityamevocyate /
yathā
śarīramātreṇa narendra tiṣṭhannābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ /
āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ
atra ślāghyatayā tathāvidhamahārājaparispande varṇyamāne muninā svānubhavasiddhavyavahārānusāreṇālaṅkaraṇayojanamaucityaparipoṣamāvahati /
atra vaktuḥ svabhāvena ca vācyaparispandaḥ saṃvṛtaprāyo lakṣyate /
pramāturyathā /
nipīyamānastabakā śilīmukhair aśokayaṣṭiścalabālapallavā /
viḍambayantī dadṛśe vadhūjanair amandadaṣṭauṣṭhakarāvadhūnanam
atra vadhūjanairnijānubhavavāsanānusāreṇa tathāvidhaśobhābhirāmatānubhūtiraucitya māvahati /
yathā vā
vāpītaḍe kuḍuṅgā piasahi hnāuṃ gaehiṃ dīsaṃti /
ṇa dharanti kareṇa bhaṇanti ṇa tti valiuṃ puṇa ṇar deti
vāpītaṭe nikuñjāḥ snātuṃ gatairdaśyante /
na dharanti kareṇa bhajanti na kimapi valituṃ punarna dadati //
iti chāyā /
atra kasyāścitpramātṛbhūtāyāḥ sātiśayamaugdhyaparispandasundareṇa svabhāvena vācyamācchāditamaucityaparipoṣamāvahati /
evamaucityamabhidhāya saubhāgyamabhidhatte---
ityupādeyavarge 'smin yadarthaṃ pratibhā kaveḥ /
samyak saṃrabhate tasya guṇaḥ saubhāgyamucyate
ityevaṃvidhe 'sminnupādeyavarge śabdādyupeyasamūhe yadarthaṃ yannimittaṃ kaveḥ saṃbandhinī pratibhā śaktiḥ samyak sāvadhānatayā saṃrabhate vyavasyati tasya vastunaḥ prastutatvāt kāvyābhidhānasya yo guṇaḥ sa saubhāgyamityucyate bhaṇyate //
tacca na pratibhāsaṃrambhamātrasādhyam, kintu tadvihitasamastasāmagrīsaṃpādyamityāha---
sarvasaṃpatparispandasaṃpādyaṃ sarasātmanām /
alaukikacamatkārakāri kāvyaikajīvitam
sarvasaṃpatparispandasaṃpādyaṃ sarvasyopādeyarāśeryā saṃpattiranavadyatākāṣṭhā tasyāḥ parispandaḥ sphuritatvaṃ tena saṃpādyaṃ niṣpādanīyam /
anyacca kīdṛśam---sarasātmanāmārdracetasāmalaukikacamatkārakāri lokottarāhlādavidhāyi /
kiṃ bahunā, tacca kāvyaikajīvitaṃ kāvyasya paraḥ paramārtha ityarthaḥ /
yathā
dormūlāvadhisūtritastanamuraḥ snihyatkaṭākṣe daśau kiñcittāṇḍavapaṇḍite smitasudhāsiktoktiṣa bhrūlate /
cetaḥ kandalitaṃ smaravyatikarairlāvyamaṅgairvṛtaṃ tanvaṅgyāstaruṇimnisarpatiśanairanyaiva kāciddyutiḥ
tanvyāḥ prathamataratāruṇye 'vatīrṇe, ākārasya cetasaśceṣṭāyāścavaicitryamatra varṇitam /
tatra sūtritastanamuro lāvaṇyamaṅgairvṛtamityākārasya, smaravyatikaraiḥ kandalitamiti cetasaḥ, snihyatkaṭākṣe dṛśāviti kiñcittāṇḍavapaṇḍite smitasudhāsiktoktiṣu bhrūlate iti ceṣṭāyāśca /
sūtrita-sikta-tāṇḍava-paṇḍita-kandalitānāmupacāravakratvaṃ lakṣyate, snihyadityetasya kālaviśeṣāvedakaḥ pratyayavakrabhāvaḥ, anyaiva kācidavarṇanīyeti saṃvṛtivakratāvicchittiḥ, aṅgairvṛtamiti kārakavakratvam /
vicitramārgaviṣayo lāvaṇyaguṇātirekaḥ /
tadevametasmin pratibhāsaṃrambhajanitasakalasāmagrīsamunmīlitaṃ sarasahṛdayāhlādakāri kimapi saubhāgyaṃ samudbhāsate /
anantaroktasya guṇadvayasya viṣayaṃ pradarśayati---
etattriṣvapi mārgeṣu guṇadvitayamujjvalam /
padavākyaprabandhānāṃ vyāpakatvena vartate
etadguṇadvaya maucityasaubhāgyābhidhānam ujjvalamatīva bhrājiṣṇu padavākyaprabandhānāṃ trayāṇāmapi vyāpakatvena vartate sakalāvayavavyāptyāvatiṣṭhate /
kvetyāha---triṣvapi mārgeṣu sukumāravicitramadhyamākhyeṣu /
tatra padasya tāvadaucityaṃ bahuvidhabhedabhinnovakrabhāvaḥ /
svabhāvasyāñjasena prakāreṇa paripoṣaṇameva vakratāyāḥ paraṃ rahasyam /
ucitābhidhānajīvitātvād vākyasyāpyekadeśe 'pyaucityavirahāttadvidāhlādakāritvahāniḥ /
yathā
raghuvaṃśe puraṃ niṣādādhipatestadeta- dyasminmayā maulimaṇiṃ vihāya /
jaṭāsu baddhāsvarudatsumantraḥ kaikeyi kāmāḥ phalītāstaveti
atra raghupateranarghamahāpuruṣasaṃpadupetatvena varṇyamānasya "kaikeyi kāmāḥ phalitāstava' ityevaṃvidhatucchatarapadārthasaṃsmaraṇaṃ tadabhidhānaṃ cātyantamanaucityamāvahati /
prabandhasyāpi kvacitprakaraṇaikadeśe 'pyaucityavirahādekadeśadāhadūṣitadagdhapaṭaprāyatā prasajyate /
yathā---raghuvaṃśe eva dilīpa-siṃha-saṃvādāvasare
athaikadhenoraparādhacaṇḍād guroḥ kṛśānupratimādvibheṣi /
śakyo 'sya manyurbhavatāpi netuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ
iti siṃhasyābhidhātumucitameva, rājopahāsaparatvenābhaidhīyamānatvāt /
rājñaḥ punarasya nijayaśaḥ parirakṣaṇaparatvena tṛṇavallaghuvṛttayaḥ prāṇāḥ pratibhāsante /
tasyaitatpūrvapakṣottaratvena
kathaṃ nu śakyānunayo maharṣirviśrāṇanādanyapayasvinīnām /
imāmanūnāṃ surabheravehi rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām
ityanyāsāṃ gavāṃ tatprativastupradānayogyatā yadi kadācitsaṃbhavati tatastasya munermama cobhayorapyetajjīvitaparirakṣaṇanairapekṣyamupapannamiti tātparyaparyavasānādatyantamanaucityayukteyamuktiḥ /
yathā ca kumārasaṃbhave trailokyākrāntipravaṇaparākramasya tārakākhyasya riporjigīṣāvasare surapatirmanmathenābhidhīyate---
kāmekapatnīṃ vrataduḥkhaśīlāṃ lolaṃ manaścārutayā praviṣṭām /
nitambinīmicchasi muktalajjāṃ kaṇṭhe svayaṅgrāhaniṣaktabāhum
ityavinayānuṣṭhānaniṣṭhaṃ triviṣṭapādhipatyapratiṣṭhitasyāpi tathāvidhābhiprāyānuvartanaparatvenābhidhīyamānamanaucityamāvahati /
etaccaitasyaiva kaveḥ sahajasaukumāryamudritasūktiparaspandasaundaryasya paryālocyate, na punaranyeṣāmāhāryamātrakāvyakaraṇakauśalaślāghinām /
saubhāgyamapi padavākyaprakaraṇaprabandhānāṃ pratyekamanekākārakamanīyakāraṇakalāpakalitarāmaṇīyakānāṃ kimapi sahṛdayahṛdayasaṃvedyaṃ kāvyaikajīvitamalaukikacamatkārakāri saṃvalitānekarasāsvādasundaraṃ sakalāvayavavyāpakatvena kāvyasya guṇāntaraṃ parisphuratītyalamatiprasaṅgena /
idānīmetadupasaṃhṛtyānyadavatārayati---
mārgāṇāṃ tritayaṃ tadetadasakṛtprāptavyaparyutsukaiḥ kṣuṇṇaṃ kairapi yatra kāmapi bhuvaṃ prāpya prasiddhiṃ gatāḥ /
sarve svairavihārahāri kavayo yāsyanti yenādhunā tasmin ko 'pi sa sādhusundarapadānyāsakramaḥ kathyate
Original text: Vakroktijīvita with Kuntaka's own commentary · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0