Vaidyajīvana · Chapter 1

prakṛtisubhagagātraṃ prītipātraṃ ramāyā diśatu kim api dhāma śyāmalaṃ maṅgalaṃ vaḥ /
aruṇakamalalīlāṃ yasya pādau dadhāte praṇataharajaṭālīgāṅgariṅgattaraṅge //

ratnaṃ vāmadṛśāṃ dṛśāṃ sukhakaraṃ śrīsaptaśṛṅgāspadaṃ spaṣṭāṣṭādaśabāhu tad bhagavato bhargasya bhājyaṃ bhaje /
yadbhaktena mayā ghaṭastani ghaṭīmadhye samutpādyate padyānāṃ śatam aṅganādharasudhāspardhāvidhānoddhuram //

divākaraprasādena rogyārogyasamīhayā /
samāsena vayaṃ kurmaḥ kāvyaṃ sad vaidyajīvanam //

tathāpi kriyate granthaḥ santi yady api durjanāḥ /
na hi dasyubhayāl loko dainyavān iva vartate //

yeṣāṃ na ceto lalanāsu lagnaṃ magnaṃ na sāhityasudhāsamudre /
jñāsyanti te kiṃ mama ha prayāsān andhā yathā vāravadhūvilāsān //

gadagañjanāya caturaiś carakādyair munibhir nṛṇāṃ karuṇayā kathitaṃ yat /
akhilaṃ likhāmi khalu tasya rahasyaṃ svakapolakalpitam ihāsti na kiñcit //

guror adhītākhilavaidyavidyaḥ pīyūṣapāṇiḥ kuśalaḥ kriyāsu /
gataspṛho dhairyadharaḥ kṛpāluḥ śuddho 'dhikārī bhiṣag īdṛśaḥ syāt //

ādau nidānavidhinā vidadhyād vyādhiniścayam /
tataḥ sādhyaṃ samīkṣeta paścād bhiṣag upācaret //

auṣadhaṃ mūḍhavaidyānāṃ tyajantu jvarapīḍitāḥ /
parasaṃsargasaṃsaktakalatram iva sādhavaḥ //

pathye sati gadārtasya kim auṣadhaniṣevaṇam /
pathye 'sati gadārtasya kim auṣadhaniṣevaṇam //

mahīndramahilātrapāpradapadāravinde tathā payonidhipayastatī jaladharair upāttā yathā /
api prakṛtinīrasā nṛpabhiṣagbhir aṅgīkṛtā bhaviṣyati sarasvatī rasavatī murāsāpateḥ //

iha gamiṣyati vaidyamatiḥ śramaṃ prathamam eva punas tu mahāsukham /
priyatamasya mṛgākṣi samāgame navakaragrahaṇā gṛhiṇī yathā //

yataḥ sarveṣu rogeṣu prāyaśo balavān jvaraḥ /
atas tasya pratīkāraṃ prathamaṃ kurmahe vayam //

devadārudhanāviśvabṛhatīdvayapācanam /
jvare pūrvaṃ pibec cāru payodharadharādhare //

chinnauṣadhāmbhodharadhanvayāsaiḥ kirātatiktāmbudareṇuyāsaiḥ /
viśvāvṛṣāmbhodharadhanvayāsaiḥ kvātho marutpittakaphajvareṣu //

uśīrakalaśīmahauṣadhakirātakāmbhodhara sthirābṛhatikādvayāmṛtalatātrikaṇṭaiḥ kṛtam /
kaṣāyakam amuṃ pibet pavanajajvaravyākulaḥ pumān daśaśatacchadacchadamadagrasallocane //

pīyūṣalokapāñcālīcaraṇānāṃ kaṣāyakam /
pīyamānaḥ priye hanti hanumajjanakajvaram //

chinnodbhavāparpaṭavārivāha bhūnimbaśuṇṭhījanitaḥ kaṣāyaḥ /
samīrapittajvarajarjarāṇāṃ karoti bhadraṃ khalu pañcabhadraḥ //

eka eva khalu pittakajvaraṃ hanti parpaṭakṛtaḥ kaṣāyakaḥ /
candanodakamahauṣadhānvitaś cet tadā kim u punar vicāraṇā //

drākṣāparpaṭarājavṛkṣakaṭukāmustābhayānāṃ jalaṃ mūrcchāśoṣanidāghatṛṭpralapanabhrāntyādipittajvare /
duḥsparśapramadākirātakaṭukāsiṃhāsyareṇūdbhavaḥ kvāthaḥ śarkarayānvito harati tṛḍdāhāsrapittajvarān //

aho kimarthaṃ bahavaḥ kaṣāyāḥ parāśarādyair munibhir pradiṣṭāḥ /
chinnāśivāparpaṭatoyapānāt pittajvaraḥ kiṃ na sarīsarīti //

jalajalajapayodareṇuviśvau ṣadhaśiśiraiḥ sahitaṃ ṣaḍaṅgam etat /
sapadi sukhakaraṃ sadā sadāha jvaratṛṣi yojyam idaṃ navajvare 'pi //

lohitacandanapadmakadhānya chinnaruhāpicumandakaṣāyaḥ /
pittakaphajvaradāhapipāsā vāntivināśahutāśaharaḥ syāt //

sahasradhautena ghṛtena kartur abhyaṅgam oṣaḥ kṛśatāṃ bibharti /
anyāṅganāsaṃgamalālasasya svīyeṣu dāreṣu yathābhilāṣaḥ //

tṛḍdāhamohāḥ praśamaṃ prayānti nimbapravālotthitaphenalepāt /
yathā narāṇāṃ dhanināṃ dhanāni samāgamād vāravilāsinīnām //

amalaiḥ kamalair athānilair alasaiḥ puṣparasaiḥ samanvitaiḥ /
jalakelikathākutūhalair api pittajvarajā rujo jayet //

śrīkhaṇḍamaṇḍitakalevaravallarīṇāṃ muktāphalākulaviśālakucasthalīnām /
vaidagdhyamugdhavacasāṃ suvilāsinīnām āliṅganaṃ sakaladāham apākaroti //

śayyā pallavapadmapattraracitā vāso vayasyaiḥ samaṃ kāntāre kusumasphurattaruvare gānaṃ vipañcīyutam /
ālāpāś ca śukālikokilakṛtāḥ kāntāś ca kāntāḥ kathāḥ vātāś cāmalavālakavyajanajā dāhaṃ nirākurvate //

ayi nitambini gāyanalālase madhuravāṇi nikāmamadālase /
vapuṣi dāhayute vihitaṃ himaṃ himahimāṃśujalair anulepanam //

śubhrābhravibhramadhare śaśāṅkakarasundare /
candanaiś carcite harmye svāpas tāpam apohati //

prāṇapreyasi mā pibantu puruṣāḥ pittajvaravyākulāḥ nānāvallijalaṃ vilambitaphalaṃ pāne viṣādapradam /
tat taiḥ kiṃ kriyatāṃ cikitsakapate mugdhe sukhaṃ sevyatāṃ sadyas tāpaharaḥ sudhādhikataraḥ kāntādharaḥ kevalam //

kāntākaṭākṣadagdhānāṃ vada vaidya kim auṣadham /
dṛḍham āliṅganaṃ pathyaṃ kvathaś cādharacumbanam //

pittajvare kiṃ rasaphāṇṭalepaiḥ kiṃ vā kaṣāyair amṛtena vā kim /
peyaṃ priyāyā mukham ekam eva lolimbarājena sadānubhūtam //

prātaḥ paryuṣitaṃ dhānyasalilaṃ sitayā yutam /
antardāhaṃ haret pītaṃ duḥkhaṃ durgārcanaṃ yathā //

pañcamūlyamṛtāmustāviśvabhūnimbasādhitaḥ /
kaṣāyaḥ śamayaty āśu vāyumāyubhavaṃ jvaram //

śṛṅgīkaṇākaṭphalapuṣkarāṇāṃ kṣaudrānvitānāṃ vihito 'valehaḥ /
śvāsena kāsena yutaṃ balāsa jvaraṃ jayed atra na kāpi śaṅkā //

bhārṅgīguḍūcīghanadārusiṃhī śuṇṭhīkaṇāpuṣkarajaḥ kaṣāyaḥ /
jvaraṃ nihanti śvasanaṃ kṣiṇoti kṣudhāṃ karoti praruciṃ tanoti //

mama dvayaṃ vismayam ātanoti tiktākaṣāyo mukhatiktatāghnaḥ /
nipīḍitorojasarojakośā yoṣā pramodaṃ pracuraṃ prayāti //

kvāthaḥ kaṭphalakaṭtṛṇābdadhanikāśṛṅgyugragandhābhayā bhārṅgīparpaṭaviśvadevatarujo bāhlīkamadhvanvitaḥ /
kāsaśvāsamukhāmayajvarabalaśleṣmaprakopāpahaḥ tadvat komalakaṇṭhi kaṇṭhajanitāṃ pīḍāṃ ca jahrīyate //

aruciṃ dyati luṅgakesaraṃ saghṛtaṃ saindhavacūrṇacarcitam /
rucim amburuhasya tanvi te nayanaṃ khañjanagañjanaṃ yathā //

granthīndrajāmarapurākṛmiśatrubhārṅgī bhṛṅgītrikaṭvanalakaṭphalapauṣkarāṇām /
rāsnābhayābṛhatikādvayadīpyabhūta keśīkirātakavacācavikāvṛkīnām //

kvātho hanyāt saṃnipātān samagrān buddhibhraṃśaṃ svedaśaityapralāpān /
śūlādhmānān vidradhiśleṣmavātān vātavyādhīn sūtikānāṃ ca tadvat //

saṃnipātasya kālasya kaścid bhedo na vidyate /
cikitsako jayed yas tu tasmāt ko 'sti pratāpavān //

saṃnipātodadhau magnān uddhared yaḥ kṛpākaraḥ /
tasmai kiṃ kiṃ na deyaṃ syād vada kovidanandini //

tridoṣājagaragrastaṃ mocayed yaḥ sa vaidyarāṭ /
ātmāpi tasmai dātavyaḥ kiṃ punaḥ kanakādikam //

yaḥ śophaḥ śrutimūlajaḥ sa kaṭhinaḥ śānte tridoṣajvare raktaṃ tatra jalaukayā pariharet sarpiḥ pibec cāturaḥ /
rāsnānāgaraluṅgamūlahutabhugdārvyagnimanthaiḥ samair lepaḥ syād aravindavandyanayane śophavyathādhvaṃsanaḥ //

arkānantākirātāmaratarurasanāsindhuvārogragandhā tarkārīśigrupañcoṣaṇaghuṇadayitāmārkavāṇāṃ kaṣāyaḥ /
sadyas tīvrān tridoṣān apaharati dhanurmārutaṃ dantabandhaṃ śaityaṃ gātreṣu gāḍhaṃ śvasanakasanakaṃ sūtikāvātarogān //

tiktātiktakaparpaṭāmṛtaśaṭīrāsnākaṇāpauṣkara trāyantībṛhatīsurauṣadhiśivāduḥsparśabhārṅgīkṛtaḥ /
kvātho nāśayati tridoṣanikaraṃ svāpaṃ divā jāgaraṃ naktaṃ tṛṇmukhaśoṣadāhakasanaśvāsān aśeṣān api //

śūlāt pārśvaśiraḥsthitāt kasanataḥ śvāsāc ca jīrṇajvarān muktaḥ syāt puruṣaḥ payaḥ paripiban pañcāṅghriṇā pācitam /
ekāsau guḍapippalī vijayate jīrṇajvarājīrṇaruk kṣunmāndyārucipāṇḍujantukasanaśvāsān kim anyauṣadhaiḥ //

jīrṇajvaraṃ kaphayutaṃ kaṇayā sametaś chinnodbhavodbhavakaṣāyaka eva hanti /
rāmo daśāsyam iva rāma iva pralambaṃ rāmo yathā samaramūrdhani kārtavīryam //

pañcamūlīkaṣāyasya sakṛṣṇasya niṣevaṇāt /
jīrṇajvaro kaphodbhūto vidadhāti palāyanam //

śaṭī śuṇṭhī reṇuḥ suratarur anantā bṛhatikā ghanas tiktā tiktaṃ khalu navabhir ebhir viracitaḥ /
kaṣāyaḥ pīto 'yaṃ madhukaṇavimiśraḥ śamayati tridoṣaṃ niḥśeṣaṃ viṣamam api jīrṇajvaram api //

vāsāpaṭolatriphalādrākṣāśamyākanimbajaḥ /
samadhuḥ sasitaḥ kvātho hanyād ekāhikajvaram //

tanvaṅgi gaṅgottaratīrabhūmau mamāra hā ko 'py asutas tapasvī /
jalāñjaliṃ tasya kṛte dadātu saikāhikaḥ syād yadi te 'nujanmā //

saśiśiraḥ sadhanaḥ samahauṣadhaḥ sanaladaḥ sakaṇaḥ sapayodharaḥ /
samadhuśarkara eṣa kaṣāyako jayati bālamṛgākṣi tṛtīyakam //

cāturthiko gacchati rāmaṭhasya ghṛtena jīrṇena yutasya nasyāt /
līlāvatīnāṃ navayauvanānāṃ mukhāvalokād iva sādhubhāvaḥ //

akhaṇḍitaśaratkālakalānidhisamānane /
cāturthikaharaṃ nasyaṃ munidrumadalāmbunā //

suradāruśivāśivāsthirā vṛṣaviśvaiḥ kvathitaḥ kaṣāyakaḥ /
madhunā sitayā ca saṃyutaḥ paripītaḥ śamayec caturthikam //

takraṃ tryūṣaṇacūrṇayuktam atha vā madyaṃ hasantīṃ satīṃ tadvat kambalarallakān atha kuthāṃ śītāturaḥ śīlayet /
āliṅgeyur amuṃ himāvadhi dṛḍhaṃ tāruṇyadarpālasāḥ kāśmīrāgaruliptapīvarakucāḥ kāmaṃ kuraṅgīdṛśāḥ //

śakrāhvadadrughnavṛṣāmṛtānāṃ nirguṇḍikābhṛṅgamahauṣadhānām /
kṣudrāyavānīsahitaḥ kaṣāyaḥ śītajvarāraṇyahiraṇyaretāḥ //

vāṅmādhuryajitāmṛte 'mṛtalatā lakṣmīśivābhe śivā viśvaṃ viśvavare ghano ghanakuce siṃhī ca siṃhodari /
ebhiḥ pañcabhir oṣadhair madhukaṇāyuktaḥ kaṣāyaḥ kṛtaḥ pītaś ced viṣamajvaraḥ kim u tadā tanvaṅgi na kṣīyate //

sanāgarāyāḥ sapayodharāyāḥ sasiṃhikāyāḥ saguḍūcikāyāḥ /
dhātryāḥ kaṣāyo madhunā vimiśraḥ kaṇāvimiśro viṣamajvaraghnaḥ //

nānyāni mānyāni kim auṣadhāni paraṃ tu kānte na rasonakalkāt /
tailena yuktād aparaḥ prayogo mahāsamīre viṣamajvare 'pi //

bhavati viṣamahantrī cetakī kṣaudrayuktā bhavati viṣamahantrī pippalī vardhamānā /
viṣamarujam ajājī hanti yuktā guḍena praśamayati tathogrā sevyamānā guḍena //

kim u bhramayasi priye kuvalayaṃ karābhyām idaṃ madīyavacanaṃ sudhārasasamaṃ samākarṇaya /
purāṇaviṣamajvare kulakanimbasiṃhīndrajā mṛtāghanakaṣāyako madhuyuto varīvartate //

svakāntijitarocane capalalocane mālatī prasūnanikarasphuratkabari pañcavaktrodari /
paṭolakaṭurohiṇīmadhukacetakīmustaka prakalpitakaṣāyako viṣamam āśu jejīyate //

yo bhajet samadhuśyāmāṃ he hemakalaśastani /
viṣameṣu vyathās tasya na bhavanti kadācana //

kṣaṇam api calatāṃ jahīhi mugdhe śṛṇu vacanaṃ mama tanvi sāvadhānā /
vasati śirasi meghanādamūle vrajatitarāṃ viṣamo viśāladṛṣṭe //

viṣamam apaharaty asau kaṣāyo madhumadhuro 'madhurāmṛtāśivānām /
aham iva tava mānini prakopaṃ caraṇasaroruhayor luṭhan haṭhena //

abale kamalātanuratnakale caladṛkkamale dhṛtakāmakale /
amṛtābdaśivaṃ madhumad viṣame viṣame viṣameṣuvilāsarate //

ayi kuśāgrasamānamate mate matimatām atimanmathamanthare /
jvaraharaṃ rugariṣṭaśivāvacā yavahavirjatusarṣapadhūpanam //

tiktośīrabalādhānyaparpaṭāmbhodharaiḥ kṛtaḥ /
kvāthaḥ punaḥ samāyātaṃ jvaraṃ śīghraṃ nivārayet //

gopīdvyāmalakīsthirāmagadhajātiktāpayaḥpālinī drākṣāśrīphaladhāvanīhimaviṣāmustendrajaiḥ sādhitam /
syād ājyaṃ viṣamajvarakṣayaśiraḥpārśvavyathārocaka chardiḥśoṣahalīmakapraśamanaṃ līlālatāmañjari //

caladalatarusevā homamantras trinetra dvijajanagurupūjā viṣṇunāmnāṃ sahasram /
maṇidhṛtir api dānāny āśiṣas tāpasānāṃ sakalam idam ariṣṭaṃ spaṣṭam aṣṭajvarāṇām //

ayi ratnakale kalānidhe kuśale kokilakomalasvare /
jvaravān jvaravarjito 'tha vā laghu kuryād aśanaṃ dinātyaye //