વૈદ્યજીવન · અધ્યાય 1

પ્રકૃતિસુભગગાત્રં પ્રીતિપાત્રં રમાયા દિશતુ કિમ્ અપિ ધામ શ્યામલં મઙ્ગલં વઃ ।
અરુણકમલલીલાં યસ્ય પાદૌ દધાતે પ્રણતહરજટાલીગાઙ્ગરિઙ્ગત્તરઙ્ગે ॥

રત્નં વામદૃશાં દૃશાં સુખકરં શ્રીસપ્તશૃઙ્ગાસ્પદં સ્પષ્ટાષ્ટાદશબાહુ તદ્ ભગવતો ભર્ગસ્ય ભાજ્યં ભજે ।
યદ્ભક્તેન મયા ઘટસ્તનિ ઘટીમધ્યે સમુત્પાદ્યતે પદ્યાનાં શતમ્ અઙ્ગનાધરસુધાસ્પર્ધાવિધાનોદ્ધુરમ્ ॥

દિવાકરપ્રસાદેન રોગ્યારોગ્યસમીહયા ।
સમાસેન વયં કુર્મઃ કાવ્યં સદ્ વૈદ્યજીવનમ્ ॥

તથાપિ ક્રિયતે ગ્રન્થઃ સન્તિ યદ્ય્ અપિ દુર્જનાઃ ।
ન હિ દસ્યુભયાલ્ લોકો દૈન્યવાન્ ઇવ વર્તતે ॥

યેષાં ન ચેતો લલનાસુ લગ્નં મગ્નં ન સાહિત્યસુધાસમુદ્રે ।
જ્ઞાસ્યન્તિ તે કિં મમ હ પ્રયાસાન્ અન્ધા યથા વારવધૂવિલાસાન્ ॥

ગદગઞ્જનાય ચતુરૈશ્ ચરકાદ્યૈર્ મુનિભિર્ નૃણાં કરુણયા કથિતં યત્ ।
અખિલં લિખામિ ખલુ તસ્ય રહસ્યં સ્વકપોલકલ્પિતમ્ ઇહાસ્તિ ન કિઞ્ચિત્ ॥

ગુરોર્ અધીતાખિલવૈદ્યવિદ્યઃ પીયૂષપાણિઃ કુશલઃ ક્રિયાસુ ।
ગતસ્પૃહો ધૈર્યધરઃ કૃપાલુઃ શુદ્ધો ઽધિકારી ભિષગ્ ઈદૃશઃ સ્યાત્ ॥

આદૌ નિદાનવિધિના વિદધ્યાદ્ વ્યાધિનિશ્ચયમ્ ।
તતઃ સાધ્યં સમીક્ષેત પશ્ચાદ્ ભિષગ્ ઉપાચરેત્ ॥

ઔષધં મૂઢવૈદ્યાનાં ત્યજન્તુ જ્વરપીડિતાઃ ।
પરસંસર્ગસંસક્તકલત્રમ્ ઇવ સાધવઃ ॥

પથ્યે સતિ ગદાર્તસ્ય કિમ્ ઔષધનિષેવણમ્ ।
પથ્યે ઽસતિ ગદાર્તસ્ય કિમ્ ઔષધનિષેવણમ્ ॥

મહીન્દ્રમહિલાત્રપાપ્રદપદારવિન્દે તથા પયોનિધિપયસ્તતી જલધરૈર્ ઉપાત્તા યથા ।
અપિ પ્રકૃતિનીરસા નૃપભિષગ્ભિર્ અઙ્ગીકૃતા ભવિષ્યતિ સરસ્વતી રસવતી મુરાસાપતેઃ ॥

ઇહ ગમિષ્યતિ વૈદ્યમતિઃ શ્રમં પ્રથમમ્ એવ પુનસ્ તુ મહાસુખમ્ ।
પ્રિયતમસ્ય મૃગાક્ષિ સમાગમે નવકરગ્રહણા ગૃહિણી યથા ॥

યતઃ સર્વેષુ રોગેષુ પ્રાયશો બલવાન્ જ્વરઃ ।
અતસ્ તસ્ય પ્રતીકારં પ્રથમં કુર્મહે વયમ્ ॥

દેવદારુધનાવિશ્વબૃહતીદ્વયપાચનમ્ ।
જ્વરે પૂર્વં પિબેચ્ ચારુ પયોધરધરાધરે ॥

છિન્નૌષધામ્ભોધરધન્વયાસૈઃ કિરાતતિક્તામ્બુદરેણુયાસૈઃ ।
વિશ્વાવૃષામ્ભોધરધન્વયાસૈઃ ક્વાથો મરુત્પિત્તકફજ્વરેષુ ॥

ઉશીરકલશીમહૌષધકિરાતકામ્ભોધર સ્થિરાબૃહતિકાદ્વયામૃતલતાત્રિકણ્ટૈઃ કૃતમ્ ।
કષાયકમ્ અમું પિબેત્ પવનજજ્વરવ્યાકુલઃ પુમાન્ દશશતચ્છદચ્છદમદગ્રસલ્લોચને ॥

પીયૂષલોકપાઞ્ચાલીચરણાનાં કષાયકમ્ ।
પીયમાનઃ પ્રિયે હન્તિ હનુમજ્જનકજ્વરમ્ ॥

છિન્નોદ્ભવાપર્પટવારિવાહ ભૂનિમ્બશુણ્ઠીજનિતઃ કષાયઃ ।
સમીરપિત્તજ્વરજર્જરાણાં કરોતિ ભદ્રં ખલુ પઞ્ચભદ્રઃ ॥

એક એવ ખલુ પિત્તકજ્વરં હન્તિ પર્પટકૃતઃ કષાયકઃ ।
ચન્દનોદકમહૌષધાન્વિતશ્ ચેત્ તદા કિમ્ ઉ પુનર્ વિચારણા ॥

દ્રાક્ષાપર્પટરાજવૃક્ષકટુકામુસ્તાભયાનાં જલં મૂર્ચ્છાશોષનિદાઘતૃટ્પ્રલપનભ્રાન્ત્યાદિપિત્તજ્વરે ।
દુઃસ્પર્શપ્રમદાકિરાતકટુકાસિંહાસ્યરેણૂદ્ભવઃ ક્વાથઃ શર્કરયાન્વિતો હરતિ તૃડ્દાહાસ્રપિત્તજ્વરાન્ ॥

અહો કિમર્થં બહવઃ કષાયાઃ પરાશરાદ્યૈર્ મુનિભિર્ પ્રદિષ્ટાઃ ।
છિન્નાશિવાપર્પટતોયપાનાત્ પિત્તજ્વરઃ કિં ન સરીસરીતિ ॥

જલજલજપયોદરેણુવિશ્વૌ ષધશિશિરૈઃ સહિતં ષડઙ્ગમ્ એતત્ ।
સપદિ સુખકરં સદા સદાહ જ્વરતૃષિ યોજ્યમ્ ઇદં નવજ્વરે ઽપિ ॥

લોહિતચન્દનપદ્મકધાન્ય છિન્નરુહાપિચુમન્દકષાયઃ ।
પિત્તકફજ્વરદાહપિપાસા વાન્તિવિનાશહુતાશહરઃ સ્યાત્ ॥

સહસ્રધૌતેન ઘૃતેન કર્તુર્ અભ્યઙ્ગમ્ ઓષઃ કૃશતાં બિભર્તિ ।
અન્યાઙ્ગનાસંગમલાલસસ્ય સ્વીયેષુ દારેષુ યથાભિલાષઃ ॥

તૃડ્દાહમોહાઃ પ્રશમં પ્રયાન્તિ નિમ્બપ્રવાલોત્થિતફેનલેપાત્ ।
યથા નરાણાં ધનિનાં ધનાનિ સમાગમાદ્ વારવિલાસિનીનામ્ ॥

અમલૈઃ કમલૈર્ અથાનિલૈર્ અલસૈઃ પુષ્પરસૈઃ સમન્વિતૈઃ ।
જલકેલિકથાકુતૂહલૈર્ અપિ પિત્તજ્વરજા રુજો જયેત્ ॥

શ્રીખણ્ડમણ્ડિતકલેવરવલ્લરીણાં મુક્તાફલાકુલવિશાલકુચસ્થલીનામ્ ।
વૈદગ્ધ્યમુગ્ધવચસાં સુવિલાસિનીનામ્ આલિઙ્ગનં સકલદાહમ્ અપાકરોતિ ॥

શય્યા પલ્લવપદ્મપત્ત્રરચિતા વાસો વયસ્યૈઃ સમં કાન્તારે કુસુમસ્ફુરત્તરુવરે ગાનં વિપઞ્ચીયુતમ્ ।
આલાપાશ્ ચ શુકાલિકોકિલકૃતાઃ કાન્તાશ્ ચ કાન્તાઃ કથાઃ વાતાશ્ ચામલવાલકવ્યજનજા દાહં નિરાકુર્વતે ॥

અયિ નિતમ્બિનિ ગાયનલાલસે મધુરવાણિ નિકામમદાલસે ।
વપુષિ દાહયુતે વિહિતં હિમં હિમહિમાંશુજલૈર્ અનુલેપનમ્ ॥

શુભ્રાભ્રવિભ્રમધરે શશાઙ્કકરસુન્દરે ।
ચન્દનૈશ્ ચર્ચિતે હર્મ્યે સ્વાપસ્ તાપમ્ અપોહતિ ॥

પ્રાણપ્રેયસિ મા પિબન્તુ પુરુષાઃ પિત્તજ્વરવ્યાકુલાઃ નાનાવલ્લિજલં વિલમ્બિતફલં પાને વિષાદપ્રદમ્ ।
તત્ તૈઃ કિં ક્રિયતાં ચિકિત્સકપતે મુગ્ધે સુખં સેવ્યતાં સદ્યસ્ તાપહરઃ સુધાધિકતરઃ કાન્તાધરઃ કેવલમ્ ॥

કાન્તાકટાક્ષદગ્ધાનાં વદ વૈદ્ય કિમ્ ઔષધમ્ ।
દૃઢમ્ આલિઙ્ગનં પથ્યં ક્વથશ્ ચાધરચુમ્બનમ્ ॥

પિત્તજ્વરે કિં રસફાણ્ટલેપૈઃ કિં વા કષાયૈર્ અમૃતેન વા કિમ્ ।
પેયં પ્રિયાયા મુખમ્ એકમ્ એવ લોલિમ્બરાજેન સદાનુભૂતમ્ ॥

પ્રાતઃ પર્યુષિતં ધાન્યસલિલં સિતયા યુતમ્ ।
અન્તર્દાહં હરેત્ પીતં દુઃખં દુર્ગાર્ચનં યથા ॥

પઞ્ચમૂલ્યમૃતામુસ્તાવિશ્વભૂનિમ્બસાધિતઃ ।
કષાયઃ શમયત્ય્ આશુ વાયુમાયુભવં જ્વરમ્ ॥

શૃઙ્ગીકણાકટ્ફલપુષ્કરાણાં ક્ષૌદ્રાન્વિતાનાં વિહિતો ઽવલેહઃ ।
શ્વાસેન કાસેન યુતં બલાસ જ્વરં જયેદ્ અત્ર ન કાપિ શઙ્કા ॥

ભાર્ઙ્ગીગુડૂચીઘનદારુસિંહી શુણ્ઠીકણાપુષ્કરજઃ કષાયઃ ।
જ્વરં નિહન્તિ શ્વસનં ક્ષિણોતિ ક્ષુધાં કરોતિ પ્રરુચિં તનોતિ ॥

મમ દ્વયં વિસ્મયમ્ આતનોતિ તિક્તાકષાયો મુખતિક્તતાઘ્નઃ ।
નિપીડિતોરોજસરોજકોશા યોષા પ્રમોદં પ્રચુરં પ્રયાતિ ॥

ક્વાથઃ કટ્ફલકટ્તૃણાબ્દધનિકાશૃઙ્ગ્યુગ્રગન્ધાભયા ભાર્ઙ્ગીપર્પટવિશ્વદેવતરુજો બાહ્લીકમધ્વન્વિતઃ ।
કાસશ્વાસમુખામયજ્વરબલશ્લેષ્મપ્રકોપાપહઃ તદ્વત્ કોમલકણ્ઠિ કણ્ઠજનિતાં પીડાં ચ જહ્રીયતે ॥

અરુચિં દ્યતિ લુઙ્ગકેસરં સઘૃતં સૈન્ધવચૂર્ણચર્ચિતમ્ ।
રુચિમ્ અમ્બુરુહસ્ય તન્વિ તે નયનં ખઞ્જનગઞ્જનં યથા ॥

ગ્રન્થીન્દ્રજામરપુરાકૃમિશત્રુભાર્ઙ્ગી ભૃઙ્ગીત્રિકટ્વનલકટ્ફલપૌષ્કરાણામ્ ।
રાસ્નાભયાબૃહતિકાદ્વયદીપ્યભૂત કેશીકિરાતકવચાચવિકાવૃકીનામ્ ॥

ક્વાથો હન્યાત્ સંનિપાતાન્ સમગ્રાન્ બુદ્ધિભ્રંશં સ્વેદશૈત્યપ્રલાપાન્ ।
શૂલાધ્માનાન્ વિદ્રધિશ્લેષ્મવાતાન્ વાતવ્યાધીન્ સૂતિકાનાં ચ તદ્વત્ ॥

સંનિપાતસ્ય કાલસ્ય કશ્ચિદ્ ભેદો ન વિદ્યતે ।
ચિકિત્સકો જયેદ્ યસ્ તુ તસ્માત્ કો ઽસ્તિ પ્રતાપવાન્ ॥

સંનિપાતોદધૌ મગ્નાન્ ઉદ્ધરેદ્ યઃ કૃપાકરઃ ।
તસ્મૈ કિં કિં ન દેયં સ્યાદ્ વદ કોવિદનન્દિનિ ॥

ત્રિદોષાજગરગ્રસ્તં મોચયેદ્ યઃ સ વૈદ્યરાટ્ ।
આત્માપિ તસ્મૈ દાતવ્યઃ કિં પુનઃ કનકાદિકમ્ ॥

યઃ શોફઃ શ્રુતિમૂલજઃ સ કઠિનઃ શાન્તે ત્રિદોષજ્વરે રક્તં તત્ર જલૌકયા પરિહરેત્ સર્પિઃ પિબેચ્ ચાતુરઃ ।
રાસ્નાનાગરલુઙ્ગમૂલહુતભુગ્દાર્વ્યગ્નિમન્થૈઃ સમૈર્ લેપઃ સ્યાદ્ અરવિન્દવન્દ્યનયને શોફવ્યથાધ્વંસનઃ ॥

અર્કાનન્તાકિરાતામરતરુરસનાસિન્ધુવારોગ્રગન્ધા તર્કારીશિગ્રુપઞ્ચોષણઘુણદયિતામાર્કવાણાં કષાયઃ ।
સદ્યસ્ તીવ્રાન્ ત્રિદોષાન્ અપહરતિ ધનુર્મારુતં દન્તબન્ધં શૈત્યં ગાત્રેષુ ગાઢં શ્વસનકસનકં સૂતિકાવાતરોગાન્ ॥

તિક્તાતિક્તકપર્પટામૃતશટીરાસ્નાકણાપૌષ્કર ત્રાયન્તીબૃહતીસુરૌષધિશિવાદુઃસ્પર્શભાર્ઙ્ગીકૃતઃ ।
ક્વાથો નાશયતિ ત્રિદોષનિકરં સ્વાપં દિવા જાગરં નક્તં તૃણ્મુખશોષદાહકસનશ્વાસાન્ અશેષાન્ અપિ ॥

શૂલાત્ પાર્શ્વશિરઃસ્થિતાત્ કસનતઃ શ્વાસાચ્ ચ જીર્ણજ્વરાન્ મુક્તઃ સ્યાત્ પુરુષઃ પયઃ પરિપિબન્ પઞ્ચાઙ્ઘ્રિણા પાચિતમ્ ।
એકાસૌ ગુડપિપ્પલી વિજયતે જીર્ણજ્વરાજીર્ણરુક્ ક્ષુન્માન્દ્યારુચિપાણ્ડુજન્તુકસનશ્વાસાન્ કિમ્ અન્યૌષધૈઃ ॥

જીર્ણજ્વરં કફયુતં કણયા સમેતશ્ છિન્નોદ્ભવોદ્ભવકષાયક એવ હન્તિ ।
રામો દશાસ્યમ્ ઇવ રામ ઇવ પ્રલમ્બં રામો યથા સમરમૂર્ધનિ કાર્તવીર્યમ્ ॥

પઞ્ચમૂલીકષાયસ્ય સકૃષ્ણસ્ય નિષેવણાત્ ।
જીર્ણજ્વરો કફોદ્ભૂતો વિદધાતિ પલાયનમ્ ॥

શટી શુણ્ઠી રેણુઃ સુરતરુર્ અનન્તા બૃહતિકા ઘનસ્ તિક્તા તિક્તં ખલુ નવભિર્ એભિર્ વિરચિતઃ ।
કષાયઃ પીતો ઽયં મધુકણવિમિશ્રઃ શમયતિ ત્રિદોષં નિઃશેષં વિષમમ્ અપિ જીર્ણજ્વરમ્ અપિ ॥

વાસાપટોલત્રિફલાદ્રાક્ષાશમ્યાકનિમ્બજઃ ।
સમધુઃ સસિતઃ ક્વાથો હન્યાદ્ એકાહિકજ્વરમ્ ॥

તન્વઙ્ગિ ગઙ્ગોત્તરતીરભૂમૌ મમાર હા કો ઽપ્ય્ અસુતસ્ તપસ્વી ।
જલાઞ્જલિં તસ્ય કૃતે દદાતુ સૈકાહિકઃ સ્યાદ્ યદિ તે ઽનુજન્મા ॥

સશિશિરઃ સધનઃ સમહૌષધઃ સનલદઃ સકણઃ સપયોધરઃ ।
સમધુશર્કર એષ કષાયકો જયતિ બાલમૃગાક્ષિ તૃતીયકમ્ ॥

ચાતુર્થિકો ગચ્છતિ રામઠસ્ય ઘૃતેન જીર્ણેન યુતસ્ય નસ્યાત્ ।
લીલાવતીનાં નવયૌવનાનાં મુખાવલોકાદ્ ઇવ સાધુભાવઃ ॥

અખણ્ડિતશરત્કાલકલાનિધિસમાનને ।
ચાતુર્થિકહરં નસ્યં મુનિદ્રુમદલામ્બુના ॥

સુરદારુશિવાશિવાસ્થિરા વૃષવિશ્વૈઃ ક્વથિતઃ કષાયકઃ ।
મધુના સિતયા ચ સંયુતઃ પરિપીતઃ શમયેચ્ ચતુર્થિકમ્ ॥

તક્રં ત્ર્યૂષણચૂર્ણયુક્તમ્ અથ વા મદ્યં હસન્તીં સતીં તદ્વત્ કમ્બલરલ્લકાન્ અથ કુથાં શીતાતુરઃ શીલયેત્ ।
આલિઙ્ગેયુર્ અમું હિમાવધિ દૃઢં તારુણ્યદર્પાલસાઃ કાશ્મીરાગરુલિપ્તપીવરકુચાઃ કામં કુરઙ્ગીદૃશાઃ ॥

શક્રાહ્વદદ્રુઘ્નવૃષામૃતાનાં નિર્ગુણ્ડિકાભૃઙ્ગમહૌષધાનામ્ ।
ક્ષુદ્રાયવાનીસહિતઃ કષાયઃ શીતજ્વરારણ્યહિરણ્યરેતાઃ ॥

વાઙ્માધુર્યજિતામૃતે ઽમૃતલતા લક્ષ્મીશિવાભે શિવા વિશ્વં વિશ્વવરે ઘનો ઘનકુચે સિંહી ચ સિંહોદરિ ।
એભિઃ પઞ્ચભિર્ ઓષધૈર્ મધુકણાયુક્તઃ કષાયઃ કૃતઃ પીતશ્ ચેદ્ વિષમજ્વરઃ કિમ્ ઉ તદા તન્વઙ્ગિ ન ક્ષીયતે ॥

સનાગરાયાઃ સપયોધરાયાઃ સસિંહિકાયાઃ સગુડૂચિકાયાઃ ।
ધાત્ર્યાઃ કષાયો મધુના વિમિશ્રઃ કણાવિમિશ્રો વિષમજ્વરઘ્નઃ ॥

નાન્યાનિ માન્યાનિ કિમ્ ઔષધાનિ પરં તુ કાન્તે ન રસોનકલ્કાત્ ।
તૈલેન યુક્તાદ્ અપરઃ પ્રયોગો મહાસમીરે વિષમજ્વરે ઽપિ ॥

ભવતિ વિષમહન્ત્રી ચેતકી ક્ષૌદ્રયુક્તા ભવતિ વિષમહન્ત્રી પિપ્પલી વર્ધમાના ।
વિષમરુજમ્ અજાજી હન્તિ યુક્તા ગુડેન પ્રશમયતિ તથોગ્રા સેવ્યમાના ગુડેન ॥

કિમ્ ઉ ભ્રમયસિ પ્રિયે કુવલયં કરાભ્યામ્ ઇદં મદીયવચનં સુધારસસમં સમાકર્ણય ।
પુરાણવિષમજ્વરે કુલકનિમ્બસિંહીન્દ્રજા મૃતાઘનકષાયકો મધુયુતો વરીવર્તતે ॥

સ્વકાન્તિજિતરોચને ચપલલોચને માલતી પ્રસૂનનિકરસ્ફુરત્કબરિ પઞ્ચવક્ત્રોદરિ ।
પટોલકટુરોહિણીમધુકચેતકીમુસ્તક પ્રકલ્પિતકષાયકો વિષમમ્ આશુ જેજીયતે ॥

યો ભજેત્ સમધુશ્યામાં હે હેમકલશસ્તનિ ।
વિષમેષુ વ્યથાસ્ તસ્ય ન ભવન્તિ કદાચન ॥

ક્ષણમ્ અપિ ચલતાં જહીહિ મુગ્ધે શૃણુ વચનં મમ તન્વિ સાવધાના ।
વસતિ શિરસિ મેઘનાદમૂલે વ્રજતિતરાં વિષમો વિશાલદૃષ્ટે ॥

વિષમમ્ અપહરત્ય્ અસૌ કષાયો મધુમધુરો ઽમધુરામૃતાશિવાનામ્ ।
અહમ્ ઇવ તવ માનિનિ પ્રકોપં ચરણસરોરુહયોર્ લુઠન્ હઠેન ॥

અબલે કમલાતનુરત્નકલે ચલદૃક્કમલે ધૃતકામકલે ।
અમૃતાબ્દશિવં મધુમદ્ વિષમે વિષમે વિષમેષુવિલાસરતે ॥

અયિ કુશાગ્રસમાનમતે મતે મતિમતામ્ અતિમન્મથમન્થરે ।
જ્વરહરં રુગરિષ્ટશિવાવચા યવહવિર્જતુસર્ષપધૂપનમ્ ॥

તિક્તોશીરબલાધાન્યપર્પટામ્ભોધરૈઃ કૃતઃ ।
ક્વાથઃ પુનઃ સમાયાતં જ્વરં શીઘ્રં નિવારયેત્ ॥

ગોપીદ્વ્યામલકીસ્થિરામગધજાતિક્તાપયઃપાલિની દ્રાક્ષાશ્રીફલધાવનીહિમવિષામુસ્તેન્દ્રજૈઃ સાધિતમ્ ।
સ્યાદ્ આજ્યં વિષમજ્વરક્ષયશિરઃપાર્શ્વવ્યથારોચક છર્દિઃશોષહલીમકપ્રશમનં લીલાલતામઞ્જરિ ॥

ચલદલતરુસેવા હોમમન્ત્રસ્ ત્રિનેત્ર દ્વિજજનગુરુપૂજા વિષ્ણુનામ્નાં સહસ્રમ્ ।
મણિધૃતિર્ અપિ દાનાન્ય્ આશિષસ્ તાપસાનાં સકલમ્ ઇદમ્ અરિષ્ટં સ્પષ્ટમ્ અષ્ટજ્વરાણામ્ ॥

અયિ રત્નકલે કલાનિધે કુશલે કોકિલકોમલસ્વરે ।
જ્વરવાન્ જ્વરવર્જિતો ઽથ વા લઘુ કુર્યાદ્ અશનં દિનાત્યયે ॥