Upadesha Sahasri · Part 2138

śāstrasyānatiśaṅkyatvād brahmaiva syām ahaṃ sadā /
brahmaṇo me na heyaṃ syād grāhyaṃ veti ca saṃsmaret // SamUpad_I,17.67 //
aham eva ca bhūteṣu sarveṣv eko nabho yathā /
mayi sarvāṇi bhūtāni paśyann evaṃ na jāyate // SamUpad_I,17.68 //
na bāhyaṃ madhyato vāntar vidyate 'nyat svataḥ kvacit /
abāhyāntaḥśruteḥ kiṃcit tasmāc chuddhaḥ svayaṃprabhaḥ // SamUpad_I,17.69 //
netinetyādiśāstrebhyaḥ prapañcopaśamo 'dvayaḥ /
avijñātādiśāstrāc ca naiva jñeyo hy ato 'nyathā // SamUpad_I,17.70 //
sarvasyātmāham eveti brahma ced viditaṃ param /
sa ātmā sarvabhūtānām ātmā hy eṣām iti śruteḥ // SamUpad_I,17.71 //
jīvaś cet param ātmānaṃ svātmānaṃ devam añjasā /
devopāsyaḥ sa devānāṃ paśutvāc ca nivartate // SamUpad_I,17.72 //
aham eva sadātmajñaḥ śūnyas tv anyair yathāmbaram /
ity evaṃ satyasaṃdhatvād asaddhātā na badhyate // SamUpad_I,17.73 //
kṛpaṇās te 'nyathaivāto vidur brahma paraṃ hi ye /
svarāḍ yo 'nanyadṛk svasthas tasya devā asan vaśe // SamUpad_I,17.74 //
hitvā jātyādisaṃbandhaṃ vāco 'nyāḥ saha karmabhiḥ /
om ity evaṃ svam ātmānaṃ sarvaṃ śuddhaṃ prapadyatha // SamUpad_I,17.75 //
setuṃ sarvavyavasthānām ahorātrādivarjitam /
tiryag ūrdhvam adhaḥ sarvaṃ sakṛjjyotir anāmayam // SamUpad_I,17.76 //
dharmādharmavinirmuktaṃ bhūtabhavyāt kṛtākṛtāt /
svam ātmānaṃ paraṃ vidyād vimuktaṃ sarvabandhanaiḥ // SamUpad_I,17.77 //
akurvan sarvakṛc chuddhas tiṣṭhann atyeti dhāvataḥ /
māyayā sarvaśaktitvād ajaḥ san bahudhā mataḥ // SamUpad_I,17.78 //
rājavat sākṣimātratvāt saṃnidhyād bhrāmako yathā /
bhrāmayañ jagad ātmāhaṃ niṣkriyo 'kārako 'dvayaḥ // SamUpad_I,17.79 //
nirguṇaṃ niṣkriyaṃ nityaṃ nirdvandvaṃ yan nirāmayam /
śuddhaṃ buddhaṃ tathā muktaṃ tad brahmāsmīti dhārayet // SamUpad_I,17.80 //
bandhaṃ mokṣaṃ ca sarvaṃ yata idam ubhayaṃ heyam ekaṃ dvayaṃ ca /
jñeyājñeyābhyatītaṃ paramam adhigataṃ tattvam ekaṃ viśuddham /
vijñāyaitad yathāvac chrutimunigaditaṃ śokamohāv atītaḥ /
sarvajñaḥ sarvakṛt syād bhavabhayarahito brāhmaṇo 'vāptakṛtyaḥ // SamUpad_I,17.81 //
na svayaṃ svasya nānyaś ca nānyasyātmā ca heyagaḥ /
upādeyo na cāpy evam iti samyaṅmatiḥ smṛtā // SamUpad_I,17.82 //
ātmapratyāyikā hy eṣā sarvavedāntagocarā /
jñātvaitāṃ hi vimucyante sarvasaṃsārabandhanaiḥ // SamUpad_I,17.83 //
rahasyaṃ sarvavedānāṃ devānāṃ cāpi yat param /
pavitraṃ paramaṃ hy etat tad etat saṃprakāśitam // SamUpad_I,17.84 //
naitad deyam aśāntāya rahasyaṃ jñānam uttamam /
viraktāya pradātavyaṃ śiṣyāyānugatāya ca // SamUpad_I,17.85 //

dadataś cātmano jñānaṃ niṣkriyo 'nyo na vidyate /
jñānam icchan bhavet tasmād yuktaḥ śiṣyaguṇaiḥ sadā // SamUpad_I,17.86 //
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā yasmād anyan na vidyate /
sarvajñaḥ sarvaśaktir yas tasmai jñānātmane namaḥ // SamUpad_I,17.87 //
vidyayā tāritāḥ smo yair janmamṛtyumahodadhim /
sarvajñebhyo namas tebhyo gurubhyo 'jñānasaṃkulam // SamUpad_I,17.88 //
iti samyaṅmatiprakaraṇam // SamUpad_I,17 //
yenātmanā vilīyanta udbhavanti ca vṛttayaḥ /
nityāvagataye tasmai namo dhīpratyayātmane // SamUpad_I,18.1 //
pramathya vajropamayuktisaṃbhṛtaiḥ śruter arātiñ śataśo vaco 'sibhiḥ /
rarakṣa vedārthanidhiṃ viśāladhīr namo yatīndrāya guror garīyase // SamUpad_I,18.2 //
nityamuktaḥ sad evāsmīty evaṃ cen na bhaven matiḥ /
kimarthaṃ śrāvayaty evaṃ mātṛvac chrutir ādṛtā // SamUpad_I,18.3 //
siddhād evāham ity asmād yuṣmaddharmo niṣidhyate /
rajjvām ivāhidhīr yuktyā tat tvam ityādiśāsanaiḥ // SamUpad_I,18.4 //
śāstraprāmāṇyato jñeyā dharmāder astitā yathā /
viṣāpoho yathā dhyānād dhnutiḥ syāt pāpmanas tathā // SamUpad_I,18.5 //
sad brahmāhaṃ karomīti pratyayāv ātmasākṣikau /
tayor ajñānajasyaiva tyāgo yuktataro mataḥ // SamUpad_I,18.6 //
sad asmīti pramāṇotthā dhīr anyā tannibhodbhavā /
pratyakṣādinibhā vāpi bādhyate digbhramādivat // SamUpad_I,18.7 //
kartā bhokteti yac chāstraṃ lokabuddhyanuvādi tat /
sad asmīti śruter jātā bādhyate 'nyaitayaiva dhīḥ // SamUpad_I,18.8 //
sad eva tvam asīty ukte nātmano muktatāṃ sthirām /
prapadyate prasaṃcakṣām ato yuktyānucintayet // SamUpad_I,18.9 //
sakṛd uktaṃ na gṛhṇāti vākyārthajño 'pi yo bhavet /
apekṣate 'ta evānyad avocāma dvayaṃ hi tat // SamUpad_I,18.10 //
niyogo 'pratipannatvāt karmaṇāṃ sa yathā bhavet /
aviruddho bhavet tāvad yāvat saṃvedyatādṛḍhā // SamUpad_I,18.11 //
ceṣṭitaṃ ca tathā mithyā svacchandaḥ pratipadyate /
prasaṃkhyānam ataḥ kāryaṃ yāvad ātmānubhūyate // SamUpad_I,18.12 //
sad asmīti ca vijñānam akṣajo bādhate dhruvam /
śabdotthaṃ dṛḍhasaṃskāro doṣaiś cākrṣyate bahiḥ // SamUpad_I,18.13 //
śrutānumānajanmānau sāmānyaviṣayau yataḥ /
pratyayāv akṣajo 'vaśyaṃ viśeṣārtho nivārayet // SamUpad_I,18.14 //
vākyārthapratyayi kaścin nirduḥkho nopalabhyate /
yadi vā dṛśyate kaścid vākyārthaśrutimātrataḥ // SamUpad_I,18.15 //
nirduḥkho 'tītadeheṣu kṛtabhāvo 'numīyate /
caryā no 'śāstrasaṃvedyā syād aniṣṭaṃ tathā sati // SamUpad_I,18.16 //
sad asīti phalaṃ coktvā vidheyaṃ sādhanaṃ yataḥ /

na tad anyat prasaṃkhyānāt prasiddhārtham iheṣyate // SamUpad_I,18.17 //
tasmād anubhavāyaiva prasaṃcakṣīta yatnataḥ /
tyajan sādhanatatsādhyaviruddhaṃ śamanādimān // SamUpad_I,18.18 //
naitad evaṃ rahasyānāṃ netinetyavasānataḥ /
kriyāsādhyaṃ purā śrāvyaṃ na mokṣo nityasiddhataḥ // SamUpad_I,18.19 //
putraduḥkhaṃ yathādhyastaṃ pitrāduḥkhe sva ātmani /
ahaṃkartrā tathādhyastaṃ nityāduḥkhe sva ātmani // SamUpad_I,18.20 //
so 'dhyāso neti netīti prāptavat pratiṣidhyate /
bhūyo 'dhyāsavidhiḥ kaścit kutaścin nopapadyate // SamUpad_I,18.21 //
ātmanīha yathādhyāsaḥ pratiṣedhas tathaiva ca /
malādhyāsaniṣedhau khe kriyete ca yathābudhaiḥ // SamUpad_I,18.22 //
prāptaś cet pratiṣidhyeta mokṣo 'nityo bhaved dhruvam /
ato 'prāptaniṣedho 'yaṃ divy agnicayanādivat // SamUpad_I,18.23 //
saṃbhāvyo gocare śabdaḥ pratyayo vā na cānyathā /
na saṃbhāvyau tadātmatvād ahaṃkartus tathaiva ca // SamUpad_I,18.24 //
ahaṃkartrātmani nyastaṃ caitanye kartṛtādi yat /
neti netīti tat sarvaṃ sāhaṃkartrā niṣidhyate // SamUpad_I,18.25 //
upalabdhiḥ svayaṃjyotir dṛśiḥ pratyaksadakriyaḥ /
sākṣāt sarvāntaraḥ sākṣī cetā nityo 'guṇo 'dvayaḥ // SamUpad_I,18.26 //
saṃnidhau sarvadā tasya syāt tadābho 'bhimānakṛt /
ātmātmīyaṃ dvayaṃ cātaḥ syād ahaṃmamagocaraḥ // SamUpad_I,18.27 //
jātikarmādimattvād dhi tasmiñ śabdās tv ahaṃkṛti /
na kaścid vartate śabdas tadabhāvāt sva ātmani // SamUpad_I,18.28 //
ābhāso yatra tatraiva śabdāḥ pratyagdṛśiṃ sthitāḥ /
lakṣayeyur na sākṣāt tam abhidadhyuḥ kathaṃcana // SamUpad_I,18.29 //
nahy ajātyādimān kaścid arthaḥ śabdair nirūpyate /
ātmābhāso yato 'haṃkṛd ātmaśabdais tathocyate // SamUpad_I,18.30 //
ulmukādau yathāgnyarthāḥ parārthatvān na cāñjasā /
mukhād anyo mukhābhāso yathādarśānukārataḥ // SamUpad_I,18.31 //
ābhāsān mukham apy evam ādarśānanuvartanāt /
ahaṃkṛty ātmanirbhāso mukhābhāsavad iṣyate // SamUpad_I,18.32 //
mukhavat sthita ātmānyo 'viviktau tau tathaiva ca /
saṃsārī ca sa ity eka ābhāso yas tv ahaṃkṛti // SamUpad_I,18.33 //
vastu cchāyā smṛter anyan mādhuryādi ca kāraṇam /
jñaikadeśo vikāro vā tadābhāsāśrayaḥ pare // SamUpad_I,18.34 //
ahaṃkartaiva saṃsārī svatantra iti kecana /
ahaṃkārādisaṃtānaḥ saṃsārī nānvayi pṛthak // SamUpad_I,18.35 //
ity evaṃ saugatā āhus tatra nyāyo vicāryatām /
saṃsāriṇāṃ kathā tv āstāṃ prakṛtaṃ tv adhunocyate // SamUpad_I,18.36 //
mukhābhāso ya ādarśe dharmo nānyatarasya saḥ /

dvayor ekasya ced dharmo viyukte 'nyatare bhavet // SamUpad_I,18.37 //
mukhena vyapadeśāt sa mukhasyaiveti cen matam /
nādarśānuvidhānāc ca mukhe saty avibhāvataḥ // SamUpad_I,18.38 //
dvayor eveti cet tan na dvayor evāpy adarśanāt /
adṛṣṭasya sato dṛṣṭiḥ syād rāhoś candrasūryayoḥ // SamUpad_I,18.39 //
rāhoḥ prāg eva vastutvaṃ siddhaṃ śāstrapramāṇataḥ /
chāyāpakṣe tv avastutvaṃ tasya syāt pūrvayuktitaḥ // SamUpad_I,18.40 //
chāyākrānter niṣedho 'yaṃ na tu vastutvasādhakaḥ /
na hy arthāntaraniṣṭhaṃ sad vākyam arthāntaraṃ vadet // SamUpad_I,18.41 //
mādhuryādi ca yat kāryam uṣṇadravyādyasevanāt /
chāyāyā na tv adṛṣṭatvād apām eva ca darśanāt // SamUpad_I,18.42 //
ātmābhāsāśrayāś caivaṃ mukhābhāsāśrayā yathā /
gamyate śāstrayuktibhyām ābhāsāsattvam eva ca // SamUpad_I,18.43 //
na dṛśer avikāritvād ābhāsasyāpy avastutaḥ /
nācititvād ahaṃkartuḥ kasya saṃsāritā bhavet // SamUpad_I,18.44 //
avidyāmātra evātaḥ saṃsāro 'stv avivekataḥ /
kūṭasthenātmanā nityam ātmavān ātmanīva saḥ // SamUpad_I,18.45 //
rajjusarpo yathā rajjvā sātmakaḥ prāg vivekataḥ /
avastusann api hy eṣa kūṭasthenātmanā tathā // SamUpad_I,18.46 //
ātmābhāsāśrayaś cātmā pratyayaiḥ svair vikāravān /
sukhī duḥkhī ca saṃsārī nitya eveti kecana // SamUpad_I,18.47 //
ātmābhāsāparijñānād yāthātmyena vimohitāḥ /
ahaṃkartāram ātmeti manyante te nirāgamāḥ // SamUpad_I,18.48 //
saṃsāro vastusaṃs teṣāṃ kartṛbhoktṛtvalakṣaṇaḥ /
ātmābhāsāśrayājñānāt saṃsaranty avivekataḥ // SamUpad_I,18.49 //
caitanyābhāsatā buddher ātmanas tatsvarūpatā /
syāc cet taṃ jñānaśabdaiś ca vedaḥ śāstīti yujyate // SamUpad_I,18.50 //
prakṛtipratyayārthau yau bhinnāv ekāśrayau yathā /
karoti gacchatītyādau dṛṣṭau lokaprasiddhitaḥ // SamUpad_I,18.51 //
nānayor dvyāśrayatvaṃ tu loke dṛṣṭaṃ smṛtau tathā /
jānātyartheṣu ko hetur dvyāśrayatve nigadyatām // SamUpad_I,18.52 //
ātmābhāsas tu tiṅvācyo dhātvarthaś ca dhiyaḥ kriyā /
ubhayaṃ cāvivekena jānātīty ucyate mṛṣā // SamUpad_I,18.53 //
na buddher avabodho 'sti nātmano vidyate kriyā /
ato nānyatarasyāpi jānātīti ca yujyate // SamUpad_I,18.54 //
nāpy ato bhāvaśabdena jñaptir ity api yujyate /
na hy ātmā vikriyāmātro nitya ātmetiśāsanāt // SamUpad_I,18.55 //
na buddher buddhivācyatvaṃ karaṇaṃ na hy akartṛkam /
nāpi jñāyata ity evaṃ karmaśabdair nirucyate // SamUpad_I,18.56 //
na yeṣām eka evātmā nirduḥkho 'vikriyaḥ sadā /

teṣāṃ syāc chabdavācyatvaṃ jñeyatvaṃ cātmanaḥ sadā // SamUpad_I,18.57 //
yadāhaṃkartur ātmatvaṃ tadā śabdārthamukhyatā /
nāśanāyādimattvāt tu śrutau tasyātmateṣyate // SamUpad_I,18.58 //
hanta tarhi na mukhyārtho nāpi gauṇaḥ kathaṃcana /
jānātītyādiśabdasya gatir vācyā tathāpi tu // SamUpad_I,18.59 //
śabdānām ayathārthatve vedasyāpy apramāṇatā /
sā ca neṣṭā tato grāhyā gatir asya prasiddhitaḥ // SamUpad_I,18.60 //
prasiddhir mūḍhalokasya yadi grāhyā nirātmatā /
lokāyatikasiddhāntaḥ sa cāniṣṭaḥ prasajyate // SamUpad_I,18.61 //
abhiyuktaprasiddhiś cet pūrvavad durvivekatā /
gatiśūnyaṃ na vedo 'yaṃ pramāṇaṃ saṃvadaty uta // SamUpad_I,18.62 //
ādarśamukhasāmānyaṃ mukhasyeṣṭaṃ hi mānavaiḥ /
mukhasya pratibimbo hi mukhākāreṇa dṛśyate // SamUpad_I,18.63 //
yatra yasyāvabhāsas tu tayor evāvivekataḥ /
jānātīti kriyāṃ sarvo loko vakti svabhavataḥ // SamUpad_I,18.64 //
buddheḥ kartṛtvam adhyasya jānātīti jña ucyate /
tathā caitanyam adhyasya jñatvaṃ buddher ihocyate // SamUpad_I,18.65 //
svarūpaṃ cātmano jñānaṃ nityaṃ jyotiḥ śruter yataḥ /
na buddhyā kriyate tasmān nātmanānyena vā sadā // SamUpad_I,18.66 //
dehe 'haṃpratyayo yadvaj jānātīti ca laukikāḥ /
vadanti jñānakartṛtvaṃ tadvad buddhes tathātmanaḥ // SamUpad_I,18.67 //
bauddhais tu pratyayair evaṃ kriyamāṇaiś ca cinnibhaiḥ /
mohitāḥ kriyate jñānam ity āhus tārkikā janāḥ // SamUpad_I,18.68 //
tasmāj jñābhāsabuddhīnām avivekāt pravartitāḥ /
jānātītyādiśabdaś ca pratyayo yā ca tatsmṛtiḥ // SamUpad_I,18.69 //
ādarśānuvidhāyitvaṃ chāyāyā asyate mukhe /
buddhidharmānukāritvaṃ jñābhāsasya tatheṣyate // SamUpad_I,18.70 //
buddhes tu pratyayās tasmād ātmābhāsena dīpitāḥ /
grāhakā iva bhāsante dahantīvolmukādayaḥ // SamUpad_I,18.71 //
svayam evāvabhāsyante grāhakāḥ svayam eva ca /
ity evaṃ grāhakāstitvaṃ pratiṣedhanti saugatāḥ // SamUpad_I,18.72 //
yady evaṃ nānyadṛśyās te kiṃ tadvāraṇam ucyatām /
bhāvābhāvau hi teṣāṃ yau nānyagrāhyau sadā yadi // SamUpad_I,18.73 //
anvayī grāhakas teṣām ity etad api tatsamam /
acititvasya tulyatvād anyasmin grāhake sati // SamUpad_I,18.74 //
adhyakṣasya samīpe tu siddhiḥ syād iti cen matam /
nādhyakṣe 'nupakāritvād anyatrāpi prasaṅgataḥ // SamUpad_I,18.75 //
arthī duḥkhī ca yaḥ śrotā sa tv adhyakṣo 'thavetaraḥ /
adhyakṣasya ca duḥkhitvam arthitvaṃ ca na te matam // SamUpad_I,18.76 //
kartādhyakṣaṃ sad asmīti naiva sadgraham arhati /

sad evāsīti mithyoktiḥ śruter api na yujyate // SamUpad_I,18.77 //
avivicyobhayaṃ vakti śrutiś cet syād grahas tathā /
asmadas tu vivicyaiva tvam eveti vaded yadi // SamUpad_I,18.78 //
pratyayānvayiniṣṭhatvam ukto doṣaḥ prasajyate /
tvam ity adhyakṣaniṣṭhaś ced ahamadhyakṣayoḥ katham // SamUpad_I,18.79 //
saṃbandho vācya evātra yena tvam iti lakṣayet /
draṣṭṛdṛśyatvasaṃbandho yady adhyakṣe 'kriye katham // SamUpad_I,18.80 //
akriyatve 'pi tādātmyam adhyakṣasya bhaved yadi /
ātmādhyakṣo mamāstīti saṃbandhāgrahaṇe na dhīḥ // SamUpad_I,18.81 //
saṃbandhagrahaṇaṃ śāstrād iti cen manyase na hi /
pūrvoktāḥ syus tridhā doṣā graho vā syān mameti ca // SamUpad_I,18.82 //
adṛśir dṛśirūpeṇa bhāti buddhir yadā sadā /
pratyayā api tasyāḥ syus taptāyovisphuliṅgavat // SamUpad_I,18.83 //
ābhāsas tadabhāvaś ca dṛśeḥ sīmno na cānyathā /
lokasya yuktitaḥ syātāṃ tadgrahaś ca tathā sati // SamUpad_I,18.84 //
nanv evaṃ dṛśisaṃkrāntir ayaḥpiṇḍe 'gnivad bhavet /
mukhābhāsavad ity etad ādarśe tan nirākṛtam // SamUpad_I,18.85 //
kṛṣṇāyo rohitābhāsam ity etad dṛṣṭam ucyate /
dṛṣṭadārṣṭāntatulyatvaṃ na tu sarvātmanā kvacit // SamUpad_I,18.86 //
tathaiva cetanābhāsaṃ cittaṃ caitanyavad bhavet /
mukhābhāso yathādarśa ābhāsaś codito mṛṣā // SamUpad_I,18.87 //
cittaṃ cetanam ity etac chāstrayuktivivarjitam /
dehasyāpi prasaṅgaḥ syāc cakṣurādes tathaiva ca // SamUpad_I,18.88 //
tad apy astv iti cet tan na lokāyatikasaṃgateḥ /
na ca dhīr dṛśir asmīti yady ābhāso na cetasi // SamUpad_I,18.89 //
sad asmīti dhiyo 'bhāve vyarthaṃ syāt tat tvam asy api /
yuṣmadasmadvivekajñe syād arthavad idaṃ vacaḥ // SamUpad_I,18.90 //
mamedaṃpratyayau jñeyau yuṣmady eva na saṃśayaḥ /
aham ity asmadīṣṭaḥ syād ayam asmīti cobhayoḥ // SamUpad_I,18.91 //
anyonyāpekṣayā teṣāṃ pradhānaguṇateṣyate /
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ tathā grāhyaṃ hi yuktitaḥ // SamUpad_I,18.92 //
mamedaṃ dvayam apy etan madhyamasya viśeṣaṇam /
dhanī gomān yathā tadvad deho 'haṃkartur eva ca // SamUpad_I,18.93 //
buddhyārūḍhaṃ sadā sarvaṃ sāhaṃkartrā ca sākṣiṇaḥ /
tasmāt sarvāvabhāso jñaḥ kiṃcid apy aspṛśan sadā // SamUpad_I,18.94 //
pratilomam idaṃ sarvaṃ yathoktaṃ lokabuddhitaḥ /
avivekadhiyām asti nāsti sarvaṃ vivekinām // SamUpad_I,18.95 //
anvayavyatirekau hi padārthasya padasya ca /
syād etad aham ity atra yuktir evāvadhāraṇe // SamUpad_I,18.96 //
nādrākṣam aham iti asmin suṣupte 'nyan manāg api /

na vārayati dṛṣṭiṃ svāṃ pratyayaṃ tu niṣedhati // SamUpad_I,18.97 //
svayaṃjyotir na hi draṣṭur ity evaṃ saṃvido 'stitām /
kauṭasthyaṃ ca tathā tasyāḥ pratyayasya ca luptatām /
svayam evābravīc chāstraṃ pratyayāvagatī pṛthak // SamUpad_I,18.98 //
evaṃ vijñātavākyārthe śrutilokaprasiddhitaḥ /
śrutis tat tvam asīty āha śrotur mohāpanuttaye // SamUpad_I,18.99 //
brahmā dāśarather yadvad uktyaivāpānudat tamaḥ /
tasya viṣṇutvasaṃbodhe na yatnāntaram ūcivān // SamUpad_I,18.100 //
ahaṃśabdasya yā niṣṭhā jyotiṣi pratyagātmani /
saivoktā sad asīty evaṃ phalaṃ tatra vimuktatā // SamUpad_I,18.101 //
śrutamātre na cet tat syāt kāryaṃ tatra bhaved dhruvam /
vyavahārāt purāpīṣṭaḥ sadbhāvaḥ svayam ātmanaḥ // SamUpad_I,18.102 //
aśanāyādinirmuktyai tatkālā jāyate pramā /
tattvamasyādivākyārthe triṣu kāleṣv asaṃśayaḥ // SamUpad_I,18.103 //
pratibandhavihīnatvāt svayaṃ cānubhavātmanaḥ /
jāyetaiva pramā tatra svātmany eva na saṃśayaḥ // SamUpad_I,18.104 //
kiṃ sad evāham asmīti kiṃ vānyat pratipadyate /
sad eva ced ahaṃśabdaḥ satā mukhyārtha iṣyatām // SamUpad_I,18.105 //
anyac cet sadahaṃgrāhapratipattir mṛṣaiva sā /
tasmān mukhyagrahe nāsti vāraṇāvagater iha // SamUpad_I,18.106 //
pratyayī pratyayaś caiva yadābhāsau tadarthatā /
tayor acitimattvāc ca caitanye kalpyate phalam // SamUpad_I,18.107 //
kūṭasthe 'pi phalaṃ yogyaṃ rājanīva jayādikam /
tadanātmatvahetubhyāṃ kriyāyāḥ pratyayasya ca // SamUpad_I,18.108 //
ādarśas tu yadābhāso mukhākāraḥ sa eva saḥ /
yathaivaṃ pratyayādarśo yadābhāsas tadā hy aham // SamUpad_I,18.109 //
ity evaṃ pratipattiḥ syāt sad asmīti ca nānyathā /
tat tvam ity upadeśo 'pi dvārābhāvād anarthakaḥ // SamUpad_I,18.110 //
śrotuḥ syād upadeśaś ced arthavattvaṃ tathā bhavet /
adhyakṣasya na ced iṣṭaṃ śrotṛtvaṃ kasya tad bhavet // SamUpad_I,18.111 //
adhyakṣasya samīpe buddher eveti cen matam /
na tatkṛtopakāro 'sti kāṣṭhād yadvan na kalpyate // SamUpad_I,18.112 //
buddhau cet tatkṛtaḥ kaścin nanv evaṃ pariṇāmitā /
ābhāse 'pi ca ko doṣaḥ sati śrutyādyanugrahe // SamUpad_I,18.113 //
ābhāse pariṇāmaś cen na rajjvādinibhatvavat /
sarpādeś ca tathāvocam ādarśe ca mukhatvavat // SamUpad_I,18.114 //
nātmābhāsatvasiddhiś ced ātmano grahaṇāt pṛthak /
mukhādes tu pṛthaksiddhir iha tv anyonyasaṃśrayaḥ // SamUpad_I,18.115 //
adhyakṣasya pṛthaksiddhāv ābhāsasya tadīyatā /
ābhāsasya tadīyatve hy adhyakṣavyatiriktatā // SamUpad_I,18.116 //

naivaṃ svapne pṛthaksiddheḥ pratyayasya dṛśes tathā /
rathādes tatra śūnyatvāt pratyayasyātmanā grahaḥ // SamUpad_I,18.117 //
avagatyā hi saṃvyāptaḥ pratyayo viṣayākṛtiḥ /
jāyate sa yadākāraḥ sa bāhyo viṣayo mataḥ // SamUpad_I,18.118 //
karmepsitatamatvāt sa tadvān kārye niyujyate /
ākāro yatra cārpyeta karaṇaṃ tad ihocyate // SamUpad_I,18.119 //
yadābhāsena saṃvyāptaḥ sa jñāteti nigadyate /
trayam etad vivicyātra yo jānāti sa ātmavit // SamUpad_I,18.120 //
samyaksaṃśayamithyoktāḥ pratyayā vyabhicāriṇaḥ /
ekaivāvagatis teṣu bhedas tu pratyayārpitaḥ // SamUpad_I,18.121 //
ādhibhedād yathā bhedo maṇer avagates tathā /
aśuddhiḥ pariṇāmaś ca sarvaṃ pratyayasaṃśrayāt // SamUpad_I,18.122 //
prathanaṃ grahaṇaṃ siddhiḥ pratyayānām ihānyataḥ /
āparokṣyāt tad evoktam anumānaṃ pradīpavat // SamUpad_I,18.123 //
kim ajñaṃ grāhayet kaścit pramāṇena tu kenacit /
vinaiva tu pramāṇena nivṛttyānyasya śeṣataḥ // SamUpad_I,18.124 //
śabdenaiva pramāṇena nivṛttiś ced ihocyate /
adhyakṣasyāprasiddhatvāc chūnyataiva prasajyate // SamUpad_I,18.125 //
cetanas tvaṃ kathaṃ deha iti cen nāprasiddhitaḥ /
cetanasyānyatāsiddhāv evaṃ syād anyahānataḥ // SamUpad_I,18.126 //
adhyakṣaḥ svayam asty eva cetanasyāparokṣataḥ /
tulya evaṃ prabodhaḥ syād ajñasyāsattvavādinā // SamUpad_I,18.127 //
aham ajñāsiṣaṃ cedam iti lokasmṛter iha /
karaṇaṃ karma kartā ca siddhās tv ekakṣaṇe kila // SamUpad_I,18.128 //
prāmāṇye 'pi smṛteḥ śaighryād yaugapadyaṃ vibhāvyate /
krameṇa grahaṇaṃ pūrvaṃ smṛteḥ paścāt tathaiva ca // SamUpad_I,18.129 //
ajñāsiṣam idaṃ māṃ cety apekṣā jāyate dhruvam /
viśeṣo 'pekṣyate yatra tatra naivaikakālatā // SamUpad_I,18.130 //
ātmano grahaṇe cāpi trayāṇām iha saṃbhavāt /
ātmany āsaktakartṛtvaṃ na syāt karaṇakarmaṇoḥ // SamUpad_I,18.131 //
vyāptum iṣṭaṃ ca yat kartuḥ kriyayā karma tat smṛtam /
ato hi kartṛtantratvaṃ tasyeṣṭaṃ nānyatantratā // SamUpad_I,18.132 //
śabdād vānumiter vāpi pramāṇād vā tato 'nyataḥ /
siddhiḥ sarvapadārthānāṃ syād ajñaṃ prati nānyathā // SamUpad_I,18.133 //
adhyakṣasyāpi siddhiḥ syāt pramāṇena vinaiva vā /
vinā svasya prasiddhis tu nājñaṃ praty upayujyate // SamUpad_I,18.134 //
tasyaivājñatvam iṣṭaṃ cej jñātatve 'nyā mitir bhavet /
anyasyaivājñatāyāṃ ca tadvijñāne dhruvā bhavet // SamUpad_I,18.135 //
jñātatā svātmalābho vā siddhiḥ syād anyad eva vā /
jñātatve 'nantaroktau tvaṃ pakṣau saṃsmartum arhasi // SamUpad_I,18.136 //

siddhiḥ syāt svātmalābhaś ced yatnas tatra nirarthakaḥ /
sarvalokaprasiddhatvāt svahetubhyas tu vastunaḥ // SamUpad_I,18.137 //
jñānajñeyādivāde 'taḥ siddhir jñātatvam ucyate /
adhyakṣādhyakṣyayoḥ siddhir jñeyatvaṃ nātmalābhatā // SamUpad_I,18.138 //
spaṣṭatvaṃ karmakartrādeḥ siddhatā yadi kalpyate /
spaṣṭatāspaṣṭate syātām anyasyaiva na cātmanaḥ // SamUpad_I,18.139 //
adraṣṭur naiva cāndhasya spaṣṭībhāvo ghaṭasya tu /
kartrādeḥ spaṣṭateṣṭā ced draṣṭṛtādhyakṣakartṛkā // SamUpad_I,18.140 //
anubhūteḥ kim antasmin syāt tavāpekṣayā vada /
anubhavitarīṣṭā syāt so 'py anubhūtir eva naḥ // SamUpad_I,18.141 //
"abhinno 'pi hi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ /
grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate" // SamUpad_I,18.142 //
[bhūtir yeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate / ]
sattvaṃ nāśitvam asyāś cet sakartṛtvaṃ tatheṣyatām /
na kaścic ceṣyate dharma iti cet pakṣahānatā // SamUpad_I,18.143 //
nanv astitvādayo dharmā nāstitvādinivṛttayaḥ /
na bhūtes tarhi nāśitvaṃ svālakṣaṇyaṃ hi te // SamUpad_I,18.144 //
svalakṣaṇāvadhir nāśo nāśo 'nāśanivṛttitā /
agor asattvaṃ gotvaṃ te na tu tad goḥ svalakṣaṇam // SamUpad_I,18.145 //
kṣaṇavācyo 'pi yo 'rthaḥ syāt so 'py anyābhāva eva te /
bhedābhāve 'py abhāvasya bhedo nāmabhir iṣyate // SamUpad_I,18.146 //
nāmabhedair anekatvam ekasya syāt kathaṃ tava /
apoho yadi bhinnānāṃ vṛttis tasya kathaṃ gavi // SamUpad_I,18.147 //
nābhāvā bhedakāḥ sarve viśeṣā vā kadācana /
nāmajātyādayo yadvat saṃvidas te 'viśeṣataḥ // SamUpad_I,18.148 //
pratyakṣam anumānaṃ vā vyavahāre yadīcchasi /
kriyākārakabhedais tad abhyupeyaṃ dhruvaṃ bhavet // SamUpad_I,18.149 //
tasmān nīlaṃ tathā pītaṃ ghaṭādir vā viśeṣaṇam /
saṃvidas tad upetyaṃ syād yena cāpy anubhūyate // SamUpad_I,18.150 //
rūpādīnāṃ yathānyaḥ syād grāhyatvād grāhakas tathā /
pratyayasya tathānyaṃ syād vyañjakatvāc ca dīpavat // SamUpad_I,18.151 //
adhyakṣasya dṛśeḥ kīdṛk saṃbandhaḥ saṃbhaviṣyati /
adhyakṣyeṇa tu dṛśyena muktvānyo draṣṭṛdṛśyatām // SamUpad_I,18.152 //
adhyakṣeṇa kṛtā dṛṣṭir dṛśyaṃ vyāpnoty athāpi vā /
nityādhyakṣakṛtaḥ kaścid upakāro bhaved dhiyām // SamUpad_I,18.153 //
sa coktas tannibhatvaṃ prāk saṃvyāptiś ca ghaṭādiṣu /
yathālokādisaṃvyāptir vyañjakatvād dhiyas tathā // SamUpad_I,18.154 //
ālokastho ghaṭo yadvad buddhyārūḍho bhavet tathā /
dhīvyāptiḥ syād ghaṭāroho dhiyo vyāptau kramo bhavet // SamUpad_I,18.155 //
pūrvaṃ syāt pratyayavyāptis tato 'nugraha ātmanaḥ /

kṛtsnādhyakṣasya so 'yuktaḥ kālākāśādivat kramaḥ // SamUpad_I,18.156 //
viṣayagrahaṇaṃ yasya kāraṇāpekṣayā bhavet /
saty eva grāhyaśeṣe ca pariṇāmī sa cittavat // SamUpad_I,18.157 //
adhyakṣo 'ham iti jñānaṃ buddher eva viniścayaḥ /
nādhyakṣasyāviśeṣatvān na tasyāsti paro yataḥ // SamUpad_I,18.158 //
kartrā ced aham ity evam anubhūyeta muktatā /
sukhaduḥkhavinirmoko nāhaṃkartari yujyate // SamUpad_I,18.159 //
dehādāv abhimānottho duḥkhīti pratyayo dhruvam /
kuṇḍalipratyayo yadvat pratyagātmābhimāninā // SamUpad_I,18.160 //
bādhyate pratyayeneha vivekenāvivekavān /
viparyaye 'sadantaṃ syāt pramāṇasyāpramāṇataḥ // SamUpad_I,18.161 //
dāhacchedavināśeṣu duḥkhitvaṃ nānyathātmanaḥ /
naiva hy anyasya dāhādāv anyo duḥkhī bhavet kvacit // SamUpad_I,18.162 //
asparśatvād adehatvān nāhaṃ dāhyo yataḥ sadā /
tasmān mithyābhimānotthaṃ mṛte putre mṛtir yathā // SamUpad_I,18.163 //
kuṇḍaly aham iti hy etad bādhyetaiva vivekinā /
duḥkhīti pratyayas tadvat kevalāhaṃdhiyā sadā // SamUpad_I,18.164 //
siddhe suḥkhitva iṣṭaṃ syāt taccaktitvaṃ sadātmanaḥ /
mithyābhimānato duḥkhī tenārthāpādanakṣayaḥ // SamUpad_I,18.165 //
asparśo 'pi yathā sparśam acalaś calanādi ca /
avivekāt tathā duḥkhaṃ mānasaṃ cātmanīkṣate // SamUpad_I,18.166 //
vivekātmadhiyā duḥkhaṃ nudyate calanādivat /
avivekasvabhāvena mano gacchaty anicchataḥ // SamUpad_I,18.167 //
tadānudṛśyate duḥkhaṃ naiścalye naiva tasya tat /
pratyagātmani tasmāt tad duḥkhaṃ naivopapadyate // SamUpad_I,18.168 //
tvaṃsatos tulyanīḍatvān nīlāśvavad idaṃ bhavet /
nirduḥkhavācinā yogāt tvaṃśabdasya tadarthatā // SamUpad_I,18.169 //
pratyagātmābhidhānena tacchabdasya yutes tathā /
daśamas tvam asīty evaṃ vākyaṃ syāt pratyagātmani // SamUpad_I,18.170 //
svārthasya hy aprahāṇena viśiṣṭārthasamarpakau /
pratyagātmāvagatyantau nānyo 'rtho 'rthād virodhy ataḥ // SamUpad_I,18.171 //
navabuddhyapahārād dhi svātmānaṃ daśapūraṇam /
apaśyañ jñātum evecchet svam ātmānaṃ janas tathā // SamUpad_I,18.172 //
avidyābaddhacakṣuṣṭvāt kāmāpahṛtadhīḥ sadā /
viviktaṃ dṛśim ātmānaṃ nekṣate daśamaṃ yathā // SamUpad_I,18.173 //
daśamas tvam asīty evaṃ tattvamasyādivākyataḥ /
svam ātmānaṃ vijānāti kṛtsnāntaḥkaraṇekṣaṇam // SamUpad_I,18.174 //
idaṃ pūrvam idaṃ paścāt padaṃ vākye bhaved iti /
niyamo naiva vede 'sti padasāṃgatyam arthataḥ // SamUpad_I,18.175 //
vākye hi śrūyamāṇānāṃ padānām arthasaṃsmṛtiḥ /

anvayavyatirekābhyāṃ tato vākyārthabodhanam // SamUpad_I,18.176 //
yadā nityeṣu vākyeṣu padārthas tu vivicyate /
vākyārthajñānasaṃkrāntyai tadā praśno na yujyate // SamUpad_I,18.177 //
anvayavyatirekoktiḥ padārthasmaraṇāya tu /
smṛtyabhāve na vākyārtho jñātuṃ śakyo bi kenacit // SamUpad_I,18.178 //
tattvamasyādivākyeṣu tvaṃpadārthāvivekataḥ /
vyajyate naiva vākyārtho nityamukto 'ham ity ataḥ // SamUpad_I,18.179 //
anvayavyatirekoktis tadvivekāya nānyathā /
tvaṃpadārthaviveke hi pāṇāv arpitavilvavat // SamUpad_I,18.180 //
vākyārtho vyajyate caivaṃ kevalo 'haṃpadārthataḥ /
duḥkhīty etadapohena pratyagātmaviniścayāt // SamUpad_I,18.181 //
tatraivaṃ saṃbhavaty arthe śrutahānāśrutārthadhīḥ /
naivaṃ kalpayituṃ yuktā padavākyārthakovidaiḥ // SamUpad_I,18.182 //
pratyakṣādīni bādheran kṛṣṇalādiṣu pākavat /
akṣajādinibhair etaiḥ kathaṃ syād vākyabādhanam // SamUpad_I,18.183 //
duḥkhy asmīti sati jñāne nirduḥkhīti na jāyate /
pratyakṣādinibhatve 'pi vākyān na vyabhicārataḥ // SamUpad_I,18.184 //
svapne duḥkhy aham adyāsaṃ dāhacchedādihetutaḥ /
tatkālabhāvibhir vākyair na bādhaḥ kriyate yadi // SamUpad_I,18.185 //
samāptes tarhi duḥkhasya prāk ca tadbādha iṣyatām /
na hi duḥkhasya saṃtāno bhrānter vā dṛśyate kvacit // SamUpad_I,18.186 //
pratyagātmana ātmatvaṃ duḥkhy asmīty asya bādhayā /
daśamaṃ navam asyeva veda ced aviruddhatā // SamUpad_I,18.187 //
nityamuktatvavijñānaṃ vākyād bhavati nānyataḥ /
vākyārthasyāpi vijñānaṃ padārthasmṛtipūrvakam // SamUpad_I,18.188 //
anvayavyatirekābhyāṃ padārthaḥ smaryate dhruvam /
evaṃ nirduḥkham ātmānam akriyaṃ pratipadyate // SamUpad_I,18.189 //
sad evetyādivākyebhyaḥ pramā sphuṭatarā bhavet /
daśamas tvam asīty asmād yathaivaṃ pratyagātmani // SamUpad_I,18.190 //
prabodhena yathā svāpnaṃ sarvaṃ duḥkhaṃ nivartate /
pratyagātmadhiyā tadvad duḥkhitvaṃ sarvadātmanaḥ // SamUpad_I,18.191 //
kṛṣṇalādau pramājanma tadanyārthāmṛdutvataḥ /
tattvamasyādivākyeṣu na tv evam avirodhataḥ // SamUpad_I,18.192 //
vākye tat tvam asīty asmiñ jñātārthaṃ tadasidvayam /
tvamarthasmṛtyasāhāyyād vākyaṃ notpādayet pramām // SamUpad_I,18.193 //
tattvamos tulyanīḍārtham asīty etat padaṃ bhavet /
tacchabdaḥ pratyagātmārthas tacchabdārthas tvamas tathā // SamUpad_I,18.194 //
duḥkhitvāpratyagātmatvaṃ vārayetām ubhāv api /
evaṃ ca netinetyarthaṃ gamayetāṃ parasparam // SamUpad_I,18.195 //
evaṃ tat tvam asīty asya gamyamāne phale katham /

apramāṇatvam asyoktvā kriyāpekṣatvam ucyate // SamUpad_I,18.196 //
tasmād ādyantamadhyeṣu kurv ity etad virodhy ataḥ /
na kalpyam aśrutatvāc ca śrutatyāgo 'py anarthakaḥ // SamUpad_I,18.197 //
yathānubhūyate tṛptir bhujer vākyān na gamyate /
vākyasya vidhṛtis tadvad gośakṛtpāyasīkriyā // SamUpad_I,18.198 //
satyam evam anātmārthe vākyāt pārokṣyabodhanam /
pratyagātmani na tv evaṃ saṃkhyāprāptivad adhruvam // SamUpad_I,18.199 //
svasaṃvedyatvaparyāyaḥ /
svapramāṇaka iṣyatām /
nivṛttāv ahamaḥ siddhaḥ svātmano 'nubhavaś ca naḥ // SamUpad_I,18.200 //
buddhīnāṃ viṣayo duḥkhaṃ tā yasya viṣayā matāḥ /
kuto 'sya duḥkhasaṃbandho dṛśeḥ syāt pratyagātmanaḥ // SamUpad_I,18.201 //
dṛśir evānubhūyeta svenaivānubhavātmanā /
tadābhāsatayā janma dhiyo 'syānubhavaḥ smṛtaḥ // SamUpad_I,18.202 //
aśanāyādinirmuktaḥ siddho mokṣas tvam eva saḥ /
śrotavyādi tavety etad viruddhaṃ katham ucyate // SamUpad_I,18.203 //
setsyatīty eva cet tat syāc chravaṇādi tadā bhavet /
mokṣasyānityataivaṃ syād virodhy evānyathā vacaḥ // SamUpad_I,18.204 //
śrotṛśrotavyayor bhedo yadīṣṭaḥ syād bhaved idam /
iṣṭārthakopa evaṃ syān na yuktaṃ sarvathā vacaḥ // SamUpad_I,18.205 //
siddho mokṣo 'ham ity evaṃ jñātvātmānaṃ bhaved yadi /
cikīrṣur yaḥ sa mūḍhātmā śāstraṃ codghāṭayaty api // SamUpad_I,18.206 //
na hi siddhasya kartavyaṃ sakāryasya na siddhatā /
ubhayālambanaṃ kurvann ātmānaṃ vañcayaty asau // SamUpad_I,18.207 //
siddho mokṣas tvam ity etad vastumātraṃ pradarśyate /
śrotus tathātvavijñāne pravṛttiḥ syāt kathaṃ tv iti // SamUpad_I,18.208 //
kartā duḥkhy aham asmīti pratyakṣeṇānubhūyate /
kartā duḥkhī ca mā bhūvam iti yatno bhavet tataḥ // SamUpad_I,18.209 //
tadvijñānāya yuktyādi kartavyaṃ śrutir abravīt /
kartṛtvādyanuvādena siddhatvānubhavāya tu // SamUpad_I,18.210 //
nirduḥkho niṣkriyo 'kāmaḥ siddho mokṣo 'ham ity api /
gṛhītvaiva viruddhārtham ādadhyāt katham eva saḥ // SamUpad_I,18.211 //
sakāmaḥ sakriyo 'siddha iti me 'nubhavaḥ katham /
ato me viparītasya tad bhavān vaktum arhati // SamUpad_I,18.212 //
ihaiva ghaṭate praśno na muktatvānubhūtaye /
pramāṇena virodhī yaḥ so 'trārthaḥ praśnam arhati // SamUpad_I,18.213 //
ahaṃ nirmukta ity eṣa sad asīty anyamānajaḥ /
pratyakṣābhāsajanyatvād duḥkhitvaṃ praśnam arhati // SamUpad_I,18.214 //
pṛṣṭam ākāṅkṣitaṃ vācyaṃ duḥkhābhāvam abhīpsitam /
kathaṃ hīdaṃ nivarteta duḥkhaṃ sarvātmanā mama // SamUpad_I,18.215 //

iti praśnānurūpaṃ yad vācyaṃ duḥkhanivartakam /
śruteḥ svātmani nāśaṅkā prāmāṇye sati vidyate // SamUpad_I,18.216 //
tasmād ātmavimuktatvaṃ pratyāyayati tadvacaḥ /
vaktavyaṃ tu tathārthaṃ syād virodhe 'sati kenacit // SamUpad_I,18.217 //
ito 'nyo 'nubhavaḥ kaścid ātmano nopapadyate /
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātāram iti śruteḥ // SamUpad_I,18.218 //
tvaṃpadārthavivekāya saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇām /
sādhanatvaṃ vrajaty eva śānto dāntādiśāsanāt // SamUpad_I,18.219 //
tvamarthaṃ pratyagātmānaṃ paśyed ātmānam ātmani /
vākyārthaṃ tata ātmānaṃ sarvaṃ paśyati kevalam // SamUpad_I,18.220 //
sarvam ātmeti vākyārthe vijñāte 'sya pramāṇataḥ /
asattve hy anyamānasya vidhis taṃ yojayet katham // SamUpad_I,18.221 //
tasmād vākyārthavijñānān nordhvaṃ karmavidhir bhavet /
na hi brahmāsmi karteti viruddhe bhavato dhiyau // SamUpad_I,18.222 //
brahmāsmīti hi vidyeyaṃ naiva karteti bādhyate /
sakāmo baddha ity evaṃ pramāṇābhāsajātayā // SamUpad_I,18.223 //
śāstrād brahmāsmi nānyo 'ham iti buddhir bhaved dṛḍhā /
yadāyuktā tadaivaṃ dhīr yathā dehātmadhīr iti // SamUpad_I,18.224 //
sabhayād abhayaṃ prāptas tadarthaṃ yatate ca yaḥ /
sa punaḥ sabhayaṃ gantuṃ svatantraś cen na hīcchati // SamUpad_I,18.225 //
yatheṣṭācaraṇaprāptiḥ saṃnyāsādividhau kutaḥ /
padārthājñānabuddhasya vākyārthānubhavārthinaḥ // SamUpad_I,18.226 //
ataḥ sarvam idaṃ siddhaṃ yat prāg asmābhir īritam // SamUpad_I,18.227 //
yo hi yasmād viraktaḥ syān nāsau tasmai pravartate /
lokatrayād viraktatvān mumukṣuḥ kim itīhate // SamUpad_I,18.228 //
kṣudhayā pīḍyamāno 'pi na viṣaṃ hy attum icchati /
miṣṭānnadhvastatṛḍ jānan nāmūḍhas taj jighatsati // SamUpad_I,18.229 //
vedāntavākyapuṣpebhyo jñānāmṛtamadhūttamam /
ujjahārālivad yo nas tasmai sadgurave namaḥ // SamUpad_I,18.230 //
iti tattvamasiprakaraṇam // SamUpad_I,18 //
prayujya tṛṣṇājvaranāśakāraṇaṃ cikitsitaṃ jñānavirāgabheṣajam /
na yāti kāmajvarasannipātajāṃ śarīramālāśatayogaduḥkhitām // SamUpad_I,19.1 //
ahaṃ mameti tvam anartham īhase parārtham icchanti tavānya īhitam /
na te 'rthabodho na hi me 'sti cārthitā tataś ca yuktaḥ śama eva te manaḥ // SamUpad_I,19.2 //
yato na cānyaḥ paramāt sanātanāt sadaiva tṛpto 'ham ato na me 'rthitā /
sadaiva muktaś ca na kāmaye hitaṃ yatasva cetaḥ praśamāya te 'dhikam // SamUpad_I,19.3 //
ṣaḍūrmimālābhyativṛtta eva yaḥ sa eva cātmā jagataś ca naḥ śruteḥ /
pramāṇataś cāpi mayā pravedyate mudhaiva tasmāc ca manas tavehitam // SamUpad_I,19.4 //
tvayi praśānte na hi sāsti bhedadhīr yato jagan moham upaiti māyayā /
graho hi māyāprabhavasya kāraṇaṃ grahād vimoke na hi sāsti kasyacit // SamUpad_I,19.5 //

na me 'sti mohas tava ceṣṭitena hi prabuddhatattvas tv asito hy avikriyaḥ /
na pūrvatattvottarabhedatā hi no vṛthaiva tasmāc ca manas tavehitam // SamUpad_I,19.6 //
yataś ca nityo 'ham ato na cānyathā vikārayoge hi bhaved anityatā /
sadā prabhāto 'ham ato hi cādvayo vikalpitaṃ cāpy asad ity avasthitam // SamUpad_I,19.7 //
abhāvarūpaṃ tvam asīha he mano nirīkṣyamāṇe na hi yuktito 'stitā /
sato hy anāśād asato 'py ajanmato dvayaṃ ca te 'tas tava nāstiteṣyate // SamUpad_I,19.8 //
draṣṭā ca dṛśyaṃ ca tathā ca darśanaṃ bhramaḥ sa sarvas tava kalpito hi saḥ /
dṛśeś ca bhinnaṃ na hi dṛśyam īkṣyate svapan vibodhe ca tathā na bhidyate // SamUpad_I,19.9 //
vikalpanā cāpi tathādvayā bhaved avastuyogāt tad alātacakravat /
na śaktibhedo 'sti yato na cātmanāṃ tato 'dvayatvaṃ śrutito 'vasīyate // SamUpad_I,19.10 //
mithaś ca bhinnā yadi te hi cetanāḥ kṣayas tu teṣāṃ parimāṇayogataḥ /
dhruvo bhaved bhedavatāṃ hi dṛṣṭato jagatkṣayaś cāpi samastamokṣataḥ // SamUpad_I,19.11 //
na me 'sti kaścin na ca so 'smi kasyacid yato 'dvayo 'haṃ na hi cāsti kalpitam /
akalpitaś cāsmi purā prasiddhito vikalpanāyā dvayam eva kalpitam // SamUpad_I,19.12 //
vikalpanā cāpy abhave na vidyate sad anyad ity evam ato na nāstitā /
yataḥ pravṛttā tava cāpi kalpanā purā prasiddher na ca tad vikalpitam // SamUpad_I,19.13 //
asad dvayaṃ te 'pi hi yad yad īkṣyate na dṛṣṭam ity eva na caiva nāstitā /
yataḥ pravṛttā sadasadvikalpanā vicāravac cāpi tathādvayaṃ ca sat // SamUpad_I,19.14 //
sad abhyupetaṃ bhavatopakalpitaṃ vicārahetor yadi tasya nāstitā /
vicārahānāc ca tathaiva saṃsthitaṃ na cet tad iṣṭaṃ nitarāṃ sad iṣyate // SamUpad_I,19.15 //
asatsamaṃ caiva sad ity apīti ced anarthavattvāt kharaśṛṅgatulyataḥ /
anarthavattvaṃ tv asati hy akāraṇaṃ na caiva tasmān na viparyaye 'nyathā // SamUpad_I,19.16 //
asiddhataś cāpi vicārakāraṇād dvayaṃ ca tasmāt prasṛtaṃ hi māyayā /
śruteḥ smṛteś cāpi tathā hi yuktitaḥ prasiddhyatītthaṃ na tu yujyate 'nyathā // SamUpad_I,19.17 //
vikalpanāc cāpi vidharmakaṃ śruteḥ purā prasiddheś ca vikalpato 'dvayam /
na ceti netīti tathā vikalpitaṃ niṣidhyate 'trāpy avaśeṣasiddhaye // SamUpad_I,19.18 //
akalpite 'py evam ajādvayākṣare vikalpayantaḥ sad asac ca janmabhiḥ /
svacittamāyāprabhavaṃ ca te bhavaṃ jarāṃ ca mṛtyuṃ ca niyānti saṃtatam // SamUpad_I,19.19 //
bhavābhavatvaṃ tu na ced avasthitir na tasya cānyas tv iti janma nānyathā /
sato hy asattvād asataś ca sattvato na ca kriyā kārakam ity ato 'py ajam // SamUpad_I,19.20 //
akurvad iṣṭaṃ yadi vāsya kārakaṃ na kiṃcid anyan nanu nāsty akārakam /
sato 'viśeṣād asataś ca saccyutau tulāntayor yadvad aniścayān na hi // SamUpad_I,19.21 //
na cet sa iṣṭaḥ sadasadviparyayaḥ kathaṃ bhavaḥ syāt sadasadvyavasthitau /
vibhaktam etad dvayam apy avasthitaṃ na janma tasmāc ca mano hi kasyacit // SamUpad_I,19.22 //
athābhyupetyāpi bhavaṃ tavecchato bravīmi nārthas tava ceṣṭitena me /
na hānavṛddhī na yataḥ svato 'sato bhavo 'nyato vā yadi vāstitā tayoḥ // SamUpad_I,19.23 //
dhruvā hy anityāś ca na cānyayogino mithaś ca kāryaṃ na ca teṣu yujyate /
ato na kasyāpi hi kiṃcid iṣyate svayaṃ hi tattvaṃ na niruktigocaram // SamUpad_I,19.24 //
samaṃ tu tasmāt satataṃ vibhātavad dvayād vimuktaṃ sadasadvikalpitāt /
nirīkṣya yuktyā śrutitaś ca buddhimān aśeṣanirvāṇam upaiti dīpavat // SamUpad_I,19.25 //

avedyam ekaṃ yad ananyavedināṃ kutārkikāṇāṃ ca suvedyam anyathā /
nirīkṣya cetthaṃ tv aguṇagraho 'guṇaṃ na yāti mohaṃ grahadoṣamuktitaḥ // SamUpad_I,19.26 //
ato 'nyathā na grahanāśa iṣyate vimohabuddher graha eva kāraṇam /
graho 'py ahetur hy analas tv anindhano yathā praśāntiṃ paramāṃ tathā vrajet // SamUpad_I,19.27 //
vimathya vedodadhitaḥ samuddhṛtaṃ surair mahābdhes tu yathā mahātmabhiḥ /
tathāmṛtaṃ jñānam idaṃ hi yaiḥ purā namo gurubhyaḥ param īkṣitaṃ ca yaiḥ // SamUpad_I,19.28 //
iti jvaranāśaprakaraṇam // SamUpad_I,19 //
II. GADYABANDHA
atha mokṣasādhanopadeśavidhiṃ vyākhyāsyāmo mumukṣūṇāṃ śraddadhānānām arthinām arthāya // SamUpad_II,1.1 //
tad idaṃ mokṣasādhanaṃ jñānaṃ sādhanasādhyād anityāt sarvasmād viraktāya tyaktaputravittalokaiṣaṇāya pratipannaparamahaṃsapārivrājyāya śamadamadayādiyuktāya śāstraprasiddhaśiṣyaguṇasampannāya śucaye brāhmaṇāya vidhivad upasannāya śiṣyāya jātikarmavṛttavidyābhijanaiḥ parīkṣitāya brūyat punaḥ punar yāvad grahaṇaṃ dṛḍhībhavati // SamUpad_II,1.2 //
śrutiś ca -- "parīkṣya ... tattvato brahmavidyām" iti / dṛḍhagṛhītā hi vidyātmanaḥ śreyase santatyai ca bhavati / vidyāsantatiś ca prāṇyanugrahāya bhavati naur iva nadīṃ titīrṣoḥ / śāstraṃ ca -- "yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūyaḥ" iti / anyathā ca jñānaprāptyabhāvāt -- "ācāryavān puruṣo veda", "ācāryād dhaiva vidyā viditā [sādhiṣṭhaṃ prāpat]", "ācāryaḥ plāvayitā tasya [samyag]jñānaṃ plava ihocyate" ityādiśrutibhyaḥ smṛtibhyaś ca // SamUpad_II,1.3 //
śiṣyasya jñānāgrahaṇaṃ ca liṅgair buddhvā tadagrahaṇahetūn adharmalaukikapramādanityānitya[vastu]vivekaviṣayāsaṃjātadṛḍhapūrvaśrutatvalokacintāvekṣaṇajātyādyabhimānādīṃs tatpratipakṣaiḥ śrutismṛtivihitair apanayed akrodhādibhir ahiṃsādibhiś ca yamair jñānāviruddhaiś ca niyamaiḥ // SamUpad_II,1.4 //
amānitvādiguṇaṃ ca jñānopāyaṃ samyag grāhayet // SamUpad_II,1.5 //
ācāryaś cohāpohagrahaṇadhāraṇaśamadamadayānugrahādisampanno labdhāgamo dṛṣṭādṛṣṭabhogeṣv anāsaktas tyaktasarvakarmasādhano brahmavid brahmaṇi sthito 'bhinnavṛtto dambhadarpakuhakaśāṭhyamāyāmātsaryānṛtāhaṃkāramamatvādidoṣavarjitaḥ kevalaparānugrahaprayojano vidyopayogārthī pūrvam upadiśet -- "sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam", "yatra nānyat paśyati", "ātmaivedaṃ sarvam", brahmaivedaṃ sarvam", "ātmā vā idam eka evāgra āsīt", "sarvaṃ khalv idaṃ brahma" ity[ādyāḥ] ātmaikatvapratipādanaparāḥ śrutiḥ // SamUpad_II,1.6 //
upadiśya ca grāhayed brahmaṇo lakṣaṇam -- "ya ātmāpahatapāpmā", "yat sākṣād aparokṣād brahma", "yo 'śanāyāpipāse", "neti neti", "asthūlam anaṇu", "sa eṣa neti neti", "adṛṣṭaṃ draṣṭṛ", "vijñānam ānandam", "satyaṃ jñānam anantam", "adṛśye 'nātmye", "sa vā eṣaḥ", "aprāṇo hy amanāḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "vijñānaghana eva", "anantaram abāhyam", "anyad eva tad viditād atho aviditāt", "ākāśo vai nāma" ityādiśrutibhiḥ // SamUpad_II,1.7 //
smṛtibhiś ca -- "na jāyate mriyate vā", "nādatte kasyacit pāpam", "yathākāśasthito nityam", "kṣetrajñāṃ cāpi māṃ viddhi", "na sat tan nāsad ucyate", "anāditvān nirguṇatvat", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "uttamaḥ puruṣaḥ" ityādibhiḥ śrutyuktalakṣaṇāviruddhābhiḥ paramātmāsaṃsāritvapratipādanaparābhis tasya sarveṇānanyatvapratipādanaparābhiś ca // SamUpad_II,1.8 //
evaṃ śrutismṛtibhir gṛhītaparamātmalakṣaṇaṃ śiṣyaṃ saṃsārasāgarād uttitīrṣuṃ pṛcchet -- kas tvam asi somyeti // SamUpad_II,1.9 //
sa yadi brūyāt -- brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsaṃ gṛhastho vedānīm asmi paramahaṃsaparivrāṭ saṃsārasāgarāj janmamṛtyumahāgrāhād uttitīrṣur iti // SamUpad_II,1.10 //
ācāryo brūyad -- ihaiva te somya mṛtasya śarīraṃ vayobhir adyate mṛdbhāvaṃ vāpadyate, tatra kathaṃ saṃsārasāgarād uttartum icchasīti / nahi nadyā avare kūle bhasmībhūto nadyāḥ pāraṃ tariṣyasīti // SamUpad_II,1.11 //
sa yadi brūyāt -- anyo 'haṃ śarīrāt / śarīraṃ tu jāyate mriyate, vayobhir adyate mṛdbhāvam āpadyate, śastrāgnyādibhiś ca vināśyate, vyādhyādibhiś ca yujyate / tasminn ahaṃ svakṛtadharmādharmavaśāt pakṣī nīḍam iva praviṣṭaḥ punaḥ punaḥ śarīravināśe dharmādharmavaśāc charīrāntaraṃ yāsyāmi, pūrvanīḍavināśe pakṣīva nīḍāntaram / evam evāham anādau saṃsāre devatiryaṅmanuṣyanirayasthāneṣu svakarmavaśād upāttam upāttaṃ śarīraṃ tyajan, navaṃ navaṃ cānyad upādadāno, janmamaraṇaprabandhacakre ghaṭīyantravat svakarmaṇā bhrāmyamāṇaḥ krameṇedaṃ śarīram āsādya saṃsāracakrabhramaṇād asmān nirviṇṇo bhagavantam upasanno 'smi saṃsāracakrabhramaṇapraśamāyeti / tasmān nitya evāhaṃ śarīrād anyaḥ / śarīrāṇy āgacchanty apagacchanti ca vāsāṃṣīva puruṣasyeti // SamUpad_II,1.12 //
ācāryo brūyat -- sādhv avādiḥ samyak paśyasi / kathaṃ mṛṣāvādīr brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsam, gṛhastho vā, idānīm asmi paramahaṃsaparivrāḍ iti // SamUpad_II,1.13 //
sa yadi brūyāt -- bhagavan, katham ahaṃ mṛṣāvādiṣam iti // SamUpad_II,1.14 //
taṃ prati brūyād ācāryaḥ -- yatas tvaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīraṃ jātyanvayasaṃskāravarjitasyātmanaḥ pratyajñāsīr brāhmaṇaputro 'donvaya ityādinā vākyeneti // SamUpad_II,1.15 //
sa yadi pṛcchet -- kathaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram, kathaṃ vāhaṃ jātyanvayasaṃskāravarjita iti // SamUpad_II,1.16 //
ācāryo brūyat -- śṛṇu somya yathedaṃ śarīraṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ tvaṃ ca jātyanvayasaṃskāravarjita ity uktvā taṃ smārayet -- smartum arhasi somya, paramātmānaṃ sarvātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ śrāvito 'si "sad eva somyedam" ityādi[bhiḥ] śrutibhiḥ smṛtibhiś ca / lakṣaṇaṃ ca tasya śrutibhiḥ smṛtibhiś ca // SamUpad_II,1.17 //

labdhaparamātmalakṣaṇasmṛtaye brūyāt -- yo 'sāv ākāśanāmā nāmarūpābhyām arthāntarabhūto 'śarīro 'sthūlādilakṣaṇo 'pahatapāpmatvādilakṣaṇaś ca sarvaiḥ saṃsāradharmair anāgandhitaḥ "yat sākṣād aparokṣād brahma ... eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ", "adṛṣṭo draṣṭā, aśrutaḥ śrotā, amato mantā, avijñāto vijñāta" nityavijñānasvarūpo 'nantaro 'bāhyaḥ, "vijñānaghana eva", paripūrṇa ākāśavat, anantaśaktiḥ, ātmā sarvasya, aśanāyādivarjitaḥ, āvirbhāvatirobhāvavarjitaś ca svātmavilakṣaṇayor nāmarūpayor jagadbījabhūtayoḥ svātmasthayoḥ tattvānyatvābhyām anirvacanīyayoḥ svasaṃvedyayoḥ sadbhāvamātreṇācintyaśaktitvād vyākartāvyākṛtayoḥ // SamUpad_II,1.18 //
te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe tasmād etasmād ātmana ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte / tac cākāśakhyaṃ bhūtam anena prakāreṇa paramātmanaḥ sambhūtaṃ prasannāt salilān malam iva phenam / na salilaṃ na ca salilād atyantabhinnaṃ phenam / salilavyatirekeṇādarśanāt / salilaṃ tu svaccham anyat phenān malarūpāt / evaṃ paramātmā nāmarūpābhyām anyaḥ phenasthānīyābhyāṃ śuddhaḥ prasannas tadvilakṣaṇaḥ / te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe phenasthānīye ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte // SamUpad_II,1.19 //
tato 'pi sthūlabhāvam āpadyamāne nāmarūpe vyākriyamāṇe vāyubhāvam āpadyete, tato 'py agnibhāvam, agner abhāvam, tataḥ pṛthvībhāvam ity evaṃkrameṇa pūrvapūrvo[ttaro]ttarānupraveśena pañcamahābhūtāni pṛthivyantāny utpannāni / tataḥ pañcamahābhūtaguṇaviśiṣṭā pṛth[i]vī / pṛth[i]vyāś ca pañcātmakyo vrīhiyavādyā oṣadhayo jāyante / tābhyo bhakṣitābhyo lohitaṃ śukraṃ ca strīpuṃsaśarīrasaṃbandhi jāyate / tad ubhayam ṛtukāle 'vidyāprayuktakāmakhajanirmathanodbhūtaṃ mantrasaṃskṛtaṃ garbhāśaye niṣicyate / tat svayonirasānupraveśena vivardhamānaṃ garbhībhūtaṃ daśame navame vā māsi sañjāyate // SamUpad_II,1.20 //
taj jātaṃ labdhanāmākṛtikaṃ jātakarmādibhir mantrasaṃskṛtaṃ punar upanayanasaṃskārayogena brahmacārisaṃjñaṃ bhavati / tad eva śarīraṃ patnīsaṃyogasaṃskārayogena gṛhasthasaṃjñaṃ bhavati / tad eva vanasthasaṃskāreṇa tāpasasaṃjñaṃ bhavati / tad eva kriyāvinivṛttinimittasaṃskāreṇa parivrāṭsaṃjñaṃ bhavati / ity evaṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram // SamUpad_II,1.21 //
manaś cendriyāṇi ca nāmarūpātmakāny eva "annamayaṃ hi somya manaḥ" ityādiśrutibhyaḥ // SamUpad_II,1.22 //
kathaṃ cāhaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāravarjita ity etac chṛṇu / yo 'sau nāmarūpayor vyākartā nāmarūpadharmavilakṣaṇaḥ sa eva nāmarūpe vyākurvan sṛṣṭvedaṃ śarīraṃ svayaṃ saṃskāradharmavarjito nāmarūpa iha praviṣṭo 'nyair adṛṣṭaḥ svayaṃ paśyaṃs tathāśrutaḥ śṛṇvann amato manvāno 'vijñāto vijānan -- "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yad āste" iti / asminn arthe śrutayaḥ sahasraśaḥ "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviṣat". "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sa eṣa iha praviṣṭaḥ", "eṣa ta ātmā", "sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata", "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā", "seyaṃ devataikṣata hantāham imās tisro devatāḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu" ityādyāḥ // SamUpad_II,1.23 //
smṛtayo 'pi "ātmaiva devatāḥ sarvāḥ", "navadvāre pure dehī", "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "upadraṣṭānumantā ca", "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ" ityādyāḥ / tasmāj jātyanvayasaṃskāravarjitas tvam iti siddham // SamUpad_II,1.24 //
sa yadi brūyāt -- anya evāham ajñaḥ sukhī duḥkhī baddhaḥ saṃsārī, anyo 'sau madvilakṣaṇo 'saṃsārī devaḥ, tam ahaṃ balyupahāranamaskārādibhir varṇāśramakarmabhiś cārādhya saṃsārasāgarād uttitīrṣur asmi, katham ahaṃ sa eveti // SamUpad_II,1.25 //
ācāryo brūyat -- naivaṃ somya pratipattum arhasi, pratiṣiddhatvād bhedapratipatteḥ / kathaṃ pratiṣiddhā bhedapratipattir ity ata āha -- "anyo 'sāv anyo 'ham asmīti na sa veda", "brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano brahma veda", mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati" ityevamādyāḥ // SamUpad_II,1.26 //
etā eva śrutayo bhedapratipatteḥ saṃsāragamanaṃ darśayanti // SamUpad_II,1.27 //
abhedapratipatteś ca mokṣaṃ darśayanti sahasraśaḥ -- "sa ātmā tat tvam asi" iti paramātmabhāvaṃ vidhāya "ācāryavān puruṣo veda" ity uktvā "tasya tāvad eva ciram" iti mokṣaṃ darśayanty abhedavijñānād eva satyasandhasyātaskarasyeva dāhādyabhāvadṛṣṭāntena saṃsārābhāvaṃ darśayanti, bhedadarśanād asatyābhisandhasya saṃsāragamanaṃ darśayanti taskarasyeva dāhādidṛṣṭāntena // SamUpad_II,1.28 //
"ta iha vyāghro vā" ityādinā cābhedadarśanāt "[sa] sarvāḍ bhavati" ity uktvā tadviparītena bhedadarśanena saṃsāragamanaṃ darśayanti -- "atha ye 'nyathāto vidur anyarājānas te kṣayyalokā bhavanti" iti pratiśākham / tasmān mṛṣaivāvādīḥ -- brāhmaṇaputro 'donvayaḥ saṃsārī paramātmavilakṣaṇa iti // SamUpad_II,1.29 //
tasmāt pratiṣiddhatvād bhedadarśanasya, bhedaviṣayatvāc ca karmopādānasya, karmasādhanatvāc ca yajñopavītādeḥ karmasādhanopādānasya paramātmābhedapratipattyā pratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ / karmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramātmābhedapratipattiviruddhatvāt / saṃsāriṇo hi karmāṇi vidhīyante tatsādhanāni ca yajñopavītādīni, na paramātmano 'bhedadarśinaḥ / bhedadarśanamātreṇa ca tato 'nyatvam // SamUpad_II,1.30 //
yadi ca karmāṇi kartavyāni na nivartayiṣitāni karmasādhanāsambandhinaḥ karmanimittajātyāśramādyasambandhinaś ca paramātmana ātmanaivābhedapratipattiṃ nāvakṣyat "sa ātmā tat tvam asi" ityevamādibhir niścitarūpair vākyaiḥ, bhedapratipattinindāṃ ca nābhyadhāsyat "eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya", "ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena", "atra steno 'stenaḥ" ityādinā // SamUpad_II,1.31 //
karmāsambandharūpatvaṃ karmanimittavarṇādyasambandharūpatāṃ [ca] nābhyadhāsyat, karmāṇi [ca] karmasādhanāni [ca] yajñopavītādīni yady aparitityājayiṣitāni / tasmāt sasādhanaṃ karma parityaktavyaṃ mumukṣuṇā paramātmābhedadarśanavirodhāt / ātmā ca para eveti pratipattavyo yathāśrutyuktalakṣaṇaḥ // SamUpad_II,1.32 //

sa yadi brūyāt -- bhagavan, dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanā, aśanāyādinimittaṃ ca pratyakṣaṃ duḥkhaṃ mama / paraś cātmā "apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ" sarvasaṃsāradharmavivarjitaḥ śrūyate sarvaśrutiṣu smṛtiṣu ca / kathaṃ tadvilakṣaṇo 'nekasaṃsāradharmasaṃyuktaḥ paramātmānam ātmatvena māṃ ca saṃsāriṇaṃ paramātmatvenāgnim iva śītatvena pratipadyeyam / saṃsārī ca san sarvābhyudayaniḥśreyasasādhane 'dhikṛto 'bhyudayaniḥśreyasasādhanāni karmāṇi tatsādhanāni ca yajñopavītādīni kathaṃ parityajeyam iti // SamUpad_II,1.33 //
taṃ prati brūyāt -- yad avoco dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanopalabhyate mameti tad asat / kasmat / dahyamāne chidyamāna iva vrkṣa upalabdhur upalabhyamāne karmaṇi śarīre dāhacchedavedanāyā upalabhyamānatvād dāhādisamānāśrayaiva vedanā / yatra hi dāhaś chedo vā kriyate tatraiva vyapadiśati dāhādivedanāṃ loko na dāhādyupalabdharīti / katham / kva te vedaneti pṛṣṭaḥ śirasi me vedanorasy udara iti yatra dāhādis tatra vyapadiśati, nopalabdharīti / yady upalabdhari vedanā syād vedanānimittaṃ vā dāhacchedādi, vedanāśrayatvenopadiśed dāhādyāśrayāvat // SamUpad_II,1.34 //
svayaṃ ca nopalabhyeta cakṣurgatarūpavat / tasmād dāhacchedādisamānāśrayatvenopalabhyamānatvād dāhādivat karmabhūtaiva vedanā / bhāvarūpatvāc ca sāśrayā taṇḍulapākavat / vedanāsamānāśraya eva tatsaṃskāraḥ / smṛtisamānakāla evopalabhyamānatvāt / vedanāviṣayas tannimittaviṣayaś ca dveṣo 'pi saṃskārasamānāśraya eva / tathā coktam -- "rūpasaṃskāratulyādhī rāgadveṣau bhayaṃ ca yat / gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho 'bhayaḥ sadā" // SamUpad_II,1.35 //
kimāśrayaḥ punā rūpādisaṃskārādaya iti / ucyate / yatra kāmādāyaḥ / kva punas te kāmādayaḥ / "kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā" ityādiśruter buddhāv eva / tatraiva rūpādisaṃskāradayo 'pi, "kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti hṛdaye" iti śruteḥ / "kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ", "tīrṇo hi ", "asaṅgo hy ayam", "tad vā asyaitad aticchandāḥ" ityādiśrutiśatebhyaḥ, "avikāryo 'yam ucyate", "anāditvān nirguṇatvāt" ityādi -- icchādveṣādi ca kṣetrasyaiva viṣayasya dharmo nātmana iti -- smṛtibhyaś ca karmasthaivāśuddhir nātmasthā iti // SamUpad_II,1.36 //
ato rūpādisaṃskārādyaśuddhisaṃbandhābhāvān na parasmād ātmano vilakṣaṇas tvam iti pratyakṣādivirodhābhāvād yuktaṃ para evātmāham iti pratipattum -- "tad ātmānam evāved [ahaṃ brahmāsmi]", "ekadhaivānudraṣṭavyam", "aham evādhastāt", "ātmaivādhastāt", "sarvam ātmānaṃ paśyet", "yatra tv asya sarvam ātmaiva", "idaṃ sarvaṃ yad ayam ātma", "sa eṣo ['kalaḥ ]", "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "brahmaivedam", "etayā dvārā prāpadyata", "prajñānasya nāmadheyāni", "satyaṃ jñānam anantaṃ brahma", "tasmād vā", "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat", "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu", "na jāyate mriyate", "svapnāntaṃ jāgaritāntam", "sa ma ātmeti vidyāt", "yas tu sarvāṇi bhūtāni", "tad ejati tan naijati", "venas tat paśyan", "tad evāgniḥ", "aham, manur abhavam sūryaś ca" "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sad eva somya", "tat satyaṃ sa ātmā tat tvam asi" ityādiśrutibhyaḥ // SamUpad_II,1.37 //
smṛtibhyaś ca -- "pūḥ prāṇinaḥ ... guhāśayasya", "ātmaiva devatāḥ", "navadvāre pure", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "vidyāvinayasaṃpanne", "avibhaktaṃvibhakteṣu ", "vāsudevaḥ sarvam" ityādibhyaḥ, eka evātmā paraṃ brahma [sarva]saṃsāradharmavinirmuktas tvam iti siddham // SamUpad_II,1.38 //
sa yadi brūyāt -- yadi bhagavan "anantaro 'bāhyaḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "kṛtsnaḥ prajñānaghana eva" saindhavaghanavad ātmā sarvamūrtibhedavarjita ākāśavad ekarasaḥ, kim idaṃ dṛśyate śrūyate vā sadhyaṃ sādhanaṃ [vā] sādhakaś ceti śrutismṛtilokaprasiddhaṃ vādiśatavipratipattiviṣaya iti // SamUpad_II,1.39 //
ācāryo brūyāt -- avidyākṛtam etad yad idaṃ dṛśyate śrūyate vā, paramārthatas tv eka evātmā avidyādrṣṭer anekavad avābhāsate, timiradṛṣṭyānekacandravat / "yatra vānyad iva syāt", "yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati", "mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti", "atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam, ... atha yad alpaṃ tan martyam", iti, "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam", ["anṛtam",] "anyo 'sāv anyo 'ham" iti bhedadarśananindopapatter avidyākṛtaṃ dvaitam "ekam evādvitīyam", "yatra tv asya", "ko mohaḥ kaḥ śokaḥ" ityādyekatvavidhiśrutibhyaś ceti // SamUpad_II,1.40 //
yady evaṃ bhagavan, kimarthaṃ śrutyā sādhyasādhanādibheda ucyate utpattiḥ pralayaś ceti // SamUpad_II,1.41 //
atrocyate -- avidyāvata upāttaśarīrādibhedasyeṣṭāniṣṭayoginam ātmānaṃ manyamānasya sādhanair eveṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyavivekam ajānata iṣṭaprāptiṃ cāniṣṭaparihāraṃ cecchataḥ śanais tadviṣayam ajñānaṃ nivartayati śāstraṃ na sādhyasādhanādibhedaṃ vidhatte / aniṣṭarūpaḥ saṃsāro hi sa iti tad bhedadṛṣṭim evāvidyāṃ saṃsāramūlam unmūlayati utpattipralayādyekatvopapattipradarśanena // SamUpad_II,1.42 //
avidyāyām unmūlitāyāṃ śrutismṛtinyāyebhyaḥ "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ" saindhavaghanavat "prajñānaghana eva", ekarasa ātmā ākāśavat paripūrṇa ity atraivaikā prajñā pratiṣṭhitā paramārthadarśino bhavati, na sādhyasādhanotpattipralayādibhedenāśuddhigandho 'py upapadyate // SamUpad_II,1.43 //
tac caitat paramārthadarśanaṃ pratipattum icchatā varṇāśramādyabhimānakṛtapāṅktarūpaputravittalokaiṣaṇādibhyo vyutthānaṃ kartavyam / samyakpratyayavirodhāt tadabhimānasya bhedadarśanapratiṣedhārthopapattiś copapadyate / na hy ekasminn ātmany asaṃsāritvabuddhau śāstranyāyotpāditāyāṃ tadviparītā buddhir bhavati / na hy agnau śītatvabuddhiḥ, śarīre vājarāmaraṇabuddhiḥ / tasmād avidyākāryatvāt sarvakarmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramārthadarśananiṣṭhena tyāgaḥ kartavyaḥ // SamUpad_II,1.44 //
iti śiṣyapratibodhana[vidhi]prakaraṇam // SamUpad_II,1 //

sukham āsīnaṃ brāhmaṇaṃ brahmaniṣṭhaṃ kaścid brahmacārī janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārān nirviṇṇo mumukṣur vidhivad upasannaḥ papraccha -- bhagavan, katham ahaṃ saṃsārān mokṣiṣye / śarīrendriyaviṣayavedanāvān jāgarite duḥkham anubhavāmi tathā svapne 'nubhavāmi punaḥ punaḥ suṣuptipratipattyā viśramya / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vānyasvabhāvasya sato naimittika iti / yadi svabhāvo na me mokṣāśā svabhāvasyāvarjanīyatvāt / atha naimittiko nimittaparihāre syān mokṣopapattiḥ // SamUpad_II,2.45 //
taṃ gurur uvāca -- śṛṇu vatsa, na tavāyaṃ svabhāvaḥ / naimittikaḥ // SamUpad_II,2.46 //
ity uktaḥ śiṣya uvāca -- kiṃ nimittam, kiṃ vā tasya nivartakam, ko vā mama svabhāvaḥ, yasmin nimitte nivartite naimittikābhāvo roganimittanivṛttāv iva rogī svabhāvaṃ pratipadyeyeti // SamUpad_II,2.47 //
gurur uvāca -- avidyā nimittam, vidyā tasyā nivartikā, avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tannimittābhāvān mokṣyase janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārāt, svapnajāgradduḥkhaṃ ca nānubhaviṣyasīti // SamUpad_II,2.48 //
śiṣya uvāca -- kā sāvidyā, kiṃviṣayā vā, vidyā ca kāvidyānivartikā yayā svabhāvaṃ pratipadyeyeti // SamUpad_II,2.49 //
gurur uvāca-- tvaṃ paramātmānaṃ santam asaṃsāriṇaṃ saṃsāry aham asmīti viparītaṃ pratipadyase, akartāraṃ santaṃ karteti, abhoktāraṃ santaṃ bhokteti, vidyamānaṃ cāvidyamānam iti, iyam avidyā // SamUpad_II,2.50 //
śiṣya uvāca -- yady apy ahaṃ vidyamānas tathāpi na paramātmā / kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃsāro mama svabhāvaḥ, pratyakṣādibhiḥ pramāṇair anubhūyamānatvāt / nāvidyānimittaḥ, avidyāyāḥ svātmaviṣayatvānupapatteḥ / avidyā nāmānyasminn anyadharmādhyāropaṇā / yathā prasiddhaṃ rajataṃ prasiddhāyāṃ śuktikāyām, yathā prasiddhaṃ puruṣaṃ sthāṇāv adhyāropayati, prasiddhaṃ vā sthāṇuṃ puruṣe / nāprasiddhaṃ prasiddhe, prasiddhaṃ vāprasiddhe / na cātmany anātmānam adhyāropayati, ātmano 'prasiddhatvāt / tathātmānam anātmani, ātmano 'prasiddhatvād eva // SamUpad_II,2.51 //
taṃ gurur uvāca -- na, vyabhicārāt / na hi vatsa, prasiddhaṃ prasiddha evādhyāropayatīti niyantuṃ śakyam / ātmany adhyāropaṇadarśanāt / gauro 'haṃ kṛṣṇo 'ham iti dehadharmasyāhaṃpratyayaviṣaya ātmany ahaṃpratyayaviṣayasya ca dehe 'yam aham asmīti // SamUpad_II,2.52 //
śiṣya āha -- prasiddha eva tarhy ātmāhaṃpratyayaviṣayatayā dehaś cāyam iti / tatraivaṃ sati prasiddhayor eva dehātmanor itaretarādhyāropaṇā[t] sthāṇupuruṣayoḥ śuktikārajatayor iva / tatra kaṃ viseṣam āśritya bhagavatoktaṃ prasiddhayor itaretarādhyāropaṇeti niyantuṃ na śakyata iti // SamUpad_II,2.53 //
gurur uvāca -- śṛṇu / satyaṃ prasiddhau dehātmānau na tu sthāṇupuruṣāv iva viviktapratyayaviṣayatayā sarvalokaprasiddhau / kathaṃ tarhi / nityam eva nirantarāviviktapratyayaviṣayatayā / na hy ayaṃ deho 'yam ātmeti viviktābhyāṃ pratyayābhyāṃ dehātmānau gṛhṇāti yataḥ kaścit / ata eva hi momuhyate loka ātmānātmaviṣaye, evam ātmā naivam ātmeti / imaṃ viśeṣam āśrityāvocaṃ naivaṃ śakyam iti // SamUpad_II,2.54 //
nanv avidyādhyāropitaṃ [yatra] yat tad asat [tatra] dṛṣṭam, yathā rajataṃ śuktikāyām, sthāṇau puruṣaḥ, rajjvāṃ sarpaḥ, ākāśe talamalinatvam ityādi / tathā dehātmanor api nityam evo nirantarāviviktapratyayatayetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt, tad itaretarayor nityam evāsattvaṃ syāt / yathā śuktikādiṣv avidyādhyāropitānāṃ rajatādīnāṃ nityam evātyantāsattvam, tadviparītānāṃ ca viparīteṣu, tadvad dehātmanor avidyayaivetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt / tatraivaṃ sati dehātmanor asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, vaināśikapakṣatvāt / atha tadviparyayeṇa deha ātmany avidyayādhyāropitaḥ, dehasyātmani sati asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, pratyakṣādivirodhāt / tasmād dehātmānau nāvidyayetaretarasminn adhyāropitau / kathaṃ tarhi / vaṃśastambhavan nityasaṃyuktau // SamUpad_II,2.55 //
na / anityatvaparārthatvaprasaṅgāt / saṃhatatvāt [parārthatvam anityatvaṃ ca] vaṃśastambhādivad eva / kiṃ ca yas tu parair dehena saṃhataḥ kalpita ātmā sa saṃhatatvāt parārthaḥ / tenāsaṃhataḥ paro 'nyo nityaḥ siddhas tāvat // SamUpad_II,2.56 //
tasyāsaṃhatasya dehe dehamātratayādhyāropitatvenāsattvānityatvādidoṣaprasaṅgo bhavati / tatra nirātmako deha iti vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt // SamUpad_II,2.57 //
na / svata evātmana ākāśasyevāsaṃhatatvābhyupagamāt / sarveṇāsaṃhataḥ sann ātmeti na nirātmako dehādiḥ sarvaḥ syāt / yathā cākāśaṃ sarveṇāsaṃhatam iti sarvaṃ na nirākāśaṃ bhavati, evam / tasmān na vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt // SamUpad_II,2.58 //
yat punar uktam, dehasyātmany asattve pratyakṣādivirodhaḥ syād iti / tan na / pratyakṣādibhir ātmani dehasya sattvānupalabdheḥ / na hy ātmani, kuṇḍe badaram, kṣīre sarpiḥ, tile tailam, bhittau citram iva ca, pratyakṣādibhir deha upalabhyate / tasmān na pratyakṣādivirodhaḥ // SamUpad_II,2.59 //
kathaṃ tarhi pratyakṣādyaprasiddhātmani dehādhyāropaṇa, dehe cātmāropaṇā // SamUpad_II,2.60 //
nāyaṃ doṣaḥ / svabhāva[pra]siddhatvād ātmanaḥ / na hi kādācitkasiddhāv evādhyāropaṇā na nityasiddhāv iti niyantuṃ śakyam, ākāśe talamalādyadhyāropaṇadarśanāt // SamUpad_II,2.61 //
kiṃ bhagavan, dehātmanor itaretarādhyāropaṇā dehādisaṃghāṭakṛtāthavātmakṛteti // SamUpad_II,2.62 //
gurur uvāca -- yadi dehādisaṃghātakṛtā, yadi vātmakṛtā, kiṃ tava syāt // SamUpad_II,2.63 //
ity uktaḥ śiṣya āha -- yady ahaṃ dehādisaṃghātamātraḥ, tato mamācetanatvāt parārthatvam iti na matkṛtā dehātmanor itaretarādhyāropaṇā / athāham ātmā paro 'nyaḥ saṃghātāt, citimattvāt svārtha iti mayaiva citimatātmany adhyāropaṇā kriyate sarvānarthabījabhūtā // SamUpad_II,2.64 //
ity ukto gurur uvāca -- anarthabījabhūtāṃ cen mithyādhyāropaṇāṃ jānīṣe, mā kārṣīs tarhi // SamUpad_II,2.65 //
naiva bhagavan, śaknomi na kartum / anyena kenacit prayukto 'haṃ na svatantra iti // SamUpad_II,2.66 //
na tarhy acitimattvāt svārthas tvam / yena prayukto 'svatantraḥ pravartase, sa citimān svārthaḥ, saṃghāṭa eva tvam // SamUpad_II,2.67 //
yady acetano 'ham, kathaṃ sukhaduḥkhavedanāṃ bhavaduktaṃ ca jānāmi // SamUpad_II,2.68 //
gurur uvāca -- kiṃ sukhaduḥkhavedanāyā maduktāc cānyas tvaṃ kiṃ vānanya eveti // SamUpad_II,2.69 //

śiṣya uvāca -- nāhaṃ tāvad ananyaḥ / kasmāt / yasmāt tadubhayaṃ karmabhūtaṃ gaṭādim iva jānāmi / yadi ananyo 'ham, tena tadubhayaṃ na jānīyām, kiṃ tu jānāmi, tasmād anyaḥ / sukhaduḥkhavedanāvikriyā ca svārthaiva prāpnoti, tvaduktaṃ ca syāt, ananyatve, na ca tayoḥ svārthatā yuktā / na hi candanakaṇṭakakṛte sukhaduḥkhe candanakaṇṭakārthe, ghaṭopayogo vā ghaṭārthaḥ / tasmāt tadvijñātur mama candanādikṛto 'rthaḥ / ahaṃ hi tato 'nyaḥ samastam arthaṃ jānāmi buddhyārūḍham // SamUpad_II,2.70 //
taṃ gurur uvāca -- evaṃ tarhi svārthas tvaṃ citimattvān na pareṇa prayujyase / na hi citimān paratantraḥ pareṇa prayujyate, citimataś citimadarthatvānupapatteḥ, samatvāt, prakāśayor iva / nāpy acitimadarthatvaṃ citimato bhavati, acitimato 'citimattvād eva svārthasaṃbandhānupapatteḥ / nāpy acitimator anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam / na hi kāṣṭhakuḍye 'nyonyārthaṃ kurvāte // SamUpad_II,2.71 //

nanu citimattve same 'pi bhṛtyasvāminor anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam // SamUpad_II,2.72 //
naivam, agner uṣṇaprakāśavat tava citimattvasya vivakṣitatvāt / darśitaś ca dṛṣṭāntaḥ prakāśayor iveti / tatraivaṃ sati svabuddhyārūḍham eva sarvam upalabhase 'gnyuṣṇaprakāśatulyena kūṭasthanityacaitanyasvarūpeṇa / yadi caivam ātmanaḥ sarvadā nirviśeṣatvam abhyupagacchasi / kim ity ūcivān, suṣupte viśramya viśramya jāgratsvapnayor duḥkham anubhavāmi / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vā naimittika iti ca / kim asau vyāmoho 'pagataḥ, kiṃ vā na // SamUpad_II,2.73 //
ity uktaḥ śiṣya uvāca -- bhagavan, apagatas tvatprasādād vyāmohaḥ, kiṃ tu mama kūṭasthatāyāṃ saṃśayaḥ / katham / śabdādīnāṃ svataḥsiddhir nāsti, acetanatvāt / śabdādyākārapratyayotpattes tu teṣām / pratyayānām itaretaravyāvṛttaviśeṣaṇānāṃ nīlapītādyākāravatāṃ svataḥsiddhyasaṃbhavāt / tasmād bāhyākāranimittatvaṃ gamyata iti bāhyākāravacchabdādyākāratvasiddhiḥ / tathā pratyayānām apy ahaṃpratyayālambanavastubhedānāṃ saṃhatatvād acaitanyopapatteḥ svārthatvāsaṃbhavāt svarūpavyatiriktagrāhakagrāhyatvena siddhiḥ śabdādivad eva / asaṃhatatve sati caitanyātmakatvāt svārtho 'py ahaṃ pratyayānāṃ nīlapītādyākārāṇām upalabdheti vikriyāvān eva, kūṭastha iti saṃśayaḥ // SamUpad_II,2.74 //
taṃ gurur uvāca -- na yuktas tava saṃśayaḥ / yatas teṣāṃ pratyayānāṃ niyamenāśeṣata upalabdher evāpariṇāmitvāt kūṭasthatvasiddhau niścayahetum evāśeṣacittapracāropalabdhiṃ saṃśayahetum āttha / yadi hi tava pariṇāmitvaṃ syāt, aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhir na syāt, cittasyeva svaviṣaye yathā cendriyāṇāṃ svaviṣayeṣu / na ca tathātmanas tava svaviṣayaikadeśopalabdhiḥ / ataḥ kūṭasthataiva taveti // SamUpad_II,2.75 //
tatrāha -- upalabdhir nāma dhātvartho vikriyaiva, upalabdhuḥ kūṭasth[ātm]atā ceti viruddham // SamUpad_II,2.76 //
na / dhātvarthavikriyāyām upalabdhyupacārāt / yo hi bauddhaḥ pratyayaḥ sa dhātvartho vikriyātmaka ātmana upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity upalabdhiśabdenopacaryate / yathā chidikriyā dvaidhībhāvaphalāvasāneti dhātvarthatvenopacaryate, tadvat // SamUpad_II,2.77 //
ity uktaḥ śiṣya āha -- nanu bhagavan, mama kūṭasthatvapratipādanaṃ praty asamartho dṛṣṭāntaḥ / katham / chidiś chedyavikriyāvasānopacaryate yathā dhātvarthatvena, tathopalabdhiśabdopacarito 'pi dhātvartho bauddhapratyaya ātmana upalabdhivikriyāvasānaś cen nātmanaḥ kūṭasthatāṃ pratipādayituṃ samarthaḥ // SamUpad_II,2.78 //
gurur uvāca -- satyam evaṃ syāt, yady upalabdhyupalabdhror viśeṣaḥ / nityopalabdhimātra eva hy upalabdhā / na tu tārkikasamaya ivānyopalabdhir anya ca upalabdhā ca // SamUpad_II,2.79 //
nanūpalabdhiphalāvasāno dhātvarthaḥ katham iti // SamUpad_II,2.80 //
ucyate -- śṛṇu, upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity uktam, kiṃ na śrutaṃ tvayā / na tv ātmano vikriyotpādanāvasāna iti mayoktam // SamUpad_II,2.81 //
śiṣya āha -- kathaṃ tarhi kūṭasthe mayy aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhṛtvam ity āttha // SamUpad_II,2.82 //
taṃ gurur uvāca -- satyam evāvocam, tenaiva kūṭasthatām abruvaṃ tava // SamUpad_II,2.83 //
yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityopalabdhisvarūpe mayi śabdādyākārabauddhapratyayeṣu matsvarūpopalabdhyābhāsaphalāvasānavatsūtpadyāmaneṣu, kas tv aparādho mama // SamUpad_II,2.84 //
satyam, nāsty aparādhaḥ, kiṃ tv avidyāmātras tu aparādha iti prāg evāvocam // SamUpad_II,2.85 //
yadi bhagavan, suṣupta iva mama vikriyā nāsti, kathaṃ svapnajāgarite // SamUpad_II,2.86 //
taṃ gurur uvāca -- kiṃ tv anubhūyete tvayā sa[n]tatam // SamUpad_II,2.87 //
bāḍham anubhavāmi, kiṃ tu vicchidya vicchidya na tu santatam // SamUpad_II,2.88 //
[taṃ] gurur uvāca -- āgantuke tv ete na tavātmabhūte / yadi tavātmabhūte caitanyasvarūpavat svataḥsiddhe santate eva syātām / kiṃ ca svapnajāgarite na tavātmabhūte, vyabhicāritvāt, vastrādivat / na hi yasya yat svarūpaṃ tat tadvyabhicāri dṛṣṭam / svapnajāgarite tu caitanyamātratvād vyabhicarataḥ / suṣupte cet svarūpaṃ vyabhicaret, tan naṣṭaṃ nāstīti vā bādhyam eva syāt, āgantukānām ataddharmāṇām ubhayātmakatvadarśanāt, yathā dhanavastrādīnāṃ nāśo dṛṣṭaḥ, svapnabhrāntilabdhānāṃ tv abhāvo dṛṣṭaḥ // SamUpad_II,2.89 //
nanv evaṃ bhagavan, caitanyasvarūpam apy āgantukaṃ prāptam, svapnajāgaritayor iva suṣupte 'nupalabdheḥ / acaitanyasvarūpo vā syām aham // SamUpad_II,2.90 //
na, paśya, tadanupapatteḥ / caitanyasvarūpaṃ ced āgantukaṃ paśyasi, paśya / naitad varśaśatenāpy upapattyā kalpayituṃ śaknumo vayam, anyo vācaitanyo 'pi / [tasya] saṃhatatvāt pārārthyam anekatvaṃ nāśitvaṃ ca na kenacid upapattyā vārayituṃ śakyam / asvārthasya svataḥsiddhyabhāvād ity avocāma / caitanyasvarūpasya tv ātmanaḥ svataḥsiddher anyānapekṣatvaṃ na kenacid vārayituṃ śakyam, avyabhicārāt // SamUpad_II,2.91 //
nanu vyabhicāro darśito mayā suṣupte na paśyāmīti // SamUpad_II,2.92 //
na / vyāhatatvāt / kathaṃ vyāghātaḥ / paśyatas tava na paśyāmīti vyāhataṃ vacanam / na hi kadācid bhagavan, suṣupte mayā caitanyam anyad vā kiṃcid dṛṣṭam / paśyaṃs tarhi suṣupte tvam / yasmād dṛṣṭam eva pratiṣedhasi, na dṛṣṭim / yā tava dṛṣṭis tac caitanyam iti mayoktam / yayā tvaṃ vidyamānayā na kiṃcid dṛṣṭam iti pratiṣedhasi, sā dṛṣṭis tac caitanyam / tarhi sarvatrāvyabhicārāt kūṭasthanityatvaṃ siddhaṃ svata eva, na pramāṇāpekṣam / svataḥsiddhasya hi pramātur anyasya prameyasya paricchittiṃ prati pramāṇāpekṣā / yā tv anyā nityā paricchittir apekṣyate 'nyasyāparicchittirūpasya paricchedāya, sā hi nityaiva kūṭasthā svayaṃjyotiḥsvabhāvā / ātmani pramāṇatve pramātṛtve vā na tāṃ prati pramāṇāpekṣā, tatsvabhāvatvāt / yathā prakāśanam uṣṇatvaṃ vā lohodakādiṣu parato 'pekṣyate 'gnyādityādibhyaḥ, atatsvabhāvatvāt, nāgnyādityādīnāṃ tadapekṣā, sarvadā tatsvabhāvatvāt // SamUpad_II,2.93 //
anityatva eva pramā syān na nityatva iti cet // SamUpad_II,2.94 //
na / avagater nityatvānityatvayor viśeṣānupapatteḥ / na hy avagateḥ pramātve 'nityāvagatiḥ pramā na nityeti viśeṣo 'vagamyate // SamUpad_II,2.95 //
nityāyāṃ pramātur apekṣābhāvaḥ / anityāyāṃ tu yatnāntaritatvād avagatir apekṣyata iti viśeṣaṃ syād iti cet // SamUpad_II,2.96 //
siddhā tarhy ātmanaḥ pramātuḥ svataḥsiddhiḥ, pranāṇanirapekṣatayaiveti // SamUpad_II,2.97 //

abhāve 'py apekṣābhāvaḥ, nityatvād iti cet / na / avagater evātmani sadbhāvād iti parihṛtam etat // SamUpad_II,2.98 //
pramātuś cet pramāṇāpekṣāsiddhiḥ, kasya pramitsā syāt / yasya pramitsā sa eva pramātābhyupagamyate / tadīyā ca pramitsā prameyaviṣayaiva, na pramātṛviṣayā / pramātṛviṣayatve 'navasthāprasaṅgāt pramātus tadicchāyāś ca, tasyāpy anyaḥ pramātā, tasyāpy anya iti / evam evecchāyāḥ pramātṛviṣayatve / pramātur ātmano 'vyavahitatvāc ca prameyatvanupapattiḥ / loke hi prameyaṃ nāma pramātur icchāsmṛtiprayatnapramāṇajanmavyavahitaṃ siddhyati, nānyathāvagatiḥ prameyaviṣayā dṛṣṭā / na ca pramātuḥ pramātā svasya svayam eva kenacid vyavahitaḥ kalpayituṃ śakya icchādīnām anyatamenāpi / smṛtiś ca smartavyaviṣayā, na smartṛviṣayā / tathecchāyā iṣṭaviṣayatvam eva, necchāvadviṣayatvam / smartricchāvadviṣayatve 'pi hy ubhayor anavasthā pūrvavad aparihāryā syāt // SamUpad_II,2.99 //
nanu pramātṛviṣayāvagatyanutpattāv anavagata eva pramātā syād iti cet // SamUpad_II,2.100 //
na, avagantur avagater avagantavyaviṣayatvāt / avagantṛviṣayatve cānavasthā pūrvavat syāt / avagatiś cātmani kūṭasthanityātmajyotir anyato 'napekṣaiva siddhā, agnyādityādyuṣṇaprakāśavad iti pūrvam eva prasādhitam / avagateś caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatva ātmanaḥ svārthatānupapattiḥ, kāryakaraṇa[saṃghāta]vat saṃhatatvāt pārārthyaṃ doṣavattvaṃ cāvocāma / katham / caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatve smṛtyādivyavadhānāt saṃhatatvam / tataś ca tasya caitanyajyotiṣaḥ prāg utpatteḥ pradhvaṃsāc cordhvam ātmany evābhāvāt, cakṣurādīnām iva saṃhatatvāt, pārārthyaṃ syāt / yadā ca tad utpannam ātmani vidyate, na tadātmanaḥ svārthatvam / tadbhāvābhāvāpekṣā hy ātmānātmanoḥ svārthatvaparārthatvasiddhiḥ / tasmād ātmano 'nyanirapekṣam eva nityacaitanyajyotiṣṭvaṃ siddham // SamUpad_II,2.101 //
nanv evaṃ sati, asati pramātṛtve kathaṃ pramātuḥ pramātṛtvam // SamUpad_II,2.102 //
ucyate -- pramāyā nityatve 'nityatve ca rūpaviśeṣābhāvāt / avagatir hi pramā / tasyāḥ smṛtīcchādipūrvikāyā anityāyaḥ kūṭasthanityāyā vā, na [sva]rūpaviśeṣo vidyate / yathā dhātvarthasya tiṣṭhatyādeḥ phalasya gatyādipūrvakasyānityasyāpūrvasya nityasya vā, rūpaviśeṣo nāstīti tulyo vyapadeśo dṛṣṭaḥ -- tiṣṭhanti manuṣyāḥ, tiṣṭhanti parvatā ityādi / tathā nityāvagatisvarūpe 'pi pramātari pramātṛtvavyapadeśo na virudhyate, phalasāmānyād iti // SamUpad_II,2.103 //
atrāha śiṣyaḥ -- nityāvagatisvarūpasyātmano 'vikriyatvāt kāryakaraṇair asaṃhatya, takṣādīnām iva vāsyādibhiḥ, kartṛtvaṃ nopapadyate, asaṃhatasvabhāvasya ca kāryakaraṇopādāne 'navasthā prasajyeta / takṣādīnāṃ tu kāryakaraṇair nityam eva saṃhatatvam iti vāsyādyupādāne nānavasthā syād iti // SamUpad_II,2.104 //
iha tv asaṃhatasvabhāvasya karaṇānupādāne kartṛtvaṃ nopapadyata iti karaṇam upādeyam, tadupādānam api vikriyaiveti tatkartṛtve karaṇāntaram upādeyam, tadupādāne 'py anyad iti pramātuḥ svātantrye 'navasthāparihāryā syāt / na ca kriyaivātmānaṃ kārayati, anirvartitāyāḥ svarūpābhāvāt / athānyad ātmānam upetya kriyāṃ kārayatīti cet / na / anyasya svataḥsiddhatvāviṣayatvādyanupapatteḥ / na hy ātmano 'nyad acetanaṃ vastu svapramāṇakaṃ dṛṣṭam / śabdādisarvam evāvagatiphalāvasānapratyayapramitaṃ siddhaṃ syāt / avagatiś ced ātmano 'nyasya syāt, so 'py ātmaivāsaṃhataḥ svārthaḥ syān na parārthaḥ / na ca dehendriyaviṣayāṇāṃ svārthatām avagantuṃ śaknumo 'vagatyavasānapratyayāpekṣasiddhidarśanāt // SamUpad_II,2.105 //
nanu dehasyāvagatau na kaścit pratyakṣādipratyayāntaram apekṣate // SamUpad_II,2.106 //
bāḍham, jāgraty evaṃ syāt / mṛtisuṣuptyos tu dehasyāpi pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva siddhiḥ / tathaivendriyāṇām / bāhyā eva hi śabdādayo dehendriyākārapariṇatā iti pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva [hi] siddhiḥ / siddhir iti ca pramāṇaphalam avagatim avocāma, sā cāvagatiḥ kūṭasthā svayaṃsiddhātmajyotiḥsvarūpeti ca // SamUpad_II,2.107 //
atrāha codakaḥ -- avagatiḥ pramāṇānāṃ phalaṃ kūṭasthanityātmajyotiḥsvarūpeti ca vipratiṣiddham / ity uktavantam āha -- na vipratiṣiddham / kathaṃ tarhi / kūṭasthanityāpi satī pratyakṣādipratyayānte lakṣyate, tādarthyāt / pratyakṣādipratyayasyānityatve 'nityeva bhavati / tena pramāṇānāṃ phalam ity upacaryate // SamUpad_II,2.108 //
yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityāvagatir ātmajyatiḥsvarūpaiva svayaṃsiddhā, ātmani pramāṇanirapekṣatvāt, tato 'nyad acetanaṃ saṃhatyakāritvāt parārtham / yena ca sukhaduḥkhamohapratyayāvagatirūpeṇa pārārthyaṃ tenaiva svarūpeṇānātmano 'stitvaṃ nānyena rūpāntareṇa, ato nāstitvam eva paramārthataḥ / yathā hi loke rajjusarpamarīcyudakādīnāṃ tadavagativyatirekeṇābhāvo dṛṣṭaḥ, evaṃ jāgratsvapnadvaitabhāvasyāpi tadavagativyatirekeṇābhāvo yuktaḥ / evam eva, bhagavan, avagater ātmajyotiṣo nairantaryabhāvāt kūṭasthanityatā, advaitabhāvaś ca sarvapratyayabhedeṣv avyabhicārāt / pratyabhedās tv avagatiṃ vyabhicaranti / yathā svapne nīlapītādyākārabhedarūpāḥ pratyayās tadavagatiṃ vyabhicarantaḥ paramārthato na santīty ucyante, evaṃ jāgraty api nīlapītādipratyayabhedās tām evāvagatiṃ vyabhicaranto 'satyarūpā bhavitum arhanti / tasyāś cāvagater anyo 'vagantā nāstīti na svena svarūpeṇa svayam upādātuṃ hātuṃ vā śakyate, anyasya cābhāvāt // SamUpad_II,2.109 //
tathaiveti / eṣāvidyā, yannimittaḥ saṃsāro jāgratsvapnalakṣaṇaḥ / tasyā avidyāyā vidyā nivartikā / ityevaṃ tvam abhayaṃ prāpto 'si / nātaḥparaṃ jāgratsvapnaduḥkham anubhaviṣyasi, saṃsāraduḥkhān mukto 'sīti // SamUpad_II,2.110 //
om iti // SamUpad_II,2.111 //

iti avagatiprakaraṇam // SamUpad_II,2 //
mumukṣūṇām upāttapuṇyāpuṇyakṣapaṇaparāṇām apūrvānupacayārthināṃ parisaṃkhyānam idam ucyate / avidyāhetavo doṣā vāṅmanaṇkāyapravṛttihetavaḥ, pravṛtteś ceṣṭāniṣṭamiśraphalāni karmāṇy upacīyanta iti tanmokṣārtham // SamUpad_II,3.112 //
tatra śabdasparśarūparasagandhānāṃ viṣayāṇāṃ śrotrādigrāhyatvāt svātmani pareṣu vā vijñānābhāvaḥ, teṣām eva pariṇatānāṃ yathā loṣṭādīnām / śrotrādidvāraiś ca jñāyante / yena ca jñāyante sa jñātṛtvād atajjātīyaḥ / te hi śabdādayo 'nyonyasaṃsargitvāj janmavṛddhi[vi]pariṇāmāpakṣayanāśasaṃyogaviyogāvirbhāvatirobhāvavikāravikārikṣetrabījādyanekadharmāṇaḥ, sāmānyena ca sukhaduḥkhādyanekadharmāṇaḥ / tadvijñātṛtvād eva tadvijñātā sarvaśabdādidharmavilakṣaṇaḥ // SamUpad_II,3.113 //
tatra śabdādibhir upalabhyamānaiḥ pīḍyamāno vidvān evaṃ parisaṃcakṣīta // SamUpad_II,3.114 //
śabdas tu dhvanisāmānyamātreṇa viśeṣadharmair vā ṣaḍjādibhiḥ priyaiḥ, stutyādibhir iṣṭaiḥ, aniṣṭaiś cāsatyabībhatsaparibhavākrośādibhir vacanaiḥ, māṃ dṛksvabhāvam asaṃsargiṇam avikriyam acalam anidhanam abhayam atyantasūkṣmam aviṣayaṃ gocarīkṛtya spraṣṭuṃ naivārhaty asaṃsargitvād eva mama / ata eva na śabdanimittā hānir vṛddhir vā / ato māṃ kiṃ kariṣyati stutinindādipriyāpriyatvādilakṣaṇaḥ śabdaḥ / avivekinaṃ hi śabdam ātmatvena gataṃ priyaḥ śabdo vardhayed apriyaś ca kṣapayet, avivekitvān na tu mama vivekino vālāgramātram api kartum utsahata iti / evam eva sparśasāmānyena tadviśeṣaiś ca śītoṣṇamṛdukarkaśādijvarodaraśūlādilakṣaṇaiś cāpriyaiḥ, priyaiś ca kaiścic charīrasamavāyibhir bāhyāgantukanimittaiś ca, na mama kācid vikriyā vṛddhihānilakṣaṇā asparśatvāt kriyate, vyomna iva muṣṭighāṭādibhiḥ / tathā rūpasāmānyena tadviśeṣaiś ca priyāpriyaiḥ strīvyañjanādilakṣaṇaiḥ, arūpatvān na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā rasasāmānyena tadviśeṣaiś ca [priyāpriyaiḥ] madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyair mūḍhabuddhibhiḥ parigṛhītaiḥ, arasātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā gandhasāmānyena tadviśeṣaiḥ priyāpriyaiḥ puṣpādyanulepanādilakṣaṇaiḥ, agandhātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / "aśabdam asparśam arūpam avyayaṃ tathārasaṃ nityam agandhavac ca yat" iti śruteḥ // SamUpad_II,3.115 //
kiṃ ca ya eva bāhyaḥ śabdādayas te śarīrākāreṇa saṃsthitāḥ, tadgrāhakaiś ca śrotrādyākārair antaḥkaraṇadvayatadviṣayākāreṇa ca, anyonyasaṃsargitvāt saṃhatatvāc ca sarvakriyāsu / tatraivaṃ sati viduṣo mama na kaścic chatrur mitram udāsīno vāsti / tatra yadi [kaścin]mithyājñānābhimānena priyam apriyaṃ vā prayuyuṅkṣeta kriyāphalalakṣaṇam, tan mṛṣaiva prayuyuṅkṣati saḥ / tasyāviṣayatvān mama -- "avyakto 'yam acintyo 'yam" iti smṛteḥ / tathā [sarveṣāṃ] pañcānām api bhūtānām avikāryaḥ, aviṣayatvāt / "acchedyo 'yam adāhyo 'yam" iti smṛteḥ / yāpi śarīrendriyasaṃsthānamātram upalakṣya madbhaktānāṃ viparītānāṃ ca priyāpriyādiprayuyuṅkṣā, tajjā ca dharmādharmādiprāptiḥ, sā teṣām eva, na tu mayy ajare 'mṛte 'bhaye, "nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ", "na karmaṇā vardhate no kanīyān", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "na lipyate lokaduḥkhena bāhyah" ityādiśrutismṛtibhyaḥ / anātmavastunaś cāsattvād iti paramo hetuḥ / ātmanaś cādvayatvaviṣayāṇi, dvayasyāsattvāt, yāni sarvāṇy upaniṣadvākyāni, vistaraśaḥ samīkṣitavyāni samīkṣitavyānīti // SamUpad_II,3.116 //
iti parisaṃkhyānaprakaraṇam // SamUpad_II,3 //
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindabhagavatpādapūjyaśiṣyasya śrīśaṃkarabhagavataḥ kṛtiḥ sakalavedopaniṣatsāropadeśasāhasrī samāptā