ઉપદેશસાહસ્રી · ભાગ 2138

શાસ્ત્રસ્યાનતિશઙ્ક્યત્વાદ્ બ્રહ્મૈવ સ્યામ્ અહં સદા ।
બ્રહ્મણો મે ન હેયં સ્યાદ્ ગ્રાહ્યં વેતિ ચ સંસ્મરેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.67 ॥
અહમ્ એવ ચ ભૂતેષુ સર્વેષ્વ્ એકો નભો યથા ।
મયિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પશ્યન્ન્ એવં ન જાયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.68 ॥
ન બાહ્યં મધ્યતો વાન્તર્ વિદ્યતે ઽન્યત્ સ્વતઃ ક્વચિત્ ।
અબાહ્યાન્તઃશ્રુતેઃ કિંચિત્ તસ્માચ્ છુદ્ધઃ સ્વયંપ્રભઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.69 ॥
નેતિનેત્યાદિશાસ્ત્રેભ્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમો ઽદ્વયઃ ।
અવિજ્ઞાતાદિશાસ્ત્રાચ્ ચ નૈવ જ્ઞેયો હ્ય્ અતો ઽન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.70 ॥
સર્વસ્યાત્માહમ્ એવેતિ બ્રહ્મ ચેદ્ વિદિતં પરમ્ ।
સ આત્મા સર્વભૂતાનામ્ આત્મા હ્ય્ એષામ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.71 ॥
જીવશ્ ચેત્ પરમ્ આત્માનં સ્વાત્માનં દેવમ્ અઞ્જસા ।
દેવોપાસ્યઃ સ દેવાનાં પશુત્વાચ્ ચ નિવર્તતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.72 ॥
અહમ્ એવ સદાત્મજ્ઞઃ શૂન્યસ્ ત્વ્ અન્યૈર્ યથામ્બરમ્ ।
ઇત્ય્ એવં સત્યસંધત્વાદ્ અસદ્ધાતા ન બધ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.73 ॥
કૃપણાસ્ તે ઽન્યથૈવાતો વિદુર્ બ્રહ્મ પરં હિ યે ।
સ્વરાડ્ યો ઽનન્યદૃક્ સ્વસ્થસ્ તસ્ય દેવા અસન્ વશે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.74 ॥
હિત્વા જાત્યાદિસંબન્ધં વાચો ઽન્યાઃ સહ કર્મભિઃ ।
ઓમ્ ઇત્ય્ એવં સ્વમ્ આત્માનં સર્વં શુદ્ધં પ્રપદ્યથ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.75 ॥
સેતું સર્વવ્યવસ્થાનામ્ અહોરાત્રાદિવર્જિતમ્ ।
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધઃ સર્વં સકૃજ્જ્યોતિર્ અનામયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.76 ॥
ધર્માધર્મવિનિર્મુક્તં ભૂતભવ્યાત્ કૃતાકૃતાત્ ।
સ્વમ્ આત્માનં પરં વિદ્યાદ્ વિમુક્તં સર્વબન્ધનૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.77 ॥
અકુર્વન્ સર્વકૃચ્ છુદ્ધસ્ તિષ્ઠન્ન્ અત્યેતિ ધાવતઃ ।
માયયા સર્વશક્તિત્વાદ્ અજઃ સન્ બહુધા મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.78 ॥
રાજવત્ સાક્ષિમાત્રત્વાત્ સંનિધ્યાદ્ ભ્રામકો યથા ।
ભ્રામયઞ્ જગદ્ આત્માહં નિષ્ક્રિયો ઽકારકો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.79 ॥
નિર્ગુણં નિષ્ક્રિયં નિત્યં નિર્દ્વન્દ્વં યન્ નિરામયમ્ ।
શુદ્ધં બુદ્ધં તથા મુક્તં તદ્ બ્રહ્માસ્મીતિ ધારયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.80 ॥
બન્ધં મોક્ષં ચ સર્વં યત ઇદમ્ ઉભયં હેયમ્ એકં દ્વયં ચ ।
જ્ઞેયાજ્ઞેયાભ્યતીતં પરમમ્ અધિગતં તત્ત્વમ્ એકં વિશુદ્ધમ્ ।
વિજ્ઞાયૈતદ્ યથાવચ્ છ્રુતિમુનિગદિતં શોકમોહાવ્ અતીતઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વકૃત્ સ્યાદ્ ભવભયરહિતો બ્રાહ્મણો ઽવાપ્તકૃત્યઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.81 ॥
ન સ્વયં સ્વસ્ય નાન્યશ્ ચ નાન્યસ્યાત્મા ચ હેયગઃ ।
ઉપાદેયો ન ચાપ્ય્ એવમ્ ઇતિ સમ્યઙ્મતિઃ સ્મૃતા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.82 ॥
આત્મપ્રત્યાયિકા હ્ય્ એષા સર્વવેદાન્તગોચરા ।
જ્ઞાત્વૈતાં હિ વિમુચ્યન્તે સર્વસંસારબન્ધનૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.83 ॥
રહસ્યં સર્વવેદાનાં દેવાનાં ચાપિ યત્ પરમ્ ।
પવિત્રં પરમં હ્ય્ એતત્ તદ્ એતત્ સંપ્રકાશિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.84 ॥
નૈતદ્ દેયમ્ અશાન્તાય રહસ્યં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
વિરક્તાય પ્રદાતવ્યં શિષ્યાયાનુગતાય ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.85 ॥

દદતશ્ ચાત્મનો જ્ઞાનં નિષ્ક્રિયો ઽન્યો ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાનમ્ ઇચ્છન્ ભવેત્ તસ્માદ્ યુક્તઃ શિષ્યગુણૈઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.86 ॥
જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞાતા યસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિર્ યસ્ તસ્મૈ જ્ઞાનાત્મને નમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.87 ॥
વિદ્યયા તારિતાઃ સ્મો યૈર્ જન્મમૃત્યુમહોદધિમ્ ।
સર્વજ્ઞેભ્યો નમસ્ તેભ્યો ગુરુભ્યો ઽજ્ઞાનસંકુલમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.88 ॥
ઇતિ સમ્યઙ્મતિપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17 ॥
યેનાત્મના વિલીયન્ત ઉદ્ભવન્તિ ચ વૃત્તયઃ ।
નિત્યાવગતયે તસ્મૈ નમો ધીપ્રત્યયાત્મને ॥ સમુપદ્_ઇ,18.1 ॥
પ્રમથ્ય વજ્રોપમયુક્તિસંભૃતૈઃ શ્રુતેર્ અરાતિઞ્ શતશો વચો ઽસિભિઃ ।
રરક્ષ વેદાર્થનિધિં વિશાલધીર્ નમો યતીન્દ્રાય ગુરોર્ ગરીયસે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.2 ॥
નિત્યમુક્તઃ સદ્ એવાસ્મીત્ય્ એવં ચેન્ ન ભવેન્ મતિઃ ।
કિમર્થં શ્રાવયત્ય્ એવં માતૃવચ્ છ્રુતિર્ આદૃતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.3 ॥
સિદ્ધાદ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ અસ્માદ્ યુષ્મદ્ધર્મો નિષિધ્યતે ।
રજ્જ્વામ્ ઇવાહિધીર્ યુક્ત્યા તત્ ત્વમ્ ઇત્યાદિશાસનૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.4 ॥
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યતો જ્ઞેયા ધર્માદેર્ અસ્તિતા યથા ।
વિષાપોહો યથા ધ્યાનાદ્ ધ્નુતિઃ સ્યાત્ પાપ્મનસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.5 ॥
સદ્ બ્રહ્માહં કરોમીતિ પ્રત્યયાવ્ આત્મસાક્ષિકૌ ।
તયોર્ અજ્ઞાનજસ્યૈવ ત્યાગો યુક્તતરો મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.6 ॥
સદ્ અસ્મીતિ પ્રમાણોત્થા ધીર્ અન્યા તન્નિભોદ્ભવા ।
પ્રત્યક્ષાદિનિભા વાપિ બાધ્યતે દિગ્ભ્રમાદિવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.7 ॥
કર્તા ભોક્તેતિ યચ્ છાસ્ત્રં લોકબુદ્ધ્યનુવાદિ તત્ ।
સદ્ અસ્મીતિ શ્રુતેર્ જાતા બાધ્યતે ઽન્યૈતયૈવ ધીઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.8 ॥
સદ્ એવ ત્વમ્ અસીત્ય્ ઉક્તે નાત્મનો મુક્તતાં સ્થિરામ્ ।
પ્રપદ્યતે પ્રસંચક્ષામ્ અતો યુક્ત્યાનુચિન્તયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.9 ॥
સકૃદ્ ઉક્તં ન ગૃહ્ણાતિ વાક્યાર્થજ્ઞો ઽપિ યો ભવેત્ ।
અપેક્ષતે ઽત એવાન્યદ્ અવોચામ દ્વયં હિ તત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.10 ॥
નિયોગો ઽપ્રતિપન્નત્વાત્ કર્મણાં સ યથા ભવેત્ ।
અવિરુદ્ધો ભવેત્ તાવદ્ યાવત્ સંવેદ્યતાદૃઢા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.11 ॥
ચેષ્ટિતં ચ તથા મિથ્યા સ્વચ્છન્દઃ પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રસંખ્યાનમ્ અતઃ કાર્યં યાવદ્ આત્માનુભૂયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.12 ॥
સદ્ અસ્મીતિ ચ વિજ્ઞાનમ્ અક્ષજો બાધતે ધ્રુવમ્ ।
શબ્દોત્થં દૃઢસંસ્કારો દોષૈશ્ ચાક્ર્ષ્યતે બહિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.13 ॥
શ્રુતાનુમાનજન્માનૌ સામાન્યવિષયૌ યતઃ ।
પ્રત્યયાવ્ અક્ષજો ઽવશ્યં વિશેષાર્થો નિવારયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.14 ॥
વાક્યાર્થપ્રત્યયિ કશ્ચિન્ નિર્દુઃખો નોપલભ્યતે ।
યદિ વા દૃશ્યતે કશ્ચિદ્ વાક્યાર્થશ્રુતિમાત્રતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.15 ॥
નિર્દુઃખો ઽતીતદેહેષુ કૃતભાવો ઽનુમીયતે ।
ચર્યા નો ઽશાસ્ત્રસંવેદ્યા સ્યાદ્ અનિષ્ટં તથા સતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.16 ॥
સદ્ અસીતિ ફલં ચોક્ત્વા વિધેયં સાધનં યતઃ ।

ન તદ્ અન્યત્ પ્રસંખ્યાનાત્ પ્રસિદ્ધાર્થમ્ ઇહેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.17 ॥
તસ્માદ્ અનુભવાયૈવ પ્રસંચક્ષીત યત્નતઃ ।
ત્યજન્ સાધનતત્સાધ્યવિરુદ્ધં શમનાદિમાન્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.18 ॥
નૈતદ્ એવં રહસ્યાનાં નેતિનેત્યવસાનતઃ ।
ક્રિયાસાધ્યં પુરા શ્રાવ્યં ન મોક્ષો નિત્યસિદ્ધતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.19 ॥
પુત્રદુઃખં યથાધ્યસ્તં પિત્રાદુઃખે સ્વ આત્મનિ ।
અહંકર્ત્રા તથાધ્યસ્તં નિત્યાદુઃખે સ્વ આત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.20 ॥
સો ઽધ્યાસો નેતિ નેતીતિ પ્રાપ્તવત્ પ્રતિષિધ્યતે ।
ભૂયો ઽધ્યાસવિધિઃ કશ્ચિત્ કુતશ્ચિન્ નોપપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.21 ॥
આત્મનીહ યથાધ્યાસઃ પ્રતિષેધસ્ તથૈવ ચ ।
મલાધ્યાસનિષેધૌ ખે ક્રિયેતે ચ યથાબુધૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.22 ॥
પ્રાપ્તશ્ ચેત્ પ્રતિષિધ્યેત મોક્ષો ઽનિત્યો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
અતો ઽપ્રાપ્તનિષેધો ઽયં દિવ્ય્ અગ્નિચયનાદિવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.23 ॥
સંભાવ્યો ગોચરે શબ્દઃ પ્રત્યયો વા ન ચાન્યથા ।
ન સંભાવ્યૌ તદાત્મત્વાદ્ અહંકર્તુસ્ તથૈવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.24 ॥
અહંકર્ત્રાત્મનિ ન્યસ્તં ચૈતન્યે કર્તૃતાદિ યત્ ।
નેતિ નેતીતિ તત્ સર્વં સાહંકર્ત્રા નિષિધ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.25 ॥
ઉપલબ્ધિઃ સ્વયંજ્યોતિર્ દૃશિઃ પ્રત્યક્સદક્રિયઃ ।
સાક્ષાત્ સર્વાન્તરઃ સાક્ષી ચેતા નિત્યો ઽગુણો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.26 ॥
સંનિધૌ સર્વદા તસ્ય સ્યાત્ તદાભો ઽભિમાનકૃત્ ।
આત્માત્મીયં દ્વયં ચાતઃ સ્યાદ્ અહંમમગોચરઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.27 ॥
જાતિકર્માદિમત્ત્વાદ્ ધિ તસ્મિઞ્ શબ્દાસ્ ત્વ્ અહંકૃતિ ।
ન કશ્ચિદ્ વર્તતે શબ્દસ્ તદભાવાત્ સ્વ આત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.28 ॥
આભાસો યત્ર તત્રૈવ શબ્દાઃ પ્રત્યગ્દૃશિં સ્થિતાઃ ।
લક્ષયેયુર્ ન સાક્ષાત્ તમ્ અભિદધ્યુઃ કથંચન ॥ સમુપદ્_ઇ,18.29 ॥
નહ્ય્ અજાત્યાદિમાન્ કશ્ચિદ્ અર્થઃ શબ્દૈર્ નિરૂપ્યતે ।
આત્માભાસો યતો ઽહંકૃદ્ આત્મશબ્દૈસ્ તથોચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.30 ॥
ઉલ્મુકાદૌ યથાગ્ન્યર્થાઃ પરાર્થત્વાન્ ન ચાઞ્જસા ।
મુખાદ્ અન્યો મુખાભાસો યથાદર્શાનુકારતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.31 ॥
આભાસાન્ મુખમ્ અપ્ય્ એવમ્ આદર્શાનનુવર્તનાત્ ।
અહંકૃત્ય્ આત્મનિર્ભાસો મુખાભાસવદ્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.32 ॥
મુખવત્ સ્થિત આત્માન્યો ઽવિવિક્તૌ તૌ તથૈવ ચ ।
સંસારી ચ સ ઇત્ય્ એક આભાસો યસ્ ત્વ્ અહંકૃતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.33 ॥
વસ્તુ ચ્છાયા સ્મૃતેર્ અન્યન્ માધુર્યાદિ ચ કારણમ્ ।
જ્ઞૈકદેશો વિકારો વા તદાભાસાશ્રયઃ પરે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.34 ॥
અહંકર્તૈવ સંસારી સ્વતન્ત્ર ઇતિ કેચન ।
અહંકારાદિસંતાનઃ સંસારી નાન્વયિ પૃથક્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.35 ॥
ઇત્ય્ એવં સૌગતા આહુસ્ તત્ર ન્યાયો વિચાર્યતામ્ ।
સંસારિણાં કથા ત્વ્ આસ્તાં પ્રકૃતં ત્વ્ અધુનોચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.36 ॥
મુખાભાસો ય આદર્શે ધર્મો નાન્યતરસ્ય સઃ ।

દ્વયોર્ એકસ્ય ચેદ્ ધર્મો વિયુક્તે ઽન્યતરે ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.37 ॥
મુખેન વ્યપદેશાત્ સ મુખસ્યૈવેતિ ચેન્ મતમ્ ।
નાદર્શાનુવિધાનાચ્ ચ મુખે સત્ય્ અવિભાવતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.38 ॥
દ્વયોર્ એવેતિ ચેત્ તન્ ન દ્વયોર્ એવાપ્ય્ અદર્શનાત્ ।
અદૃષ્ટસ્ય સતો દૃષ્ટિઃ સ્યાદ્ રાહોશ્ ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.39 ॥
રાહોઃ પ્રાગ્ એવ વસ્તુત્વં સિદ્ધં શાસ્ત્રપ્રમાણતઃ ।
છાયાપક્ષે ત્વ્ અવસ્તુત્વં તસ્ય સ્યાત્ પૂર્વયુક્તિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.40 ॥
છાયાક્રાન્તેર્ નિષેધો ઽયં ન તુ વસ્તુત્વસાધકઃ ।
ન હ્ય્ અર્થાન્તરનિષ્ઠં સદ્ વાક્યમ્ અર્થાન્તરં વદેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.41 ॥
માધુર્યાદિ ચ યત્ કાર્યમ્ ઉષ્ણદ્રવ્યાદ્યસેવનાત્ ।
છાયાયા ન ત્વ્ અદૃષ્ટત્વાદ્ અપામ્ એવ ચ દર્શનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.42 ॥
આત્માભાસાશ્રયાશ્ ચૈવં મુખાભાસાશ્રયા યથા ।
ગમ્યતે શાસ્ત્રયુક્તિભ્યામ્ આભાસાસત્ત્વમ્ એવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.43 ॥
ન દૃશેર્ અવિકારિત્વાદ્ આભાસસ્યાપ્ય્ અવસ્તુતઃ ।
નાચિતિત્વાદ્ અહંકર્તુઃ કસ્ય સંસારિતા ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.44 ॥
અવિદ્યામાત્ર એવાતઃ સંસારો ઽસ્ત્વ્ અવિવેકતઃ ।
કૂટસ્થેનાત્મના નિત્યમ્ આત્મવાન્ આત્મનીવ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.45 ॥
રજ્જુસર્પો યથા રજ્જ્વા સાત્મકઃ પ્રાગ્ વિવેકતઃ ।
અવસ્તુસન્ન્ અપિ હ્ય્ એષ કૂટસ્થેનાત્મના તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.46 ॥
આત્માભાસાશ્રયશ્ ચાત્મા પ્રત્યયૈઃ સ્વૈર્ વિકારવાન્ ।
સુખી દુઃખી ચ સંસારી નિત્ય એવેતિ કેચન ॥ સમુપદ્_ઇ,18.47 ॥
આત્માભાસાપરિજ્ઞાનાદ્ યાથાત્મ્યેન વિમોહિતાઃ ।
અહંકર્તારમ્ આત્મેતિ મન્યન્તે તે નિરાગમાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.48 ॥
સંસારો વસ્તુસંસ્ તેષાં કર્તૃભોક્તૃત્વલક્ષણઃ ।
આત્માભાસાશ્રયાજ્ઞાનાત્ સંસરન્ત્ય્ અવિવેકતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.49 ॥
ચૈતન્યાભાસતા બુદ્ધેર્ આત્મનસ્ તત્સ્વરૂપતા ।
સ્યાચ્ ચેત્ તં જ્ઞાનશબ્દૈશ્ ચ વેદઃ શાસ્તીતિ યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.50 ॥
પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થૌ યૌ ભિન્નાવ્ એકાશ્રયૌ યથા ।
કરોતિ ગચ્છતીત્યાદૌ દૃષ્ટૌ લોકપ્રસિદ્ધિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.51 ॥
નાનયોર્ દ્વ્યાશ્રયત્વં તુ લોકે દૃષ્ટં સ્મૃતૌ તથા ।
જાનાત્યર્થેષુ કો હેતુર્ દ્વ્યાશ્રયત્વે નિગદ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.52 ॥
આત્માભાસસ્ તુ તિઙ્વાચ્યો ધાત્વર્થશ્ ચ ધિયઃ ક્રિયા ।
ઉભયં ચાવિવેકેન જાનાતીત્ય્ ઉચ્યતે મૃષા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.53 ॥
ન બુદ્ધેર્ અવબોધો ઽસ્તિ નાત્મનો વિદ્યતે ક્રિયા ।
અતો નાન્યતરસ્યાપિ જાનાતીતિ ચ યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.54 ॥
નાપ્ય્ અતો ભાવશબ્દેન જ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અપિ યુજ્યતે ।
ન હ્ય્ આત્મા વિક્રિયામાત્રો નિત્ય આત્મેતિશાસનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.55 ॥
ન બુદ્ધેર્ બુદ્ધિવાચ્યત્વં કરણં ન હ્ય્ અકર્તૃકમ્ ।
નાપિ જ્ઞાયત ઇત્ય્ એવં કર્મશબ્દૈર્ નિરુચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.56 ॥
ન યેષામ્ એક એવાત્મા નિર્દુઃખો ઽવિક્રિયઃ સદા ।

તેષાં સ્યાચ્ છબ્દવાચ્યત્વં જ્ઞેયત્વં ચાત્મનઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.57 ॥
યદાહંકર્તુર્ આત્મત્વં તદા શબ્દાર્થમુખ્યતા ।
નાશનાયાદિમત્ત્વાત્ તુ શ્રુતૌ તસ્યાત્મતેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.58 ॥
હન્ત તર્હિ ન મુખ્યાર્થો નાપિ ગૌણઃ કથંચન ।
જાનાતીત્યાદિશબ્દસ્ય ગતિર્ વાચ્યા તથાપિ તુ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.59 ॥
શબ્દાનામ્ અયથાર્થત્વે વેદસ્યાપ્ય્ અપ્રમાણતા ।
સા ચ નેષ્ટા તતો ગ્રાહ્યા ગતિર્ અસ્ય પ્રસિદ્ધિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.60 ॥
પ્રસિદ્ધિર્ મૂઢલોકસ્ય યદિ ગ્રાહ્યા નિરાત્મતા ।
લોકાયતિકસિદ્ધાન્તઃ સ ચાનિષ્ટઃ પ્રસજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.61 ॥
અભિયુક્તપ્રસિદ્ધિશ્ ચેત્ પૂર્વવદ્ દુર્વિવેકતા ।
ગતિશૂન્યં ન વેદો ઽયં પ્રમાણં સંવદત્ય્ ઉત ॥ સમુપદ્_ઇ,18.62 ॥
આદર્શમુખસામાન્યં મુખસ્યેષ્ટં હિ માનવૈઃ ।
મુખસ્ય પ્રતિબિમ્બો હિ મુખાકારેણ દૃશ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.63 ॥
યત્ર યસ્યાવભાસસ્ તુ તયોર્ એવાવિવેકતઃ ।
જાનાતીતિ ક્રિયાં સર્વો લોકો વક્તિ સ્વભવતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.64 ॥
બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વમ્ અધ્યસ્ય જાનાતીતિ જ્ઞ ઉચ્યતે ।
તથા ચૈતન્યમ્ અધ્યસ્ય જ્ઞત્વં બુદ્ધેર્ ઇહોચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.65 ॥
સ્વરૂપં ચાત્મનો જ્ઞાનં નિત્યં જ્યોતિઃ શ્રુતેર્ યતઃ ।
ન બુદ્ધ્યા ક્રિયતે તસ્માન્ નાત્મનાન્યેન વા સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.66 ॥
દેહે ઽહંપ્રત્યયો યદ્વજ્ જાનાતીતિ ચ લૌકિકાઃ ।
વદન્તિ જ્ઞાનકર્તૃત્વં તદ્વદ્ બુદ્ધેસ્ તથાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.67 ॥
બૌદ્ધૈસ્ તુ પ્રત્યયૈર્ એવં ક્રિયમાણૈશ્ ચ ચિન્નિભૈઃ ।
મોહિતાઃ ક્રિયતે જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તાર્કિકા જનાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.68 ॥
તસ્માજ્ જ્ઞાભાસબુદ્ધીનામ્ અવિવેકાત્ પ્રવર્તિતાઃ ।
જાનાતીત્યાદિશબ્દશ્ ચ પ્રત્યયો યા ચ તત્સ્મૃતિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.69 ॥
આદર્શાનુવિધાયિત્વં છાયાયા અસ્યતે મુખે ।
બુદ્ધિધર્માનુકારિત્વં જ્ઞાભાસસ્ય તથેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.70 ॥
બુદ્ધેસ્ તુ પ્રત્યયાસ્ તસ્માદ્ આત્માભાસેન દીપિતાઃ ।
ગ્રાહકા ઇવ ભાસન્તે દહન્તીવોલ્મુકાદયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.71 ॥
સ્વયમ્ એવાવભાસ્યન્તે ગ્રાહકાઃ સ્વયમ્ એવ ચ ।
ઇત્ય્ એવં ગ્રાહકાસ્તિત્વં પ્રતિષેધન્તિ સૌગતાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.72 ॥
યદ્ય્ એવં નાન્યદૃશ્યાસ્ તે કિં તદ્વારણમ્ ઉચ્યતામ્ ।
ભાવાભાવૌ હિ તેષાં યૌ નાન્યગ્રાહ્યૌ સદા યદિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.73 ॥
અન્વયી ગ્રાહકસ્ તેષામ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ તત્સમમ્ ।
અચિતિત્વસ્ય તુલ્યત્વાદ્ અન્યસ્મિન્ ગ્રાહકે સતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.74 ॥
અધ્યક્ષસ્ય સમીપે તુ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ મતમ્ ।
નાધ્યક્ષે ઽનુપકારિત્વાદ્ અન્યત્રાપિ પ્રસઙ્ગતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.75 ॥
અર્થી દુઃખી ચ યઃ શ્રોતા સ ત્વ્ અધ્યક્ષો ઽથવેતરઃ ।
અધ્યક્ષસ્ય ચ દુઃખિત્વમ્ અર્થિત્વં ચ ન તે મતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.76 ॥
કર્તાધ્યક્ષં સદ્ અસ્મીતિ નૈવ સદ્ગ્રહમ્ અર્હતિ ।

સદ્ એવાસીતિ મિથ્યોક્તિઃ શ્રુતેર્ અપિ ન યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.77 ॥
અવિવિચ્યોભયં વક્તિ શ્રુતિશ્ ચેત્ સ્યાદ્ ગ્રહસ્ તથા ।
અસ્મદસ્ તુ વિવિચ્યૈવ ત્વમ્ એવેતિ વદેદ્ યદિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.78 ॥
પ્રત્યયાન્વયિનિષ્ઠત્વમ્ ઉક્તો દોષઃ પ્રસજ્યતે ।
ત્વમ્ ઇત્ય્ અધ્યક્ષનિષ્ઠશ્ ચેદ્ અહમધ્યક્ષયોઃ કથમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.79 ॥
સંબન્ધો વાચ્ય એવાત્ર યેન ત્વમ્ ઇતિ લક્ષયેત્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વસંબન્ધો યદ્ય્ અધ્યક્ષે ઽક્રિયે કથમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.80 ॥
અક્રિયત્વે ઽપિ તાદાત્મ્યમ્ અધ્યક્ષસ્ય ભવેદ્ યદિ ।
આત્માધ્યક્ષો મમાસ્તીતિ સંબન્ધાગ્રહણે ન ધીઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.81 ॥
સંબન્ધગ્રહણં શાસ્ત્રાદ્ ઇતિ ચેન્ મન્યસે ન હિ ।
પૂર્વોક્તાઃ સ્યુસ્ ત્રિધા દોષા ગ્રહો વા સ્યાન્ મમેતિ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.82 ॥
અદૃશિર્ દૃશિરૂપેણ ભાતિ બુદ્ધિર્ યદા સદા ।
પ્રત્યયા અપિ તસ્યાઃ સ્યુસ્ તપ્તાયોવિસ્ફુલિઙ્ગવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.83 ॥
આભાસસ્ તદભાવશ્ ચ દૃશેઃ સીમ્નો ન ચાન્યથા ।
લોકસ્ય યુક્તિતઃ સ્યાતાં તદ્ગ્રહશ્ ચ તથા સતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.84 ॥
નન્વ્ એવં દૃશિસંક્રાન્તિર્ અયઃપિણ્ડે ઽગ્નિવદ્ ભવેત્ ।
મુખાભાસવદ્ ઇત્ય્ એતદ્ આદર્શે તન્ નિરાકૃતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.85 ॥
કૃષ્ણાયો રોહિતાભાસમ્ ઇત્ય્ એતદ્ દૃષ્ટમ્ ઉચ્યતે ।
દૃષ્ટદાર્ષ્ટાન્તતુલ્યત્વં ન તુ સર્વાત્મના ક્વચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.86 ॥
તથૈવ ચેતનાભાસં ચિત્તં ચૈતન્યવદ્ ભવેત્ ।
મુખાભાસો યથાદર્શ આભાસશ્ ચોદિતો મૃષા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.87 ॥
ચિત્તં ચેતનમ્ ઇત્ય્ એતચ્ છાસ્ત્રયુક્તિવિવર્જિતમ્ ।
દેહસ્યાપિ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાચ્ ચક્ષુરાદેસ્ તથૈવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.88 ॥
તદ્ અપ્ય્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ચેત્ તન્ ન લોકાયતિકસંગતેઃ ।
ન ચ ધીર્ દૃશિર્ અસ્મીતિ યદ્ય્ આભાસો ન ચેતસિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.89 ॥
સદ્ અસ્મીતિ ધિયો ઽભાવે વ્યર્થં સ્યાત્ તત્ ત્વમ્ અસ્ય્ અપિ ।
યુષ્મદસ્મદ્વિવેકજ્ઞે સ્યાદ્ અર્થવદ્ ઇદં વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.90 ॥
મમેદંપ્રત્યયૌ જ્ઞેયૌ યુષ્મદ્ય્ એવ ન સંશયઃ ।
અહમ્ ઇત્ય્ અસ્મદીષ્ટઃ સ્યાદ્ અયમ્ અસ્મીતિ ચોભયોઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.91 ॥
અન્યોન્યાપેક્ષયા તેષાં પ્રધાનગુણતેષ્યતે ।
વિશેષણવિશેષ્યત્વં તથા ગ્રાહ્યં હિ યુક્તિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.92 ॥
મમેદં દ્વયમ્ અપ્ય્ એતન્ મધ્યમસ્ય વિશેષણમ્ ।
ધની ગોમાન્ યથા તદ્વદ્ દેહો ઽહંકર્તુર્ એવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.93 ॥
બુદ્ધ્યારૂઢં સદા સર્વં સાહંકર્ત્રા ચ સાક્ષિણઃ ।
તસ્માત્ સર્વાવભાસો જ્ઞઃ કિંચિદ્ અપ્ય્ અસ્પૃશન્ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.94 ॥
પ્રતિલોમમ્ ઇદં સર્વં યથોક્તં લોકબુદ્ધિતઃ ।
અવિવેકધિયામ્ અસ્તિ નાસ્તિ સર્વં વિવેકિનામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.95 ॥
અન્વયવ્યતિરેકૌ હિ પદાર્થસ્ય પદસ્ય ચ ।
સ્યાદ્ એતદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અત્ર યુક્તિર્ એવાવધારણે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.96 ॥
નાદ્રાક્ષમ્ અહમ્ ઇતિ અસ્મિન્ સુષુપ્તે ઽન્યન્ મનાગ્ અપિ ।

ન વારયતિ દૃષ્ટિં સ્વાં પ્રત્યયં તુ નિષેધતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.97 ॥
સ્વયંજ્યોતિર્ ન હિ દ્રષ્ટુર્ ઇત્ય્ એવં સંવિદો ઽસ્તિતામ્ ।
કૌટસ્થ્યં ચ તથા તસ્યાઃ પ્રત્યયસ્ય ચ લુપ્તતામ્ ।
સ્વયમ્ એવાબ્રવીચ્ છાસ્ત્રં પ્રત્યયાવગતી પૃથક્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.98 ॥
એવં વિજ્ઞાતવાક્યાર્થે શ્રુતિલોકપ્રસિદ્ધિતઃ ।
શ્રુતિસ્ તત્ ત્વમ્ અસીત્ય્ આહ શ્રોતુર્ મોહાપનુત્તયે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.99 ॥
બ્રહ્મા દાશરથેર્ યદ્વદ્ ઉક્ત્યૈવાપાનુદત્ તમઃ ।
તસ્ય વિષ્ણુત્વસંબોધે ન યત્નાન્તરમ્ ઊચિવાન્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.100 ॥
અહંશબ્દસ્ય યા નિષ્ઠા જ્યોતિષિ પ્રત્યગાત્મનિ ।
સૈવોક્તા સદ્ અસીત્ય્ એવં ફલં તત્ર વિમુક્તતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.101 ॥
શ્રુતમાત્રે ન ચેત્ તત્ સ્યાત્ કાર્યં તત્ર ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
વ્યવહારાત્ પુરાપીષ્ટઃ સદ્ભાવઃ સ્વયમ્ આત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.102 ॥
અશનાયાદિનિર્મુક્ત્યૈ તત્કાલા જાયતે પ્રમા ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાર્થે ત્રિષુ કાલેષ્વ્ અસંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.103 ॥
પ્રતિબન્ધવિહીનત્વાત્ સ્વયં ચાનુભવાત્મનઃ ।
જાયેતૈવ પ્રમા તત્ર સ્વાત્મન્ય્ એવ ન સંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.104 ॥
કિં સદ્ એવાહમ્ અસ્મીતિ કિં વાન્યત્ પ્રતિપદ્યતે ।
સદ્ એવ ચેદ્ અહંશબ્દઃ સતા મુખ્યાર્થ ઇષ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.105 ॥
અન્યચ્ ચેત્ સદહંગ્રાહપ્રતિપત્તિર્ મૃષૈવ સા ।
તસ્માન્ મુખ્યગ્રહે નાસ્તિ વારણાવગતેર્ ઇહ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.106 ॥
પ્રત્યયી પ્રત્યયશ્ ચૈવ યદાભાસૌ તદર્થતા ।
તયોર્ અચિતિમત્ત્વાચ્ ચ ચૈતન્યે કલ્પ્યતે ફલમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.107 ॥
કૂટસ્થે ઽપિ ફલં યોગ્યં રાજનીવ જયાદિકમ્ ।
તદનાત્મત્વહેતુભ્યાં ક્રિયાયાઃ પ્રત્યયસ્ય ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.108 ॥
આદર્શસ્ તુ યદાભાસો મુખાકારઃ સ એવ સઃ ।
યથૈવં પ્રત્યયાદર્શો યદાભાસસ્ તદા હ્ય્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.109 ॥
ઇત્ય્ એવં પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ સદ્ અસ્મીતિ ચ નાન્યથા ।
તત્ ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપદેશો ઽપિ દ્વારાભાવાદ્ અનર્થકઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.110 ॥
શ્રોતુઃ સ્યાદ્ ઉપદેશશ્ ચેદ્ અર્થવત્ત્વં તથા ભવેત્ ।
અધ્યક્ષસ્ય ન ચેદ્ ઇષ્ટં શ્રોતૃત્વં કસ્ય તદ્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.111 ॥
અધ્યક્ષસ્ય સમીપે બુદ્ધેર્ એવેતિ ચેન્ મતમ્ ।
ન તત્કૃતોપકારો ઽસ્તિ કાષ્ઠાદ્ યદ્વન્ ન કલ્પ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.112 ॥
બુદ્ધૌ ચેત્ તત્કૃતઃ કશ્ચિન્ નન્વ્ એવં પરિણામિતા ।
આભાસે ઽપિ ચ કો દોષઃ સતિ શ્રુત્યાદ્યનુગ્રહે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.113 ॥
આભાસે પરિણામશ્ ચેન્ ન રજ્જ્વાદિનિભત્વવત્ ।
સર્પાદેશ્ ચ તથાવોચમ્ આદર્શે ચ મુખત્વવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.114 ॥
નાત્માભાસત્વસિદ્ધિશ્ ચેદ્ આત્મનો ગ્રહણાત્ પૃથક્ ।
મુખાદેસ્ તુ પૃથક્સિદ્ધિર્ ઇહ ત્વ્ અન્યોન્યસંશ્રયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.115 ॥
અધ્યક્ષસ્ય પૃથક્સિદ્ધાવ્ આભાસસ્ય તદીયતા ।
આભાસસ્ય તદીયત્વે હ્ય્ અધ્યક્ષવ્યતિરિક્તતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.116 ॥

નૈવં સ્વપ્ને પૃથક્સિદ્ધેઃ પ્રત્યયસ્ય દૃશેસ્ તથા ।
રથાદેસ્ તત્ર શૂન્યત્વાત્ પ્રત્યયસ્યાત્મના ગ્રહઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.117 ॥
અવગત્યા હિ સંવ્યાપ્તઃ પ્રત્યયો વિષયાકૃતિઃ ।
જાયતે સ યદાકારઃ સ બાહ્યો વિષયો મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.118 ॥
કર્મેપ્સિતતમત્વાત્ સ તદ્વાન્ કાર્યે નિયુજ્યતે ।
આકારો યત્ર ચાર્પ્યેત કરણં તદ્ ઇહોચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.119 ॥
યદાભાસેન સંવ્યાપ્તઃ સ જ્ઞાતેતિ નિગદ્યતે ।
ત્રયમ્ એતદ્ વિવિચ્યાત્ર યો જાનાતિ સ આત્મવિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.120 ॥
સમ્યક્સંશયમિથ્યોક્તાઃ પ્રત્યયા વ્યભિચારિણઃ ।
એકૈવાવગતિસ્ તેષુ ભેદસ્ તુ પ્રત્યયાર્પિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.121 ॥
આધિભેદાદ્ યથા ભેદો મણેર્ અવગતેસ્ તથા ।
અશુદ્ધિઃ પરિણામશ્ ચ સર્વં પ્રત્યયસંશ્રયાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.122 ॥
પ્રથનં ગ્રહણં સિદ્ધિઃ પ્રત્યયાનામ્ ઇહાન્યતઃ ।
આપરોક્ષ્યાત્ તદ્ એવોક્તમ્ અનુમાનં પ્રદીપવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.123 ॥
કિમ્ અજ્ઞં ગ્રાહયેત્ કશ્ચિત્ પ્રમાણેન તુ કેનચિત્ ।
વિનૈવ તુ પ્રમાણેન નિવૃત્ત્યાન્યસ્ય શેષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.124 ॥
શબ્દેનૈવ પ્રમાણેન નિવૃત્તિશ્ ચેદ્ ઇહોચ્યતે ।
અધ્યક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાચ્ છૂન્યતૈવ પ્રસજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.125 ॥
ચેતનસ્ ત્વં કથં દેહ ઇતિ ચેન્ નાપ્રસિદ્ધિતઃ ।
ચેતનસ્યાન્યતાસિદ્ધાવ્ એવં સ્યાદ્ અન્યહાનતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.126 ॥
અધ્યક્ષઃ સ્વયમ્ અસ્ત્ય્ એવ ચેતનસ્યાપરોક્ષતઃ ।
તુલ્ય એવં પ્રબોધઃ સ્યાદ્ અજ્ઞસ્યાસત્ત્વવાદિના ॥ સમુપદ્_ઇ,18.127 ॥
અહમ્ અજ્ઞાસિષં ચેદમ્ ઇતિ લોકસ્મૃતેર્ ઇહ ।
કરણં કર્મ કર્તા ચ સિદ્ધાસ્ ત્વ્ એકક્ષણે કિલ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.128 ॥
પ્રામાણ્યે ઽપિ સ્મૃતેઃ શૈઘ્ર્યાદ્ યૌગપદ્યં વિભાવ્યતે ।
ક્રમેણ ગ્રહણં પૂર્વં સ્મૃતેઃ પશ્ચાત્ તથૈવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.129 ॥
અજ્ઞાસિષમ્ ઇદં માં ચેત્ય્ અપેક્ષા જાયતે ધ્રુવમ્ ।
વિશેષો ઽપેક્ષ્યતે યત્ર તત્ર નૈવૈકકાલતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.130 ॥
આત્મનો ગ્રહણે ચાપિ ત્રયાણામ્ ઇહ સંભવાત્ ।
આત્મન્ય્ આસક્તકર્તૃત્વં ન સ્યાત્ કરણકર્મણોઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.131 ॥
વ્યાપ્તુમ્ ઇષ્ટં ચ યત્ કર્તુઃ ક્રિયયા કર્મ તત્ સ્મૃતમ્ ।
અતો હિ કર્તૃતન્ત્રત્વં તસ્યેષ્ટં નાન્યતન્ત્રતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.132 ॥
શબ્દાદ્ વાનુમિતેર્ વાપિ પ્રમાણાદ્ વા તતો ઽન્યતઃ ।
સિદ્ધિઃ સર્વપદાર્થાનાં સ્યાદ્ અજ્ઞં પ્રતિ નાન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.133 ॥
અધ્યક્ષસ્યાપિ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ પ્રમાણેન વિનૈવ વા ।
વિના સ્વસ્ય પ્રસિદ્ધિસ્ તુ નાજ્ઞં પ્રત્ય્ ઉપયુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.134 ॥
તસ્યૈવાજ્ઞત્વમ્ ઇષ્ટં ચેજ્ જ્ઞાતત્વે ઽન્યા મિતિર્ ભવેત્ ।
અન્યસ્યૈવાજ્ઞતાયાં ચ તદ્વિજ્ઞાને ધ્રુવા ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.135 ॥
જ્ઞાતતા સ્વાત્મલાભો વા સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ અન્યદ્ એવ વા ।
જ્ઞાતત્વે ઽનન્તરોક્તૌ ત્વં પક્ષૌ સંસ્મર્તુમ્ અર્હસિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.136 ॥

સિદ્ધિઃ સ્યાત્ સ્વાત્મલાભશ્ ચેદ્ યત્નસ્ તત્ર નિરર્થકઃ ।
સર્વલોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ સ્વહેતુભ્યસ્ તુ વસ્તુનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.137 ॥
જ્ઞાનજ્ઞેયાદિવાદે ઽતઃ સિદ્ધિર્ જ્ઞાતત્વમ્ ઉચ્યતે ।
અધ્યક્ષાધ્યક્ષ્યયોઃ સિદ્ધિર્ જ્ઞેયત્વં નાત્મલાભતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.138 ॥
સ્પષ્ટત્વં કર્મકર્ત્રાદેઃ સિદ્ધતા યદિ કલ્પ્યતે ।
સ્પષ્ટતાસ્પષ્ટતે સ્યાતામ્ અન્યસ્યૈવ ન ચાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.139 ॥
અદ્રષ્ટુર્ નૈવ ચાન્ધસ્ય સ્પષ્ટીભાવો ઘટસ્ય તુ ।
કર્ત્રાદેઃ સ્પષ્ટતેષ્ટા ચેદ્ દ્રષ્ટૃતાધ્યક્ષકર્તૃકા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.140 ॥
અનુભૂતેઃ કિમ્ અન્તસ્મિન્ સ્યાત્ તવાપેક્ષયા વદ ।
અનુભવિતરીષ્ટા સ્યાત્ સો ઽપ્ય્ અનુભૂતિર્ એવ નઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.141 ॥
"અભિન્નો ઽપિ હિ બુદ્ધ્યાત્મા વિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાન્ ઇવ લક્ષ્યતે" ॥ સમુપદ્_ઇ,18.142 ॥
[ભૂતિર્ યેષાં ક્રિયા સૈવ કારકં સૈવ ચોચ્યતે । ]
સત્ત્વં નાશિત્વમ્ અસ્યાશ્ ચેત્ સકર્તૃત્વં તથેષ્યતામ્ ।
ન કશ્ચિચ્ ચેષ્યતે ધર્મ ઇતિ ચેત્ પક્ષહાનતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.143 ॥
નન્વ્ અસ્તિત્વાદયો ધર્મા નાસ્તિત્વાદિનિવૃત્તયઃ ।
ન ભૂતેસ્ તર્હિ નાશિત્વં સ્વાલક્ષણ્યં હિ તે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.144 ॥
સ્વલક્ષણાવધિર્ નાશો નાશો ઽનાશનિવૃત્તિતા ।
અગોર્ અસત્ત્વં ગોત્વં તે ન તુ તદ્ ગોઃ સ્વલક્ષણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.145 ॥
ક્ષણવાચ્યો ઽપિ યો ઽર્થઃ સ્યાત્ સો ઽપ્ય્ અન્યાભાવ એવ તે ।
ભેદાભાવે ઽપ્ય્ અભાવસ્ય ભેદો નામભિર્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.146 ॥
નામભેદૈર્ અનેકત્વમ્ એકસ્ય સ્યાત્ કથં તવ ।
અપોહો યદિ ભિન્નાનાં વૃત્તિસ્ તસ્ય કથં ગવિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.147 ॥
નાભાવા ભેદકાઃ સર્વે વિશેષા વા કદાચન ।
નામજાત્યાદયો યદ્વત્ સંવિદસ્ તે ઽવિશેષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.148 ॥
પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં વા વ્યવહારે યદીચ્છસિ ।
ક્રિયાકારકભેદૈસ્ તદ્ અભ્યુપેયં ધ્રુવં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.149 ॥
તસ્માન્ નીલં તથા પીતં ઘટાદિર્ વા વિશેષણમ્ ।
સંવિદસ્ તદ્ ઉપેત્યં સ્યાદ્ યેન ચાપ્ય્ અનુભૂયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.150 ॥
રૂપાદીનાં યથાન્યઃ સ્યાદ્ ગ્રાહ્યત્વાદ્ ગ્રાહકસ્ તથા ।
પ્રત્યયસ્ય તથાન્યં સ્યાદ્ વ્યઞ્જકત્વાચ્ ચ દીપવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.151 ॥
અધ્યક્ષસ્ય દૃશેઃ કીદૃક્ સંબન્ધઃ સંભવિષ્યતિ ।
અધ્યક્ષ્યેણ તુ દૃશ્યેન મુક્ત્વાન્યો દ્રષ્ટૃદૃશ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.152 ॥
અધ્યક્ષેણ કૃતા દૃષ્ટિર્ દૃશ્યં વ્યાપ્નોત્ય્ અથાપિ વા ।
નિત્યાધ્યક્ષકૃતઃ કશ્ચિદ્ ઉપકારો ભવેદ્ ધિયામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.153 ॥
સ ચોક્તસ્ તન્નિભત્વં પ્રાક્ સંવ્યાપ્તિશ્ ચ ઘટાદિષુ ।
યથાલોકાદિસંવ્યાપ્તિર્ વ્યઞ્જકત્વાદ્ ધિયસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.154 ॥
આલોકસ્થો ઘટો યદ્વદ્ બુદ્ધ્યારૂઢો ભવેત્ તથા ।
ધીવ્યાપ્તિઃ સ્યાદ્ ઘટારોહો ધિયો વ્યાપ્તૌ ક્રમો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.155 ॥
પૂર્વં સ્યાત્ પ્રત્યયવ્યાપ્તિસ્ તતો ઽનુગ્રહ આત્મનઃ ।

કૃત્સ્નાધ્યક્ષસ્ય સો ઽયુક્તઃ કાલાકાશાદિવત્ ક્રમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.156 ॥
વિષયગ્રહણં યસ્ય કારણાપેક્ષયા ભવેત્ ।
સત્ય્ એવ ગ્રાહ્યશેષે ચ પરિણામી સ ચિત્તવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.157 ॥
અધ્યક્ષો ઽહમ્ ઇતિ જ્ઞાનં બુદ્ધેર્ એવ વિનિશ્ચયઃ ।
નાધ્યક્ષસ્યાવિશેષત્વાન્ ન તસ્યાસ્તિ પરો યતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.158 ॥
કર્ત્રા ચેદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુભૂયેત મુક્તતા ।
સુખદુઃખવિનિર્મોકો નાહંકર્તરિ યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.159 ॥
દેહાદાવ્ અભિમાનોત્થો દુઃખીતિ પ્રત્યયો ધ્રુવમ્ ।
કુણ્ડલિપ્રત્યયો યદ્વત્ પ્રત્યગાત્માભિમાનિના ॥ સમુપદ્_ઇ,18.160 ॥
બાધ્યતે પ્રત્યયેનેહ વિવેકેનાવિવેકવાન્ ।
વિપર્યયે ઽસદન્તં સ્યાત્ પ્રમાણસ્યાપ્રમાણતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.161 ॥
દાહચ્છેદવિનાશેષુ દુઃખિત્વં નાન્યથાત્મનઃ ।
નૈવ હ્ય્ અન્યસ્ય દાહાદાવ્ અન્યો દુઃખી ભવેત્ ક્વચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.162 ॥
અસ્પર્શત્વાદ્ અદેહત્વાન્ નાહં દાહ્યો યતઃ સદા ।
તસ્માન્ મિથ્યાભિમાનોત્થં મૃતે પુત્રે મૃતિર્ યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.163 ॥
કુણ્ડલ્ય્ અહમ્ ઇતિ હ્ય્ એતદ્ બાધ્યેતૈવ વિવેકિના ।
દુઃખીતિ પ્રત્યયસ્ તદ્વત્ કેવલાહંધિયા સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.164 ॥
સિદ્ધે સુઃખિત્વ ઇષ્ટં સ્યાત્ તચ્ચક્તિત્વં સદાત્મનઃ ।
મિથ્યાભિમાનતો દુઃખી તેનાર્થાપાદનક્ષયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.165 ॥
અસ્પર્શો ઽપિ યથા સ્પર્શમ્ અચલશ્ ચલનાદિ ચ ।
અવિવેકાત્ તથા દુઃખં માનસં ચાત્મનીક્ષતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.166 ॥
વિવેકાત્મધિયા દુઃખં નુદ્યતે ચલનાદિવત્ ।
અવિવેકસ્વભાવેન મનો ગચ્છત્ય્ અનિચ્છતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.167 ॥
તદાનુદૃશ્યતે દુઃખં નૈશ્ચલ્યે નૈવ તસ્ય તત્ ।
પ્રત્યગાત્મનિ તસ્માત્ તદ્ દુઃખં નૈવોપપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.168 ॥
ત્વંસતોસ્ તુલ્યનીડત્વાન્ નીલાશ્વવદ્ ઇદં ભવેત્ ।
નિર્દુઃખવાચિના યોગાત્ ત્વંશબ્દસ્ય તદર્થતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.169 ॥
પ્રત્યગાત્માભિધાનેન તચ્છબ્દસ્ય યુતેસ્ તથા ।
દશમસ્ ત્વમ્ અસીત્ય્ એવં વાક્યં સ્યાત્ પ્રત્યગાત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.170 ॥
સ્વાર્થસ્ય હ્ય્ અપ્રહાણેન વિશિષ્ટાર્થસમર્પકૌ ।
પ્રત્યગાત્માવગત્યન્તૌ નાન્યો ઽર્થો ઽર્થાદ્ વિરોધ્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.171 ॥
નવબુદ્ધ્યપહારાદ્ ધિ સ્વાત્માનં દશપૂરણમ્ ।
અપશ્યઞ્ જ્ઞાતુમ્ એવેચ્છેત્ સ્વમ્ આત્માનં જનસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.172 ॥
અવિદ્યાબદ્ધચક્ષુષ્ટ્વાત્ કામાપહૃતધીઃ સદા ।
વિવિક્તં દૃશિમ્ આત્માનં નેક્ષતે દશમં યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.173 ॥
દશમસ્ ત્વમ્ અસીત્ય્ એવં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યતઃ ।
સ્વમ્ આત્માનં વિજાનાતિ કૃત્સ્નાન્તઃકરણેક્ષણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.174 ॥
ઇદં પૂર્વમ્ ઇદં પશ્ચાત્ પદં વાક્યે ભવેદ્ ઇતિ ।
નિયમો નૈવ વેદે ઽસ્તિ પદસાંગત્યમ્ અર્થતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.175 ॥
વાક્યે હિ શ્રૂયમાણાનાં પદાનામ્ અર્થસંસ્મૃતિઃ ।

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તતો વાક્યાર્થબોધનમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.176 ॥
યદા નિત્યેષુ વાક્યેષુ પદાર્થસ્ તુ વિવિચ્યતે ।
વાક્યાર્થજ્ઞાનસંક્રાન્ત્યૈ તદા પ્રશ્નો ન યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.177 ॥
અન્વયવ્યતિરેકોક્તિઃ પદાર્થસ્મરણાય તુ ।
સ્મૃત્યભાવે ન વાક્યાર્થો જ્ઞાતું શક્યો બિ કેનચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.178 ॥
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષુ ત્વંપદાર્થાવિવેકતઃ ।
વ્યજ્યતે નૈવ વાક્યાર્થો નિત્યમુક્તો ઽહમ્ ઇત્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.179 ॥
અન્વયવ્યતિરેકોક્તિસ્ તદ્વિવેકાય નાન્યથા ।
ત્વંપદાર્થવિવેકે હિ પાણાવ્ અર્પિતવિલ્વવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.180 ॥
વાક્યાર્થો વ્યજ્યતે ચૈવં કેવલો ઽહંપદાર્થતઃ ।
દુઃખીત્ય્ એતદપોહેન પ્રત્યગાત્મવિનિશ્ચયાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.181 ॥
તત્રૈવં સંભવત્ય્ અર્થે શ્રુતહાનાશ્રુતાર્થધીઃ ।
નૈવં કલ્પયિતું યુક્તા પદવાક્યાર્થકોવિદૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.182 ॥
પ્રત્યક્ષાદીનિ બાધેરન્ કૃષ્ણલાદિષુ પાકવત્ ।
અક્ષજાદિનિભૈર્ એતૈઃ કથં સ્યાદ્ વાક્યબાધનમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.183 ॥
દુઃખ્ય્ અસ્મીતિ સતિ જ્ઞાને નિર્દુઃખીતિ ન જાયતે ।
પ્રત્યક્ષાદિનિભત્વે ઽપિ વાક્યાન્ ન વ્યભિચારતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.184 ॥
સ્વપ્ને દુઃખ્ય્ અહમ્ અદ્યાસં દાહચ્છેદાદિહેતુતઃ ।
તત્કાલભાવિભિર્ વાક્યૈર્ ન બાધઃ ક્રિયતે યદિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.185 ॥
સમાપ્તેસ્ તર્હિ દુઃખસ્ય પ્રાક્ ચ તદ્બાધ ઇષ્યતામ્ ।
ન હિ દુઃખસ્ય સંતાનો ભ્રાન્તેર્ વા દૃશ્યતે ક્વચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.186 ॥
પ્રત્યગાત્મન આત્મત્વં દુઃખ્ય્ અસ્મીત્ય્ અસ્ય બાધયા ।
દશમં નવમ્ અસ્યેવ વેદ ચેદ્ અવિરુદ્ધતા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.187 ॥
નિત્યમુક્તત્વવિજ્ઞાનં વાક્યાદ્ ભવતિ નાન્યતઃ ।
વાક્યાર્થસ્યાપિ વિજ્ઞાનં પદાર્થસ્મૃતિપૂર્વકમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.188 ॥
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પદાર્થઃ સ્મર્યતે ધ્રુવમ્ ।
એવં નિર્દુઃખમ્ આત્માનમ્ અક્રિયં પ્રતિપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.189 ॥
સદ્ એવેત્યાદિવાક્યેભ્યઃ પ્રમા સ્ફુટતરા ભવેત્ ।
દશમસ્ ત્વમ્ અસીત્ય્ અસ્માદ્ યથૈવં પ્રત્યગાત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.190 ॥
પ્રબોધેન યથા સ્વાપ્નં સર્વં દુઃખં નિવર્તતે ।
પ્રત્યગાત્મધિયા તદ્વદ્ દુઃખિત્વં સર્વદાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.191 ॥
કૃષ્ણલાદૌ પ્રમાજન્મ તદન્યાર્થામૃદુત્વતઃ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેષુ ન ત્વ્ એવમ્ અવિરોધતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.192 ॥
વાક્યે તત્ ત્વમ્ અસીત્ય્ અસ્મિઞ્ જ્ઞાતાર્થં તદસિદ્વયમ્ ।
ત્વમર્થસ્મૃત્યસાહાય્યાદ્ વાક્યં નોત્પાદયેત્ પ્રમામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.193 ॥
તત્ત્વમોસ્ તુલ્યનીડાર્થમ્ અસીત્ય્ એતત્ પદં ભવેત્ ।
તચ્છબ્દઃ પ્રત્યગાત્માર્થસ્ તચ્છબ્દાર્થસ્ ત્વમસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.194 ॥
દુઃખિત્વાપ્રત્યગાત્મત્વં વારયેતામ્ ઉભાવ્ અપિ ।
એવં ચ નેતિનેત્યર્થં ગમયેતાં પરસ્પરમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.195 ॥
એવં તત્ ત્વમ્ અસીત્ય્ અસ્ય ગમ્યમાને ફલે કથમ્ ।

અપ્રમાણત્વમ્ અસ્યોક્ત્વા ક્રિયાપેક્ષત્વમ્ ઉચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.196 ॥
તસ્માદ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ કુર્વ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિરોધ્ય્ અતઃ ।
ન કલ્પ્યમ્ અશ્રુતત્વાચ્ ચ શ્રુતત્યાગો ઽપ્ય્ અનર્થકઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.197 ॥
યથાનુભૂયતે તૃપ્તિર્ ભુજેર્ વાક્યાન્ ન ગમ્યતે ।
વાક્યસ્ય વિધૃતિસ્ તદ્વદ્ ગોશકૃત્પાયસીક્રિયા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.198 ॥
સત્યમ્ એવમ્ અનાત્માર્થે વાક્યાત્ પારોક્ષ્યબોધનમ્ ।
પ્રત્યગાત્મનિ ન ત્વ્ એવં સંખ્યાપ્રાપ્તિવદ્ અધ્રુવમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.199 ॥
સ્વસંવેદ્યત્વપર્યાયઃ ।
સ્વપ્રમાણક ઇષ્યતામ્ ।
નિવૃત્તાવ્ અહમઃ સિદ્ધઃ સ્વાત્મનો ઽનુભવશ્ ચ નઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.200 ॥
બુદ્ધીનાં વિષયો દુઃખં તા યસ્ય વિષયા મતાઃ ।
કુતો ઽસ્ય દુઃખસંબન્ધો દૃશેઃ સ્યાત્ પ્રત્યગાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.201 ॥
દૃશિર્ એવાનુભૂયેત સ્વેનૈવાનુભવાત્મના ।
તદાભાસતયા જન્મ ધિયો ઽસ્યાનુભવઃ સ્મૃતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.202 ॥
અશનાયાદિનિર્મુક્તઃ સિદ્ધો મોક્ષસ્ ત્વમ્ એવ સઃ ।
શ્રોતવ્યાદિ તવેત્ય્ એતદ્ વિરુદ્ધં કથમ્ ઉચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.203 ॥
સેત્સ્યતીત્ય્ એવ ચેત્ તત્ સ્યાચ્ છ્રવણાદિ તદા ભવેત્ ।
મોક્ષસ્યાનિત્યતૈવં સ્યાદ્ વિરોધ્ય્ એવાન્યથા વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.204 ॥
શ્રોતૃશ્રોતવ્યયોર્ ભેદો યદીષ્ટઃ સ્યાદ્ ભવેદ્ ઇદમ્ ।
ઇષ્ટાર્થકોપ એવં સ્યાન્ ન યુક્તં સર્વથા વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.205 ॥
સિદ્ધો મોક્ષો ઽહમ્ ઇત્ય્ એવં જ્ઞાત્વાત્માનં ભવેદ્ યદિ ।
ચિકીર્ષુર્ યઃ સ મૂઢાત્મા શાસ્ત્રં ચોદ્ઘાટયત્ય્ અપિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.206 ॥
ન હિ સિદ્ધસ્ય કર્તવ્યં સકાર્યસ્ય ન સિદ્ધતા ।
ઉભયાલમ્બનં કુર્વન્ન્ આત્માનં વઞ્ચયત્ય્ અસૌ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.207 ॥
સિદ્ધો મોક્ષસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વસ્તુમાત્રં પ્રદર્શ્યતે ।
શ્રોતુસ્ તથાત્વવિજ્ઞાને પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ કથં ત્વ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.208 ॥
કર્તા દુઃખ્ય્ અહમ્ અસ્મીતિ પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયતે ।
કર્તા દુઃખી ચ મા ભૂવમ્ ઇતિ યત્નો ભવેત્ તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.209 ॥
તદ્વિજ્ઞાનાય યુક્ત્યાદિ કર્તવ્યં શ્રુતિર્ અબ્રવીત્ ।
કર્તૃત્વાદ્યનુવાદેન સિદ્ધત્વાનુભવાય તુ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.210 ॥
નિર્દુઃખો નિષ્ક્રિયો ઽકામઃ સિદ્ધો મોક્ષો ઽહમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
ગૃહીત્વૈવ વિરુદ્ધાર્થમ્ આદધ્યાત્ કથમ્ એવ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.211 ॥
સકામઃ સક્રિયો ઽસિદ્ધ ઇતિ મે ઽનુભવઃ કથમ્ ।
અતો મે વિપરીતસ્ય તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.212 ॥
ઇહૈવ ઘટતે પ્રશ્નો ન મુક્તત્વાનુભૂતયે ।
પ્રમાણેન વિરોધી યઃ સો ઽત્રાર્થઃ પ્રશ્નમ્ અર્હતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.213 ॥
અહં નિર્મુક્ત ઇત્ય્ એષ સદ્ અસીત્ય્ અન્યમાનજઃ ।
પ્રત્યક્ષાભાસજન્યત્વાદ્ દુઃખિત્વં પ્રશ્નમ્ અર્હતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.214 ॥
પૃષ્ટમ્ આકાઙ્ક્ષિતં વાચ્યં દુઃખાભાવમ્ અભીપ્સિતમ્ ।
કથં હીદં નિવર્તેત દુઃખં સર્વાત્મના મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.215 ॥

ઇતિ પ્રશ્નાનુરૂપં યદ્ વાચ્યં દુઃખનિવર્તકમ્ ।
શ્રુતેઃ સ્વાત્મનિ નાશઙ્કા પ્રામાણ્યે સતિ વિદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.216 ॥
તસ્માદ્ આત્મવિમુક્તત્વં પ્રત્યાયયતિ તદ્વચઃ ।
વક્તવ્યં તુ તથાર્થં સ્યાદ્ વિરોધે ઽસતિ કેનચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.217 ॥
ઇતો ઽન્યો ઽનુભવઃ કશ્ચિદ્ આત્મનો નોપપદ્યતે ।
અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતારમ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.218 ॥
ત્વંપદાર્થવિવેકાય સંન્યાસઃ સર્વકર્મણામ્ ।
સાધનત્વં વ્રજત્ય્ એવ શાન્તો દાન્તાદિશાસનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.219 ॥
ત્વમર્થં પ્રત્યગાત્માનં પશ્યેદ્ આત્માનમ્ આત્મનિ ।
વાક્યાર્થં તત આત્માનં સર્વં પશ્યતિ કેવલમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.220 ॥
સર્વમ્ આત્મેતિ વાક્યાર્થે વિજ્ઞાતે ઽસ્ય પ્રમાણતઃ ।
અસત્ત્વે હ્ય્ અન્યમાનસ્ય વિધિસ્ તં યોજયેત્ કથમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.221 ॥
તસ્માદ્ વાક્યાર્થવિજ્ઞાનાન્ નોર્ધ્વં કર્મવિધિર્ ભવેત્ ।
ન હિ બ્રહ્માસ્મિ કર્તેતિ વિરુદ્ધે ભવતો ધિયૌ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.222 ॥
બ્રહ્માસ્મીતિ હિ વિદ્યેયં નૈવ કર્તેતિ બાધ્યતે ।
સકામો બદ્ધ ઇત્ય્ એવં પ્રમાણાભાસજાતયા ॥ સમુપદ્_ઇ,18.223 ॥
શાસ્ત્રાદ્ બ્રહ્માસ્મિ નાન્યો ઽહમ્ ઇતિ બુદ્ધિર્ ભવેદ્ દૃઢા ।
યદાયુક્તા તદૈવં ધીર્ યથા દેહાત્મધીર્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.224 ॥
સભયાદ્ અભયં પ્રાપ્તસ્ તદર્થં યતતે ચ યઃ ।
સ પુનઃ સભયં ગન્તું સ્વતન્ત્રશ્ ચેન્ ન હીચ્છતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.225 ॥
યથેષ્ટાચરણપ્રાપ્તિઃ સંન્યાસાદિવિધૌ કુતઃ ।
પદાર્થાજ્ઞાનબુદ્ધસ્ય વાક્યાર્થાનુભવાર્થિનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.226 ॥
અતઃ સર્વમ્ ઇદં સિદ્ધં યત્ પ્રાગ્ અસ્માભિર્ ઈરિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.227 ॥
યો હિ યસ્માદ્ વિરક્તઃ સ્યાન્ નાસૌ તસ્મૈ પ્રવર્તતે ।
લોકત્રયાદ્ વિરક્તત્વાન્ મુમુક્ષુઃ કિમ્ ઇતીહતે ॥ સમુપદ્_ઇ,18.228 ॥
ક્ષુધયા પીડ્યમાનો ઽપિ ન વિષં હ્ય્ અત્તુમ્ ઇચ્છતિ ।
મિષ્ટાન્નધ્વસ્તતૃડ્ જાનન્ નામૂઢસ્ તજ્ જિઘત્સતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.229 ॥
વેદાન્તવાક્યપુષ્પેભ્યો જ્ઞાનામૃતમધૂત્તમમ્ ।
ઉજ્જહારાલિવદ્ યો નસ્ તસ્મૈ સદ્ગુરવે નમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,18.230 ॥
ઇતિ તત્ત્વમસિપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,18 ॥
પ્રયુજ્ય તૃષ્ણાજ્વરનાશકારણં ચિકિત્સિતં જ્ઞાનવિરાગભેષજમ્ ।
ન યાતિ કામજ્વરસન્નિપાતજાં શરીરમાલાશતયોગદુઃખિતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.1 ॥
અહં મમેતિ ત્વમ્ અનર્થમ્ ઈહસે પરાર્થમ્ ઇચ્છન્તિ તવાન્ય ઈહિતમ્ ।
ન તે ઽર્થબોધો ન હિ મે ઽસ્તિ ચાર્થિતા તતશ્ ચ યુક્તઃ શમ એવ તે મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.2 ॥
યતો ન ચાન્યઃ પરમાત્ સનાતનાત્ સદૈવ તૃપ્તો ઽહમ્ અતો ન મે ઽર્થિતા ।
સદૈવ મુક્તશ્ ચ ન કામયે હિતં યતસ્વ ચેતઃ પ્રશમાય તે ઽધિકમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.3 ॥
ષડૂર્મિમાલાભ્યતિવૃત્ત એવ યઃ સ એવ ચાત્મા જગતશ્ ચ નઃ શ્રુતેઃ ।
પ્રમાણતશ્ ચાપિ મયા પ્રવેદ્યતે મુધૈવ તસ્માચ્ ચ મનસ્ તવેહિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.4 ॥
ત્વયિ પ્રશાન્તે ન હિ સાસ્તિ ભેદધીર્ યતો જગન્ મોહમ્ ઉપૈતિ માયયા ।
ગ્રહો હિ માયાપ્રભવસ્ય કારણં ગ્રહાદ્ વિમોકે ન હિ સાસ્તિ કસ્યચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.5 ॥

ન મે ઽસ્તિ મોહસ્ તવ ચેષ્ટિતેન હિ પ્રબુદ્ધતત્ત્વસ્ ત્વ્ અસિતો હ્ય્ અવિક્રિયઃ ।
ન પૂર્વતત્ત્વોત્તરભેદતા હિ નો વૃથૈવ તસ્માચ્ ચ મનસ્ તવેહિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.6 ॥
યતશ્ ચ નિત્યો ઽહમ્ અતો ન ચાન્યથા વિકારયોગે હિ ભવેદ્ અનિત્યતા ।
સદા પ્રભાતો ઽહમ્ અતો હિ ચાદ્વયો વિકલ્પિતં ચાપ્ય્ અસદ્ ઇત્ય્ અવસ્થિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.7 ॥
અભાવરૂપં ત્વમ્ અસીહ હે મનો નિરીક્ષ્યમાણે ન હિ યુક્તિતો ઽસ્તિતા ।
સતો હ્ય્ અનાશાદ્ અસતો ઽપ્ય્ અજન્મતો દ્વયં ચ તે ઽતસ્ તવ નાસ્તિતેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,19.8 ॥
દ્રષ્ટા ચ દૃશ્યં ચ તથા ચ દર્શનં ભ્રમઃ સ સર્વસ્ તવ કલ્પિતો હિ સઃ ।
દૃશેશ્ ચ ભિન્નં ન હિ દૃશ્યમ્ ઈક્ષ્યતે સ્વપન્ વિબોધે ચ તથા ન ભિદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,19.9 ॥
વિકલ્પના ચાપિ તથાદ્વયા ભવેદ્ અવસ્તુયોગાત્ તદ્ અલાતચક્રવત્ ।
ન શક્તિભેદો ઽસ્તિ યતો ન ચાત્મનાં તતો ઽદ્વયત્વં શ્રુતિતો ઽવસીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,19.10 ॥
મિથશ્ ચ ભિન્ના યદિ તે હિ ચેતનાઃ ક્ષયસ્ તુ તેષાં પરિમાણયોગતઃ ।
ધ્રુવો ભવેદ્ ભેદવતાં હિ દૃષ્ટતો જગત્ક્ષયશ્ ચાપિ સમસ્તમોક્ષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.11 ॥
ન મે ઽસ્તિ કશ્ચિન્ ન ચ સો ઽસ્મિ કસ્યચિદ્ યતો ઽદ્વયો ઽહં ન હિ ચાસ્તિ કલ્પિતમ્ ।
અકલ્પિતશ્ ચાસ્મિ પુરા પ્રસિદ્ધિતો વિકલ્પનાયા દ્વયમ્ એવ કલ્પિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.12 ॥
વિકલ્પના ચાપ્ય્ અભવે ન વિદ્યતે સદ્ અન્યદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અતો ન નાસ્તિતા ।
યતઃ પ્રવૃત્તા તવ ચાપિ કલ્પના પુરા પ્રસિદ્ધેર્ ન ચ તદ્ વિકલ્પિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.13 ॥
અસદ્ દ્વયં તે ઽપિ હિ યદ્ યદ્ ઈક્ષ્યતે ન દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ ન ચૈવ નાસ્તિતા ।
યતઃ પ્રવૃત્તા સદસદ્વિકલ્પના વિચારવચ્ ચાપિ તથાદ્વયં ચ સત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.14 ॥
સદ્ અભ્યુપેતં ભવતોપકલ્પિતં વિચારહેતોર્ યદિ તસ્ય નાસ્તિતા ।
વિચારહાનાચ્ ચ તથૈવ સંસ્થિતં ન ચેત્ તદ્ ઇષ્ટં નિતરાં સદ્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,19.15 ॥
અસત્સમં ચૈવ સદ્ ઇત્ય્ અપીતિ ચેદ્ અનર્થવત્ત્વાત્ ખરશૃઙ્ગતુલ્યતઃ ।
અનર્થવત્ત્વં ત્વ્ અસતિ હ્ય્ અકારણં ન ચૈવ તસ્માન્ ન વિપર્યયે ઽન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,19.16 ॥
અસિદ્ધતશ્ ચાપિ વિચારકારણાદ્ દ્વયં ચ તસ્માત્ પ્રસૃતં હિ માયયા ।
શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ ચાપિ તથા હિ યુક્તિતઃ પ્રસિદ્ધ્યતીત્થં ન તુ યુજ્યતે ઽન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,19.17 ॥
વિકલ્પનાચ્ ચાપિ વિધર્મકં શ્રુતેઃ પુરા પ્રસિદ્ધેશ્ ચ વિકલ્પતો ઽદ્વયમ્ ।
ન ચેતિ નેતીતિ તથા વિકલ્પિતં નિષિધ્યતે ઽત્રાપ્ય્ અવશેષસિદ્ધયે ॥ સમુપદ્_ઇ,19.18 ॥
અકલ્પિતે ઽપ્ય્ એવમ્ અજાદ્વયાક્ષરે વિકલ્પયન્તઃ સદ્ અસચ્ ચ જન્મભિઃ ।
સ્વચિત્તમાયાપ્રભવં ચ તે ભવં જરાં ચ મૃત્યું ચ નિયાન્તિ સંતતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.19 ॥
ભવાભવત્વં તુ ન ચેદ્ અવસ્થિતિર્ ન તસ્ય ચાન્યસ્ ત્વ્ ઇતિ જન્મ નાન્યથા ।
સતો હ્ય્ અસત્ત્વાદ્ અસતશ્ ચ સત્ત્વતો ન ચ ક્રિયા કારકમ્ ઇત્ય્ અતો ઽપ્ય્ અજમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.20 ॥
અકુર્વદ્ ઇષ્ટં યદિ વાસ્ય કારકં ન કિંચિદ્ અન્યન્ નનુ નાસ્ત્ય્ અકારકમ્ ।
સતો ઽવિશેષાદ્ અસતશ્ ચ સચ્ચ્યુતૌ તુલાન્તયોર્ યદ્વદ્ અનિશ્ચયાન્ ન હિ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.21 ॥
ન ચેત્ સ ઇષ્ટઃ સદસદ્વિપર્યયઃ કથં ભવઃ સ્યાત્ સદસદ્વ્યવસ્થિતૌ ।
વિભક્તમ્ એતદ્ દ્વયમ્ અપ્ય્ અવસ્થિતં ન જન્મ તસ્માચ્ ચ મનો હિ કસ્યચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.22 ॥
અથાભ્યુપેત્યાપિ ભવં તવેચ્છતો બ્રવીમિ નાર્થસ્ તવ ચેષ્ટિતેન મે ।
ન હાનવૃદ્ધી ન યતઃ સ્વતો ઽસતો ભવો ઽન્યતો વા યદિ વાસ્તિતા તયોઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.23 ॥
ધ્રુવા હ્ય્ અનિત્યાશ્ ચ ન ચાન્યયોગિનો મિથશ્ ચ કાર્યં ન ચ તેષુ યુજ્યતે ।
અતો ન કસ્યાપિ હિ કિંચિદ્ ઇષ્યતે સ્વયં હિ તત્ત્વં ન નિરુક્તિગોચરમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.24 ॥
સમં તુ તસ્માત્ સતતં વિભાતવદ્ દ્વયાદ્ વિમુક્તં સદસદ્વિકલ્પિતાત્ ।
નિરીક્ષ્ય યુક્ત્યા શ્રુતિતશ્ ચ બુદ્ધિમાન્ અશેષનિર્વાણમ્ ઉપૈતિ દીપવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.25 ॥

અવેદ્યમ્ એકં યદ્ અનન્યવેદિનાં કુતાર્કિકાણાં ચ સુવેદ્યમ્ અન્યથા ।
નિરીક્ષ્ય ચેત્થં ત્વ્ અગુણગ્રહો ઽગુણં ન યાતિ મોહં ગ્રહદોષમુક્તિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.26 ॥
અતો ઽન્યથા ન ગ્રહનાશ ઇષ્યતે વિમોહબુદ્ધેર્ ગ્રહ એવ કારણમ્ ।
ગ્રહો ઽપ્ય્ અહેતુર્ હ્ય્ અનલસ્ ત્વ્ અનિન્ધનો યથા પ્રશાન્તિં પરમાં તથા વ્રજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.27 ॥
વિમથ્ય વેદોદધિતઃ સમુદ્ધૃતં સુરૈર્ મહાબ્ધેસ્ તુ યથા મહાત્મભિઃ ।
તથામૃતં જ્ઞાનમ્ ઇદં હિ યૈઃ પુરા નમો ગુરુભ્યઃ પરમ્ ઈક્ષિતં ચ યૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,19.28 ॥
ઇતિ જ્વરનાશપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,19 ॥
ઇઇ. ગદ્યબન્ધ
અથ મોક્ષસાધનોપદેશવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામો મુમુક્ષૂણાં શ્રદ્દધાનાનામ્ અર્થિનામ્ અર્થાય ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.1 ॥
તદ્ ઇદં મોક્ષસાધનં જ્ઞાનં સાધનસાધ્યાદ્ અનિત્યાત્ સર્વસ્માદ્ વિરક્તાય ત્યક્તપુત્રવિત્તલોકૈષણાય પ્રતિપન્નપરમહંસપારિવ્રાજ્યાય શમદમદયાદિયુક્તાય શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધશિષ્યગુણસમ્પન્નાય શુચયે બ્રાહ્મણાય વિધિવદ્ ઉપસન્નાય શિષ્યાય જાતિકર્મવૃત્તવિદ્યાભિજનૈઃ પરીક્ષિતાય બ્રૂયત્ પુનઃ પુનર્ યાવદ્ ગ્રહણં દૃઢીભવતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.2 ॥
શ્રુતિશ્ ચ -- "પરીક્ષ્ય ... તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્" ઇતિ । દૃઢગૃહીતા હિ વિદ્યાત્મનઃ શ્રેયસે સન્તત્યૈ ચ ભવતિ । વિદ્યાસન્તતિશ્ ચ પ્રાણ્યનુગ્રહાય ભવતિ નૌર્ ઇવ નદીં તિતીર્ષોઃ । શાસ્ત્રં ચ -- "યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્મા ઇમામ્ અદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં ધનસ્ય પૂર્ણાં દદ્યાદ્ એતદ્ એવ તતો ભૂયઃ" ઇતિ । અન્યથા ચ જ્ઞાનપ્રાપ્ત્યભાવાત્ -- "આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ", "આચાર્યાદ્ ધૈવ વિદ્યા વિદિતા [સાધિષ્ઠં પ્રાપત્]", "આચાર્યઃ પ્લાવયિતા તસ્ય [સમ્યગ્]જ્ઞાનં પ્લવ ઇહોચ્યતે" ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ સ્મૃતિભ્યશ્ ચ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.3 ॥
શિષ્યસ્ય જ્ઞાનાગ્રહણં ચ લિઙ્ગૈર્ બુદ્ધ્વા તદગ્રહણહેતૂન્ અધર્મલૌકિકપ્રમાદનિત્યાનિત્ય[વસ્તુ]વિવેકવિષયાસંજાતદૃઢપૂર્વશ્રુતત્વલોકચિન્તાવેક્ષણજાત્યાદ્યભિમાનાદીંસ્ તત્પ્રતિપક્ષૈઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતૈર્ અપનયેદ્ અક્રોધાદિભિર્ અહિંસાદિભિશ્ ચ યમૈર્ જ્ઞાનાવિરુદ્ધૈશ્ ચ નિયમૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.4 ॥
અમાનિત્વાદિગુણં ચ જ્ઞાનોપાયં સમ્યગ્ ગ્રાહયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.5 ॥
આચાર્યશ્ ચોહાપોહગ્રહણધારણશમદમદયાનુગ્રહાદિસમ્પન્નો લબ્ધાગમો દૃષ્ટાદૃષ્ટભોગેષ્વ્ અનાસક્તસ્ ત્યક્તસર્વકર્મસાધનો બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતો ઽભિન્નવૃત્તો દમ્ભદર્પકુહકશાઠ્યમાયામાત્સર્યાનૃતાહંકારમમત્વાદિદોષવર્જિતઃ કેવલપરાનુગ્રહપ્રયોજનો વિદ્યોપયોગાર્થી પૂર્વમ્ ઉપદિશેત્ -- "સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્", "યત્ર નાન્યત્ પશ્યતિ", "આત્મૈવેદં સર્વમ્", બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્", "આત્મા વા ઇદમ્ એક એવાગ્ર આસીત્", "સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ" ઇત્ય્[આદ્યાઃ] આત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરાઃ શ્રુતિઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.6 ॥
ઉપદિશ્ય ચ ગ્રાહયેદ્ બ્રહ્મણો લક્ષણમ્ -- "ય આત્માપહતપાપ્મા", "યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ", "યો ઽશનાયાપિપાસે", "નેતિ નેતિ", "અસ્થૂલમ્ અનણુ", "સ એષ નેતિ નેતિ", "અદૃષ્ટં દ્રષ્ટૃ", "વિજ્ઞાનમ્ આનન્દમ્", "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તમ્", "અદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે", "સ વા એષઃ", "અપ્રાણો હ્ય્ અમનાઃ", "સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્ય્ અજઃ", "વિજ્ઞાનઘન એવ", "અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્", "અન્યદ્ એવ તદ્ વિદિતાદ્ અથો અવિદિતાત્", "આકાશો વૈ નામ" ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.7 ॥
સ્મૃતિભિશ્ ચ -- "ન જાયતે મ્રિયતે વા", "નાદત્તે કસ્યચિત્ પાપમ્", "યથાકાશસ્થિતો નિત્યમ્", "ક્ષેત્રજ્ઞાં ચાપિ માં વિદ્ધિ", "ન સત્ તન્ નાસદ્ ઉચ્યતે", "અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વત્", "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ", "ઉત્તમઃ પુરુષઃ" ઇત્યાદિભિઃ શ્રુત્યુક્તલક્ષણાવિરુદ્ધાભિઃ પરમાત્માસંસારિત્વપ્રતિપાદનપરાભિસ્ તસ્ય સર્વેણાનન્યત્વપ્રતિપાદનપરાભિશ્ ચ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.8 ॥
એવં શ્રુતિસ્મૃતિભિર્ ગૃહીતપરમાત્મલક્ષણં શિષ્યં સંસારસાગરાદ્ ઉત્તિતીર્ષું પૃચ્છેત્ -- કસ્ ત્વમ્ અસિ સોમ્યેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.9 ॥
સ યદિ બ્રૂયાત્ -- બ્રાહ્મણપુત્રો ઽદોન્વયો બ્રહ્મચાર્ય્ આસં ગૃહસ્થો વેદાનીમ્ અસ્મિ પરમહંસપરિવ્રાટ્ સંસારસાગરાજ્ જન્મમૃત્યુમહાગ્રાહાદ્ ઉત્તિતીર્ષુર્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.10 ॥
આચાર્યો બ્રૂયદ્ -- ઇહૈવ તે સોમ્ય મૃતસ્ય શરીરં વયોભિર્ અદ્યતે મૃદ્ભાવં વાપદ્યતે, તત્ર કથં સંસારસાગરાદ્ ઉત્તર્તુમ્ ઇચ્છસીતિ । નહિ નદ્યા અવરે કૂલે ભસ્મીભૂતો નદ્યાઃ પારં તરિષ્યસીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.11 ॥
સ યદિ બ્રૂયાત્ -- અન્યો ઽહં શરીરાત્ । શરીરં તુ જાયતે મ્રિયતે, વયોભિર્ અદ્યતે મૃદ્ભાવમ્ આપદ્યતે, શસ્ત્રાગ્ન્યાદિભિશ્ ચ વિનાશ્યતે, વ્યાધ્યાદિભિશ્ ચ યુજ્યતે । તસ્મિન્ન્ અહં સ્વકૃતધર્માધર્મવશાત્ પક્ષી નીડમ્ ઇવ પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ પુનઃ શરીરવિનાશે ધર્માધર્મવશાચ્ છરીરાન્તરં યાસ્યામિ, પૂર્વનીડવિનાશે પક્ષીવ નીડાન્તરમ્ । એવમ્ એવાહમ્ અનાદૌ સંસારે દેવતિર્યઙ્મનુષ્યનિરયસ્થાનેષુ સ્વકર્મવશાદ્ ઉપાત્તમ્ ઉપાત્તં શરીરં ત્યજન્, નવં નવં ચાન્યદ્ ઉપાદદાનો, જન્મમરણપ્રબન્ધચક્રે ઘટીયન્ત્રવત્ સ્વકર્મણા ભ્રામ્યમાણઃ ક્રમેણેદં શરીરમ્ આસાદ્ય સંસારચક્રભ્રમણાદ્ અસ્માન્ નિર્વિણ્ણો ભગવન્તમ્ ઉપસન્નો ઽસ્મિ સંસારચક્રભ્રમણપ્રશમાયેતિ । તસ્માન્ નિત્ય એવાહં શરીરાદ્ અન્યઃ । શરીરાણ્ય્ આગચ્છન્ત્ય્ અપગચ્છન્તિ ચ વાસાંષીવ પુરુષસ્યેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.12 ॥
આચાર્યો બ્રૂયત્ -- સાધ્વ્ અવાદિઃ સમ્યક્ પશ્યસિ । કથં મૃષાવાદીર્ બ્રાહ્મણપુત્રો ઽદોન્વયો બ્રહ્મચાર્ય્ આસમ્, ગૃહસ્થો વા, ઇદાનીમ્ અસ્મિ પરમહંસપરિવ્રાડ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.13 ॥
સ યદિ બ્રૂયાત્ -- ભગવન્, કથમ્ અહં મૃષાવાદિષમ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.14 ॥
તં પ્રતિ બ્રૂયાદ્ આચાર્યઃ -- યતસ્ ત્વં ભિન્નજાત્યન્વયસંસ્કારં શરીરં જાત્યન્વયસંસ્કારવર્જિતસ્યાત્મનઃ પ્રત્યજ્ઞાસીર્ બ્રાહ્મણપુત્રો ઽદોન્વય ઇત્યાદિના વાક્યેનેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.15 ॥
સ યદિ પૃચ્છેત્ -- કથં ભિન્નજાત્યન્વયસંસ્કારં શરીરમ્, કથં વાહં જાત્યન્વયસંસ્કારવર્જિત ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.16 ॥
આચાર્યો બ્રૂયત્ -- શૃણુ સોમ્ય યથેદં શરીરં ત્વત્તો ભિન્નં ભિન્નજાત્યન્વયસંસ્કારં ત્વં ચ જાત્યન્વયસંસ્કારવર્જિત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તં સ્મારયેત્ -- સ્મર્તુમ્ અર્હસિ સોમ્ય, પરમાત્માનં સર્વાત્માનં યથોક્તલક્ષણં શ્રાવિતો ઽસિ "સદ્ એવ સોમ્યેદમ્" ઇત્યાદિ[ભિઃ] શ્રુતિભિઃ સ્મૃતિભિશ્ ચ । લક્ષણં ચ તસ્ય શ્રુતિભિઃ સ્મૃતિભિશ્ ચ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.17 ॥

લબ્ધપરમાત્મલક્ષણસ્મૃતયે બ્રૂયાત્ -- યો ઽસાવ્ આકાશનામા નામરૂપાભ્યામ્ અર્થાન્તરભૂતો ઽશરીરો ઽસ્થૂલાદિલક્ષણો ઽપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણશ્ ચ સર્વૈઃ સંસારધર્મૈર્ અનાગન્ધિતઃ "યત્ સાક્ષાદ્ અપરોક્ષાદ્ બ્રહ્મ ... એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃ", "અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા, અશ્રુતઃ શ્રોતા, અમતો મન્તા, અવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાત" નિત્યવિજ્ઞાનસ્વરૂપો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ, "વિજ્ઞાનઘન એવ", પરિપૂર્ણ આકાશવત્, અનન્તશક્તિઃ, આત્મા સર્વસ્ય, અશનાયાદિવર્જિતઃ, આવિર્ભાવતિરોભાવવર્જિતશ્ ચ સ્વાત્મવિલક્ષણયોર્ નામરૂપયોર્ જગદ્બીજભૂતયોઃ સ્વાત્મસ્થયોઃ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામ્ અનિર્વચનીયયોઃ સ્વસંવેદ્યયોઃ સદ્ભાવમાત્રેણાચિન્ત્યશક્તિત્વાદ્ વ્યાકર્તાવ્યાકૃતયોઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.18 ॥
તે નામરૂપે ઽવ્યાકૃતે સતી વ્યાક્રિયમાણે તસ્માદ્ એતસ્માદ્ આત્મન આકાશનામાકૃતી સંવૃત્તે । તચ્ ચાકાશખ્યં ભૂતમ્ અનેન પ્રકારેણ પરમાત્મનઃ સમ્ભૂતં પ્રસન્નાત્ સલિલાન્ મલમ્ ઇવ ફેનમ્ । ન સલિલં ન ચ સલિલાદ્ અત્યન્તભિન્નં ફેનમ્ । સલિલવ્યતિરેકેણાદર્શનાત્ । સલિલં તુ સ્વચ્છમ્ અન્યત્ ફેનાન્ મલરૂપાત્ । એવં પરમાત્મા નામરૂપાભ્યામ્ અન્યઃ ફેનસ્થાનીયાભ્યાં શુદ્ધઃ પ્રસન્નસ્ તદ્વિલક્ષણઃ । તે નામરૂપે ઽવ્યાકૃતે સતી વ્યાક્રિયમાણે ફેનસ્થાનીયે આકાશનામાકૃતી સંવૃત્તે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.19 ॥
તતો ઽપિ સ્થૂલભાવમ્ આપદ્યમાને નામરૂપે વ્યાક્રિયમાણે વાયુભાવમ્ આપદ્યેતે, તતો ઽપ્ય્ અગ્નિભાવમ્, અગ્નેર્ અભાવમ્, તતઃ પૃથ્વીભાવમ્ ઇત્ય્ એવંક્રમેણ પૂર્વપૂર્વો[ત્તરો]ત્તરાનુપ્રવેશેન પઞ્ચમહાભૂતાનિ પૃથિવ્યન્તાન્ય્ ઉત્પન્નાનિ । તતઃ પઞ્ચમહાભૂતગુણવિશિષ્ટા પૃથ્[ઇ]વી । પૃથ્[ઇ]વ્યાશ્ ચ પઞ્ચાત્મક્યો વ્રીહિયવાદ્યા ઓષધયો જાયન્તે । તાભ્યો ભક્ષિતાભ્યો લોહિતં શુક્રં ચ સ્ત્રીપુંસશરીરસંબન્ધિ જાયતે । તદ્ ઉભયમ્ ઋતુકાલે ઽવિદ્યાપ્રયુક્તકામખજનિર્મથનોદ્ભૂતં મન્ત્રસંસ્કૃતં ગર્ભાશયે નિષિચ્યતે । તત્ સ્વયોનિરસાનુપ્રવેશેન વિવર્ધમાનં ગર્ભીભૂતં દશમે નવમે વા માસિ સઞ્જાયતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.20 ॥
તજ્ જાતં લબ્ધનામાકૃતિકં જાતકર્માદિભિર્ મન્ત્રસંસ્કૃતં પુનર્ ઉપનયનસંસ્કારયોગેન બ્રહ્મચારિસંજ્ઞં ભવતિ । તદ્ એવ શરીરં પત્નીસંયોગસંસ્કારયોગેન ગૃહસ્થસંજ્ઞં ભવતિ । તદ્ એવ વનસ્થસંસ્કારેણ તાપસસંજ્ઞં ભવતિ । તદ્ એવ ક્રિયાવિનિવૃત્તિનિમિત્તસંસ્કારેણ પરિવ્રાટ્સંજ્ઞં ભવતિ । ઇત્ય્ એવં ત્વત્તો ભિન્નં ભિન્નજાત્યન્વયસંસ્કારં શરીરમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.21 ॥
મનશ્ ચેન્દ્રિયાણિ ચ નામરૂપાત્મકાન્ય્ એવ "અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ" ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.22 ॥
કથં ચાહં ભિન્નજાત્યન્વયસંસ્કારવર્જિત ઇત્ય્ એતચ્ છૃણુ । યો ઽસૌ નામરૂપયોર્ વ્યાકર્તા નામરૂપધર્મવિલક્ષણઃ સ એવ નામરૂપે વ્યાકુર્વન્ સૃષ્ટ્વેદં શરીરં સ્વયં સંસ્કારધર્મવર્જિતો નામરૂપ ઇહ પ્રવિષ્ટો ઽન્યૈર્ અદૃષ્ટઃ સ્વયં પશ્યંસ્ તથાશ્રુતઃ શૃણ્વન્ન્ અમતો મન્વાનો ઽવિજ્ઞાતો વિજાનન્ -- "સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્ યદ્ આસ્તે" ઇતિ । અસ્મિન્ન્ અર્થે શ્રુતયઃ સહસ્રશઃ "તત્ સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિષત્". "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્", "સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ", "એષ ત આત્મા", "સ એતમ્ એવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત", "એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢો ઽત્મા", "સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમ્ ઇમાસ્ તિસ્રો દેવતાઃ", "અશરીરં શરીરેષુ" ઇત્યાદ્યાઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.23 ॥
સ્મૃતયો ઽપિ "આત્મૈવ દેવતાઃ સર્વાઃ", "નવદ્વારે પુરે દેહી", "ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ", "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ", "ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ", "ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ" ઇત્યાદ્યાઃ । તસ્માજ્ જાત્યન્વયસંસ્કારવર્જિતસ્ ત્વમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.24 ॥
સ યદિ બ્રૂયાત્ -- અન્ય એવાહમ્ અજ્ઞઃ સુખી દુઃખી બદ્ધઃ સંસારી, અન્યો ઽસૌ મદ્વિલક્ષણો ઽસંસારી દેવઃ, તમ્ અહં બલ્યુપહારનમસ્કારાદિભિર્ વર્ણાશ્રમકર્મભિશ્ ચારાધ્ય સંસારસાગરાદ્ ઉત્તિતીર્ષુર્ અસ્મિ, કથમ્ અહં સ એવેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.25 ॥
આચાર્યો બ્રૂયત્ -- નૈવં સોમ્ય પ્રતિપત્તુમ્ અર્હસિ, પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્ ભેદપ્રતિપત્તેઃ । કથં પ્રતિષિદ્ધા ભેદપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ અત આહ -- "અન્યો ઽસાવ્ અન્યો ઽહમ્ અસ્મીતિ ન સ વેદ", "બ્રહ્મ તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ વેદ", મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" ઇત્યેવમાદ્યાઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.26 ॥
એતા એવ શ્રુતયો ભેદપ્રતિપત્તેઃ સંસારગમનં દર્શયન્તિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.27 ॥
અભેદપ્રતિપત્તેશ્ ચ મોક્ષં દર્શયન્તિ સહસ્રશઃ -- "સ આત્મા તત્ ત્વમ્ અસિ" ઇતિ પરમાત્મભાવં વિધાય "આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા "તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરમ્" ઇતિ મોક્ષં દર્શયન્ત્ય્ અભેદવિજ્ઞાનાદ્ એવ સત્યસન્ધસ્યાતસ્કરસ્યેવ દાહાદ્યભાવદૃષ્ટાન્તેન સંસારાભાવં દર્શયન્તિ, ભેદદર્શનાદ્ અસત્યાભિસન્ધસ્ય સંસારગમનં દર્શયન્તિ તસ્કરસ્યેવ દાહાદિદૃષ્ટાન્તેન ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.28 ॥
"ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા" ઇત્યાદિના ચાભેદદર્શનાત્ "[સ] સર્વાડ્ ભવતિ" ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તદ્વિપરીતેન ભેદદર્શનેન સંસારગમનં દર્શયન્તિ -- "અથ યે ઽન્યથાતો વિદુર્ અન્યરાજાનસ્ તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ" ઇતિ પ્રતિશાખમ્ । તસ્માન્ મૃષૈવાવાદીઃ -- બ્રાહ્મણપુત્રો ઽદોન્વયઃ સંસારી પરમાત્મવિલક્ષણ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.29 ॥
તસ્માત્ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્ ભેદદર્શનસ્ય, ભેદવિષયત્વાચ્ ચ કર્મોપાદાનસ્ય, કર્મસાધનત્વાચ્ ચ યજ્ઞોપવીતાદેઃ કર્મસાધનોપાદાનસ્ય પરમાત્માભેદપ્રતિપત્ત્યા પ્રતિષેધઃ કૃતો વેદિતવ્યઃ । કર્મણાં તત્સાધનાનાં ચ યજ્ઞોપવીતાદીનાં પરમાત્માભેદપ્રતિપત્તિવિરુદ્ધત્વાત્ । સંસારિણો હિ કર્માણિ વિધીયન્તે તત્સાધનાનિ ચ યજ્ઞોપવીતાદીનિ, ન પરમાત્મનો ઽભેદદર્શિનઃ । ભેદદર્શનમાત્રેણ ચ તતો ઽન્યત્વમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.30 ॥
યદિ ચ કર્માણિ કર્તવ્યાનિ ન નિવર્તયિષિતાનિ કર્મસાધનાસમ્બન્ધિનઃ કર્મનિમિત્તજાત્યાશ્રમાદ્યસમ્બન્ધિનશ્ ચ પરમાત્મન આત્મનૈવાભેદપ્રતિપત્તિં નાવક્ષ્યત્ "સ આત્મા તત્ ત્વમ્ અસિ" ઇત્યેવમાદિભિર્ નિશ્ચિતરૂપૈર્ વાક્યૈઃ, ભેદપ્રતિપત્તિનિન્દાં ચ નાભ્યધાસ્યત્ "એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય", "અનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન", "અત્ર સ્તેનો ઽસ્તેનઃ" ઇત્યાદિના ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.31 ॥
કર્માસમ્બન્ધરૂપત્વં કર્મનિમિત્તવર્ણાદ્યસમ્બન્ધરૂપતાં [ચ] નાભ્યધાસ્યત્, કર્માણિ [ચ] કર્મસાધનાનિ [ચ] યજ્ઞોપવીતાદીનિ યદ્ય્ અપરિતિત્યાજયિષિતાનિ । તસ્માત્ સસાધનં કર્મ પરિત્યક્તવ્યં મુમુક્ષુણા પરમાત્માભેદદર્શનવિરોધાત્ । આત્મા ચ પર એવેતિ પ્રતિપત્તવ્યો યથાશ્રુત્યુક્તલક્ષણઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.32 ॥

સ યદિ બ્રૂયાત્ -- ભગવન્, દહ્યમાને છિદ્યમાને વા દેહે પ્રત્યક્ષા વેદના, અશનાયાદિનિમિત્તં ચ પ્રત્યક્ષં દુઃખં મમ । પરશ્ ચાત્મા "અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ" સર્વસંસારધર્મવિવર્જિતઃ શ્રૂયતે સર્વશ્રુતિષુ સ્મૃતિષુ ચ । કથં તદ્વિલક્ષણો ઽનેકસંસારધર્મસંયુક્તઃ પરમાત્માનમ્ આત્મત્વેન માં ચ સંસારિણં પરમાત્મત્વેનાગ્નિમ્ ઇવ શીતત્વેન પ્રતિપદ્યેયમ્ । સંસારી ચ સન્ સર્વાભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધને ઽધિકૃતો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસાધનાનિ કર્માણિ તત્સાધનાનિ ચ યજ્ઞોપવીતાદીનિ કથં પરિત્યજેયમ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.33 ॥
તં પ્રતિ બ્રૂયાત્ -- યદ્ અવોચો દહ્યમાને છિદ્યમાને વા દેહે પ્રત્યક્ષા વેદનોપલભ્યતે મમેતિ તદ્ અસત્ । કસ્મત્ । દહ્યમાને છિદ્યમાન ઇવ વ્ર્ક્ષ ઉપલબ્ધુર્ ઉપલભ્યમાને કર્મણિ શરીરે દાહચ્છેદવેદનાયા ઉપલભ્યમાનત્વાદ્ દાહાદિસમાનાશ્રયૈવ વેદના । યત્ર હિ દાહશ્ છેદો વા ક્રિયતે તત્રૈવ વ્યપદિશતિ દાહાદિવેદનાં લોકો ન દાહાદ્યુપલબ્ધરીતિ । કથમ્ । ક્વ તે વેદનેતિ પૃષ્ટઃ શિરસિ મે વેદનોરસ્ય્ ઉદર ઇતિ યત્ર દાહાદિસ્ તત્ર વ્યપદિશતિ, નોપલબ્ધરીતિ । યદ્ય્ ઉપલબ્ધરિ વેદના સ્યાદ્ વેદનાનિમિત્તં વા દાહચ્છેદાદિ, વેદનાશ્રયત્વેનોપદિશેદ્ દાહાદ્યાશ્રયાવત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.34 ॥
સ્વયં ચ નોપલભ્યેત ચક્ષુર્ગતરૂપવત્ । તસ્માદ્ દાહચ્છેદાદિસમાનાશ્રયત્વેનોપલભ્યમાનત્વાદ્ દાહાદિવત્ કર્મભૂતૈવ વેદના । ભાવરૂપત્વાચ્ ચ સાશ્રયા તણ્ડુલપાકવત્ । વેદનાસમાનાશ્રય એવ તત્સંસ્કારઃ । સ્મૃતિસમાનકાલ એવોપલભ્યમાનત્વાત્ । વેદનાવિષયસ્ તન્નિમિત્તવિષયશ્ ચ દ્વેષો ઽપિ સંસ્કારસમાનાશ્રય એવ । તથા ચોક્તમ્ -- "રૂપસંસ્કારતુલ્યાધી રાગદ્વેષૌ ભયં ચ યત્ । ગૃહ્યતે ધીશ્રયં તસ્માજ્ જ્ઞાતા શુદ્ધો ઽભયઃ સદા" ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.35 ॥
કિમાશ્રયઃ પુના રૂપાદિસંસ્કારાદય ઇતિ । ઉચ્યતે । યત્ર કામાદાયઃ । ક્વ પુનસ્ તે કામાદયઃ । "કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા" ઇત્યાદિશ્રુતેર્ બુદ્ધાવ્ એવ । તત્રૈવ રૂપાદિસંસ્કારદયો ઽપિ, "કસ્મિન્ નુ રૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનીતિ હૃદયે" ઇતિ શ્રુતેઃ । "કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ", "તીર્ણો હિ ", "અસઙ્ગો હ્ય્ અયમ્", "તદ્ વા અસ્યૈતદ્ અતિચ્છન્દાઃ" ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ, "અવિકાર્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે", "અનાદિત્વાન્ નિર્ગુણત્વાત્" ઇત્યાદિ -- ઇચ્છાદ્વેષાદિ ચ ક્ષેત્રસ્યૈવ વિષયસ્ય ધર્મો નાત્મન ઇતિ -- સ્મૃતિભ્યશ્ ચ કર્મસ્થૈવાશુદ્ધિર્ નાત્મસ્થા ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.36 ॥
અતો રૂપાદિસંસ્કારાદ્યશુદ્ધિસંબન્ધાભાવાન્ ન પરસ્માદ્ આત્મનો વિલક્ષણસ્ ત્વમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાભાવાદ્ યુક્તં પર એવાત્માહમ્ ઇતિ પ્રતિપત્તુમ્ -- "તદ્ આત્માનમ્ એવાવેદ્ [અહં બ્રહ્માસ્મિ]", "એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્", "અહમ્ એવાધસ્તાત્", "આત્મૈવાધસ્તાત્", "સર્વમ્ આત્માનં પશ્યેત્", "યત્ર ત્વ્ અસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવ", "ઇદં સર્વં યદ્ અયમ્ આત્મ", "સ એષો [ઽકલઃ ]", "અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્", "સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્ય્ અજઃ", "બ્રહ્મૈવેદમ્", "એતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત", "પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ", "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ", "તસ્માદ્ વા", "તત્ સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્", "એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ", "અશરીરં શરીરેષુ", "ન જાયતે મ્રિયતે", "સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તમ્", "સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્", "યસ્ તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ", "તદ્ એજતિ તન્ નૈજતિ", "વેનસ્ તત્ પશ્યન્", "તદ્ એવાગ્નિઃ", "અહમ્, મનુર્ અભવમ્ સૂર્યશ્ ચ" "અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્", "સદ્ એવ સોમ્ય", "તત્ સત્યં સ આત્મા તત્ ત્વમ્ અસિ" ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.37 ॥
સ્મૃતિભ્યશ્ ચ -- "પૂઃ પ્રાણિનઃ ... ગુહાશયસ્ય", "આત્મૈવ દેવતાઃ", "નવદ્વારે પુરે", "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ", "વિદ્યાવિનયસંપન્ને", "અવિભક્તંવિભક્તેષુ ", "વાસુદેવઃ સર્વમ્" ઇત્યાદિભ્યઃ, એક એવાત્મા પરં બ્રહ્મ [સર્વ]સંસારધર્મવિનિર્મુક્તસ્ ત્વમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.38 ॥
સ યદિ બ્રૂયાત્ -- યદિ ભગવન્ "અનન્તરો ઽબાહ્યઃ", "સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્ય્ અજઃ", "કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવ" સૈન્ધવઘનવદ્ આત્મા સર્વમૂર્તિભેદવર્જિત આકાશવદ્ એકરસઃ, કિમ્ ઇદં દૃશ્યતે શ્રૂયતે વા સધ્યં સાધનં [વા] સાધકશ્ ચેતિ શ્રુતિસ્મૃતિલોકપ્રસિદ્ધં વાદિશતવિપ્રતિપત્તિવિષય ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.39 ॥
આચાર્યો બ્રૂયાત્ -- અવિદ્યાકૃતમ્ એતદ્ યદ્ ઇદં દૃશ્યતે શ્રૂયતે વા, પરમાર્થતસ્ ત્વ્ એક એવાત્મા અવિદ્યાદ્ર્ષ્ટેર્ અનેકવદ્ અવાભાસતે, તિમિરદૃષ્ટ્યાનેકચન્દ્રવત્ । "યત્ર વાન્યદ્ ઇવ સ્યાત્", "યત્ર હિ દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ તદ્ ઇતર ઇતરં પશ્યતિ", "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ", "અથ યત્રાન્યત્ પશ્યત્ય્ અન્યચ્ છૃણોત્ય્ અન્યદ્ વિજાનાતિ તદ્ અલ્પમ્, ... અથ યદ્ અલ્પં તન્ મર્ત્યમ્", ઇતિ, "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્", ["અનૃતમ્",] "અન્યો ઽસાવ્ અન્યો ઽહમ્" ઇતિ ભેદદર્શનનિન્દોપપત્તેર્ અવિદ્યાકૃતં દ્વૈતમ્ "એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્", "યત્ર ત્વ્ અસ્ય", "કો મોહઃ કઃ શોકઃ" ઇત્યાદ્યેકત્વવિધિશ્રુતિભ્યશ્ ચેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.40 ॥
યદ્ય્ એવં ભગવન્, કિમર્થં શ્રુત્યા સાધ્યસાધનાદિભેદ ઉચ્યતે ઉત્પત્તિઃ પ્રલયશ્ ચેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.41 ॥
અત્રોચ્યતે -- અવિદ્યાવત ઉપાત્તશરીરાદિભેદસ્યેષ્ટાનિષ્ટયોગિનમ્ આત્માનં મન્યમાનસ્ય સાધનૈર્ એવેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારોપાયવિવેકમ્ અજાનત ઇષ્ટપ્રાપ્તિં ચાનિષ્ટપરિહારં ચેચ્છતઃ શનૈસ્ તદ્વિષયમ્ અજ્ઞાનં નિવર્તયતિ શાસ્ત્રં ન સાધ્યસાધનાદિભેદં વિધત્તે । અનિષ્ટરૂપઃ સંસારો હિ સ ઇતિ તદ્ ભેદદૃષ્ટિમ્ એવાવિદ્યાં સંસારમૂલમ્ ઉન્મૂલયતિ ઉત્પત્તિપ્રલયાદ્યેકત્વોપપત્તિપ્રદર્શનેન ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.42 ॥
અવિદ્યાયામ્ ઉન્મૂલિતાયાં શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયેભ્યઃ "અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્", "સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્ય્ અજઃ" સૈન્ધવઘનવત્ "પ્રજ્ઞાનઘન એવ", એકરસ આત્મા આકાશવત્ પરિપૂર્ણ ઇત્ય્ અત્રૈવૈકા પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા પરમાર્થદર્શિનો ભવતિ, ન સાધ્યસાધનોત્પત્તિપ્રલયાદિભેદેનાશુદ્ધિગન્ધો ઽપ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.43 ॥
તચ્ ચૈતત્ પરમાર્થદર્શનં પ્રતિપત્તુમ્ ઇચ્છતા વર્ણાશ્રમાદ્યભિમાનકૃતપાઙ્ક્તરૂપપુત્રવિત્તલોકૈષણાદિભ્યો વ્યુત્થાનં કર્તવ્યમ્ । સમ્યક્પ્રત્યયવિરોધાત્ તદભિમાનસ્ય ભેદદર્શનપ્રતિષેધાર્થોપપત્તિશ્ ચોપપદ્યતે । ન હ્ય્ એકસ્મિન્ન્ આત્મન્ય્ અસંસારિત્વબુદ્ધૌ શાસ્ત્રન્યાયોત્પાદિતાયાં તદ્વિપરીતા બુદ્ધિર્ ભવતિ । ન હ્ય્ અગ્નૌ શીતત્વબુદ્ધિઃ, શરીરે વાજરામરણબુદ્ધિઃ । તસ્માદ્ અવિદ્યાકાર્યત્વાત્ સર્વકર્મણાં તત્સાધનાનાં ચ યજ્ઞોપવીતાદીનાં પરમાર્થદર્શનનિષ્ઠેન ત્યાગઃ કર્તવ્યઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1.44 ॥
ઇતિ શિષ્યપ્રતિબોધન[વિધિ]પ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,1 ॥

સુખમ્ આસીનં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મનિષ્ઠં કશ્ચિદ્ બ્રહ્મચારી જન્મમરણલક્ષણાત્ સંસારાન્ નિર્વિણ્ણો મુમુક્ષુર્ વિધિવદ્ ઉપસન્નઃ પપ્રચ્છ -- ભગવન્, કથમ્ અહં સંસારાન્ મોક્ષિષ્યે । શરીરેન્દ્રિયવિષયવેદનાવાન્ જાગરિતે દુઃખમ્ અનુભવામિ તથા સ્વપ્ને ઽનુભવામિ પુનઃ પુનઃ સુષુપ્તિપ્રતિપત્ત્યા વિશ્રમ્ય । કિમ્ અયમ્ એવ મમ સ્વભાવઃ, કિં વાન્યસ્વભાવસ્ય સતો નૈમિત્તિક ઇતિ । યદિ સ્વભાવો ન મે મોક્ષાશા સ્વભાવસ્યાવર્જનીયત્વાત્ । અથ નૈમિત્તિકો નિમિત્તપરિહારે સ્યાન્ મોક્ષોપપત્તિઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.45 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- શૃણુ વત્સ, ન તવાયં સ્વભાવઃ । નૈમિત્તિકઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.46 ॥
ઇત્ય્ ઉક્તઃ શિષ્ય ઉવાચ -- કિં નિમિત્તમ્, કિં વા તસ્ય નિવર્તકમ્, કો વા મમ સ્વભાવઃ, યસ્મિન્ નિમિત્તે નિવર્તિતે નૈમિત્તિકાભાવો રોગનિમિત્તનિવૃત્તાવ્ ઇવ રોગી સ્વભાવં પ્રતિપદ્યેયેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.47 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ -- અવિદ્યા નિમિત્તમ્, વિદ્યા તસ્યા નિવર્તિકા, અવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયાં તન્નિમિત્તાભાવાન્ મોક્ષ્યસે જન્મમરણલક્ષણાત્ સંસારાત્, સ્વપ્નજાગ્રદ્દુઃખં ચ નાનુભવિષ્યસીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.48 ॥
શિષ્ય ઉવાચ -- કા સાવિદ્યા, કિંવિષયા વા, વિદ્યા ચ કાવિદ્યાનિવર્તિકા યયા સ્વભાવં પ્રતિપદ્યેયેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.49 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ-- ત્વં પરમાત્માનં સન્તમ્ અસંસારિણં સંસાર્ય્ અહમ્ અસ્મીતિ વિપરીતં પ્રતિપદ્યસે, અકર્તારં સન્તં કર્તેતિ, અભોક્તારં સન્તં ભોક્તેતિ, વિદ્યમાનં ચાવિદ્યમાનમ્ ઇતિ, ઇયમ્ અવિદ્યા ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.50 ॥
શિષ્ય ઉવાચ -- યદ્ય્ અપ્ય્ અહં વિદ્યમાનસ્ તથાપિ ન પરમાત્મા । કર્તૃત્વભોક્તૃત્વલક્ષણઃ સંસારો મમ સ્વભાવઃ, પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈર્ અનુભૂયમાનત્વાત્ । નાવિદ્યાનિમિત્તઃ, અવિદ્યાયાઃ સ્વાત્મવિષયત્વાનુપપત્તેઃ । અવિદ્યા નામાન્યસ્મિન્ન્ અન્યધર્માધ્યારોપણા । યથા પ્રસિદ્ધં રજતં પ્રસિદ્ધાયાં શુક્તિકાયામ્, યથા પ્રસિદ્ધં પુરુષં સ્થાણાવ્ અધ્યારોપયતિ, પ્રસિદ્ધં વા સ્થાણું પુરુષે । નાપ્રસિદ્ધં પ્રસિદ્ધે, પ્રસિદ્ધં વાપ્રસિદ્ધે । ન ચાત્મન્ય્ અનાત્માનમ્ અધ્યારોપયતિ, આત્મનો ઽપ્રસિદ્ધત્વાત્ । તથાત્માનમ્ અનાત્મનિ, આત્મનો ઽપ્રસિદ્ધત્વાદ્ એવ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.51 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- ન, વ્યભિચારાત્ । ન હિ વત્સ, પ્રસિદ્ધં પ્રસિદ્ધ એવાધ્યારોપયતીતિ નિયન્તું શક્યમ્ । આત્મન્ય્ અધ્યારોપણદર્શનાત્ । ગૌરો ઽહં કૃષ્ણો ઽહમ્ ઇતિ દેહધર્મસ્યાહંપ્રત્યયવિષય આત્મન્ય્ અહંપ્રત્યયવિષયસ્ય ચ દેહે ઽયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.52 ॥
શિષ્ય આહ -- પ્રસિદ્ધ એવ તર્હ્ય્ આત્માહંપ્રત્યયવિષયતયા દેહશ્ ચાયમ્ ઇતિ । તત્રૈવં સતિ પ્રસિદ્ધયોર્ એવ દેહાત્મનોર્ ઇતરેતરાધ્યારોપણા[ત્] સ્થાણુપુરુષયોઃ શુક્તિકારજતયોર્ ઇવ । તત્ર કં વિસેષમ્ આશ્રિત્ય ભગવતોક્તં પ્રસિદ્ધયોર્ ઇતરેતરાધ્યારોપણેતિ નિયન્તું ન શક્યત ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.53 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ -- શૃણુ । સત્યં પ્રસિદ્ધૌ દેહાત્માનૌ ન તુ સ્થાણુપુરુષાવ્ ઇવ વિવિક્તપ્રત્યયવિષયતયા સર્વલોકપ્રસિદ્ધૌ । કથં તર્હિ । નિત્યમ્ એવ નિરન્તરાવિવિક્તપ્રત્યયવિષયતયા । ન હ્ય્ અયં દેહો ઽયમ્ આત્મેતિ વિવિક્તાભ્યાં પ્રત્યયાભ્યાં દેહાત્માનૌ ગૃહ્ણાતિ યતઃ કશ્ચિત્ । અત એવ હિ મોમુહ્યતે લોક આત્માનાત્મવિષયે, એવમ્ આત્મા નૈવમ્ આત્મેતિ । ઇમં વિશેષમ્ આશ્રિત્યાવોચં નૈવં શક્યમ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.54 ॥
નન્વ્ અવિદ્યાધ્યારોપિતં [યત્ર] યત્ તદ્ અસત્ [તત્ર] દૃષ્ટમ્, યથા રજતં શુક્તિકાયામ્, સ્થાણૌ પુરુષઃ, રજ્જ્વાં સર્પઃ, આકાશે તલમલિનત્વમ્ ઇત્યાદિ । તથા દેહાત્મનોર્ અપિ નિત્યમ્ એવો નિરન્તરાવિવિક્તપ્રત્યયતયેતરેતરાધ્યારોપણા કૃતા સ્યાત્, તદ્ ઇતરેતરયોર્ નિત્યમ્ એવાસત્ત્વં સ્યાત્ । યથા શુક્તિકાદિષ્વ્ અવિદ્યાધ્યારોપિતાનાં રજતાદીનાં નિત્યમ્ એવાત્યન્તાસત્ત્વમ્, તદ્વિપરીતાનાં ચ વિપરીતેષુ, તદ્વદ્ દેહાત્મનોર્ અવિદ્યયૈવેતરેતરાધ્યારોપણા કૃતા સ્યાત્ । તત્રૈવં સતિ દેહાત્મનોર્ અસત્ત્વં પ્રસજ્યેત । તચ્ ચાનિષ્ટમ્, વૈનાશિકપક્ષત્વાત્ । અથ તદ્વિપર્યયેણ દેહ આત્મન્ય્ અવિદ્યયાધ્યારોપિતઃ, દેહસ્યાત્મનિ સતિ અસત્ત્વં પ્રસજ્યેત । તચ્ ચાનિષ્ટમ્, પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્ । તસ્માદ્ દેહાત્માનૌ નાવિદ્યયેતરેતરસ્મિન્ન્ અધ્યારોપિતૌ । કથં તર્હિ । વંશસ્તમ્ભવન્ નિત્યસંયુક્તૌ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.55 ॥
ન । અનિત્યત્વપરાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સંહતત્વાત્ [પરાર્થત્વમ્ અનિત્યત્વં ચ] વંશસ્તમ્ભાદિવદ્ એવ । કિં ચ યસ્ તુ પરૈર્ દેહેન સંહતઃ કલ્પિત આત્મા સ સંહતત્વાત્ પરાર્થઃ । તેનાસંહતઃ પરો ઽન્યો નિત્યઃ સિદ્ધસ્ તાવત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.56 ॥
તસ્યાસંહતસ્ય દેહે દેહમાત્રતયાધ્યારોપિતત્વેનાસત્ત્વાનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગો ભવતિ । તત્ર નિરાત્મકો દેહ ઇતિ વૈનાશિકપક્ષપ્રાપ્તિદોષઃ સ્યાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.57 ॥
ન । સ્વત એવાત્મન આકાશસ્યેવાસંહતત્વાભ્યુપગમાત્ । સર્વેણાસંહતઃ સન્ન્ આત્મેતિ ન નિરાત્મકો દેહાદિઃ સર્વઃ સ્યાત્ । યથા ચાકાશં સર્વેણાસંહતમ્ ઇતિ સર્વં ન નિરાકાશં ભવતિ, એવમ્ । તસ્માન્ ન વૈનાશિકપક્ષપ્રાપ્તિદોષઃ સ્યાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.58 ॥
યત્ પુનર્ ઉક્તમ્, દેહસ્યાત્મન્ય્ અસત્ત્વે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તન્ ન । પ્રત્યક્ષાદિભિર્ આત્મનિ દેહસ્ય સત્ત્વાનુપલબ્ધેઃ । ન હ્ય્ આત્મનિ, કુણ્ડે બદરમ્, ક્ષીરે સર્પિઃ, તિલે તૈલમ્, ભિત્તૌ ચિત્રમ્ ઇવ ચ, પ્રત્યક્ષાદિભિર્ દેહ ઉપલભ્યતે । તસ્માન્ ન પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.59 ॥
કથં તર્હિ પ્રત્યક્ષાદ્યપ્રસિદ્ધાત્મનિ દેહાધ્યારોપણ, દેહે ચાત્મારોપણા ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.60 ॥
નાયં દોષઃ । સ્વભાવ[પ્ર]સિદ્ધત્વાદ્ આત્મનઃ । ન હિ કાદાચિત્કસિદ્ધાવ્ એવાધ્યારોપણા ન નિત્યસિદ્ધાવ્ ઇતિ નિયન્તું શક્યમ્, આકાશે તલમલાદ્યધ્યારોપણદર્શનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.61 ॥
કિં ભગવન્, દેહાત્મનોર્ ઇતરેતરાધ્યારોપણા દેહાદિસંઘાટકૃતાથવાત્મકૃતેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.62 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ -- યદિ દેહાદિસંઘાતકૃતા, યદિ વાત્મકૃતા, કિં તવ સ્યાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.63 ॥
ઇત્ય્ ઉક્તઃ શિષ્ય આહ -- યદ્ય્ અહં દેહાદિસંઘાતમાત્રઃ, તતો મમાચેતનત્વાત્ પરાર્થત્વમ્ ઇતિ ન મત્કૃતા દેહાત્મનોર્ ઇતરેતરાધ્યારોપણા । અથાહમ્ આત્મા પરો ઽન્યઃ સંઘાતાત્, ચિતિમત્ત્વાત્ સ્વાર્થ ઇતિ મયૈવ ચિતિમતાત્મન્ય્ અધ્યારોપણા ક્રિયતે સર્વાનર્થબીજભૂતા ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.64 ॥
ઇત્ય્ ઉક્તો ગુરુર્ ઉવાચ -- અનર્થબીજભૂતાં ચેન્ મિથ્યાધ્યારોપણાં જાનીષે, મા કાર્ષીસ્ તર્હિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.65 ॥
નૈવ ભગવન્, શક્નોમિ ન કર્તુમ્ । અન્યેન કેનચિત્ પ્રયુક્તો ઽહં ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.66 ॥
ન તર્હ્ય્ અચિતિમત્ત્વાત્ સ્વાર્થસ્ ત્વમ્ । યેન પ્રયુક્તો ઽસ્વતન્ત્રઃ પ્રવર્તસે, સ ચિતિમાન્ સ્વાર્થઃ, સંઘાટ એવ ત્વમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.67 ॥
યદ્ય્ અચેતનો ઽહમ્, કથં સુખદુઃખવેદનાં ભવદુક્તં ચ જાનામિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.68 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ -- કિં સુખદુઃખવેદનાયા મદુક્તાચ્ ચાન્યસ્ ત્વં કિં વાનન્ય એવેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.69 ॥

શિષ્ય ઉવાચ -- નાહં તાવદ્ અનન્યઃ । કસ્માત્ । યસ્માત્ તદુભયં કર્મભૂતં ગટાદિમ્ ઇવ જાનામિ । યદિ અનન્યો ઽહમ્, તેન તદુભયં ન જાનીયામ્, કિં તુ જાનામિ, તસ્માદ્ અન્યઃ । સુખદુઃખવેદનાવિક્રિયા ચ સ્વાર્થૈવ પ્રાપ્નોતિ, ત્વદુક્તં ચ સ્યાત્, અનન્યત્વે, ન ચ તયોઃ સ્વાર્થતા યુક્તા । ન હિ ચન્દનકણ્ટકકૃતે સુખદુઃખે ચન્દનકણ્ટકાર્થે, ઘટોપયોગો વા ઘટાર્થઃ । તસ્માત્ તદ્વિજ્ઞાતુર્ મમ ચન્દનાદિકૃતો ઽર્થઃ । અહં હિ તતો ઽન્યઃ સમસ્તમ્ અર્થં જાનામિ બુદ્ધ્યારૂઢમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.70 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- એવં તર્હિ સ્વાર્થસ્ ત્વં ચિતિમત્ત્વાન્ ન પરેણ પ્રયુજ્યસે । ન હિ ચિતિમાન્ પરતન્ત્રઃ પરેણ પ્રયુજ્યતે, ચિતિમતશ્ ચિતિમદર્થત્વાનુપપત્તેઃ, સમત્વાત્, પ્રકાશયોર્ ઇવ । નાપ્ય્ અચિતિમદર્થત્વં ચિતિમતો ભવતિ, અચિતિમતો ઽચિતિમત્ત્વાદ્ એવ સ્વાર્થસંબન્ધાનુપપત્તેઃ । નાપ્ય્ અચિતિમતોર્ અન્યોન્યાર્થત્વં દૃષ્ટમ્ । ન હિ કાષ્ઠકુડ્યે ઽન્યોન્યાર્થં કુર્વાતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.71 ॥

નનુ ચિતિમત્ત્વે સમે ઽપિ ભૃત્યસ્વામિનોર્ અન્યોન્યાર્થત્વં દૃષ્ટમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.72 ॥
નૈવમ્, અગ્નેર્ ઉષ્ણપ્રકાશવત્ તવ ચિતિમત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । દર્શિતશ્ ચ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રકાશયોર્ ઇવેતિ । તત્રૈવં સતિ સ્વબુદ્ધ્યારૂઢમ્ એવ સર્વમ્ ઉપલભસે ઽગ્ન્યુષ્ણપ્રકાશતુલ્યેન કૂટસ્થનિત્યચૈતન્યસ્વરૂપેણ । યદિ ચૈવમ્ આત્મનઃ સર્વદા નિર્વિશેષત્વમ્ અભ્યુપગચ્છસિ । કિમ્ ઇત્ય્ ઊચિવાન્, સુષુપ્તે વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્ દુઃખમ્ અનુભવામિ । કિમ્ અયમ્ એવ મમ સ્વભાવઃ, કિં વા નૈમિત્તિક ઇતિ ચ । કિમ્ અસૌ વ્યામોહો ઽપગતઃ, કિં વા ન ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.73 ॥
ઇત્ય્ ઉક્તઃ શિષ્ય ઉવાચ -- ભગવન્, અપગતસ્ ત્વત્પ્રસાદાદ્ વ્યામોહઃ, કિં તુ મમ કૂટસ્થતાયાં સંશયઃ । કથમ્ । શબ્દાદીનાં સ્વતઃસિદ્ધિર્ નાસ્તિ, અચેતનત્વાત્ । શબ્દાદ્યાકારપ્રત્યયોત્પત્તેસ્ તુ તેષામ્ । પ્રત્યયાનામ્ ઇતરેતરવ્યાવૃત્તવિશેષણાનાં નીલપીતાદ્યાકારવતાં સ્વતઃસિદ્ધ્યસંભવાત્ । તસ્માદ્ બાહ્યાકારનિમિત્તત્વં ગમ્યત ઇતિ બાહ્યાકારવચ્છબ્દાદ્યાકારત્વસિદ્ધિઃ । તથા પ્રત્યયાનામ્ અપ્ય્ અહંપ્રત્યયાલમ્બનવસ્તુભેદાનાં સંહતત્વાદ્ અચૈતન્યોપપત્તેઃ સ્વાર્થત્વાસંભવાત્ સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગ્રાહકગ્રાહ્યત્વેન સિદ્ધિઃ શબ્દાદિવદ્ એવ । અસંહતત્વે સતિ ચૈતન્યાત્મકત્વાત્ સ્વાર્થો ઽપ્ય્ અહં પ્રત્યયાનાં નીલપીતાદ્યાકારાણામ્ ઉપલબ્ધેતિ વિક્રિયાવાન્ એવ, કૂટસ્થ ઇતિ સંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.74 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- ન યુક્તસ્ તવ સંશયઃ । યતસ્ તેષાં પ્રત્યયાનાં નિયમેનાશેષત ઉપલબ્ધેર્ એવાપરિણામિત્વાત્ કૂટસ્થત્વસિદ્ધૌ નિશ્ચયહેતુમ્ એવાશેષચિત્તપ્રચારોપલબ્ધિં સંશયહેતુમ્ આત્થ । યદિ હિ તવ પરિણામિત્વં સ્યાત્, અશેષસ્વવિષયચિત્તપ્રચારોપલબ્ધિર્ ન સ્યાત્, ચિત્તસ્યેવ સ્વવિષયે યથા ચેન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેષુ । ન ચ તથાત્મનસ્ તવ સ્વવિષયૈકદેશોપલબ્ધિઃ । અતઃ કૂટસ્થતૈવ તવેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.75 ॥
તત્રાહ -- ઉપલબ્ધિર્ નામ ધાત્વર્થો વિક્રિયૈવ, ઉપલબ્ધુઃ કૂટસ્થ્[આત્મ્]અતા ચેતિ વિરુદ્ધમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.76 ॥
ન । ધાત્વર્થવિક્રિયાયામ્ ઉપલબ્ધ્યુપચારાત્ । યો હિ બૌદ્ધઃ પ્રત્યયઃ સ ધાત્વર્થો વિક્રિયાત્મક આત્મન ઉપલબ્ધ્યાભાસફલાવસાન ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિશબ્દેનોપચર્યતે । યથા છિદિક્રિયા દ્વૈધીભાવફલાવસાનેતિ ધાત્વર્થત્વેનોપચર્યતે, તદ્વત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.77 ॥
ઇત્ય્ ઉક્તઃ શિષ્ય આહ -- નનુ ભગવન્, મમ કૂટસ્થત્વપ્રતિપાદનં પ્રત્ય્ અસમર્થો દૃષ્ટાન્તઃ । કથમ્ । છિદિશ્ છેદ્યવિક્રિયાવસાનોપચર્યતે યથા ધાત્વર્થત્વેન, તથોપલબ્ધિશબ્દોપચરિતો ઽપિ ધાત્વર્થો બૌદ્ધપ્રત્યય આત્મન ઉપલબ્ધિવિક્રિયાવસાનશ્ ચેન્ નાત્મનઃ કૂટસ્થતાં પ્રતિપાદયિતું સમર્થઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.78 ॥
ગુરુર્ ઉવાચ -- સત્યમ્ એવં સ્યાત્, યદ્ય્ ઉપલબ્ધ્યુપલબ્ધ્રોર્ વિશેષઃ । નિત્યોપલબ્ધિમાત્ર એવ હ્ય્ ઉપલબ્ધા । ન તુ તાર્કિકસમય ઇવાન્યોપલબ્ધિર્ અન્ય ચ ઉપલબ્ધા ચ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.79 ॥
નનૂપલબ્ધિફલાવસાનો ધાત્વર્થઃ કથમ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.80 ॥
ઉચ્યતે -- શૃણુ, ઉપલબ્ધ્યાભાસફલાવસાન ઇત્ય્ ઉક્તમ્, કિં ન શ્રુતં ત્વયા । ન ત્વ્ આત્મનો વિક્રિયોત્પાદનાવસાન ઇતિ મયોક્તમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.81 ॥
શિષ્ય આહ -- કથં તર્હિ કૂટસ્થે મય્ય્ અશેષસ્વવિષયચિત્તપ્રચારોપલબ્ધૃત્વમ્ ઇત્ય્ આત્થ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.82 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- સત્યમ્ એવાવોચમ્, તેનૈવ કૂટસ્થતામ્ અબ્રુવં તવ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.83 ॥
યદ્ય્ એવં ભગવન્, કૂટસ્થનિત્યોપલબ્ધિસ્વરૂપે મયિ શબ્દાદ્યાકારબૌદ્ધપ્રત્યયેષુ મત્સ્વરૂપોપલબ્ધ્યાભાસફલાવસાનવત્સૂત્પદ્યામનેષુ, કસ્ ત્વ્ અપરાધો મમ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.84 ॥
સત્યમ્, નાસ્ત્ય્ અપરાધઃ, કિં ત્વ્ અવિદ્યામાત્રસ્ તુ અપરાધ ઇતિ પ્રાગ્ એવાવોચમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.85 ॥
યદિ ભગવન્, સુષુપ્ત ઇવ મમ વિક્રિયા નાસ્તિ, કથં સ્વપ્નજાગરિતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.86 ॥
તં ગુરુર્ ઉવાચ -- કિં ત્વ્ અનુભૂયેતે ત્વયા સ[ન્]તતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.87 ॥
બાઢમ્ અનુભવામિ, કિં તુ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય ન તુ સન્તતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.88 ॥
[તં] ગુરુર્ ઉવાચ -- આગન્તુકે ત્વ્ એતે ન તવાત્મભૂતે । યદિ તવાત્મભૂતે ચૈતન્યસ્વરૂપવત્ સ્વતઃસિદ્ધે સન્તતે એવ સ્યાતામ્ । કિં ચ સ્વપ્નજાગરિતે ન તવાત્મભૂતે, વ્યભિચારિત્વાત્, વસ્ત્રાદિવત્ । ન હિ યસ્ય યત્ સ્વરૂપં તત્ તદ્વ્યભિચારિ દૃષ્ટમ્ । સ્વપ્નજાગરિતે તુ ચૈતન્યમાત્રત્વાદ્ વ્યભિચરતઃ । સુષુપ્તે ચેત્ સ્વરૂપં વ્યભિચરેત્, તન્ નષ્ટં નાસ્તીતિ વા બાધ્યમ્ એવ સ્યાત્, આગન્તુકાનામ્ અતદ્ધર્માણામ્ ઉભયાત્મકત્વદર્શનાત્, યથા ધનવસ્ત્રાદીનાં નાશો દૃષ્ટઃ, સ્વપ્નભ્રાન્તિલબ્ધાનાં ત્વ્ અભાવો દૃષ્ટઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.89 ॥
નન્વ્ એવં ભગવન્, ચૈતન્યસ્વરૂપમ્ અપ્ય્ આગન્તુકં પ્રાપ્તમ્, સ્વપ્નજાગરિતયોર્ ઇવ સુષુપ્તે ઽનુપલબ્ધેઃ । અચૈતન્યસ્વરૂપો વા સ્યામ્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.90 ॥
ન, પશ્ય, તદનુપપત્તેઃ । ચૈતન્યસ્વરૂપં ચેદ્ આગન્તુકં પશ્યસિ, પશ્ય । નૈતદ્ વર્શશતેનાપ્ય્ ઉપપત્ત્યા કલ્પયિતું શક્નુમો વયમ્, અન્યો વાચૈતન્યો ઽપિ । [તસ્ય] સંહતત્વાત્ પારાર્થ્યમ્ અનેકત્વં નાશિત્વં ચ ન કેનચિદ્ ઉપપત્ત્યા વારયિતું શક્યમ્ । અસ્વાર્થસ્ય સ્વતઃસિદ્ધ્યભાવાદ્ ઇત્ય્ અવોચામ । ચૈતન્યસ્વરૂપસ્ય ત્વ્ આત્મનઃ સ્વતઃસિદ્ધેર્ અન્યાનપેક્ષત્વં ન કેનચિદ્ વારયિતું શક્યમ્, અવ્યભિચારાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.91 ॥
નનુ વ્યભિચારો દર્શિતો મયા સુષુપ્તે ન પશ્યામીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.92 ॥
ન । વ્યાહતત્વાત્ । કથં વ્યાઘાતઃ । પશ્યતસ્ તવ ન પશ્યામીતિ વ્યાહતં વચનમ્ । ન હિ કદાચિદ્ ભગવન્, સુષુપ્તે મયા ચૈતન્યમ્ અન્યદ્ વા કિંચિદ્ દૃષ્ટમ્ । પશ્યંસ્ તર્હિ સુષુપ્તે ત્વમ્ । યસ્માદ્ દૃષ્ટમ્ એવ પ્રતિષેધસિ, ન દૃષ્ટિમ્ । યા તવ દૃષ્ટિસ્ તચ્ ચૈતન્યમ્ ઇતિ મયોક્તમ્ । યયા ત્વં વિદ્યમાનયા ન કિંચિદ્ દૃષ્ટમ્ ઇતિ પ્રતિષેધસિ, સા દૃષ્ટિસ્ તચ્ ચૈતન્યમ્ । તર્હિ સર્વત્રાવ્યભિચારાત્ કૂટસ્થનિત્યત્વં સિદ્ધં સ્વત એવ, ન પ્રમાણાપેક્ષમ્ । સ્વતઃસિદ્ધસ્ય હિ પ્રમાતુર્ અન્યસ્ય પ્રમેયસ્ય પરિચ્છિત્તિં પ્રતિ પ્રમાણાપેક્ષા । યા ત્વ્ અન્યા નિત્યા પરિચ્છિત્તિર્ અપેક્ષ્યતે ઽન્યસ્યાપરિચ્છિત્તિરૂપસ્ય પરિચ્છેદાય, સા હિ નિત્યૈવ કૂટસ્થા સ્વયંજ્યોતિઃસ્વભાવા । આત્મનિ પ્રમાણત્વે પ્રમાતૃત્વે વા ન તાં પ્રતિ પ્રમાણાપેક્ષા, તત્સ્વભાવત્વાત્ । યથા પ્રકાશનમ્ ઉષ્ણત્વં વા લોહોદકાદિષુ પરતો ઽપેક્ષ્યતે ઽગ્ન્યાદિત્યાદિભ્યઃ, અતત્સ્વભાવત્વાત્, નાગ્ન્યાદિત્યાદીનાં તદપેક્ષા, સર્વદા તત્સ્વભાવત્વાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.93 ॥
અનિત્યત્વ એવ પ્રમા સ્યાન્ ન નિત્યત્વ ઇતિ ચેત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.94 ॥
ન । અવગતેર્ નિત્યત્વાનિત્યત્વયોર્ વિશેષાનુપપત્તેઃ । ન હ્ય્ અવગતેઃ પ્રમાત્વે ઽનિત્યાવગતિઃ પ્રમા ન નિત્યેતિ વિશેષો ઽવગમ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.95 ॥
નિત્યાયાં પ્રમાતુર્ અપેક્ષાભાવઃ । અનિત્યાયાં તુ યત્નાન્તરિતત્વાદ્ અવગતિર્ અપેક્ષ્યત ઇતિ વિશેષં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.96 ॥
સિદ્ધા તર્હ્ય્ આત્મનઃ પ્રમાતુઃ સ્વતઃસિદ્ધિઃ, પ્રનાણનિરપેક્ષતયૈવેતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.97 ॥

અભાવે ઽપ્ય્ અપેક્ષાભાવઃ, નિત્યત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । અવગતેર્ એવાત્મનિ સદ્ભાવાદ્ ઇતિ પરિહૃતમ્ એતત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.98 ॥
પ્રમાતુશ્ ચેત્ પ્રમાણાપેક્ષાસિદ્ધિઃ, કસ્ય પ્રમિત્સા સ્યાત્ । યસ્ય પ્રમિત્સા સ એવ પ્રમાતાભ્યુપગમ્યતે । તદીયા ચ પ્રમિત્સા પ્રમેયવિષયૈવ, ન પ્રમાતૃવિષયા । પ્રમાતૃવિષયત્વે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ પ્રમાતુસ્ તદિચ્છાયાશ્ ચ, તસ્યાપ્ય્ અન્યઃ પ્રમાતા, તસ્યાપ્ય્ અન્ય ઇતિ । એવમ્ એવેચ્છાયાઃ પ્રમાતૃવિષયત્વે । પ્રમાતુર્ આત્મનો ઽવ્યવહિતત્વાચ્ ચ પ્રમેયત્વનુપપત્તિઃ । લોકે હિ પ્રમેયં નામ પ્રમાતુર્ ઇચ્છાસ્મૃતિપ્રયત્નપ્રમાણજન્મવ્યવહિતં સિદ્ધ્યતિ, નાન્યથાવગતિઃ પ્રમેયવિષયા દૃષ્ટા । ન ચ પ્રમાતુઃ પ્રમાતા સ્વસ્ય સ્વયમ્ એવ કેનચિદ્ વ્યવહિતઃ કલ્પયિતું શક્ય ઇચ્છાદીનામ્ અન્યતમેનાપિ । સ્મૃતિશ્ ચ સ્મર્તવ્યવિષયા, ન સ્મર્તૃવિષયા । તથેચ્છાયા ઇષ્ટવિષયત્વમ્ એવ, નેચ્છાવદ્વિષયત્વમ્ । સ્મર્ત્રિચ્છાવદ્વિષયત્વે ઽપિ હ્ય્ ઉભયોર્ અનવસ્થા પૂર્વવદ્ અપરિહાર્યા સ્યાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.99 ॥
નનુ પ્રમાતૃવિષયાવગત્યનુત્પત્તાવ્ અનવગત એવ પ્રમાતા સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.100 ॥
ન, અવગન્તુર્ અવગતેર્ અવગન્તવ્યવિષયત્વાત્ । અવગન્તૃવિષયત્વે ચાનવસ્થા પૂર્વવત્ સ્યાત્ । અવગતિશ્ ચાત્મનિ કૂટસ્થનિત્યાત્મજ્યોતિર્ અન્યતો ઽનપેક્ષૈવ સિદ્ધા, અગ્ન્યાદિત્યાદ્યુષ્ણપ્રકાશવદ્ ઇતિ પૂર્વમ્ એવ પ્રસાધિતમ્ । અવગતેશ્ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષઃ સ્વાત્મન્ય્ અનિત્યત્વ આત્મનઃ સ્વાર્થતાનુપપત્તિઃ, કાર્યકરણ[સંઘાત]વત્ સંહતત્વાત્ પારાર્થ્યં દોષવત્ત્વં ચાવોચામ । કથમ્ । ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષઃ સ્વાત્મન્ય્ અનિત્યત્વે સ્મૃત્યાદિવ્યવધાનાત્ સંહતત્વમ્ । તતશ્ ચ તસ્ય ચૈતન્યજ્યોતિષઃ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેઃ પ્રધ્વંસાચ્ ચોર્ધ્વમ્ આત્મન્ય્ એવાભાવાત્, ચક્ષુરાદીનામ્ ઇવ સંહતત્વાત્, પારાર્થ્યં સ્યાત્ । યદા ચ તદ્ ઉત્પન્નમ્ આત્મનિ વિદ્યતે, ન તદાત્મનઃ સ્વાર્થત્વમ્ । તદ્ભાવાભાવાપેક્ષા હ્ય્ આત્માનાત્મનોઃ સ્વાર્થત્વપરાર્થત્વસિદ્ધિઃ । તસ્માદ્ આત્મનો ઽન્યનિરપેક્ષમ્ એવ નિત્યચૈતન્યજ્યોતિષ્ટ્વં સિદ્ધમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.101 ॥
નન્વ્ એવં સતિ, અસતિ પ્રમાતૃત્વે કથં પ્રમાતુઃ પ્રમાતૃત્વમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.102 ॥
ઉચ્યતે -- પ્રમાયા નિત્યત્વે ઽનિત્યત્વે ચ રૂપવિશેષાભાવાત્ । અવગતિર્ હિ પ્રમા । તસ્યાઃ સ્મૃતીચ્છાદિપૂર્વિકાયા અનિત્યાયઃ કૂટસ્થનિત્યાયા વા, ન [સ્વ]રૂપવિશેષો વિદ્યતે । યથા ધાત્વર્થસ્ય તિષ્ઠત્યાદેઃ ફલસ્ય ગત્યાદિપૂર્વકસ્યાનિત્યસ્યાપૂર્વસ્ય નિત્યસ્ય વા, રૂપવિશેષો નાસ્તીતિ તુલ્યો વ્યપદેશો દૃષ્ટઃ -- તિષ્ઠન્તિ મનુષ્યાઃ, તિષ્ઠન્તિ પર્વતા ઇત્યાદિ । તથા નિત્યાવગતિસ્વરૂપે ઽપિ પ્રમાતરિ પ્રમાતૃત્વવ્યપદેશો ન વિરુધ્યતે, ફલસામાન્યાદ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.103 ॥
અત્રાહ શિષ્યઃ -- નિત્યાવગતિસ્વરૂપસ્યાત્મનો ઽવિક્રિયત્વાત્ કાર્યકરણૈર્ અસંહત્ય, તક્ષાદીનામ્ ઇવ વાસ્યાદિભિઃ, કર્તૃત્વં નોપપદ્યતે, અસંહતસ્વભાવસ્ય ચ કાર્યકરણોપાદાને ઽનવસ્થા પ્રસજ્યેત । તક્ષાદીનાં તુ કાર્યકરણૈર્ નિત્યમ્ એવ સંહતત્વમ્ ઇતિ વાસ્યાદ્યુપાદાને નાનવસ્થા સ્યાદ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.104 ॥
ઇહ ત્વ્ અસંહતસ્વભાવસ્ય કરણાનુપાદાને કર્તૃત્વં નોપપદ્યત ઇતિ કરણમ્ ઉપાદેયમ્, તદુપાદાનમ્ અપિ વિક્રિયૈવેતિ તત્કર્તૃત્વે કરણાન્તરમ્ ઉપાદેયમ્, તદુપાદાને ઽપ્ય્ અન્યદ્ ઇતિ પ્રમાતુઃ સ્વાતન્ત્ર્યે ઽનવસ્થાપરિહાર્યા સ્યાત્ । ન ચ ક્રિયૈવાત્માનં કારયતિ, અનિર્વર્તિતાયાઃ સ્વરૂપાભાવાત્ । અથાન્યદ્ આત્માનમ્ ઉપેત્ય ક્રિયાં કારયતીતિ ચેત્ । ન । અન્યસ્ય સ્વતઃસિદ્ધત્વાવિષયત્વાદ્યનુપપત્તેઃ । ન હ્ય્ આત્મનો ઽન્યદ્ અચેતનં વસ્તુ સ્વપ્રમાણકં દૃષ્ટમ્ । શબ્દાદિસર્વમ્ એવાવગતિફલાવસાનપ્રત્યયપ્રમિતં સિદ્ધં સ્યાત્ । અવગતિશ્ ચેદ્ આત્મનો ઽન્યસ્ય સ્યાત્, સો ઽપ્ય્ આત્મૈવાસંહતઃ સ્વાર્થઃ સ્યાન્ ન પરાર્થઃ । ન ચ દેહેન્દ્રિયવિષયાણાં સ્વાર્થતામ્ અવગન્તું શક્નુમો ઽવગત્યવસાનપ્રત્યયાપેક્ષસિદ્ધિદર્શનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.105 ॥
નનુ દેહસ્યાવગતૌ ન કશ્ચિત્ પ્રત્યક્ષાદિપ્રત્યયાન્તરમ્ અપેક્ષતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.106 ॥
બાઢમ્, જાગ્રત્ય્ એવં સ્યાત્ । મૃતિસુષુપ્ત્યોસ્ તુ દેહસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાપેક્ષયૈવ સિદ્ધિઃ । તથૈવેન્દ્રિયાણામ્ । બાહ્યા એવ હિ શબ્દાદયો દેહેન્દ્રિયાકારપરિણતા ઇતિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાપેક્ષયૈવ [હિ] સિદ્ધિઃ । સિદ્ધિર્ ઇતિ ચ પ્રમાણફલમ્ અવગતિમ્ અવોચામ, સા ચાવગતિઃ કૂટસ્થા સ્વયંસિદ્ધાત્મજ્યોતિઃસ્વરૂપેતિ ચ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.107 ॥
અત્રાહ ચોદકઃ -- અવગતિઃ પ્રમાણાનાં ફલં કૂટસ્થનિત્યાત્મજ્યોતિઃસ્વરૂપેતિ ચ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ । ઇત્ય્ ઉક્તવન્તમ્ આહ -- ન વિપ્રતિષિદ્ધમ્ । કથં તર્હિ । કૂટસ્થનિત્યાપિ સતી પ્રત્યક્ષાદિપ્રત્યયાન્તે લક્ષ્યતે, તાદર્થ્યાત્ । પ્રત્યક્ષાદિપ્રત્યયસ્યાનિત્યત્વે ઽનિત્યેવ ભવતિ । તેન પ્રમાણાનાં ફલમ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.108 ॥
યદ્ય્ એવં ભગવન્, કૂટસ્થનિત્યાવગતિર્ આત્મજ્યતિઃસ્વરૂપૈવ સ્વયંસિદ્ધા, આત્મનિ પ્રમાણનિરપેક્ષત્વાત્, તતો ઽન્યદ્ અચેતનં સંહત્યકારિત્વાત્ પરાર્થમ્ । યેન ચ સુખદુઃખમોહપ્રત્યયાવગતિરૂપેણ પારાર્થ્યં તેનૈવ સ્વરૂપેણાનાત્મનો ઽસ્તિત્વં નાન્યેન રૂપાન્તરેણ, અતો નાસ્તિત્વમ્ એવ પરમાર્થતઃ । યથા હિ લોકે રજ્જુસર્પમરીચ્યુદકાદીનાં તદવગતિવ્યતિરેકેણાભાવો દૃષ્ટઃ, એવં જાગ્રત્સ્વપ્નદ્વૈતભાવસ્યાપિ તદવગતિવ્યતિરેકેણાભાવો યુક્તઃ । એવમ્ એવ, ભગવન્, અવગતેર્ આત્મજ્યોતિષો નૈરન્તર્યભાવાત્ કૂટસ્થનિત્યતા, અદ્વૈતભાવશ્ ચ સર્વપ્રત્યયભેદેષ્વ્ અવ્યભિચારાત્ । પ્રત્યભેદાસ્ ત્વ્ અવગતિં વ્યભિચરન્તિ । યથા સ્વપ્ને નીલપીતાદ્યાકારભેદરૂપાઃ પ્રત્યયાસ્ તદવગતિં વ્યભિચરન્તઃ પરમાર્થતો ન સન્તીત્ય્ ઉચ્યન્તે, એવં જાગ્રત્ય્ અપિ નીલપીતાદિપ્રત્યયભેદાસ્ તામ્ એવાવગતિં વ્યભિચરન્તો ઽસત્યરૂપા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ । તસ્યાશ્ ચાવગતેર્ અન્યો ઽવગન્તા નાસ્તીતિ ન સ્વેન સ્વરૂપેણ સ્વયમ્ ઉપાદાતું હાતું વા શક્યતે, અન્યસ્ય ચાભાવાત્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.109 ॥
તથૈવેતિ । એષાવિદ્યા, યન્નિમિત્તઃ સંસારો જાગ્રત્સ્વપ્નલક્ષણઃ । તસ્યા અવિદ્યાયા વિદ્યા નિવર્તિકા । ઇત્યેવં ત્વમ્ અભયં પ્રાપ્તો ઽસિ । નાતઃપરં જાગ્રત્સ્વપ્નદુઃખમ્ અનુભવિષ્યસિ, સંસારદુઃખાન્ મુક્તો ઽસીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.110 ॥
ઓમ્ ઇતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2.111 ॥

ઇતિ અવગતિપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,2 ॥
મુમુક્ષૂણામ્ ઉપાત્તપુણ્યાપુણ્યક્ષપણપરાણામ્ અપૂર્વાનુપચયાર્થિનાં પરિસંખ્યાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે । અવિદ્યાહેતવો દોષા વાઙ્મનણ્કાયપ્રવૃત્તિહેતવઃ, પ્રવૃત્તેશ્ ચેષ્ટાનિષ્ટમિશ્રફલાનિ કર્માણ્ય્ ઉપચીયન્ત ઇતિ તન્મોક્ષાર્થમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3.112 ॥
તત્ર શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં વિષયાણાં શ્રોત્રાદિગ્રાહ્યત્વાત્ સ્વાત્મનિ પરેષુ વા વિજ્ઞાનાભાવઃ, તેષામ્ એવ પરિણતાનાં યથા લોષ્ટાદીનામ્ । શ્રોત્રાદિદ્વારૈશ્ ચ જ્ઞાયન્તે । યેન ચ જ્ઞાયન્તે સ જ્ઞાતૃત્વાદ્ અતજ્જાતીયઃ । તે હિ શબ્દાદયો ઽન્યોન્યસંસર્ગિત્વાજ્ જન્મવૃદ્ધિ[વિ]પરિણામાપક્ષયનાશસંયોગવિયોગાવિર્ભાવતિરોભાવવિકારવિકારિક્ષેત્રબીજાદ્યનેકધર્માણઃ, સામાન્યેન ચ સુખદુઃખાદ્યનેકધર્માણઃ । તદ્વિજ્ઞાતૃત્વાદ્ એવ તદ્વિજ્ઞાતા સર્વશબ્દાદિધર્મવિલક્ષણઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3.113 ॥
તત્ર શબ્દાદિભિર્ ઉપલભ્યમાનૈઃ પીડ્યમાનો વિદ્વાન્ એવં પરિસંચક્ષીત ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3.114 ॥
શબ્દસ્ તુ ધ્વનિસામાન્યમાત્રેણ વિશેષધર્મૈર્ વા ષડ્જાદિભિઃ પ્રિયૈઃ, સ્તુત્યાદિભિર્ ઇષ્ટૈઃ, અનિષ્ટૈશ્ ચાસત્યબીભત્સપરિભવાક્રોશાદિભિર્ વચનૈઃ, માં દૃક્સ્વભાવમ્ અસંસર્ગિણમ્ અવિક્રિયમ્ અચલમ્ અનિધનમ્ અભયમ્ અત્યન્તસૂક્ષ્મમ્ અવિષયં ગોચરીકૃત્ય સ્પ્રષ્ટું નૈવાર્હત્ય્ અસંસર્ગિત્વાદ્ એવ મમ । અત એવ ન શબ્દનિમિત્તા હાનિર્ વૃદ્ધિર્ વા । અતો માં કિં કરિષ્યતિ સ્તુતિનિન્દાદિપ્રિયાપ્રિયત્વાદિલક્ષણઃ શબ્દઃ । અવિવેકિનં હિ શબ્દમ્ આત્મત્વેન ગતં પ્રિયઃ શબ્દો વર્ધયેદ્ અપ્રિયશ્ ચ ક્ષપયેત્, અવિવેકિત્વાન્ ન તુ મમ વિવેકિનો વાલાગ્રમાત્રમ્ અપિ કર્તુમ્ ઉત્સહત ઇતિ । એવમ્ એવ સ્પર્શસામાન્યેન તદ્વિશેષૈશ્ ચ શીતોષ્ણમૃદુકર્કશાદિજ્વરોદરશૂલાદિલક્ષણૈશ્ ચાપ્રિયૈઃ, પ્રિયૈશ્ ચ કૈશ્ચિચ્ છરીરસમવાયિભિર્ બાહ્યાગન્તુકનિમિત્તૈશ્ ચ, ન મમ કાચિદ્ વિક્રિયા વૃદ્ધિહાનિલક્ષણા અસ્પર્શત્વાત્ ક્રિયતે, વ્યોમ્ન ઇવ મુષ્ટિઘાટાદિભિઃ । તથા રૂપસામાન્યેન તદ્વિશેષૈશ્ ચ પ્રિયાપ્રિયૈઃ સ્ત્રીવ્યઞ્જનાદિલક્ષણૈઃ, અરૂપત્વાન્ ન મમ કાચિદ્ ધાનિર્ વૃદ્ધિર્ વા ક્રિયતે । તથા રસસામાન્યેન તદ્વિશેષૈશ્ ચ [પ્રિયાપ્રિયૈઃ] મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયૈર્ મૂઢબુદ્ધિભિઃ પરિગૃહીતૈઃ, અરસાત્મકસ્ય ન મમ કાચિદ્ ધાનિર્ વૃદ્ધિર્ વા ક્રિયતે । તથા ગન્ધસામાન્યેન તદ્વિશેષૈઃ પ્રિયાપ્રિયૈઃ પુષ્પાદ્યનુલેપનાદિલક્ષણૈઃ, અગન્ધાત્મકસ્ય ન મમ કાચિદ્ ધાનિર્ વૃદ્ધિર્ વા ક્રિયતે । "અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયં તથારસં નિત્યમ્ અગન્ધવચ્ ચ યત્" ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3.115 ॥
કિં ચ ય એવ બાહ્યઃ શબ્દાદયસ્ તે શરીરાકારેણ સંસ્થિતાઃ, તદ્ગ્રાહકૈશ્ ચ શ્રોત્રાદ્યાકારૈર્ અન્તઃકરણદ્વયતદ્વિષયાકારેણ ચ, અન્યોન્યસંસર્ગિત્વાત્ સંહતત્વાચ્ ચ સર્વક્રિયાસુ । તત્રૈવં સતિ વિદુષો મમ ન કશ્ચિચ્ છત્રુર્ મિત્રમ્ ઉદાસીનો વાસ્તિ । તત્ર યદિ [કશ્ચિન્]મિથ્યાજ્ઞાનાભિમાનેન પ્રિયમ્ અપ્રિયં વા પ્રયુયુઙ્ક્ષેત ક્રિયાફલલક્ષણમ્, તન્ મૃષૈવ પ્રયુયુઙ્ક્ષતિ સઃ । તસ્યાવિષયત્વાન્ મમ -- "અવ્યક્તો ઽયમ્ અચિન્ત્યો ઽયમ્" ઇતિ સ્મૃતેઃ । તથા [સર્વેષાં] પઞ્ચાનામ્ અપિ ભૂતાનામ્ અવિકાર્યઃ, અવિષયત્વાત્ । "અચ્છેદ્યો ઽયમ્ અદાહ્યો ઽયમ્" ઇતિ સ્મૃતેઃ । યાપિ શરીરેન્દ્રિયસંસ્થાનમાત્રમ્ ઉપલક્ષ્ય મદ્ભક્તાનાં વિપરીતાનાં ચ પ્રિયાપ્રિયાદિપ્રયુયુઙ્ક્ષા, તજ્જા ચ ધર્માધર્માદિપ્રાપ્તિઃ, સા તેષામ્ એવ, ન તુ મય્ય્ અજરે ઽમૃતે ઽભયે, "નૈનં કૃતાકૃતે તપતઃ", "ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્", "સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્ય્ અજઃ", "ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યહ્" ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ । અનાત્મવસ્તુનશ્ ચાસત્ત્વાદ્ ઇતિ પરમો હેતુઃ । આત્મનશ્ ચાદ્વયત્વવિષયાણિ, દ્વયસ્યાસત્ત્વાત્, યાનિ સર્વાણ્ય્ ઉપનિષદ્વાક્યાનિ, વિસ્તરશઃ સમીક્ષિતવ્યાનિ સમીક્ષિતવ્યાનીતિ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3.116 ॥
ઇતિ પરિસંખ્યાનપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇઇ,3 ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દભગવત્પાદપૂજ્યશિષ્યસ્ય શ્રીશંકરભગવતઃ કૃતિઃ સકલવેદોપનિષત્સારોપદેશસાહસ્રી સમાપ્તા