ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણૌ
સ્થાયિ-ભાવ-પ્રકરણમ્
॥14॥
(15)
અથ શૃઙ્ગાર-ભેદ-પ્રકરણમ્
સ વિપ્રલમ્ભઃ સમ્ભોગ ઇતિ દ્વેધોજ્જ્વલો મતઃ

તત્ર વિપ્રલમ્ભઃ-
યૂનોર્ અયુક્તયોર્ ભાવો યુક્તયોર્ વા તયોર્ મિથઃ ।
અભીષ્ટાલિઙ્ગનાદીનામ્ અનવાપ્તૌ પ્રકૃષ્યતે ।
સ વિપ્રલમ્ભો વિજ્ઞેયઃ સમ્ભોગોન્નતિ-કારકઃ

તથા ચોક્તમ્--
ન વિના વિપ્રલમ્ભેન સમ્ભોગઃ પુષ્ટિમ્ અશ્નુતે ।
કાષાયિતે હિ વસ્ત્રાદૌ ભૂયાન્ એવાભિવર્ધતે

પૂર્વ-રાગસ્ તથા માનઃ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
પ્રવાસશ્ ચેતિ કથિતો વિપ્રલમ્ભશ્ ચતુર્-વિધઃ

તત્ર પૂર્વ-રાગઃ-
રતિર્ યા સઙ્ગમાત્ પૂર્વં દર્શન-શ્રવણાદિ-જા ।
તયોર્ ઉન્મીલતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પૂર્વ-રાગઃ સ ઉચ્યતે

તત્ર દર્શનાત્-
સાક્ષાત્ કૃષ્ણસ્ય ચિત્રે ચ સ્યાત્ સ્વપ્નાદૌ ચ દર્શનમ્

તત્ર સાક્ષાત્, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (159)-
ઇન્દીવરોદર-સહોદર-મેદુર-શ્રી-ર્
વાસો દ્રવત્-કનક-વૃન્દ-નિભં દધાનઃ ।
આમુક્ત-મૌક્તિક-મનોહર-હાર-વક્ષાઃ
કોઽયં યુવા જગદ્-અનઙ્ગ-મયં કરોતિ

ચિત્રે, યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.23)-
શિશિરય દૃશૌ દૃષ્ટ્વા દિવ્યં કિશોરમ્ ઇતીક્ષિતઃ
પરિજલ્પન-ગિરાં વિશ્રમ્ભાત્ ત્વં વિલાસ-ફલાઙ્કિતઃ ।
શિવ શિવ કથં જાનીમસ્ ત્વામ્ અવક્ર-ધિયો વયં
નિવિડ-બડવા-વહ્નિ-જ્વાલા-કલાપ-વિકાસિનમ્

સ્વપ્ને, યથા-
સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા સહચરિ સરિત્-કાસરી શ્યામ-નીરા
તીરે તસ્યાઃ ક્વણિત-મધુપા માધવઈ-કુઞ્જ-શાલા ।
તસ્યાં કાન્તં કપિશ-જઘનો ધ્વાન્ત-રાશિઃ શરીરી
ચિત્રં ચન્દ્રાવલિમ્ અપિ સ માં પાતુમ્ ઇચ્છન્ન્ અરૌત્સીત્

અથ શ્રવણમ્-
વન્દિ-દૂતી-સખી-વક્ત્રાદ્ ગીતાદેશ્ ચ શ્રુતિર્ ભવેત્

તતો વન્દિ-વક્ત્રાત્, યથા-
પઠતિ મગધ-રાજ-નિર્જયાર્થાં
સખિ વિરુદાવલિમ્ અત્ર વન્દિવર્યે ।
વદ કથમ્ ઇવ લક્ષ્મણે તનુતે
પુલક-કુલેન વિલક્ષણા કિલાસીત્

દૂતી-વક્ત્રાત્, યથા-
આવિષ્કૃતે તવ મુકુન્દ મયા પ્રસઙ્ગે
તારાવલી પુલકિતાઙ્ગ-લતા નતાક્ષી ।
શુશ્રૂષુર્ અપ્ય્ અલઘુ-ગદ્ગદ-રુદ્ધ-કણ્ઠી
પ્રષ્ટું તવાક્ષમત સા ન કથા-વિશેષમ્

સખી-વક્ત્રાત્, યથા-
યાવદ્ ઉન્મદ-ચકોર-લોચના
મન્-મુખાત્ તવ કથામ્ ઉપાશૃણોત્ ।
તાવદ્ અઞ્ચતિ દિનં દિનં સખી
કૃષ્ણ શારદ્ અનદીર્ય તાનવમ્

ગીતાત્, યથા-
નયને પ્રણયન્ન્ ઉદશ્રુણી
મમ સદ્યઃ સદસિ ક્ષિતીશિતુઃ ।
ઉપવીણયતિ પ્રવીણ-ધીઃ
કમ્ ઉદશ્રુઃ સખિ વૈણિકો મુનિઃ

પુરોક્તા યેઽભિયોગાદ્યા હેતવો રતિ-જન્મનિ ।
અત્ર તે પૂર્વ-રાગેઽપિ જ્ઞેયા ધીરૈર્ યથોચિતમ્

અપિ માધવ-રાગસ્ય પ્રાથમ્યે સમ્ભવત્ય્ અપિ ।
આદૌ રાગે મૃગાક્ષીણાં પ્રોક્તે સ્યાચ્ ચારુતાધિકા

અત્ર સઞ્ચારિણો વ્યાધિઃ શઙ્કાસૂયા શ્રમઃ ક્લમઃ ।
નિર્વેદૌત્સુક્ય-દૈન્યાનિ ચિન્તા-નિદ્રા-પ્રબોધનમ્

વિષાદો જડતોન્મદો મોહ-મૃત્ય્-આદયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રૌઢઃ સમઞ્જસઃ સાધારણશ્ ચેતિ સ તુ ત્રિધા

તત્ર પ્રૌઢઃ-
સમર્થઅ-રતિ-રૂપસ્ તુ પ્રૌઢ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
લાલસાદિર્ ઇહ પ્રૌઢે મરણાન્તા દશા ભવેત્ ।
તત્-તત્-સઞ્ચારિ-ભાવાનામ્ ઉત્કટત્વાદ્ અનેકધા

તથાપિ પ્રાક્તનૈર્ અસ્ય દશાવસ્થા સમાસતઃ ।
પ્રોક્તાસ્ તદ્-અનુરોધેન તાસાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

લાલસોદ્વેગ-જાગર્યાસ્ તાનવં જડિમાત્ર તુ ।
વૈયગ્ર્યં વ્યાધિર્ ઉન્માદો મોહો મૃત્યુર્ દશા દશ

પ્રૌઢત્વાત્ પૂર્વ-રાગસ્ય પ્રૌઢાઃ સર્વા દશા અપિ

તત્ર લાલસઃ-
અભીષ્ટ-લિપ્સયા ગાઢ-ગૃધ્નુતા લાલસો મતઃ ।
અત્રૌત્સુક્યં ચપલતા ઘૂર્ણાશ્વાસાદયસ્ તથા

યથા-
ત્વમ્ અવસિતાન્ નિષ્ક્રામન્તી પુનઃ પ્રવિશન્ત્ય્ અસૌ
ઝટિતિ ઘટિકામધ્યે વારાઞ્છતં વ્રજ-સીમનિ ।
અગણિત-ગુરુ-ત્રાસા શ્વાસાન્ વિમુચ્ય વિમુચ્ય કિં
ક્ષિપસિ બહુશો નીપારણ્યે કિશોરિ દૃશોર્ દ્વયમ્

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (3.24)-
દૂરાદ્ અપ્ય્ અનુષઙ્ગતઃ શ્રુતિમ્ ઇતે ત્વન્-નામ-ધેયાક્ષરે
સોન્માદં મદિરેક્ષણા વિરુવતી ધત્તે મુહુર્ વેપથુમ્ ।
આઃ કિં વા કથનીયમ્ અન્યદ્-અસિતે દૈવાદ્ વરામ્ભોધરે
દૃષ્ટે તં પરિરબ્ધુમ્ ઉત્સુક-મતિઃ પક્ષ-દ્વયીમ્ ઇચ્છતિ

અથ ઉદ્વેગઃ-
ઉદ્વેગો મનસઃ કમ્પસ્ તત્ર નિઃશ્વાસ-ચાપલે ।
સ્તમ્ભશ્ ચિન્તાશ્રુ-વૈવર્ણ્ય-સ્વેદાદય ઉદીરિતાઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.2)-
ચિન્તા-સન્તતિર્ અદ્ય કૃન્તતિ સખિ સ્વાન્તસ્ય કિં તે ધૃતિં
કિંવા સિઞ્ચતિ તામ્રમ્ અમ્બરમ્ અતિ-સ્વેદામ્ભસાં ડમ્બરઃ ।
કમ્પશ્ ચમ્પક-ગૌરિ લુમ્પતિ વપુઃ-સ્થૈર્યં કથં વા બલાત્
તથ્યં બ્રૂહિ ન મઙ્ગલા પરિજને સઙ્ગોપનાઙ્ગીકૃતિઃ

અથ જાગર્યા-
નિદ્રાક્ષયસ્ તુ જાગર્યા સ્તમ્ભ-શોષ-ગદાદિકૃત્

યથા-
શ્યામં કઞ્ચન કાઞ્ચનોજ્જ્વલ-પટં સન્દર્શ્ય નિદ્રા ક્ષણં
મામ્ આજન્મ સખી વિમુચ્ય ચલિતા રુષ્ટેવ નાવર્તતે ।
ચિન્તાં પ્રોહ્ય સખિ પ્રપઞ્ચય મતિં તસ્યાસ્ ત્વમ્ આવર્તને
નાન્યઃ સ્વાપ્નિક-તસ્કરોપહરણે શક્તો જનસ્ તાં વિના

અથ તાનવમ્-
તાનવં કૃશતા ગાત્રે દૌર્બલ્ય-ભ્રમણાદિ-કૃત્

યથા-
ચ્યુતે વલય-સઞ્ચયે પ્રબલ-રિક્તતા-દૂષણ-
વ્યયાય નિહિતોર્મિકાવલિર્ અપિ સ્ખલત્ય્ અઞ્જસા ।
નિશમ્ય મુરલી-કલં સખિ સકૃદ્ વિશાખે તનુ-
સ્તવાસિત-ચતુર્દશી-શશિકલા કૃશત્વં યયૌ

કૈશ્ચિત્ તુ તાનવ-સ્થાને વિલાપઃ પરિપઠ્યતે

યથા-
અત્રાસીન્ નવનીપ-ભૂરુહ-તટે કુર્વન્ વિહારં હરિ-
શ્ચક્રે તાણ્ડવમ્ અત્ર મિત્ર-સહિતશ્ ચણ્ડાંશુજા-રોધસિ ।
પશ્યન્તી લતિકાન્તરે ક્ષણમ્ અહં વ્યગ્રા નિલીય સ્થિતં
સખ્યઃ કિં કથયામિ દગ્ધ-વિધિના ક્ષિપ્તાસ્મિ દાવોપરિ

અથ જડિમા-
ઇષ્ટાનિષ્ટા-પરિજ્ઞાનં યત્ર પ્રશ્નેષ્વ્ અનુત્તરમ્ ।
દર્શન-શ્રવણાભાવો જડિમા સોઽભિધીયતે ।
અત્રાકાણ્ડેઽપિ હુઙ્કાર-સ્તમ્ભ-શ્વાસ-ભ્રમાદયઃ

યથા-
અકાણ્ડે હુઙ્કારં રચયસિ શૃણોષિ પ્રિય-સખી-
કુલાનાં નાલાપં દૃતિર્ ઇવ મુહુર્ નિઃશ્વસિષિ ચ ।
તતઃ શઙ્કે પઙ્કેરુહ-મુખિ યયૌ વૈણવ-કલા-
મધુલી તે પાલિ શ્રુતિ-ચષકયોઃ પ્રાઘૂણિકતામ્

અથ વૈયાગ્ર્યમ્-
વૈયાગ્ર્યં ભાવ-ગામ્ભીર્ય-વિક્ષોભાસહતોચ્યતે ।
તત્રાવિવેક-નિર્વેદ-ખેદાસૂયાદયો મતાઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.17)-
પ્રત્યાહૃત્ય મુનિઃ ક્ષણં વિષયતો યસ્મિન્ મનો ધિત્સતે
બાલાસૌ વિષયેષુ ધિત્સતિ તતઃ પ્રત્યાહરન્તી મનઃ ।
યસ્ય સ્ફૂર્તિ-લવાય હન્ત હૃદયે યોગી સુમુત્કણ્ઠતે
મુગ્ધેયં કિલ તસ્ય પશ્ય હૃદયાન્ નિષ્ક્રાન્તિમ્ આકાઙ્ક્ષતિ

અથ વ્યાધિઃ-
અભીષ્ટાલાભતો વ્યાધિઃ પાણ્ડિમોત્તાપ-લક્ષણઃ ।
અત્ર શીત-સ્પૃહા-મોહ-નિઃશ્વાસ-પતનાદયઃ

યથા-
દવ-દમનતયા નિશમ્ય ભદ્રા
મદન-દવ-જ્વલિતા દધે હૃદિ ત્વામ્ ।
દ્વિગુણિત-દવથુ-વ્યથા-વિદગ્ધા
મુરહર ભસ્મમયીવ પાણ્ડુરાસીત્

અથ ઉન્માદઃ-
સર્વાવસ્થાસુ સર્વત્ર તન્-મનસ્કતયા સદા ।
અતસ્મિંસ્ તુ તદ્ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ઉન્માદ ઇતિ કીર્ત્યતે ।
અત્રેષ્ટ-દ્વેષ-નિઃશ્વાસ-નિમેષ-વિરહાદયઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે (2.3)-
વિતન્વાનસ્ તન્વા મરકત-રુચીનાં રુચિવતાં
પટાન્ નિષ્ક્રાન્તોઽભૂદ્ ધૃત-શિખણ્ડો નવ-યુવા ।
ભ્રુવં તેન ક્ષિપ્ત્વા કિમ્ અપિ હસતોન્માદિત-મતેઃ
શશી વૃત્તો વહ્નિઃ પરમ્ અહહ વહ્નિર્ મમ શશી

અથ મોહઃ-
મોહો વિચિત્તતા પ્રોક્તો નૈશ્ચલ્ય-પતનાદિ-કૃત્

યથા-
નાસાશ્વાસ-પરાઙ્મુખી વિઘટિતે દૃષ્ટી સ્નુષાયાઃ કથં
હા ધિક્ કૃષ્ણ-તિલાન્ મમાર્પય કરે કુર્યામ્ અપામાર્જનમ્ ।
ઇત્ય્ આરોહતિ કર્ણયોઃ પરિસરં કૃષ્ણેતિ કર્ણ-દ્વયે
કમ્પેનાચ્યુત તત્ર સૂત્રિતવતી ત્વામ્ એવ હેતું સખી

અથ મૃત્યુઃ-
તૈસ્ તૈઃ કૃતૈઃ પ્રતીકારૈર્ યદિ ન સ્યાત્ સમાગમઃ ।
કન્દર્પ-બાણ-કદનાત્ તત્ર સ્યાન્ મરણોદ્યમઃ

તત્ર સ્વપ્રિય-વસ્તૂનાં વયસ્યાસુ સમર્પણમ્ ।
ભૃઙ્ગ-મન્દાનિલ-જ્યોત્સ્ના-કદમ્બાનુભવાદયઃ

યથા-
રાધા રોધસિ રોપિતાં મુકુલિનીમ્ આલિઙ્ગ્ય મલ્-લીલતાં
હારં હીરમયં સમર્પ્ય લલિતા-હસ્તે પ્રશસ્ત-શ્રિયમ્ ।
મૂર્ચ્છામ્ આપ્નુવતી પ્રવિશ્ય મધુપૈર્ ગીતાં કદમ્બાટવીં
નામ વ્યાહરતા હરેઃ પ્રિય-સખી-વૃન્દેન સન્ધુક્ષિતા

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (2.47)-
અકારુણ્યઃ કૃષ્ણો યદિ મયિ તવાગઃ કથમ્ ઇદં
મુધા મા રોદીર્ મે કુરુ પરમ્ ઇમામ્ ઉત્તર-કૃતિમ્ ।
તમાલસ્ય સ્કન્ધે વિનિહિત-ભુજ-વલ્લરિર્ ઇયં
યથા વૃન્દારણ્યે ચિરમ્ અવિચલા તિષ્ઠતિ તનુઃ

અથ સમઞ્જસઃ-
ભવેત્ સમઞ્જસ-રતિ-સ્વરૂપોઽયં સમઞ્જસઃ

અત્રાભિલાષ-ચિન્તા-સ્મૃતિ-ગુણ-સઙ્કીર્તનોદ્વેગાઃ ।
સવિલાપા ઉન્માદ-વ્યાધિ-જડતા મૃતિશ્ ચ તાઃ ક્રમશઃ

તત્ર અભિલાષઃ-
વ્યવસાયોઽભિલાષઃ સ્યાત્ પ્રિય-સઙ્ગમ્ અલિપ્સયા ।
સ્વમણ્ડનાન્તિક-પ્રાપ્તિ-રાગ-પ્રકટનાદિ-કૃત્

યથા-
યદ્ ઇહ સખિ સુભદ્રા-સખ્યમ્ આખ્યાય ધૂર્તે
વ્રજસિ પિતુર્ અગારાદ્ દેવેકી-મન્દિરાય ।
રચયસિ બત સત્યે મણ્ડને ચ પ્રયત્નં
સ્ફુટમ્ અજનિ તદ્ અન્તર્ વસ્તુ ગૂઢં તવાદ્ય

અથ ચિન્તા-
અભીષ્ટાવાપ્ત્ય્-ઉપાયાનાં ધ્યાનં ચિન્તા પ્રકીર્તિતા ।
શય્યા-વિવૃત્તિ-નિઃશ્વાસ-નિર્લક્ષ-પ્રેક્ષણાદિ-કૃત્

યથા-
નિઃશ્વાસસ્ તે કમલ-વદને મ્લાપયત્યોષ્ઠ-બિમ્બં
શય્યાયાં ચ ક્રશિમ-કલિતા ચેષ્ટતે દેહ-યષ્ટિઃ ।
દ્વન્દ્વં ચાક્ષ્ણોર્ વિકિરતિ ચિરં રુક્મિણિ શ્યામ અમ્ભો
ન શ્વો-ભાવિન્ય્ ઉપયમ-વિધૌ શોભતે વિક્રિયેયમ્

અથ સ્મૃતિઃ-
અનુભૂત-પ્રિયાદીનામ્ અર્થાનાં ચિન્તનં સ્મૃતિઃ ।
અત્ર કમ્પાઙ્ગ-વૈવશ્ય-બાષ્પ-નિઃશ્વસિતાદયઃ

યથા-
પ્લુતં પુરેણાપાં નયન-કમલ-દ્વન્દ્વમ્ અભિતો
ધૃતોત્કમ્પં સાત્રાજિતિ કુચ-રથાઙ્ગ-દ્વયમ્ અપિ ।
શ્લથારમ્ભં ચૈતદ્ ભુજ-વિસલ-યુગં તત્ તવ મન-
સ્તડાગેઽસ્મિન્ કૃષ્ણ-દ્વિરદ-પતિર્ અન્તર્ વિહરતિ

અથ ગુણ-કીર્તનમ્-
સૌન્દર્યાદિ-ગુણ-શ્લાઘા ગુણ-કીર્તનમ્ ઉચ્યતે ।
અત્ર વેપથુ-રોમાઞ્ચ-કણ્ઠ-ગદ્ગદિકાદયઃ

યથા-
યાન્ત્યસ્ તૃષ્ણાપિ યુવતયો યેષુ ઘૂર્ણાં ભજન્તે
યાન્ય્ આચમ્ય સ્વયમ્ અપિ ભવાન્ રોમહર્ષં પ્રયાતિ ।
ગન્ધં તેષાં તવ મધુપતે રૂપ-સમ્પન્-મધૂનાં
દૂરે વિન્દન્ મમ ન હિ ધૃતિઃ ચિત્ત-ભૃઙ્ગસ્ તનોતિ

ષડ્-ઉદ્વેગાદયઃ પૂર્વં પ્રૌઢે તસ્મિન્ન્ ઉદાહૃતાઃ ।
સામઞ્જસ્યાદ્ રતેર્ અત્ર કિન્તુ તાઃ સ્યુર્ યથોચિતમ્

અથ સાધારણઃ-
સાધારણ-રતિ-પ્રાયઃ સાધારણ ઇતીરિતઃ ।
અત્ર પ્રોક્તા વિલાપાન્તાઃ ષડ્-દશાન્તાશ્ ચ કોમલાઃ

અથ અભિલાષો, યથા પ્રથમ-સ્કન્ધે (1.10.30)-
એતાઃ પરં સ્ત્રીત્વમ્ અપાસ્તપેશલં
નિરસ્ત-શૌચં બત સાધુ કુર્વતે ।
યાસાં ગૃહાત્ પુષ્કર-લોચનઃ પતિર્
ન જાત્વ્ અપૈત્ય્ આહૃતિભિર્ હૃદિ સ્પૃશન્

ચિન્તાદીનાં તથાન્યાસામ્ ઊહ્યા ધીરૈર્ ઉદાહૃતિઃ

પૂર્વ-રાગે પ્રહીયેત કામ-લેખ-સ્રગ્-આદિકમ્ ।
વયસ્યાદિ-કરેણાત્ર કૃષ્ણેનાસ્ય ચ કાન્તયા

તત્ર કામ-લેખઃ-
સ લેખઃ કામ-લેખઃ સ્યાત્ યઃ સ્વ-પ્રેમ-પ્રકાશકઃ ।
યુવત્યા યૂનિ યૂના ચ યુવત્યાં સંપ્રહીયતે

નિરક્ષરઃ સાક્ષરશ્ ચ કામ-લેખો દ્વિધા ભવેત્

તત્ર નિરક્ષરઃ-
સુરક્ત-પલ્લવ-મયશ્ ચન્દ્રાર્ધાદિ-નખાઙ્કભાક્ ।
વર્ણ-વિન્યાસ-રહિતો ભવેદ્ એષ નિરક્ષરઃ

યથા-
કિસલય-શિખરે વિશાખિકાયા
નખર-શિખા-લિખિતોઽયમ્ અર્ધ-ચન્દ્રઃ ।
દધદ્ ઇહ મદનાર્ધ-ચન્દ્ર-ભાવં
હૃદિ મમ હન્ત કથં હઠાદ્ વિવેશ

અથ સાક્ષરમ્-
ગાથામયી લિપિર્ યત્ર સ્વહસ્તાઙ્કૈષ સાક્ષરઃ

યથા જગન્નાથ-વલ્લભે-
સુઇરં વિજ્ઝસિ હિઅઅં લમ્ભ-ઇ મઅણો ક્ખુ દુજ્જસઃ બલિઅં ।
દીસસિ સઅલદિસાસું દીસ-ઇ મઅણો ણ કુત્તાબિ

(સુચિરં બિધ્યસિ હૃદયં લભતે મદનઃ ખલુ દુર્યશો બલીયઃ ।
દૃશ્યસે સકલ-દિશાસુ દૃશ્યતે મદનો ન કુત્રાપિ ॥)
બન્ધોઽબ્જ-તન્તુના રાગઃ કિં વા કસ્તૂરિકા-મસી ।
પૃથુ-પુષ્પ-દલં પત્રઃ મુદ્રા-કૃત્ કુઙ્કુમૈર્ ઇહ

અથ માલ્યાર્પણમ્-
સુશ્લિષ્ટાં નિજ-શિલ્પ-કૌશલ-ભર-વ્યાહારિણીમ્ અદ્ભુતાં
ગોષ્ઠાધીશ્વર-નન્દનં સ્રજમ્ ઇમાં તુભ્યં સખિ પ્રાહિણોત્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ગિરં સરોરુહ-દૃશઃ સ્વેદોદ-બિન્દૂચ્છલા-
દઙ્ગેભ્યઃ કુલ-ધર્મ-ધૈર્યમ્ અભિતઃ શઙ્કે બહિર્ નિર્યયૌ

કેચિત્ તુ-
નયન-પ્રીતિઃ પ્રથમં ચિન્તા-સઙ્ગસ્ તતોઽથ સઙ્કલ્પઃ ।
નિદ્રા-ચ્છેદસ્ તનુતા વિષય-નિવૃત્તિસ્ ત્રપાનાપ ।
ઉન્માદો મૂર્ચ્છા મૃતિર્ ઇત્ય્ એતાઃ સ્મર-દશા દશૈવ સ્યુઃ

ઇત્ય્ આચક્ષતે ।
એવં ક્રમેણ વિજ્ઞેયઃ પૂર્વ-રાગો હરેર્ અપિ ।
નિદર્શનાય તત્રૈકમ્ ઉદાહરણમ્ ઉચ્યતે

યથા-
ઉપારંસીદ્ વંશી-કલ-પરિમલોલ્લાસ-રભસા-
દ્વિસસ્માર સ્ફારાં વિવિધ-કુસુમાકલ્પ-રચનામ્ ।
જહૌ કૃષ્ણસ્ તૃષ્ણાં સહચર-ચમૂ-ચારુ-ચરિતે
સખિ ત્વદ્-ભ્રૂ-વ્યાલી-ચુલુકિત-ચલચ્-ચિત્ત-પવનઃ

ઇતિ પૂર્વ-રાગઃ ।
અથ માનઃ
દમ્પત્યોર્ ભાવ એકત્ર સતોર્ અપ્ય્ અનુરક્તયોઃ ।
સ્વાભીષ્ટાશ્લેષ-વીક્ષાદિ-નિરોધી માન ઉચ્યતે

સઞ્ચારિણોઽત્ર નિર્વેદ-શઙ્કામર્ષાઃ સ-ચાપલાઃ ।
ગર્વાસૂયાવહિત્થાશ્ ચ ગ્લાનિશ્ ચિન્તાદયોઽપ્ય્ અમી

અહેતોર્ નેતિ નેત્ય્ ઉકેર્ હેતોર્ યન્ માન ઉચ્યતે ।
અસ્ય પ્રણય એવ સ્યાન્ માનસ્ય પદમ્ ઉત્તમમ્

તત્ર સ-હેતુઃ-
હેતુર્ ઈર્ષ્યા-વિપક્ષાદેર્ વૈશિષ્ટ્યે પ્રેયસા કૃતે ।
ભાવઃ પ્રણય-મુખ્યોઽયમ્ ઈઋષા-માનત્વમ્ ઋચ્છતિ

તથા ચોક્તમ્ (શૃઙ્ગાર-તિલક 2.53)--
સ્નેહં વિના ભયં ન સ્યાન્ નેર્ષ્યા ચ પ્રણયં વિના ।
તસ્માન્ માન-પ્રકારોઽયં દ્વયોઃ પ્રેમ-પ્રકાશકઃ

અતએવ હરિવંશે (2.66.4, 2.65.50)-
રુષિતામ્ ઇવ તાં દેવીં સ્નેહાત્ સઙ્કલ્પયન્ન્ ઇવ ।
ભીત-ભીતોઽતિશનકૈર્ વિવેશ યદુ-નન્દનઃ

રૂપ-યૌવન-સમ્પન્ના સ્વ-સૌભાગ્યેન ગર્વિતા ।
અભિમાનવતી દેવી શ્રુત્વૈવેર્ષ્યા-વશં ગતા

ઇતિ ।
તત્રાપિ ચ સુસખ્યાદિ હૃદિ યસ્યા વિરાજતે ।
તસ્યા વિપક્ષ-વૈશિષ્ટ્યે ન સ્યાદ્ એવ સહિષ્ણુતા

અતઃ સત્યાં વિનાન્યાસાં સુસખ્યાદેર્ અભાવતઃ ।
શ્રુતેઽપિ પારિજાતસ્ય દાને માનો ન ચાભવત્

શ્રુતં ચાનુમિતં દૃષ્ટં તદ્-વૈશિષ્ટ્યં ત્રિધા મતમ્

અથ શ્રવણમ્-
શ્રવણં તુ પ્રિય-સખી-શુકાદીનાં મુખાદ્ ભવેત્

તત્ર સખી-મુખાત્, યથા-
શશિમુખિ મૃષા જલ્પં શ્રુત્વા કઠોર-સખી-મુખાત્
પ્રણયિનિ હરૌ મા વિશ્રમ્ભં કૃથાઃ શિથિલં વૃથા ।
પરિહર મનઃ-ક્લાન્તિં દેવિ પ્રસીદ મનોરમે
તવ મુખમ્ અનાલોચ્ય પ્રેયાન્ વનેઽદ્ય વિશીર્યતિ

યથા વા-
અહહ ગહના કેયં વાર્તા શ્રુતૌ પતિતાદ્ય મે
વિદિતમ્ અનૃતં હાસ્યાદ્ બ્રૂષે વિમુઞ્ચ કદર્થનામ્ ।
સહચરિ કુતો જીવત્ય્ અસ્મિન્ જનેઽપિ જનાર્દનો
દ્યુતરુ કુસુમં તસ્યૈ હા ધિક્ કૃતી વિતરિષ્યતિ

શુક-મુખા, યથા-
આસ્તે કાચિદ્ દયિત-કલહા ક્રૂર-ચેતાઃ સખી તે
કીરો વન્યઃ સ્ફુટમ્ ઇહ યયા શ્યામલે પાઠિતોઽસ્તિ ।
અથ વ્યર્થે વિહગ-લપિતે સુષ્ઠુ વિશ્રમ્ભમાણા
માનારમ્ભે ન કુરુ હૃદયં કાતરોઽસ્મિ પ્રસીદ

અનુમિતિઃ-
ભોગાઙ્ક-ગોત્ર-સ્ખલન-સ્વપ્નૈર્ અનુમિતિસ્ ત્રિધા

અત્ર ભોગાઙ્કઃ-
ભોગાઙ્કો દૃશ્યતે ગાત્રે વિપક્ષસ્ય પ્રિયસ્ય ચ

તત્ર વિપક્ષ-ગાત્રે ભોગાઙ્ક-દર્શનં, યથા-
કાલિન્દી-તટ-ધૂર્ત ચાટુભિર્ અલં નિદ્રાતુ ચન્દ્રાવલી
ખિન્નાક્ષી ક્ષણ-મઙ્ગનાદ્ અપસર ક્રુદ્ધાસ્તિ વૃદ્ધા ગૃહે ।
કિઞ્ચિદ્ બિમ્બિત-ધાતુ-પત્ર-મકરી-ચિત્રેણ તત્રાધુના
સર્વા તે લલિતા લલાટ-ફલકેનોદ્ઘાટિતા ચાતુરી

પ્રિય-ગાત્રે ભોગાઙ્ક-દર્શનં, યથા વિદગ્ધ-માધવે (4.40)-
મુક્તાન્તર્-નિમિષં મદીય-પદવીમ્ ઉદ્વીક્ષમાણસ્ય
જાને કેશર-રેણુભિર્ નિપતિતૈઃ શોણીકૃતે લોચને ।
શીતૈઃ કાનન-વાયુભિર્ વિરચિતો બિમ્બાધરે ચ વ્રણઃ
સઙ્કોચં ત્યજ દેવ દૈવ-હતયા ન ત્વં મયા દૂષ્યસે

તત્ર ગોત્ર-સ્ખલનમ્-
વિપક્ષ-સંજ્ઞયાહ્વાનમ્ ઈર્ષ્યાતિશય-કારણમ્ ।
આસાં તુ ગોત્ર-સ્ખલનં દુઃખદં મરણાદ્ અપિ

તેન યથા બિલ્વમઙ્ગલે-
રાધા-મોહન-મન્દિરાદ્ ઉપગતશ્ ચન્દ્રાવલીમ્ ઊચિવાન્
રાધે ક્ષેમમ્ ઇહેતિ તસ્ય વચનં શ્રુત્વાહ ચન્દ્રાવલી ।
કંસ ક્ષેમમ્ અયે વિમુગ્ધ-હૃદયે કંસઃ ક્વ દૃષ્ટસ્ ત્વયા
રાધા ક્વેતિ વિલજ્જિતો નત-મુખઃ સ્મેરો હરિઃ પાતુ વઃ

યથા વા-
અહહ વિલસત્ય્ અગ્રે ચન્દ્રાવલી વિમલ-દ્યુતિઃ
કિતવ કલિતા તારા સાત્ર ત્વયા ક્વ નુ ષોડશી ।
તિમિર-મલિનાકાર ક્ષિપ્રં વ્રજારુણ-મણ્ડલા
મમ સહચરી યાવન્-મન્યુ-દ્યુતિં ન વિમુઞ્ચતિ

અથ સ્વપ્નઃ-
હરેર્ વિદૂષકસ્યાપિ સ્વપ્નઃ સ્વપ્નાયિતં મતઃ

તત્ર હરેઃ સ્વપ્નાયિતમ્, યથા-
શપે તુભ્યં રાધે ત્વમ્ અસિ હૃદયે ત્વં મમ બહિ-
સ્ત્વમ્ અગ્રે ત્વં પૃષ્ઠે ત્વમ્ ઇહ ભવને ત્વં ગિરિવને ।
ઇતિ સ્વપ્ને જલ્પં નિશિ નિશમયન્તી મધુરિપો-
રભૂત્ તલ્પે ચન્દ્રાવલિર્ અથ પરાવર્તિત-મુખી

વિદૂષકસ્ય, યથા-
અવઞ્ચિ ચટુપાટવૈર્ અઘભિદાદ્ય પદ્મા-સખી
તતસ્ ત્વરય રાધિકાં કિમ્ ઇતિ માધવિ ધ્યાયસિ ।
નિશમ્ય મધુમઙ્ગલાદ્ ઇતિ ગિરં પુરઃ સ્વપ્નજાં
વિદૂન-વદના સખિ જ્વલતિ પશ્ય ચન્દ્રાવલી

અથ દર્શનમ્, યથા-
મિથ્યા મા વદ કન્દરે સમ સખીં હિત્વા ત્વમ્ એકાકિનીં
નિષ્ક્રાન્તઃ પૃથુ-સમ્ભ્રમેણ કિમ્ અપિ પ્રખ્યાપયન્ કૈતવમ્ ।
દૂરાત્ કિઞ્ચિદ્ અઞ્ચિતેન રસનાશબ્દેન સાતઙ્કયા
નિષ્ક્રમ્યાથ તયા શઠેન્દ્ર પુલિને દૃષ્ટોઽસિ રાધા-સખઃ

યથા વા-
સહચરિ પરિગુમ્ફ્ય પ્રાતર્ એવાર્પિતાસીદ્
બ્રજ-પતિ-સુત-કણ્ઠે યા મયોત્કણ્ઠયાદ્ય ।
અપિ હૃદિ લલિતાયાસ્ તસ્થુષી હન્ત હૃન્ મે
દહતિ દહન-દીપ્તિઃ પશ્ય ગુઞ્જાવલી સા

અથ નિર્હેતુઃ-
અકારણાદ્ દ્વયોર્ એવ કારણાભાસતસ્ તથા ।
પ્રોદ્યન્ પ્રણય એવાયં વ્રજેન્ નિર્હેતુ-માનતામ્

આદ્યં માનં પરીણામં પ્રણયસ્ય જગુર્ બુધાઃ ।
દ્વિતીયં પુનર્ અસ્યૈવ વિલાસ-ભર-વૈભવમ્ ।
બુધૈઃ પ્રણયમાનાખ્યં એષ એવ પ્રકીર્તિતઃ

તથા ચોક્તમ્ (સરસ્વતી-કણ્ઠાભરણે 5.48)-
અહેર્ ઇવ ગતિઃ પ્રેમ્ણઃ સ્વભાવ-કુટિલા ભવેત્ ।
અતો હેતોર્ અહેતોશ્ ચ યૂનોર્ માન ઉદઞ્ચતિ

અવહિત્થાદયો હ્ય્ અત્ર વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ

તત્ર કૃષ્ણસ્ય, યથા-
અવ્યક્ત-સ્મિત-દૃષ્ટિમ્ અર્પય પુરઃ સ્વલ્પોઽપિ મન્તુર્ ન મે
પત્યુર્ વઞ્ચન-પાટવાદ્ વ્રજપતે જ્યોત્સ્ની-નિશાર્ધં યયૌ ।
શુભ્રાલઙ્કૃતિભિર્ દ્રુતં પથિ મયા દૂરં તતઃ પ્રસ્થિતે
સાન્દ્રા ચાન્દ્રમ્ અરુન્ધ બિમ્બમ્ અચિરાદ્ આકસ્મિકી કાલિકા

યથા વા-
પુષ્પેભ્યઃ સ્પૃહયા વિલમ્બિતવતીમ્ આલોક્ય મામ્ ઉન્મનાઃ
કંસારિઃ સખિ લમ્બિતાનન-શશી તૂષ્ણીં નિકુઞ્જે સ્થિતઃ ।
આતઙ્કેન મયા તદ્-અઙ્ઘ્રિ-નખરે ક્ષિપ્તે પ્રસૂનાઞ્જલૌ
તસ્યાલીક-રુષા ભ્રુવં વિભુજતોઽપ્ય્ આવિર્બભૂવ સ્મિતમ્

કૃષ્ણ-પ્રિયાયાઃ, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (44)
તિષ્ઠન્ ગોષ્ઠાઙ્ગણભુવિ મુહુર્લોચનાન્તં વિધત્તે
જાતોત્કણ્ઠસ્તવ સખિ હરિર્દેહલીવેદિકાયામ્ ।
મિથ્યામાનોન્નતિકવલિતે કિં ગવાક્ષાર્પિતાક્ષી
સ્વાન્તમ્ હન્ત ગ્લપયસિ બહિઃ પ્રીણય પ્રાણનાથમ્

યથા વા-
અહમ્ ઇહ વિચિનોમિ ત્વદ્-ગિરૈવ પ્રસૂનં
કથય કથમ્ અકાણ્ડે ચણ્ડિ વાચં યમાસિ ।
વિદિતમ્ ઉપધિનાલં રાધિકે શાધિ કેન
પ્રિય-સખિ કુસુમેન શ્રોત્રમ્ ઉત્તંસયામિ

દ્વયોર્ એવ યુગપદ્, યથા-
કુઞ્જે તુષ્ણીમ્ અસિ નત-શિરાઃ કિં ચિરાત્ ત્વં મુરારે
કિં વા શ્યામે ત્વમ્ અપિ વિમુખી મૌન-મુદ્રાં તનોષિ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાતં સ્મિત-વિમુષિતે કાપિ વામાસ્તિ યોગ્યા
ક્રીડા-વાદે બલવતિ યયા ન દ્વયોર્ એવ ભઙ્ગઃ

યથા વા-
કુઞ્જ-દ્વારિ નિવિષ્ટયોસ્ તરણિજા-તીરે દ્વયોર્ એવ નૌ
તત્રાન્યોન્યમ્ અપશ્યતોઃ સખિ મુધા નિર્બન્ધતઃ ક્લાન્તયોઃ ।
હસ્તે દ્રાગ્ અથ દાડિમી-ફલમ્ અભિન્યસ્તે મયા નિસ્તલં
રાધામ્ ઉદ્ભિદુર-સ્મિતાં પરિહસન્ ફુલ્લાઙ્ગમ્ આલિઙ્ગિષમ્

નિર્હેતુકઃ સ્વયં શામ્યેત્ સ્વયંગ્રાહ-સ્મિતાવિધિઃ

યથા-
રોષસ્ તવાભૂદ્ યદિ રાધિકેઽધિક-
સ્તથાસ્તુ ગણ્ડઃ કથમ્ ઉચ્છ્વસિત્ય્ અસૌ ।
સ્વ-નર્મણેત્થં દુરપહ્નવ-સ્મિતાં
પ્રિયામ્ અચુમ્બત્ પશુપેન્દ્ર-નન્દનઃ

હેતુર્ યસ્ તુ શમં યથાયોગ્યં પ્રકલ્પિતૈઃ ।
સામ-ભેદ-ક્રિયા-દાન-નત્ય્-ઉપેક્ષા-રસાન્તરૈઃ

માનોપશમનસ્યાઙ્કા બાષ્પ-મોક્ષ-સ્મિતાદયઃ

તત્ર સામ-
પ્રિય-વાક્યસ્ય રચનં યત્ તુ તત્ સામ ગીયતે

યથા-
જાતં સુન્દરિ તથય્મ્ એવ પૃથુના રાધેઽપરાધેન મે
કિન્તુ સ્વારસિકો મમાત્ર શરણં સ્નેહસ્ ત્વદીયો બલી ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ગિરં હરેર્ નતમુખી બાષ્પામ્ભસાં ધારયા
સાનઙ્ગોત્સવ-રઙ્ગ-મઙ્ગલ-ઘટો પૂર્ણાવકાર્ષીત્ કુચૌ

અથ ભેદઃ-
ભેદો દ્વિધા સ્વયં ભઙ્ગ્યા સ્વ-માહાત્મ્ય-પ્રકાશનમ્ ।
સખ્યાદિભિર્ ઉપાલમ્ભ-પ્રયોગશ્ ચેતિ કીર્ત્યતે

તત્ર ભઙ્ગ્યા સ્વમાહાત્મ્ય-પ્રકાશનં, યથા વિદગ્ધ-માધવે (4.41)-
ચઞ્ચન્-મીન-વિલોચનાસિ કમઠોતકૃષ્ટ-સ્તની સઙ્ગતા
ક્રોઙેન સ્ફુરતા તવાયમ્ અધરઃ પ્રહ્લાદ-સંવર્ધનઃ ।
મધ્યોઽસૌ બલિ-બન્ધનો મુખ-રુચા રામાસ્ ત્વયા નિર્જિતા
લબ્ધા શ્રી-ઘનતાદ્ય માનિનિ મનસ્ય્ અઙ્ગીકૃતા કલ્કિતા

અથવેદં પ્રિયોક્તિત્વાત્ સામોદાહરણં ભવેત્ ।
નાયકસ્ય સ્વ-વચસા ભઙ્ગ્યાયં ભેદ ઈર્યતે

યથા-
રૂક્ષા યન્ મયિ વર્તસે ત્વમ્ અભિતઃ સ્નિગ્ધેઽપિ તે દૂષણં
તત્રાસ્તે ન હિ કિન્તુ તત્ કિલ મમાનૌચિત્ય-જાતં ફલમ્ ।
યેન સ્વસ્તરુણીર્ ઉપેક્ષ્ય ચરમામ્ અપ્ય્ આશ્રયન્તીર્ દશાં
પ્રેમાર્તં વ્રજ-યૌવતં ચ સુમુખિ ત્વં કેવલં સેવ્યસે

સખ્યાદિભિર્ ઉપાલમ્ભ-પ્રયોગો, યથા-
કર્તું સુન્દરિ શઙ્ખચૂડ-મથને નાસ્મિન્ન્ ઉપેક્ષોચિતા
સર્વેષામ્ અભય-પ્રદાન-પદવી-બદ્ધ-વ્રતે પ્રેયસિ ।
ઇત્ય્ આલીભિર્ અલક્ષિતં મુરભિદા ભદ્રાવલી ભેદિતા
નાસાગ્રે વર-મૌક્તિક-શ્રિયમ્ અધાદ્ અસ્રસ્ય સા બિન્દુના

અથ દાનમ્-
વ્યાજેન ભૂષણાદીનાં પ્રદાનં દાનમ્ ઉચ્યતે

યથા-
કામો નામ સુહૃન્ મમાસ્તિ ભવતીમ્ આકર્ણ્ય મત્-પ્રેયસીં
હારસ્ તેન તવાર્પિતોઽયમ્ ઉરસિ પ્રાપ્નોતુ સઙ્ગોત્સવમ્ ।
ઇત્ય્ ઉન્નમ્ય કરં મુરદ્વિષિ વદત્ય્ ઉદ્ભિન્ન-સાન્દ્ર-સ્મિતા
પદ્મા માન-વિનિગ્રહાત્ પ્રણયિના તેનોદ્ભટં ચુમ્બિતા

અથ નતિઃ-
કેવલં દૈન્યમ્ આલમ્બ્ય પાદપાતો નતિર્ મતા

યથા-
ક્ષિતિ-લુઠિત-શિખણ્ડાપીડમ્ આરાન્ મુકુન્દે
રચયતિ રતિ-કાન્ત-સ્તોમ-કાન્તે પ્રણામમ્ ।
નયન-જલધરાભ્યાં કુર્વતી બાષ્પ-વૃષ્ટિં
વરતનુર્ ઇહ માન-ગ્રીષ્મ-નાશં શશંસ

અથ ઉપેક્ષા-
સામાદૌ તુ પરિક્ષીણે સ્યાદ્ ઉપેક્ષાવધીરણમ્ ।
ઉપેક્ષા કથ્યતે કૈશ્ચિત્ તૂષ્ણીમ્ભાવતયા સ્થિતિઃ

તદ્ દ્વયં, યથા-
સૂનુર્ વલ્લભ એષ વલ્લવપતેસ્ તત્રાપિ વીરાગ્રણી-
સ્તત્રાપિ સ્મર-મણ્ડલી-વિજયિના રૂપેણ વિભ્રાજિતઃ ।
સખ્યઃ સમ્પ્રતિ રૂક્ષતા પૃથુર્ ઇયં તેનાત્ર ન શ્રેયસે
દૂરે પશ્યત યાતિ નિષ્ઠુર-મનાઃ કા યુક્તિર્ અત્રોચિતા

માને મુહુર્ નિતિભિર્ અપ્ય્ અતિદુર્નિવારે
વાચંયમ-વ્રતમ્ અહં તરસાગ્રહીષમ્ ।
બાષ્પં તતો વિકિરતી નિજગાદ પદ્મા
પૌષ્પં રજઃ પતિતમ્ અત્ર દૃશોર્ મમેતિ

અથવા-
પ્રસાદન-વિધિં મુક્ત્વા વાક્યૈર્ અન્યાર્થ-સૂચકૈઃ ।
પ્રસાદનં મૃગાક્ષીણામ્ ઉપેક્ષેતિ સ્મૃતા બુધૈઃ

યથા-
ધમ્મિલ્લે નવ-માલતી પરિચિતા સવ્યે ચ શબ્દ-ગ્રહે
મલ્લી સુન્દરિ દક્ષિણે તુ કતરત્ પુષ્પં તવ ભ્રાજતે ।
આઘ્રેયં પરિચેતુમ્ ઇત્ય્ ઉપહિતે વ્યાજેન નાસા-પુટે
ગણ્ડોદ્યત્-પુલકા વિહસ્ય હરિણા ચન્દ્રાવલી ચુમ્બિતા

અથ રસાન્તરમ્-
આકસ્મિક-ભયાદીનાં પ્રસ્તુતિઃ સ્યાદ્ રસાન્તરમ્ ।
યાદૃચ્છિકં બુદ્ધિ-પૂર્વમ્ ઇતિ દ્વેધા તદ્ ઉચ્યતે

તત્ર યાદૃચ્છિકમ્-
ઉપસ્થિતમ્ અકસ્માદ્ યત્ તદ્ યાદૃચ્છિકમ્ ઉચ્યતે

યથા-
અપિ ગુરુભિર્ ઉપાયૈર્ અદ્ય સામાદિભિર્ યા
લવમ્ અપિ ન મૃગાક્ષી માન-મુદ્રામ્ અભાઙ્ક્ષીત્ ।
હરિમ્ ઇહ પરિરેભે સા સ્વયંગ્રાહમ્ અગ્રે
નવ-જલધર-નાદૈર્ ભીષિતા પશ્ય ભદ્રા

યથા વા-
ઉપાયેષુ વ્યર્થોન્નતિષુ બત સામાદિષુ સખે
સખીનાં ચાતુર્યે ગતવતિ ચ સદ્યઃ શિથિલતામ્ ।
વિશાખાયાઃ કોપ-જ્વર-હરણ-મન્ત્ર-પ્રતિનિધિં
સચીત્કારં રૂક્ષ-સ્વનિતમ્ અકરોદ્ ઉક્ષ-દનુજઃ

અથ બુદ્ધિ-પૂર્વમ્-
બુદ્ધિ-પૂર્વં તુ કાન્તેન પ્રત્યુત્પન્ન-ધિયા કૃતમ્

યથા-
પાણૌ પઞ્ચમુખેન દુષ્ટ-કૃમિણા દષ્ટોઽસ્મિ રોષાદ્ ઇતિ
વ્યાજાત્ કૂણિત-લોચનં વ્રજ-પતૌ વ્યાભુજ્ય વક્ત્રં સ્થિતે ।
સદ્યઃ પ્રોજ્ઝિત-રોષ-વૃત્તિર્ અસકૃત્ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ આકુલા
જલ્પન્તી સ્મિત-બન્ધુર્ આસ્યમ્ અમુના ગાન્ધર્વિકા ચુમ્બિતા

યથા વા-
ન્યસ્તં દામ કૃતાગસાદ્ય હરિણા દૃષ્ટ્વા પુરો રાધયા
ક્ષિપ્તેનાભિહતઃ સ તેન કપટી દુઃખીવ ભુગ્નાનનઃ ।
મીલન્ન્ એવ નિષેદિવાન્ ભુવિ તતઃ સદ્યસ્ તયા વ્યગ્રયા
પાઞિભ્યાં ધૃત-કન્ધરઃ સ્થિત-મુખો બિમ્બોષ્ઠમ્ અસ્યાઃ પપૌ

દેશ-કાલ-બલેનૈવ મુરલી-શ્રવણેન ચ ।
વિનાપ્ય્ ઉપાયં માનોઽસૌ લીયતે વ્રજ-સુભ્રુવામ્

તત્ર દેશ-બલેન, યથા-
અલઙ્કીર્ણં ચન્દ્રાવલિર્ અલિ-ઘટા-ઝઙ્કૃતિ-ભરૈઃ
પુરો વૃન્દારણ્યં કિમ્ અપિ કલયન્તી કુસુમિતમ્ ।
હરિં ચ સ્મેરાસ્યં પ્રિયક-તરુ-મૂલે પ્રિયમ્ ઇતઃ
સ્ખલન્-માના સખ્યામ્ અદિશત સતૃષ્ણં દૃશમ્ અસૌ

કાલ-બલેન, યથા-
શરદિ મધુર-મૂર્તિઃ પશ્ય કાન્તિ-ચ્છટાભિઃ
સ્નપયતિ રવિકન્યા-તીર-વન્યાં સુધાંશુઃ ।
ઇતિ નિશિ નિશમય્ય વ્યાહૃતિં દૂતિકાયાઃ
સ્મિત-રુચિભિર્ અતાનીત્ તત્ર રાધા પ્રસાદમ્

મુરલી-શબ્દેન, યથા-
યદિ રોષં ન હિ મુઞ્ચસિ
ન મુઞ્ચ મમ દેવિ નાત્ર નિર્બન્ધઃ ।
ફુત્કૃતિ-વિધૂત-માનઃ
સ ભવતુ વિજયી હરેર્ વેણુઃ

યથા વા-
માનસ્યોપાધ્યાયિ પ્રસીદ સખિ રુન્ધિ મે શ્રુતિ-દ્વન્દ્વમ્ ।
અયમ્ ઉચ્ચાટન-મન્ત્રં સિદ્ધો વેણુર્ વને પઠતિ

તારતમ્યં તુ માનસ્ય હેતોઃ સ્યાત્ તારતમ્યતઃ ।
સ્યાલ્ લઘુર્ મધ્યમશ્ ચાસૌ મહિષ્ઠશ્ ચેત્ય્ અતસ્ ત્રિધા

સુસાધ્યઃ સ્યાલ્ લઘુર્ માનો યત્ન-સાધ્યસ્ય મધ્યમઃ ।
દુઃસાધ્યઃ સ્યાદ્ ઉપાયેન મહિષ્ઠઃ પ્રેયસાપ્ય્ અયમ્

કૃષ્ણે રોષોક્તયસ્ તાસાં વામો દુર્લીલ-શેખરઃ ।
કિતવેન્દ્રો મહા-ધૂર્તઃ કઠોરો નિરપત્રપઃ

અતિદુર્લલિતો ગોપી-ભુજઙ્ગો રત-હિણ્ડકઃ ।
ગોપિકા-ધર્મ-વિધ્વંસી ગોપ-સાધ્વી-વિડમ્બકઃ

કામુકેશસ્ તમિસ્રૌઘઃ શ્યામાત્મામ્બર-તસ્કરઃ ।
ગોવર્ધન-તટારણ્ય-બાટ-પાટચ્-ચરાદયઃ

ઇતિ માનઃ ।
અથ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્-
પ્રિયસ્ય સન્નિકર્ષેઽપિ પ્રેમોન્માદ-ભ્રમાદ્ ભવેત્ ।
યા વિશ્લેષ-ધિયાર્તિસ્ તત્ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્ ઉચ્યતે

યથા-
આભીરેન્દ્ર-સુતે સ્ફુરત્ય્ અપિ પુરસ્ તીવ્રાનુરાગોત્થયા
વિશ્લેષ-જ્વર-સમ્પદા વિવશ-ધીર્ અત્યન્તમ્ ઉદ્ઘૂર્ણિતા ।
કાન્તં મે સખિ દર્શયેતિ દશનૈર્ ઉદ્ગૂર્ણ-શસ્યાઙ્કુરા
રાધા હન્ત તથા વ્યચેષ્ટતે યતઃ કૃષ્ણોઽપ્ય્ અભૂદ્ વિસ્મિતઃ

યથા વા વિદગ્ધ-માધવે (5.46)-
સમજનિ દવાદ્ વિત્રસ્તાનાં કિમ્ આર્ત-રવો ગવાં
મયિ કિમ્ અભવદ્ વૈગુણ્યં વા નિરઙ્કુશમ્ ઈક્ષિતમ્ ।
વ્યરચિ નિભૃતં કિં વાહૂતિઃ કયાચિદ્ અભીષ્ટયા
યદ્ ઇહ સહસા મામ્ અત્યાક્ષીદ્ વને વનજેક્ષણઃ

વિલાસમ્ અનુરાગસ્ તુ કુત્રચિત્ કમ્ અપિ વ્રજમ્ ।
પાર્શ્વે સન્તમ્ અપિ પ્રેષ્ઠં હારિતં કુરુતે સ્ફુટમ્

સુષ્ઠૂદાહરતા પટ્ટ-મહિષી-ગીત-વિભ્રમમ્ ।
સ્પષ્ટં મુક્તા-ફલે ચૈતદ્ વોપદેવેન વર્ણિતમ્

ઇતિ પ્રેમ-વૈચિત્ત્યમ્
અથ પ્રવાસઃ
પૂર્વ-સઙ્ગતયોર્ યૂનોર્ ભવેદ્ દેશાન્તરાદિભિઃ ।
વ્યવધાનં તુ યત્ પ્રાજ્ઞૈઃ સ પ્રવાસ ઇતીર્યતે

તજ્-જન્ય-વિપ્રલમ્ભોઽયં પ્રવાસત્વેન કથ્યતે ।
હર્ષ-ગર્વ-મદ-વ્રીડા વર્જયિત્વા સમીરિતાઃ

શૃઙ્ગાર-યોગ્યાઃ સર્વેઽપિ પ્રવાસે વ્યભિચારિણઃ ।
સ દ્વિધા બુદ્ધિ-પૂર્વઃ સ્યાત્ તથિઅવાબુદ્ધિ-પૂર્વકઃ

અત્ર બુદ્ધિ-પૂર્વઃ-
દૂરે કાર્યાનુરોધેન ગમઃ સ્યાદ્ બુદ્ધિ-પૂર્વકઃ ।
કાર્યં કૃષ્ણસ્ય કથિતં સ્વભક્ત-પ્રીણનાદિકમ્

કિઞ્ચિદ્ દૂરે સુદૂરે ચ ગમનાદ્ અપ્ય્ અયં દ્વિધા

તત્ર આદ્યઃ-
દૃષ્ટિં નિધાય સુરભી-નિકુરમ્બ-વીથ્યાં
કૃષ્ણેતિ વર્ણ-યુગલાભ્યસેન રસજ્ઞામ્ ।
શુશ્રૂષણે મુરલિ-નિસ્વનિતસ્ય કર્ણૌ
ચિત્તં મુખે તવ નયત્ય્ અહર્ અદ્ય રાધા

અથ દ્વિતીયઃ-
ભાવી ભવંશ્ ચ ભૂતશ્ ચ તિર્વિધઃ સ તુ કીર્ત્યતે

તત્ર ભાવી, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (67)-
એષ ક્ષત્તા વ્રજનરપતેઃ આજ્ઞયા ગોકુલે અસ્મિન્
બાલે પ્રાતો નગરગતયે ઘોષણામાતનોતિ ।
દુષ્ટમ્ ભૂયઃ સ્ફુરતિ ચ બલાદીક્ષણં દક્ષિણં મે
તેન સ્વાન્તં સ્ફુટતિ ચટુલમ્ હન્ત ભાવ્યં ન જાને

ભવન્, યથા લલિત-માધવે (3.7)-
ભાનોર્ બિમ્બે ત્વરિતમ્ ઉદય-પ્રસ્થતઃ પ્રસ્થિતેઽસૌ
યાત્રાનન્દીં પઠતિ મુદિતઃ સ્યન્દને ગાન્દિનેયઃ ।
તાવત્ તૂર્ણં સ્ફુટ ખુર-પુટૈઃ ક્ષૌણિ-પૃષ્ટં ખનન્તો
યાવન્ નામી હૃદય ભવતો ઘોટકાઃ સ્ફોટકા સ્યુઃ

ભૂતો, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (85)-
કામં દૂરે સહચરિ વરીવર્તિ યત્ કંસવૈરી
ન ઇદમ્ લોકોત્તરમપિ વિપદ્દુર્દિનં મે દુનોતિ ।
આશાકીલો હૃદિ કિલ વૃતઃ પ્રાણરોધી તુ યો મે
સોઽયં પીડાં નિવિડવડવાવહ્નિતીવ્રસ્તનોતિ

અત્ર શ્રી-યદુ-સિંહેન પ્રેયસીહિર્ અમુષ્ય ચ ।
પ્રેષણં ક્રિયતે પ્રેમ્ણા સન્દેશસ્ય પરસ્પરમ્

યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (115)-
સોઢવ્યં તે કથમપિ બલાચ્ચક્ષુષી મુદ્રયિત્વા
તીવ્રોત્તાપમ્ હતમનસિજોદ્દામવિક્રાન્તચક્રમ્ ।
દ્વિત્રૈરેવ પ્રિયસખિ દિનૈઃ સેવ્યતાં દેવિ શવ્યે
યાસ્યામિ ત્વત્પ્રણયચટુલભ્રૂયુગાડમ્બરાણામ્

તથા પદ્યાવલ્યામ્ (376)-
કાલિન્દ્યાઃ પુલિનં પ્રદોષ-મરુતો રમ્યાઃ શશઙ્કાંશવઃ
સન્તાપં ન હરન્તુ નામ નિતરાં કુર્વન્તિ કસ્માત્ પુનઃ ।
સન્દિષ્ટં વ્રજ-યોષિતામ્ ઇતિ હરેઃ સંશૃણ્વતોઽન્તઃપુરે
નિઃશ્વાસાઃ પ્રસૃતા જયન્તિ રમણી-સૌભાગ્ય-ગર્વ-ચ્છિદઃ

અથ અબુદ્ધિ-પૂર્વઃ-
પારત્ન્ત્ર્યોદ્ભવો યસ્ તુ પ્રોક્તઃ સોઽબુદ્ધિ-પૂર્વકઃ ।
દિવ્યાદિવ્યાદિ-જનિતં પારતન્ત્ર્યમ્ અનેકધા

યથા લલિત-માધવે (2.27)-
આનીતાસિ મયા મનોરથ-શત-વ્યગ્રેણ નિર્બન્ધતઃ
પૂર્ણં શારદ-પુર્ણિમા-પરિમલૈર્ વૃન્દાટવી-મણ્ડલમ્ ।
સદ્યઃ સુન્દરિ શઙ્ખચૂડ-કપટ-પ્રાપ્તોદયેનાધુના
દૈવેનાદ્ય વિરોધિના કથમ્ ઇતસ્ ત્વં હન્ત દૂરીકૃતા

ચિન્તાત્ર જાગરોદ્વેગૌ તાનવં મલિનાઙ્ગતા ।
પ્રલાપો વ્યાધિર્ ઉન્માદો મોહો મૃત્યુર્ દશા દશ

તત્ર ચિન્તા, યથા હંસદૂતે (2)-
યદા યાતો ગોપીહૃદયમદનો નન્દસદનાન્
મુકુન્દો ગાન્દિન્યાસ્તનયમનુવિન્દન્ મધુપુરીમ્ ।
તદામાન્ક્ષીચ્ચિન્તાસરિતિ ઘનઘૂર્ણાપરિચયૈર્
અગાધાયાં બાધામયપયસિ રાધા વિરહિણી

અથ જાગરઃ, યથા પદ્યાવલ્યાં (322)-
યાઃ પશ્યન્તિ પ્રિયં સ્વપ્ને ધન્યાસ્તાઃ સખિ યોષિતઃ ।
અસ્માકં તુ ગતે કૃષ્ણે ગતા નિદ્રાપિ વૈરિણી

અથ ઉદ્વેગઃ, યથા હંસદૂતે (104)-
મનો મે હા કષ્ટં જ્વલતિ કિમહં હન્ત કરવૈ
ન પારં નાવારં કિમપિ કલયામ્ય્ અસ્ય જલધેઃ ।
ઇયં વન્દે મૂર્ધ્ના સપદિ તમુપાયં કથય માં
પરામૃષ્યે યસ્માદ્ધૃતિકણિકયાપે ક્ષણિકયા

અથ તાનવં, યથા-
ઉદઞ્ચદ્-વક્ત્રામ્ભોરુહ-વિકૃતિર્ અન્તઃ-કલુષિતા
સદાહારાભાવ-ગ્લપિત-કુચ-કોકા યદુપતે ।
વિશુષ્યન્તી રાધા તવ વિરહ-તાપાદ્ અનુદિનં
નિદાઘે કુલ્યેવ ક્રશિમ-પરિપાકં પ્રથયતિ

અથ મલિનાઙ્ગતા-
હિમ-વિસર-વિશીર્ણામ્ભોજ-તુલ્યાનન-શ્રીઃ
ખર-મરુદ્-અપરજ્યદ્-બન્ધુ-જીવોપમૌષ્ઠી ।
અઘહર શરદ્-અર્કોત્તાપિતેન્દીવરાક્ષી
તવ વિરહ-વિપત્તિ-મ્લાપિતાસીદ્ વિશાખા

અથ પ્રલાપઃ, યથા લલિત-માધવે (3.25)-
ક્વ નન્દ-કુલ-ચન્દ્રમાઃ ક્વ શિખિ-ચન્દ્રકાલઙ્કૃતિઃ
ક્વ મન્દ્ર-મુરલી-રવઃ ક્વ નુ સુરેન્દ્ર-નીલ-દ્યુતિઃ
ક્વ રાસ-રસ-તાણ્ડવી ક્વ સખિ જીવ-રક્ષૌષધિર્
નિધિર્ મમ સુહૃત્તમઃ ક્વ બત હન્ત હા ધિગ્-વિધિમ્

અથ વ્યાધિઃ, યથા તત્રૈવ (3.28)
ઉત્તાપી પુટ-પાકતો æપિ ગરલ-ગ્રામાદ્ અપિ ક્ષોભણો
દમ્ભોલેર્ અપિ દુઃસહઃ કટુર્ અલં હૃન્-મગ્ન-શૂલ્યાદ્ અપિ
તીવ્રઃ પ્રૌઢ-વિસૂચિકાનિ-ચયતો æપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ મમાયં બલી
મર્માણ્ય્ અદ્ય ભિનત્તિ ગોકુલ-પતેર્ વિશ્લેષ-જન્મા જ્વરઃ

અથ ઉન્માદઃ-
ભ્રમતિ ભવન-ગર્ભે નિર્નિમિત્તં હસન્તી
પ્રથયતિ તવ વાર્તાં ચેતનાચેતનેષુ ।
લુત્ઃઅતિ ચ ભુવિ રાધા કમ્પિતાઙ્ગી મુરારે
વિષમ-વિરહ-ખેદોદ્ગારિ-વિભ્રાન્ત-ચિત્તા

યથા વા-
અદ્યાકાણ્ડિકમ્ અટ્ટહાસ-પટલં નિર્માતિ ઘર્મામ્બુ-ભાક્
ચીત્કારં કુરુતે ચમત્કૃતિ-પરા સોત્કણ્ઠમ્ આકસ્મિકમ્ ।
આક્રન્દં વિતનોતિ ઘર્ઘર-ઘનોદ્ઘોષં કિલાતર્કિતં
રાધા માધવ-વિપ્રયોગ-રભસાદ્ અન્યેવ તીવ્રાદ્ અભૂત્

અથ મોહઃ-
નિરુન્ધે દૈન્યાબ્ધિં હરતિ ગુરુ-ચિન્તા પરિભવં
વિલુમ્પત્ય્ ઉન્માદં સ્થગયતિ બલાદ્ બાષ્પ-લહરીમ્ ।
ઇદાનીં કંસારે કુવલય-દૃશઃ કેવલમ્ ઇદં
વિધત્તે સાચિવ્યં તવ વિરહ-મૂર્ચ્છા-સહચરી

અથ મૃત્યુઃ, યથા હંસદૂતે (96)-
અયે રાસક્રીડારસિક મમ સખ્યાં નવનવા
પુરા બદ્ધા યેન પ્રણયલહરી હન્ત ગહના ।
સ ચેન્ મુક્તાપેક્ષસ્ત્વમપિ ધિગ્ ઇમાં તુલશકલં
યદેતસ્યા નાસાનિહિતમિદમદ્યાપિ ચલતિ

પ્રવાસ-વિપ્રલમ્ભેઽસ્મિન્ દશાસ્ તાસ્ તા હરેર્ અપિ ।
અત્રોપલક્ષણાયૈકમ્ ઉદાહરણમ્ ઈર્યતે

યથા-
ક્રીડા-રત્ન-ગૃહે વિડમ્બિત-પયઃ-ફેનાવલી-માર્દને
તલ્પે નેચ્છતિ કલ્પ-શાખિ-ચમરી-રમ્યેઽપિ રાજ્ઞાં સુતાઃ ।
કિન્તુ દ્વારવતી-પતિર્ વ્રજ-ગિરિ-દ્રોણી-વિલાન્તઃ-શિલા-
પર્યઙ્કોપરિ રાધિકા-રતિ-કલાં ધ્યાયન્ મુહુઃ ક્લામ્યતિ

પ્રોક્તાનાં પ્રેમ-ભેદાનાં વિવિધત્વાદ્ દશા અપિ ।
વિવિધાઃ સ્યુર્ ઇહેત્ય્ એતા ભૂમ-ભીત્યા ન કીર્તિતાઃ

એતાસ્ તુ પ્રેમ-ભેદાનામ્ અનુભાવતયા દશાઃ ।
સાધારણ્યઃ સમસ્તાનાં પ્રાયશઃ સમ્ભવન્ત્ય્ અપિ

કિન્ત્વ્ અત્રૈવાધિરૂઢસ્ય મોહનત્વમ્ અપેયુષઃ ।
અસાધારણ-રૂપાસ્ તુ તત્-પ્રસઙ્ગે પુરોદિતાઃ

વિપ્રલમ્ભં પરં કેચિત્ કરુણાભિધમ્ ઉચિરે ।
સ પ્રવાસ-વિશેષત્વાન્ નૈવાત્ર પૃથગ્ ઈરિતઃ

ઇતિ વિપ્રલમ્ભ-ભેદાઃ
અથ સંયોગ-વિયોગ-સ્થિતિઃ
હરેર્ લીલા-વિશેષસ્ય પ્રકટસ્યાનુસારતઃ ।
વર્ણિતા વિરહાવસ્થા ગોષ્ઠ-વામ-ભ્રુવામ્ અસૌ

વૃન્દારણ્યે વિહરતા સદા રાસાદિ-વિભ્રમૈઃ ।
હરિણા વ્રજ-દેવીનાં વિરહોઽસ્તિ ન કર્હિચિત્

તથા ચ પાદ્મે પાતાલ-ખણ્ડે મથુરા-માહાત્મ્યે-
ગો-ગોપ-ગોપિકા-સઙ્ગે યત્ર ક્રીડતિ કંસહા

ઇતિ ।
ઇતિ સંયોગ-વિયોગ-સ્થિતિઃ
અથ સમ્ભોગઃ
દર્શનાલિઙ્ગનાદીનાં આનુકૂલ્યાન્ નિષેવયા ।
યૂનોર્ ઉલ્લાસમ્ આરોહન્ ભાવઃ સમ્ભોગ ઉચ્યતે

મનીષિભિર્ અયં મુખો ગૌણશ્ ચેતિ દ્વિધોદિતઃ

તત્ર મુખ્યઃ-
મુખ્યો જાગ્રદ્-અવસ્થાયાં સમ્ભોગઃ સ ચતુર્વિધઃ

તાન્ પૂર્વ-રાગતો માનાત્ પ્રવાસ-દ્વયતઃ ક્રમાત્ ।
જાતાન્ સંક્ષિપ્ત-સઙ્કીર્ણ-સમ્પન્ન-ર્દ્ધિમતો વિદુઃ

તત્ર સઙ્ક્ષિપ્તઃ-
યુવાનૌ યત્ર સંક્ષિપ્તાન્ સાધ્વસ-વ્રીડિતાદિભિઃ ।
ઉપચારાન્ નિષેવેતે સ સંક્ષિપ્ત ઇતીરિતઃ

તત્ર નાયકેન કૃતઃ, યથા સપ્તશત્યામ્-
લીલાહિતુલિઅસેલો રક્ખ-ઉ વો રાહિઆત્થણપ્ફંસે ।
હરિણો પઢમ-સમાગમ-સજ્ઝસબેબેલ્લિઓ હત્થો

(લીલાભિતુલિત-શૈલો રક્ષતુ વો રાધિકા-સ્તન-સ્પર્શે ।
હરેઃ પ્રથમ-સમાગમ-સાધ્વસ-વેવેલ્લિતો હસ્તઃ ॥)
નાયિકાયાઃ, યથા-
ચુમ્બે પટાવૃત-મુખી નવ-સઙ્ગમેઽભૂ-
દાલિઙ્ગને કુટિલિતાઙ્ગ-લતા તદાસીત્ ।
અવ્યક્ત-વાગ્ અજનિ કેલિ-કથાસુ રાધા
મોદં તથાપિ વિદધે મધુસૂદનસ્ય

અથ સઙ્કીર્ણઃ-
યત્ર સઙ્કીર્યમાણાઃ સ્યુર્ વ્યલીક-સ્મરણાદિભિઃ ।
ઉપચારાઃ સ સઙ્કીર્ણઃ કિઞ્ચિત્ તપ્તેક્ષુ-પેશલઃ

યથા-
સાસૂય-જલ્પિત-સુધાનિ સમત્સરાણિ
મનોપરામ-રમણીય-દૃગ્-ઇઙ્ગિતાનિ ।
કંસ-દ્વિષઃ સ્ફુરદ્-અમન્દ-મુખાન્ય્ અનઙ્ગ-
વિક્રીડિતાનિ સહ રાધિકયા જયન્તિ

યથા વા-
વક્ત્રં કિઞ્ચિદ્ અવાઞ્ચિતં વિવૃણુતે નાતિપ્રસાદોદયં
દૃષ્ટિર્ ભુગ્ન-તટા વ્યનક્તિ શનકૈર્ ઈર્ષ્યાવશેષ-ચ્છટામ્ ।
રાધાયાઃ સખિ સૂચયત્ય્ અવિશદા વાગ્ અપ્ય્ અસૂયાકલાં
માનન્તં બ્રુવતી તથાપિ મધુરા કૃષ્ણં ધિનોત્ય્ આકૃતિઃ

અથ સમ્પન્નઃ-
પ્રવાસાત્ સઙ્ગતે કાન્તે ભોગઃ સમ્પન્ન ઈરિતઃ ।
દ્વિધા સ્યાદ્ આગતિઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ ચેતિ સ સઙ્ગમઃ

તત્ર આગતિઃ-
લૌકિક-વ્યવહારેણ સ્યાદ્ આગમનમ્ આગતિઃ

યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (40)-
મા મન્દાક્ષં કુરુ ગુરુજનાદ્દેહલીં ગેહમધ્યા-
દેહિ ક્લાન્તા દિવસમખિલમ્ હન્ત વિશ્લેષતોઽસિ ।
એષ સ્મેરો મિલતિ મૃદુલે વલ્લવીચિત્તહારી
હારી ગુઞ્જાવલિભિરલિભિર્લીઢગન્ધો મુકુન્દઃ

અથ પ્રાદુર્ભાવઃ-
પ્રેષ્ઠાનાં પ્રેમ-સંરમ્ભ-વિહ્વલાનાં પુરો હરિઃ ।
આવિર્ભવત્ય્ અકસ્માદ્ યત્ પ્રાદુર્ભાવઃ સ ઉચ્યતે

યથા શ્રી-દશમે (10.32.2)-
તાસામ્ આવિરભૂચ્ છૌરિઃ સ્મયમાનમુખામ્બુજઃ ।
પીતામ્બર-ધરઃ સ્રગ્વી સાક્ષાન્ મન્મથ-મન્મથઃ

યથા વા હંસદૂતે (107)-
અયિ સ્વપ્નો દૂરે વિરમતુ સમક્ષં શૃણુ હઠા-
દવિશ્વસ્તા મા ભૂરિહ સખિ મનોવિભ્રમધિયા ।
વયસ્યસ્તે ગોવર્ધનવિપિનમાસાદ્ય કુતુકા-
દકાણ્ડે યદ્ભૂયઃ સ્મરકલહપાણ્ડિત્યમતનોત્

રૂઢાખ્ય-ભાવ-જાતોઽયં સમ્ભોગો વૈપ્રલમ્ભિકઃ ।
નિર્ભરાનન્દ-પુરાણાં પરમાવધિર્ ઇષ્યતે

દ્વિગુણા વિરહાર્તિઃ સ્યાત્ સ્ફુરણે વેણુ-રાગજે ।
પ્રાદુર્ભાવે ભવત્ય્ અત્ર સર્વાભીષ્ટ-સુખોત્સવઃ

અથ સમૃદ્ધિમાન્-
દુર્લભાલોકયોર્ યૂનોઃ પારતન્ત્ર્યાદ્ વિયુક્તયોઃ ।
ઉપભોગાતિરેકો યઃ કીર્ત્યતે સ સમૃદ્ધિમાન્

યથા લલિત-માધવે (7.18)-
દગ્ધં હન્ત દધાનયા વપુર્ ઇદં યસ્યાવલોકાશયા
સોઢા મર્મ-વિપાટને પટુર્ ઇયં પીડાતિવૃષ્ટિર્ મયા ।
કાલિન્દીય-તટી-કુટીર-કુહર-ક્રીડાભિસાર-વ્રતી
સોઽયં જીવિત-બન્ધુર્ ઇન્દુ-વદને ભૂયઃ સમાલિઙ્ગિતઃ

યથા વા (8.10)-
તવાત્ર પરિમૃગ્યતા કિમ્ અપિ લક્ષ્મ સાક્ષાદ્ ઇયં
મયા ત્વમ્ ઉપસાદિતા નિખિલ-લોક-લક્ષ્મીર્ અસિ ।
યથા જગતિ ચઞ્ચતા ચણક-મુષ્ટિ-સમ્પત્તયે
જનેન પતિતા પુરઃ કનક-વૃષ્ટિર્ આસાદ્યતે

ઇતિ મધુર-રસ-પરિપાક-વિવેકઃ ।
અથ ગૌણ-સમ્ભોગઃ
છન્ન-પ્રકાશ-ભેદેન કૈશ્ચિદ્ એષાં દ્વિરૂપતા ।
ઇષ્ટાપ્ય્ અત્ર ન હિ પ્રોક્તા નાત્યુલ્લાસકરી યતઃ

અથ ગૌણઃ-
સ્વપ્ને પ્રાપ્તિ-વિશેષોઽસ્ય હરેર્ ગૌણ ઇતીર્યતે ।
સ્વપ્નો દ્વિધાત્ર સામાન્ય-વિશેષત્વેન કીર્તિતઃ

સામાન્યઃ સ તુ યઃ પૂર્વં કથિતો વ્યભિચારિષુ ।
વિશેષઃ ખલુ જાગર્યા નિર્વિશેષઓ મહાદ્ભુતઃ

ભાવૌત્કણ્ઠ્યે-મયો હ્ય્ એષ ચતુર્ધા પૂર્વવન્ મતઃ

તત્ર સ્વપ્ને સઙ્ક્ષિપ્તો, યથા-
વિહારં કુર્વાણસ્ તરણિ-તનયા-તીર-વિપિને
નવામ્ભોદ-શ્રેણી-મધુરિમ-વિડમ્બિ-દ્યુતિ-ભરઃ ।
વિદગ્ધાનાં ચૂડામણિર્ અનુદિનં ચુમ્બતિ મુખં
મમ સ્વપ્ને કોઽપિ પ્રિય-સખિ બલીયાન્ નવ-યુવા

અથ સ્વપ્ને સઙ્કીર્ણો, યથા-
સખિ ક્રુદ્ધા મા ભૂર્ લઘુર્ અપિ ન દોષઃ સુમુખિ મે
ન માનાગ્નિ-જ્વાલામ્ અશમયમ્ અહં તામ્ અસમયે ।
સ ધૂર્તસ્ તે સ્વપ્ને રસ-વૃષ્ટિં મયિ તથા
યતો વિસ્તીર્ણાપિ સ્વયમ્ ઇયમ્ અયાસીદ્ ઉપશમમ્

અથ સ્વપ્ને સમ્પન્નઃ, યથા હંસદૂતે (105)-
પ્રયાતો માં હિત્વા યદિ કઠિનચૂડામણિરસૌ
પર્યાતુ સ્વચ્છન્દં મમ સમયધર્મઃ કિલ ગતિઃ ।
ઇદં સોઢું કા વા પ્રભવતિ યતઃ સ્વપ્નકપટા-
દિહાયાતો વૃન્દાવનભુવિ કલાન્ માં રમયતિ

અથ સ્વાપ્ન-સમૃદ્ધિમાન્, યથા લલિત-માધવે (7.11)-
ચિરાદ્ અદ્ય સ્વપ્ને મમ વિવિધ-યત્નાદ્ ઉપગતે
પ્રપેદે ગોવિન્દઃ સખિ નયનયોર્ અક્ષણભુવમ્ ।
ગૃહીત્વા હા હન્ત ત્વરિતમ્ અથ તસ્મિન્ન્ અપિ રથં
કથં પ્રત્યાસન્નઃ સ ખલુ પુરુષો રાજ-પુરુષઃ

તુલ્ય-સ્વરૂપ એવાયં પ્રોદ્યન્ યૂનોર્ દ્વયોર્ અપિ ।
ઊષા-નિરુદ્ધયોર્ યદ્વત્ ક્વચિત્ સ્વપ્નોઽપ્ય્ અબાધિતઃ

અતએવ હિ સિદ્ધાનાં સ્વપ્નેઽપિ પરમાદ્ભુતે ।
પ્રાપ્તાનિ મણ્ડનાદીનિ દૃશ્યન્તે જાગરેઽપિ ચ

વ્યતીત્ય તુર્યામ્ અપિ સંશ્રિતાનાં
તાં પઞ્ચમીં પ્રેમ-મયીમ્ અવસ્થામ્ ।
ન સમ્ભવત્ય્ એવ હરિ-પ્રિયાણાં
સ્વપ્નો રજો-વૃત્તિ-વિજૃમ્ભિતો યઃ

ઇત્ય્ એષ હરિ-ભાવસ્ય વિલાસઃ કોઽપિ પેશલ ।
ચિત્ર-સ્વપ્નમ્ ઇવાતન્વન્ કૃષ્ણઃ સઙ્ગમયત્ય્ અલમ્

અથૈતેષુ નિરૂપ્યન્તે તદ્-વિશેષાઃ સુપેશલાઃ ।
યેઽનુભાવ-દશામ્ અસ્યાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ રતેઃ સ્ફુટમ્

તે તુ સન્દર્શનં જલ્પઃ સ્પર્શનં વર્ત્મ-રોધનમ્ ।
રાસ-વૃન્દાવન્-ક્રીડા-યમુનાદ્ય્-અમ્બુ-કેલયઃ

નૌ-ખેલા લીલયા ચૌર્યં ઘટ્ટઃ કુઞ્જાદિ-લીનતા ।
મધુ-પાનં વધૂ-વેશ-ધૃતિઃ કપટ-સુપ્તતા

દ્યૂત-ક્રીડા પટાકૃષ્ટિશ્ ચુમ્બાશ્લેષૌ નખાર્પણમ્ ।
બિમ્બાધર-સુધા-પાનઃ સમ્પ્રયોગાદયો મતાઃ

તત્ર સન્દર્શનં, યથા લલિત-માધવે (2.26)
ચલાક્ષિ-ગુરુ-લોકતઃ સ્ફુરતિ તાવદ્ અન્તર્ભયં
કુલ-સ્થિતિર્ અલં તુ મે મનસિ તાવદ્ ઉન્મીલતિ ।
ચલન્-મકર-કુણ્ડલ-સ્ફુરિત-ફુલ્લ-ગણ્ડ-સ્થલં
ન યાવદ્ અપરોક્ષતામ્ ઇદમ્ અપૈતિ વક્ત્રામ્બુજમ્

અથ જલ્પઃ-
જલ્પઃ પરસ્પરં ગોષ્ઠી વિતથોક્તિશ્ ચ કથ્યતે

અત્ર પરસ્પરઃ ગોષ્ઠી, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (42-43)
ધર્ષણે નકુલ-સ્ત્રીણાં ભુજઙ્ગેશઃ ક્ષમઃ કથમ્ ।
યદ્ એતા દશનૈર્ એષ દશન્ નાપ્નોતિ મઙ્ગલમ્

અપ્રૌઢ-દ્વિજ-રાજ-રાજદ્-અલિકા લબ્ધા વિભૂતિં રુચાં
નવ્યામ્ આત્મનિ કૃષ્ણ-વર્ત્મ-વિલસદ્-દૃષ્ટિર્ વિશાખાઞ્ચિતા ।
કન્દર્પસ્ય વિદગ્ધતાં વિદધતિ નેત્રાઞ્ચલસ્ય ત્વિષા
ત્વં રાધે શિવ-મૂર્તિર્ ઇત્ય્ ઉરસિ માં ભોગીન્દ્રમ્ અઙ્ગીકુરુ

વિતથોક્તિઃ, યથા તત્રૈવ (44)-
અસ્મિન્ન્ અદ્રૌ કતિ ન હિ મયા હન્ત હારાદિ-વિત્તં
હારં હારં હરિણ-નયના ગ્રાહિતા જૈન-દીક્ષામ્ ।
યાઃ કાકૂક્તિ-સ્થગિત-વદનાઃ પત્ર-દાનેન દીનાસ્
તૂર્ણં દૂરાદ્ અનુજગૃહિરે પ્રૌઢ-વલ્લી-સખીભિઃ

અથ સ્પર્શનમ્, યથા-
ન કુરુ શપથમ્ અસ્ય સ્પર્શતો દૂષિતોચ્ચૈર્
અસિ ભુજ-ભુજગેન ત્વં ભુજઙ્ગાધિપસ્ય ।
તનુર્ અનુપમ-કમ્પા સ્વેદમ્ અભ્યુદ્ગિરન્તી
કપટિનિ પરિતસ્ તે પશ્ય રોમાઞ્ચિતાસ્તિ

અથ વર્ત્મ-રોધનં, યથા વિદગ્ધ-માધવે (6.19)-
પરીતં શૃઙ્ગેણ સ્ફુટતર-શિલા-શ્યામલ-રુચં
વલદ્-વેત્રં વંશ-વ્યતિકર-લસન્-મેખલમ્ અમુમ્ ।
અતિક્રમ્યોત્તુઙ્ગં ધરણિ-ધરમ્ અગ્રે કથમ્ ઇતસ્
ત્વયા ગન્તું શક્યા તરણિ-દુહિતુસ્ તીર-સરણી

અથ રાસો, યથા-
હરિર્ નવ-ઘનાકૃતિઃ પ્રતિ-વધૂ-દ્વયં મધ્યતસ્
તદ્-અંસ-વિલસદ્-ભુજો ભ્રમતિ ચિત્રમ્ એકોઽપ્ય્ અસૌ ।
વધૂશ્ ચ તડિદ્-ઉજ્જ્વલા પ્રતિ-હરિદ્ વયં મધ્યતઃ
સખી-ધૃત-કરામ્બુજા નટતિ પશ્ય રાસોત્સવે

અથ વૃન્દાવન-ક્રીડા-
સ્થલ-કમલ-મલીનાં સ્તૌતિ ગીતૈઃ પદં તે
રદ-તતિ-મતિ-નમ્રા વન્દતે કુન્દ-રાજી ।
અધરમ્ અનુભજન્તી લમ્બતે બિમ્બ-માલા
વિલસતિ તવ વશ્યા પશ્ય વૃન્દાટવીયમ્

યમુના-જલ-કેલિઃ, યથા-
વ્યાત્યુક્ષીયુધિ રાધયા ઘન-રસૈઃ પર્યુક્ષ્યમાણસ્ય તે
માલ્યં ભઙ્ગમ્ અવાપ વીર તિલકો યાતઃ કિલાદૃશ્યતામ્ ।
વક્ત્રેન્દૌ પ્રતિમા-ચ્છલેન શરણં લબ્ધઃ સખીં કૌસ્તુભસ્
તન્ મા ભૂશ્ ચકિતો વિમુક્ત-ચિકુરં નાર્દત્ય્ અસૌ ત્વદ્-વિધમ્

યથા વા, પદ્યાવલ્યાં (301)-
જલ-કેલિ-તરલ-કરતલ-
મુક્ત-પુનઃ-પિહિત-રાધિકા-વદનઃ ।
જગદ્ અવતુ કોક-યૂનોર્
વિઘટન-સઙ્ઘટન-કૌતુકી કૃષ્ણઃ

અથ નૌખેલા, યથા પદ્યાવલ્યાં (270)-
મુક્તા તરઙ્ગ-નિવહેન પતઙ્ગ-પુત્રી
નવ્યા ચ નૌર્ ઇતિ વચસ્ તવ તથ્યમ્ એવ ।
શઙ્કા-નિદાનમ્ ઇદમ્ એવ મમાતિમાત્રં
ત્વં ચઞ્ચલો યદ્ ઇહ માધવ નાવિકોઽસિ

અથ લીલા-ચૌર્યમ્-
લીલા-ચૌર્યં ભવેદ્ વંશી-વસ્ત્ર-પુષ્પાદિ-હારિતા

અથ વંશી-ચૌર્યમ્, યથા પદ્યાવલ્યાં (253)-
નીચૈર્ ન્યાસાદ્ અથ ચરણયોર્ નૂપુર મૂકયન્તી
ધૃત્વા ધૃત્વા કતક-વલયાન્ય્ ઉત્ક્ષિપન્તી ભુજાન્તે ।
મુદ્રામ્ અક્ષ્ણોશ્ ચકિતં શશ્વદ્ આલોકયન્તી
સ્મિત્વા સ્મિત્વા હરતિ મુરલીમ્ અઙ્કતો માધવસ્ય

અથ વસ્ત્ર-ચૌર્યં, યથા-
છદાવલિ-વૃતૈવ નઃ સપદિ કાચિદ્ એકા વ્રજં
પ્રવિશ્ય જરતીર્ ઇહાનયતુ ઘોર-કર્મોદ્ધતાઃ ।
અયં ગુણ-નિધિસ્ તરોર્ ઉપરિ તાભિર્ અભ્યર્ચ્યતામ્
ઉમા-વ્રત-કુમારિકાપટલ-ચેલ-પાટચ્-ચરઃ

અથ પુષ્પ-ચૌર્યં, યથા-
અયિ જ્ઞાતં જ્ઞાતં હરસિ હરિણાક્ષિ પ્રતિદિનં
ત્વમ્ એવ પ્રચ્છન્ના મમ સુમનસાં મઞ્જરિમ્ ઇતઃ ।
ચિરાદ્ દિષ્ટ્યા ચૌરિ ત્વમ્ ઇહ વિધૃતાદ્ય સ્વયમ્ અતો
ગુહાકારામ્ આરાત્ પ્રવિશ વસતિં પ્રૌઢિભિર્ અલમ્

અથ ઘટ્ટઃ, યથા દાન-કેલિ-કૌમુદ્યામ્ (64)-
ઘટ્ટાધિરાજમ્ અવમત્ય વિવાદમ્ એવ
યૂયં યદ્ આચરથ શુલ્કમ્ અદિત્યમાનાઃ ।
મન્યે વિધિત્સથ તદ્ અત્ર ગિરેસ્ તટેષુ
દુર્ગેષુ હન્ત વિષમેષુ રણાભિયોગમ્

અથ કુઞ્જાદિ-લીનતા, યથા વિદગ્ધ-માધવે (6.25)-
શઙ્કે સઙ્કુલિતાન્તરાદ્ય નિવિડ-ક્રીડાનુબન્ધેચ્છયા
કુઞ્જે વઞ્જુલ-શાખિનઃ શશિમુખી લીના વરીવર્તિ સા ।
નો ચેદ્ એષ તદ્-અઙ્ઘ્રિ-સઙ્ગમ-વિનાભાવાદ્ અકાલે કથં
પુષ્પામોદ-નિમન્ત્રિતાલિ-પટલી-સ્તોત્રસ્ય પાત્રીભવેત્

અથ મધુ-પાનં, યથા-
મુખ-વિધુમ્ ઉદિતં મધુ-દ્વિષોઽસૌ
મધુ-ચષકે મધુરં સમીક્ષ્ય મુગ્ધા ।
અદિશત દૃશમ્ એવ તત્ર પાતું
ન તુ વદનં મુહુર્ અર્થિતાપિ તેન

અથ વધૂ-વેશ-ધૃતિઃ, યથા ઉદ્ધવ-સન્દેશે (64)-
કેયં શ્યામા સ્ફુરતિ સરલે ગોપકન્યા કિમર્થં
પ્રાપ્તા સખ્યં તવ મૃગયતે નિર્મિતાસૌ વયસ્યા ।
આલિઙ્ગામૂં મુહુરિતિ તથા કુર્વતી માં વિદિત્વા
નારીવેશમ્ હ્રિયમુપયયૌ માનિની યત્ર રાધા

કપટ-સુપ્તતા, યથા કર્ણામૃતે (21)-
સ્તોક-સ્તોક-નિરુધ્યમાન-મૃદુલ-પ્રસ્યન્દિ-મન્દ-સ્મિતં
પ્રેમોદ્ભેદ-નિરર્ગલ-પ્રસૃમર-પ્રવ્યક્ત-રોમોદ્ગમમ્ ।
શ્રોતું શ્રોત્ર-મનોહરં વ્રજ-વધૂ-લીલા-મિથો જલ્પિતં
મિથ્યા-સ્વાપમ્ ઉપાસ્મહે ભગવતઃ ક્રીડા-નિમીલદ્-દૃશઃ

અથ દ્યૂત-ક્રીડા-
જિત્વા દ્યૂત-પણં દશત્ય્ અઘહરે ગણ્ડં મુદા દક્ષિણં
સા વામં ચ દશેતિ તત્ર રભસાદ્ અક્ષં ક્ષિપન્ત્ય્ અભ્યધાત્ ।
આજ્ઞાં સુન્દરિ તે યથેતિ હરિણા વામે ચ દષ્ટે તતઃ
સંરમ્ભાદ્ ઇવ સા ભુજા-લતિકયા કણ્ઠે બબન્ધ પ્રિયમ્

અથ પટ્ટાકૃષ્ટિઃ, યથા લલિત-માધવે (6.31)-
ધન્યઃ સોઽયં મણિર્ અવિરલ-ધ્વાન્ત-પુઞ્જે નિકુઞ્જે
સ્મિત્વા સ્મિત્વા મયિ કુચ-પટીં કૃષ્ટવત્ય્ ઉન્મદેન ।
ગાઢં ગૂઢાકૃતિર્ અપિ તયા મન્-મુખાકુત-વેદી
નિષ્ઠીવન્ યઃ કિરણ-લહરીં હ્રેપયામાસ રાધામ્

અથ ચુમ્બો, યથા-
કપટ-ચટુલિત-ભ્રુવઃ સમન્તા-
ન્મુખ-શશિનઃ રભસાદ્ વિધૂયમાનમ્ ।
દનુજ-રિપુર્ અચુમ્બદ્ અમ્બુજાક્ષ્યાઃ
કમલમ્ ઇવાનિલ-કમ્પિ ચઞ્ચરીકઃ

અથ આશ્લેષો, યથા-
નવ-જાગુડ-વર્ણયોપગૂઢઃ
સ્ફુરદ્-અભ્ર-દ્યુતિર્ એતયોન્મદેન ।
હરતિ સ્મ હરિર્ હિરણ્ય-વલ્લી-
પરિવીતાઙ્ગ-તમાલ-મઙ્ગલાનિ

અથ નખ-ક્ષતં, યથા-
ન કુચાવ્ ઇમૌ ગતિજિતા તયા હૃતં
ગજતઃ પ્રસહ્ય સખિ કુમ્ભયોર્ યુગમ્ ।
ક્ષતમ્ અત્ર નાગ-દમનો યદ્ અર્પય-
ત્પરમઙ્ગજાઙ્કુશ-વરેણ તત્-ક્ષણમ્

અથ બિમ્બાધર-સુધા-પાનં, યથા-
ન હિ સુધાકર-બિમ્બ-સુધાકરં
કુરુ મુખં કરભોરુ કરાવૃતમ્ ।
અધર-રઙ્ગણમ્ અઙ્ગ વરાઙ્ગને
પિબતુ નીપ-વની-ભ્રમરસ્ તવ

અથ સમ્પ્રયોગો, યથા-
દ્રાગ્-દોર્-મણ્ડલ-પીડનોદ્ધુર-ધિયઃ પ્રોદ્દામ-વૈજાત્યયા
નિર્બન્ધાદ્ અધરામૃતાનિ પિબતઃ સીત્કાર-પૂર્ણાસ્યયા ।
કન્દર્પોત્સવ-પણ્ડિતસ્ય મણિઅતિર્ આક્રાન્ત-કુઞ્જાન્તયા
સાર્ધં રાધિકયા હરેર્ નિધુવન-ક્રીડા-વિધિર્ વર્ધતે

વિદગ્ધાનાં મિથો લીલા-વિલાસેન યથા સુખમ્ ।
ન તથા સમ્પ્રયોગેણ સ્યાદ્ એવં રસિકા વિદુઃ

યથા-
બલેન પરિરમ્ભણે નખ-શિખાભિર્ ઉલ્લેખનં
હઠાદ્ અધર-ખણ્ડને ભુજ-યુગેન બન્ધ-ક્રિયામ્ ।
દુકૂલ-દલને હતિઃ કુવલયેન કુર્વાણયા
રતાદ્ અપિ સુખં હરેર્ અધિકમ્ આદધે રાધયા

યથા વા-
નર્મોત્સેક-કલાદૃગઞ્ચલ-ચમત્કારી ભ્રુવોર્ વિભ્રમઃ
સંવ્યાનસ્ય વિકર્ષણ્ ચટુલતાં કર્ણોત્પલેનાહતિઃ ।
ક્રીડેયં વ્રજ-નાગરી-રતિ-ગુરોર્ ગાન્ધર્વિકાયાસ્ તથા
ભૂયિષ્ઠં સુરતોત્સવાદ્ અપિ નવાસ્વાદં વિતેને સુખમ્

અતએવ શ્રી-ગીત-ગોવિન્દે (12.10)-
પ્રત્યૂહ-પુલકાઙ્કુરેણ નિવિડ-લેશ-નિમેષેણ ચ
ક્રીડાકૂત-વિલોકિતેઽધર-સુધા-પાને કથા-કેલિભિઃ ।
આનન્દાધિગમેન મન્મથ-કલા-યુદ્ધેઽપિ યસ્મિન્ન્ અભુદ્
ઉદ્ભૂતઃ સ તયોર્ બભૂવ સુરતારમ્ભઃ પ્રિયમ્ભાવુકઃ

યથા-
ગોકુલાનન્દ ગોવિન્દ ગોષ્ઠેન્દ્ર-કુલ-ચન્દ્રમઃ ।
પ્રાણેશ સુન્દરોત્તંસ નાગરાણાં શિખામણેઃ

વૃન્દાવન-વિધો ગોષ્ઠ-યુવ-રાજ મનોહર ।
ઇત્ય્ આદ્યા વ્રજ-દેવીનાં પ્રેયસી પ્રણયોક્તયઃ