Ujjvalanīlamaṇi · Chapter 1
śrī-śrī-ujjvala-nīlamaṇiḥ
(1)
nāyaka-bheda-prakaraṇam
nāmākṛṣṭa-rasajñaḥ śīlenoddīpayan sadānandam |
nija-rūpotsava-dāyī sanātanātmā prabhur jayati
mukhya-raseṣu purā yaḥ saṃkṣepeṇodito rahasyatvāt |
pṛthag eva bhakti-rasa-rāṭ sa vistareṇocyate madhuraḥ
vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ svādyatāṃ madhurā ratiḥ |
nītā bhakti-rasaḥ prokto madhurākhyo manīṣibhiḥ
tatra vibhāveṣv ālambanāḥ-
asminn ālambanāḥ proktāḥ kṛṣṇas tasya ca vallabhāḥ
pada-dyuti-vinirdhuta-smara-parārdha-rūpoddhatir
dṛg-añcala-kalānaṭīpaṭimabhir mano-mohinī |
sphuran-nava-ghanākṛtiḥ parama-divya-līlā-nidhiḥ
kriyāt tava jagat-trayī-yuvati-bhāgya-siddhir mudam
ayaṃ suramyo madhuraḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ |
valīyān nava-tāruṇyo vāvadūkaḥ priyaṃ-vadaḥ
sudhīḥ sa-pratibho dhīro vidagdhaś caturaḥ sukhī |
kṛtajño dakṣiṇaḥ prema-vaśyo gambhīrāmbudhiḥ
varīyān kīrtimān nārī-mohano nitya-nūtanaḥ |
atulya-keli-saundarya-preṣṭha-vaṃśī-svanāṅkitaḥ
ity ādayo'sya śṛṅgāre guṇāḥ kṛṣṇasya kīrtitāḥ |
udāhṛtir amīṣāṃ tu pūrvam eva pradarśitā
pūrvokta-dhīroddāttādi-catur-bhedasya tasya tu |
patiś copapatiś ceti prabhedāv iha viśrutau
tatra patiḥ-
uktaḥ patiḥ sa kanyāyā yaḥ pāṇigrāhako bhavet
yathā-
rukmiṇaṃ yudhi vijitya rukmiṇīṃ
dvārakām upagamayya vikramī |
utsavocchalita-paura-maṇḍalaḥ
puṇḍarīka-nayanaḥ kare'grahīt
yathā vā-
kalita-yugala-bhāvaḥ kvāpi vaidarbhya-putryā
makha-bhuvi kṛta-dīkṣo dakṣiṇārthān dadānaḥ |
viharati harir uccaiḥ satyayā dīyamānaḥ
kvacid alam alasāṅgaḥ puṇyake nāradāya
yathā vā (BhP 10.22.44)-
kātyāyani mahā-māye
mahāyoginy adhīśvari |
nanda-gopa-sutaṃ devi
patiṃ me kuru te namaḥ
iti saṅkalpam ācerur yā gokula-kumārikāḥ |
tāsv eva kiyatīnāṃ tu pati-bhāvo harāv abhūt
mūla-mādhava-māhātmye śrūyate tata eva hi |
rukmiṇy-udvāhataḥ pūrvaṃ tāsāṃ pariṇayotsavaḥ
athopapatiḥ-
rāgeṇollaṅghayan dharmaṃ parakīyā-balārthinā |
tadīya-prema-vasatir budhair upapatiḥ smṛtaḥ
yathā padyāvalyām (205)-
saṃketīkṛta-kokilādi-ninadaṃ kaṃsa-dviṣaḥ kurvato
dvāronmocana-lola-śaṅkha-valaya-kvāṇaṃ muhuḥ śṛṇvataḥ |
keyaṃ keyam iti pragalbha-jaratī-vākyena dūnātmano
rādhā-prāṅgaṇa-koṇa-koli-viṭapi-kroḍe gatā śarvarī
atraiva paramotkarṣaḥ śṛṅgārasya pratiṣṭhitaḥ
tathā ca muniḥ-
bahu vāryate khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṃ ca |
yā ca mitho durlabhatā sā manmathasya paramā ratiḥ
laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛta-nāyake |
na kṛṣṇe rasa-niryāsa-svādārtham avatārini
tathā ca prāñcaḥ-
śṛṅgāra-rasa-sarvasvaṃ śikhi-piccha-vibhūṣaṇam |
aṅgīkṛta-narākāram āśraye bhuvanāśrayam
anukūla-dakṣiṇa-śaṭhā dhṛṣṭaś ceti dvayor athocyante |
pratyekaṃ catvāro bhedā yuktibhir amī vṛttyā
śāṭhya-dhārṣṭye paraṃ nāṭya-prokte upapater ubhe |
kṛṣṇe tu sarvaṃ nāyuktaṃ tat-tad-bhāvasya sambhavāt
tatrānukūlaḥ-
atiraktatayā nāryāṃ tyaktānya-lalanā-spṛhaḥ |
sītāyāṃ rāmavat so'yam anukūlaḥ prakīrtitaḥ
rādhāyām eva kṛṣṇasya suprasiddhānukūlatā |
tad-āloke kadāpy asya nānyā-saṅgaḥ smṛtiṃ vrajet
vaidagdhī-nikuramba-cumbita-dhiyaḥ saundarya-sārojjvalāḥ
kāminyaḥ kati nādya vallava-pater dīvyanti goṣṭhāntare |
rādhe puṇyavatī-śikhā-maṇir asi kṣāmodari tvāṃ vinā
preṅkhantī na parāsu yan madhuripor dṛṣṭātra dṛṣṭir mayā
dhīrodāttānukūlo, yathā-
kuvalaya-dṛśaḥ saṅketa-sthā dṛg-añcala-kauśalair
manasija-kalā-nāṭī-prastāvanām abhitanvatām |
na kila ghaṭate rādhā-raṅga-prasaṅga-vidhāyitā
vrata-vilasite śaithilyasya cchaṭāpy agha-vidviṣaḥ
dhīralalitānukūlo, yathā-
gahanād anurāgataḥ pitṛbhyām
apanīta-vyavahāra-kṛtya-bhāraḥ |
viharan saha rādhayā murārir
yamunā-kūla-vanāny alaṃcakāra
dhīraśāntānukūlo. yathā-
bradhnopāsti-vidhau tava praṇayitāpūreṇa veśaṃ gate
kṣmā-devasya kathaṃ guṇo'py agharipau drāg adya saṃcakrame
buddhiḥ paśya viveka-kauśalavatī dṛṣṭiḥ kṣamodgāriṇī
vāg etasya mṛgākṣi rūḍha-vinayā mūrtiś ca dhīrojjvalā
dhīroddhatānukūlo, yathā-
satyaṃ me parihṛtya tāvaka-sakhīṃ premāvadātaṃ mano
nānyasmin pramadājane kṣaṇam api svapne'pi saṅkalpate |
sāra-grāhiṇi gauri sad-guṇa-gurau mukta-vyalīkodyame
mudrāṃ kiṃ nu mayi vyanakṣi lalite gūḍhābhyasūyā-mayīm
atha dakṣiṇaḥ-
yo gauravaṃ bhayaṃ prema dākṣiṇyaṃ pūrva-yoṣiti |
na muñcaty anya-citto'pi jñeyo'sau khalu dakṣinaḥ
yathā-
tathyaṃ candrāvali kathayasi prekṣyate na vyalīkaṃ
svapne'pyasya tvayi madhubhidaḥ premaśuddhāntarasya |
śrutvā jalpaṃ piśunamanasāṃ tadviruddhaṃ sakhīnāṃ
yuktaḥ kartuṃ sakhi savinaye nātra viśrambhabhaṅgaḥ
yad vā-
nāyikāsv apy anekāsu tulyo dakṣiṇa ucyate
yathā daśa-rūpake-
snātā tiṣṭhati kuntaleśvara-sutā vāro'ṅga-rāja-svasur
dyūte rātrir iyaṃ jitā kamalayā devī prasādyādya ca |
ity antaḥ-pura-sundarīḥ prati mayā vijñāya vijñāpite
devenāpratipatti-mūḍha-manasā dvitrāḥ sthitaṃ nāḍikāḥ
yathā vā-
padmā dṛg-bhaṅgir alaṃ kalayati kamalā jṛmbhate sāṅga-bhaṅgaṃ
tārā dor-mūlam alpaṃ prathayati kurute karṇa-kaṇḍūṃ sukeśī |
śaivyā nīvyāṃ vidhatte karam iti yugapan mādhavaḥ preyasībhir
bhāvenāhūyamāno bahu-śikhara-manāḥ paśya kuṇṭho'yam āste
śaṭhaḥ-
priyaṃ vyakti puro'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam |
nigūḍham aparādhaṃ ca śaṭho'yaṃ kathito budhaiḥ
yathā-
svapne vyalīkaṃ vanamālinoktaṃ
pālīty upākarṇya vivarṇa-vaktrā |
śyāmā viniḥśvasya madhu-triyāmāṃ
sahasra-yāmām iva sā vyanaiṣīt
yathā vā-
talpitena tapanīya-kāntinā
kṛṣṇa kuñja-kuhare'dya vāsasā |
abhyadhyāyi tava nirvyalīkatā
muñca sāma-paṭalīpaṭiṣṭhatām
atha dhṛṣṭaḥ-
abhivyaktānya-taruṇī-bhoga-lakṣmāpi nirbhayaḥ |
mithyā-vacana-dakṣaś ca dhṛṣṭo'yaṃ khalu kathyate
yathā--
nakhāṅkā na śyāme ghana-ghusṛṇa-rekhā-tatir iyaṃ
na lākṣāntaḥ-krure paricinu girer gairikam idam |
dhiyaṃ dhatse citraṃ vata mṛga-made'py añjanatayā
taruṇyās te dṛṣṭiḥ kim iva viparīta-sthitir abhūt
udāttādyaiś catur-bhedais tribhiḥ pūrṇatamādibhiḥ |
caturviṃśaty ātmā paty-ādi-yugmataḥ
nāyakaḥ so'nukūlādyaiḥ syāt ṣan-navatidhoditaḥ |
nokto dhūrtādi-bhedas tu muneḥ sammaty-abhāvataḥ
Original text: Ujjvalanīlamaṇi · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0