ઉજ્જ્વલનીલમણિ · અધ્યાય 1

શ્રી-શ્રી-ઉજ્જ્વલ-નીલમણિઃ
(1)
નાયક-ભેદ-પ્રકરણમ્
નામાકૃષ્ટ-રસજ્ઞઃ શીલેનોદ્દીપયન્ સદાનન્દમ્ ।
નિજ-રૂપોત્સવ-દાયી સનાતનાત્મા પ્રભુર્ જયતિ

મુખ્ય-રસેષુ પુરા યઃ સંક્ષેપેણોદિતો રહસ્યત્વાત્ ।
પૃથગ્ એવ ભક્તિ-રસ-રાટ્ સ વિસ્તરેણોચ્યતે મધુરઃ

વક્ષ્યમાણૈર્ વિભાવાદ્યૈઃ સ્વાદ્યતાં મધુરા રતિઃ ।
નીતા ભક્તિ-રસઃ પ્રોક્તો મધુરાખ્યો મનીષિભિઃ

તત્ર વિભાવેષ્વ્ આલમ્બનાઃ-
અસ્મિન્ન્ આલમ્બનાઃ પ્રોક્તાઃ કૃષ્ણસ્ તસ્ય ચ વલ્લભાઃ

પદ-દ્યુતિ-વિનિર્ધુત-સ્મર-પરાર્ધ-રૂપોદ્ધતિર્
દૃગ્-અઞ્ચલ-કલાનટીપટિમભિર્ મનો-મોહિની ।
સ્ફુરન્-નવ-ઘનાકૃતિઃ પરમ-દિવ્ય-લીલા-નિધિઃ
ક્રિયાત્ તવ જગત્-ત્રયી-યુવતિ-ભાગ્ય-સિદ્ધિર્ મુદમ્

અયં સુરમ્યો મધુરઃ સર્વ-સલ્-લક્ષણાન્વિતઃ ।
વલીયાન્ નવ-તારુણ્યો વાવદૂકઃ પ્રિયં-વદઃ

સુધીઃ સ-પ્રતિભો ધીરો વિદગ્ધશ્ ચતુરઃ સુખી ।
કૃતજ્ઞો દક્ષિણઃ પ્રેમ-વશ્યો ગમ્ભીરામ્બુધિઃ

વરીયાન્ કીર્તિમાન્ નારી-મોહનો નિત્ય-નૂતનઃ ।
અતુલ્ય-કેલિ-સૌન્દર્ય-પ્રેષ્ઠ-વંશી-સ્વનાઙ્કિતઃ

ઇત્ય્ આદયોઽસ્ય શૃઙ્ગારે ગુણાઃ કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતાઃ ।
ઉદાહૃતિર્ અમીષાં તુ પૂર્વમ્ એવ પ્રદર્શિતા

પૂર્વોક્ત-ધીરોદ્દાત્તાદિ-ચતુર્-ભેદસ્ય તસ્ય તુ ।
પતિશ્ ચોપપતિશ્ ચેતિ પ્રભેદાવ્ ઇહ વિશ્રુતૌ

તત્ર પતિઃ-
ઉક્તઃ પતિઃ સ કન્યાયા યઃ પાણિગ્રાહકો ભવેત્

યથા-
રુક્મિણં યુધિ વિજિત્ય રુક્મિણીં
દ્વારકામ્ ઉપગમય્ય વિક્રમી ।
ઉત્સવોચ્છલિત-પૌર-મણ્ડલઃ
પુણ્ડરીક-નયનઃ કરેઽગ્રહીત્

યથા વા-
કલિત-યુગલ-ભાવઃ ક્વાપિ વૈદર્ભ્ય-પુત્ર્યા
મખ-ભુવિ કૃત-દીક્ષો દક્ષિણાર્થાન્ દદાનઃ ।
વિહરતિ હરિર્ ઉચ્ચૈઃ સત્યયા દીયમાનઃ
ક્વચિદ્ અલમ્ અલસાઙ્ગઃ પુણ્યકે નારદાય

યથા વા (ભ્પ્ 10.22.44)-
કાત્યાયનિ મહા-માયે
મહાયોગિન્ય્ અધીશ્વરિ ।
નન્દ-ગોપ-સુતં દેવિ
પતિં મે કુરુ તે નમઃ

ઇતિ સઙ્કલ્પમ્ આચેરુર્ યા ગોકુલ-કુમારિકાઃ ।
તાસ્વ્ એવ કિયતીનાં તુ પતિ-ભાવો હરાવ્ અભૂત્

મૂલ-માધવ-માહાત્મ્યે શ્રૂયતે તત એવ હિ ।
રુક્મિણ્ય્-ઉદ્વાહતઃ પૂર્વં તાસાં પરિણયોત્સવઃ

અથોપપતિઃ-
રાગેણોલ્લઙ્ઘયન્ ધર્મં પરકીયા-બલાર્થિના ।
તદીય-પ્રેમ-વસતિર્ બુધૈર્ ઉપપતિઃ સ્મૃતઃ

યથા પદ્યાવલ્યામ્ (205)-
સંકેતીકૃત-કોકિલાદિ-નિનદં કંસ-દ્વિષઃ કુર્વતો
દ્વારોન્મોચન-લોલ-શઙ્ખ-વલય-ક્વાણં મુહુઃ શૃણ્વતઃ ।
કેયં કેયમ્ ઇતિ પ્રગલ્ભ-જરતી-વાક્યેન દૂનાત્મનો
રાધા-પ્રાઙ્ગણ-કોણ-કોલિ-વિટપિ-ક્રોડે ગતા શર્વરી

અત્રૈવ પરમોત્કર્ષઃ શૃઙ્ગારસ્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ

તથા ચ મુનિઃ-
બહુ વાર્યતે ખલુ યત્ર પ્રચ્છન્ન-કામુકત્વં ચ ।
યા ચ મિથો દુર્લભતા સા મન્મથસ્ય પરમા રતિઃ

લઘુત્વમ્ અત્ર યત્ પ્રોક્તં તત્ તુ પ્રાકૃત-નાયકે ।
ન કૃષ્ણે રસ-નિર્યાસ-સ્વાદાર્થમ્ અવતારિનિ

તથા ચ પ્રાઞ્ચઃ-
શૃઙ્ગાર-રસ-સર્વસ્વં શિખિ-પિચ્છ-વિભૂષણમ્ ।
અઙ્ગીકૃત-નરાકારમ્ આશ્રયે ભુવનાશ્રયમ્

અનુકૂલ-દક્ષિણ-શઠા ધૃષ્ટશ્ ચેતિ દ્વયોર્ અથોચ્યન્તે ।
પ્રત્યેકં ચત્વારો ભેદા યુક્તિભિર્ અમી વૃત્ત્યા

શાઠ્ય-ધાર્ષ્ટ્યે પરં નાટ્ય-પ્રોક્તે ઉપપતેર્ ઉભે ।
કૃષ્ણે તુ સર્વં નાયુક્તં તત્-તદ્-ભાવસ્ય સમ્ભવાત્

તત્રાનુકૂલઃ-
અતિરક્તતયા નાર્યાં ત્યક્તાન્ય-લલના-સ્પૃહઃ ।
સીતાયાં રામવત્ સોઽયમ્ અનુકૂલઃ પ્રકીર્તિતઃ

રાધાયામ્ એવ કૃષ્ણસ્ય સુપ્રસિદ્ધાનુકૂલતા ।
તદ્-આલોકે કદાપ્ય્ અસ્ય નાન્યા-સઙ્ગઃ સ્મૃતિં વ્રજેત્

વૈદગ્ધી-નિકુરમ્બ-ચુમ્બિત-ધિયઃ સૌન્દર્ય-સારોજ્જ્વલાઃ
કામિન્યઃ કતિ નાદ્ય વલ્લવ-પતેર્ દીવ્યન્તિ ગોષ્ઠાન્તરે ।
રાધે પુણ્યવતી-શિખા-મણિર્ અસિ ક્ષામોદરિ ત્વાં વિના
પ્રેઙ્ખન્તી ન પરાસુ યન્ મધુરિપોર્ દૃષ્ટાત્ર દૃષ્ટિર્ મયા

ધીરોદાત્તાનુકૂલો, યથા-
કુવલય-દૃશઃ સઙ્કેત-સ્થા દૃગ્-અઞ્ચલ-કૌશલૈર્
મનસિજ-કલા-નાટી-પ્રસ્તાવનામ્ અભિતન્વતામ્ ।
ન કિલ ઘટતે રાધા-રઙ્ગ-પ્રસઙ્ગ-વિધાયિતા
વ્રત-વિલસિતે શૈથિલ્યસ્ય ચ્છટાપ્ય્ અઘ-વિદ્વિષઃ

ધીરલલિતાનુકૂલો, યથા-
ગહનાદ્ અનુરાગતઃ પિતૃભ્યામ્
અપનીત-વ્યવહાર-કૃત્ય-ભારઃ ।
વિહરન્ સહ રાધયા મુરારિર્
યમુના-કૂલ-વનાન્ય્ અલંચકાર

ધીરશાન્તાનુકૂલો. યથા-
બ્રધ્નોપાસ્તિ-વિધૌ તવ પ્રણયિતાપૂરેણ વેશં ગતે
ક્ષ્મા-દેવસ્ય કથં ગુણોઽપ્ય્ અઘરિપૌ દ્રાગ્ અદ્ય સંચક્રમે
બુદ્ધિઃ પશ્ય વિવેક-કૌશલવતી દૃષ્ટિઃ ક્ષમોદ્ગારિણી
વાગ્ એતસ્ય મૃગાક્ષિ રૂઢ-વિનયા મૂર્તિશ્ ચ ધીરોજ્જ્વલા

ધીરોદ્ધતાનુકૂલો, યથા-
સત્યં મે પરિહૃત્ય તાવક-સખીં પ્રેમાવદાતં મનો
નાન્યસ્મિન્ પ્રમદાજને ક્ષણમ્ અપિ સ્વપ્નેઽપિ સઙ્કલ્પતે ।
સાર-ગ્રાહિણિ ગૌરિ સદ્-ગુણ-ગુરૌ મુક્ત-વ્યલીકોદ્યમે
મુદ્રાં કિં નુ મયિ વ્યનક્ષિ લલિતે ગૂઢાભ્યસૂયા-મયીમ્

અથ દક્ષિણઃ-
યો ગૌરવં ભયં પ્રેમ દાક્ષિણ્યં પૂર્વ-યોષિતિ ।
ન મુઞ્ચત્ય્ અન્ય-ચિત્તોઽપિ જ્ઞેયોઽસૌ ખલુ દક્ષિનઃ

યથા-
તથ્યં ચન્દ્રાવલિ કથયસિ પ્રેક્ષ્યતે ન વ્યલીકં
સ્વપ્નેઽપ્યસ્ય ત્વયિ મધુભિદઃ પ્રેમશુદ્ધાન્તરસ્ય ।
શ્રુત્વા જલ્પં પિશુનમનસાં તદ્વિરુદ્ધં સખીનાં
યુક્તઃ કર્તું સખિ સવિનયે નાત્ર વિશ્રમ્ભભઙ્ગઃ

યદ્ વા-
નાયિકાસ્વ્ અપ્ય્ અનેકાસુ તુલ્યો દક્ષિણ ઉચ્યતે

યથા દશ-રૂપકે-
સ્નાતા તિષ્ઠતિ કુન્તલેશ્વર-સુતા વારોઽઙ્ગ-રાજ-સ્વસુર્
દ્યૂતે રાત્રિર્ ઇયં જિતા કમલયા દેવી પ્રસાદ્યાદ્ય ચ ।
ઇત્ય્ અન્તઃ-પુર-સુન્દરીઃ પ્રતિ મયા વિજ્ઞાય વિજ્ઞાપિતે
દેવેનાપ્રતિપત્તિ-મૂઢ-મનસા દ્વિત્રાઃ સ્થિતં નાડિકાઃ

યથા વા-
પદ્મા દૃગ્-ભઙ્ગિર્ અલં કલયતિ કમલા જૃમ્ભતે સાઙ્ગ-ભઙ્ગં
તારા દોર્-મૂલમ્ અલ્પં પ્રથયતિ કુરુતે કર્ણ-કણ્ડૂં સુકેશી ।
શૈવ્યા નીવ્યાં વિધત્તે કરમ્ ઇતિ યુગપન્ માધવઃ પ્રેયસીભિર્
ભાવેનાહૂયમાનો બહુ-શિખર-મનાઃ પશ્ય કુણ્ઠોઽયમ્ આસ્તે

શઠઃ-
પ્રિયં વ્યક્તિ પુરોઽન્યત્ર વિપ્રિયં કુરુતે ભૃશમ્ ।
નિગૂઢમ્ અપરાધં ચ શઠોઽયં કથિતો બુધૈઃ

યથા-
સ્વપ્ને વ્યલીકં વનમાલિનોક્તં
પાલીત્ય્ ઉપાકર્ણ્ય વિવર્ણ-વક્ત્રા ।
શ્યામા વિનિઃશ્વસ્ય મધુ-ત્રિયામાં
સહસ્ર-યામામ્ ઇવ સા વ્યનૈષીત્

યથા વા-
તલ્પિતેન તપનીય-કાન્તિના
કૃષ્ણ કુઞ્જ-કુહરેઽદ્ય વાસસા ।
અભ્યધ્યાયિ તવ નિર્વ્યલીકતા
મુઞ્ચ સામ-પટલીપટિષ્ઠતામ્

અથ ધૃષ્ટઃ-
અભિવ્યક્તાન્ય-તરુણી-ભોગ-લક્ષ્માપિ નિર્ભયઃ ।
મિથ્યા-વચન-દક્ષશ્ ચ ધૃષ્ટોઽયં ખલુ કથ્યતે

યથા--
નખાઙ્કા ન શ્યામે ઘન-ઘુસૃણ-રેખા-તતિર્ ઇયં
ન લાક્ષાન્તઃ-ક્રુરે પરિચિનુ ગિરેર્ ગૈરિકમ્ ઇદમ્ ।
ધિયં ધત્સે ચિત્રં વત મૃગ-મદેઽપ્ય્ અઞ્જનતયા
તરુણ્યાસ્ તે દૃષ્ટિઃ કિમ્ ઇવ વિપરીત-સ્થિતિર્ અભૂત્

ઉદાત્તાદ્યૈશ્ ચતુર્-ભેદૈસ્ ત્રિભિઃ પૂર્ણતમાદિભિઃ ।
ચતુર્વિંશત્ય્ આત્મા પત્ય્-આદિ-યુગ્મતઃ

નાયકઃ સોઽનુકૂલાદ્યૈઃ સ્યાત્ ષન્-નવતિધોદિતઃ ।
નોક્તો ધૂર્તાદિ-ભેદસ્ તુ મુનેઃ સમ્મત્ય્-અભાવતઃ