તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p9690-p14373

0.1 ... તાં મુન તત્ત્વોપપ્લવસિંહૈષ વિષમો નુનં મય ... ... નાસ્તિ તત્ફલં વા સ્વર્ગાદિ । સત્યં, તાવદ્ આત્તસ્ય કર્મણઃ સમ્ભોક્તં ચ પરમાર્થવિદ્ભિર્ અપિ લૌકિકો માર્ગો ઽનુસર્તવ્યઃ અ ... । લોકવ્યવહારં પ્રતિ સદૃશૌ બાલપણ્ડિતૌ ॥

ઇત્યાદિ ।

0.2 નનુ યદ્ય્ ઉપપ્લવસ્ તત્ત્વાનાં કિમ્ આયાથાતસ્ તત્ત્વં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । પૃથિવ્ય્ આપસ્ તેજો વાયુર્ ઇતિ તત્ત્વાનિ । તત્સમુદાયે શરીરેન્દ્રિયવિષયસઞ્જ્ઞેત્યાદિ । નાન્યાર્થત્વાત્ । કિમર્થમ્? પ્રતિબિમ્બનાર્થમ્ । કિં પુનર્ અત્ર પ્રતિબિમ્બ્યતે? પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ લોકે પ્રસિદ્ધાનિ । તાન્યપિ વિચાર્યમાણાનિ ન વ્યવતિષ્ઠન્તે । કિં પુનર્ અન્યાનિ?

0.3 અથ કથં તાનિ ન સન્તિ? તદ્ ઉચ્યતે સલ્લક્ષણનિબન્ધનં માનવ્યવસ્થાનમ્ । માનનિબન્ધના ચ મેયસ્થિતિઃ । તદભાવે તયોઃ સદ્વ્યવહારવિષયત્વં કથં ... તામ્ । અથ ... ન બ ... વ્યવહારઃ ક્રિયતે, તદાત્મનિ રૂપાસ્તિતત્વવ્યવહારો ઘટાદૌ ચ સુખાસ્તિત્વવ્યવહારઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ

1. ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમ્ અવ્યપદેશ્યમ્ અવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ તલ્લક્ષણમ્ ।

1.1 તચ્ ચાવ્યભિચારિત્વમ્ ... કિમ્ અદુષ્ટકારકસન્દોહોત્પાદ્યત્વેનાહોસ્વિદ્ બાધારહિતત્વેન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનાન્યથા વા?

1.11 તદ્ યદ્ય્ અદુષ્ટકારકસન્દોહોત્પાદ્યત્વેનાવ્યભિચારિત્વં, સૈવ કારણાનામ્ અદુષ્ટતા કેનાવગમ્યતે?

ન પ્રત્યક્ષેણ, નયનકુશલાદેર્ અતીન્દ્રિયત્વાત્ । નાપ્ય્ અનુમાનેન, લિઙ્ગાન્તરાનવગતેઃ । નન્વ્ ઇદમ્ એવ જ્ઞાનં લિન્ગં તદુત્થં તસ્ય વિશિષ્ટતાં ગમયતિ ।

યદ્ય્ એવમ્ ઇતરેતરાશ્રયત્વં દુરુત્તરમ્ આપનીપદ્યતે ।

કિં ચેન્દ્રિયાણાં ગુણદોષાશ્રયત્વે તદુત્થે વિજ્ઞાને દોષાશઙ્કા નાતિવર્તતે, પુંવ્યાપારોત્પાદિતશબ્દવિજ્ઞાનેવ ।

1.12 અથ બાધાનુત્પત્ત્યાવ્યભિચારિત્વં જ્ઞાયતે, બાધાનુત્પત્તિર્ વિજ્ઞાનસ્ય કિં યથાર્થગૃહીતિત્વેનાહોસ્વિદ્ બાધકજ્ઞાનોત્પાદકકારકવૈકલ્યાદ્ ઇતિ સન્દિહ્મઃ । દૃશ્યતે હિ બાધકજ્ઞાનોત્પાદકકારકવૈકલ્યાદ્ બાધાનુત્પાદઃ । યથા દૂરે મરીચિનિચયે જલજ્ઞાને જાતે બાધા ન સમ્પદ્યતે, ઽભ્યાસદેશાવસ્થિતસ્ય કારકોપનિપાતે સત્ય્ ઉત્પદ્યતે । સા ચોપજાયમાના સંવત્સરાદિકાલવિકલ્પેન સઞ્જાયતે । કદાચિચ્ ચ કારકવૈકલ્યાન્ નૈવ સમ્પદ્યતે । ન ચૈતાવતા તસ્ય યથાર્થતોપપદ્યતે ।

અપિ ચ બાધાવિરહૈવ ન બાધાસદ્ભાવાવેદકસ્, તદુપલબ્ધત્વેન તત્સદ્ભાવોપલબ્ધેઃ ।

1.12આન્યચ્ ચ બાધાવિરહઃ કિં સર્વપુરુષાપેક્ષયાહોસ્વિત્ પ્રતિપત્ત્રપેક્ષયા? તદ્ યદિ સર્વપુરુષાપેક્ષયા તદ્વિરહોપ્ય ... સર્વજ્ઞાઃ સ્યુઃ । ભવન્તુ નામ સર્વે સર્વજ્ઞાઃ, કો દોષઃ? અસર્વજ્ઞવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।

અથ પ્રતિપત્ત્રપેક્ષયા બાધાનુત્પાદઃ પ્રતિપત્તુર્ બાધકં વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે, તેન તદ્ અવ્યભિચારિ । તદ્ અયુક્તં, પ્રતિપત્તુર્ બાધકજ્ઞાનાનુત્પાદે ઽપિ દેશાન્તરગમનમરણાદિના મણિમરીચ્યાદિવિપર્યયજ્ઞાનદર્શનાત્ । અથવા તદ્ વિપર્યયજ્ઞાનં તથાવિધમ્ એવોત્પન્નં સ્વપ્રભવસ્વભાવાનુપ્રવેશેન, યદ્ બાધકવિજ્ઞાનોત્પાદપ્રતિબન્ધકૃત્ । તદ્ધ્વંસો ઽપિ તથાભતૈવ પરેષ્ટસમ્યગ્જ્ઞાનવત્ । એવં સતિ યદ્ ઉક્તં યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ સૈવાસમીચીનઃ પ્રત્યયેત્ય્ એતદ્ એવાસમીચીનમ્ ।

1.13 અથ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનાવ્યભિચારિતાં વેત્સિ । પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં ફલેનાભિસમ્બન્ધઃ, ફલં ચ સ્રક્ચન્દનવનિતોદકાદિ, તેષુ સત્યફલનિષ્પત્તેસ્ તેષુ ફલોપચારસ્, તદ્દેહસમ્બન્ધઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમ્ । પ્રવૃત્તિઃ કાયસ્થા ક્રિયા, તત્સામર્થ્યમ્ અવ્યભિચારિતાં ગમયતિ । તત્ કિમ્ અવગતમ્ અનવગતં વા? યદિ નાવગતં, તદ્ અસ્તીતિ કથં વેત્સિ? અથાવગતં, તદવગતેર્ અવ્યભિચારિતા કથમ્ અવગમ્યતેતિ પૂર્વોક્તમ્ અનુસર્તવ્યમ્ ।

1.13ઓદકપ્રાપ્ત્યા પૂર્વોત્પન્નોદકવિજ્ઞાનસ્યાવ્યભિચારિતા વ્યવસ્થાપ્યતે । કિં તત્પ્રતિભાતોદકપ્રાપ્ત્યાહોસ્વિત્ તજ્જાતીયોદકપ્રાપ્ત્યા તદ્વંશજજલપ્રાપ્ત્યા વા?

1.13અ તદ્ યદિ પ્રતિભાતોદકપ્રાપ્ત્યા, તદ્ અયુક્તમ્ । પ્રતિભાતોદકસ્યાવસ્થાનં નોપપદ્યતે, ઝષમહિષપરિવર્તનાભિઘાતોપજાતાવયવક્રિયાન્યાયેન પ્રત્યસ્તમયસમ્ભવાત્ ।

1.13અ અથ તજ્જાતીયોદકપ્રાપ્ત્યા, એવં તર્હ્ય્ અસત્યોદકજ્ઞાને ઽપિ જતે ક્વચિત્ તોયમ્ આસાદયન્તિ પુમાંસઃ । તદ્ અપ્ય્ અવિતથં સ્યાત્ । અથ તદ્દેશકાલસંલગ્નમ્ ઉદકં ન પ્રાપયતિ મિથ્યાજ્ઞાનં, સમ્યગ્જ્ઞાનં તુ તદ્દેશકાલસંલગ્નમ્ ઉદકં પ્રાપયતિ, તેન તદ્ અવ્યભિચારીતિ ચેદ્,

યન્ ન પ્રાપયતિ, તદ્ વ્યભિચારિ; તર્હિ મુમર્ષુપદા જ્ઞાનં ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રતારકાદિસંવેદનં ચ વ્યભિચારિ પ્રાપ્નોતિ । ન ચ તદ્દેશકાલસંલગ્નોદકપ્રાપકત્વમ્ અસ્તિ, દેશસ્યાપ્ય્ ઉદકવદ્ વિનાશસમ્ભવાત્ ।

અ. ન ચ જાતેઃસમ્ભવો ઽસ્તિ । સૈવ કથમ્? કથ્યતે સોદકવ્યક્તિભ્યો ઽભિન્ના ભિન્ના ભિન્નાભિન્ના વેતિ ।