તત્ત્વોપપ્લવસિંહ · શ્લોક p110878-p116438

તદ્ યદિ તાત્ત્વિકં, ન તર્હિ ગુણત્રયોપાદાનપૂર્વકં, તતો ભિન્નત્વાદ્ આત્મસ્વરૂપવત્ । ન ચ ગુણત્રયેણ સહાન્યતમો ઽપિ સમ્બન્ધોપપદ્યતે તદ્ભિન્નકાર્યસ્ય । ન માત્રામાત્રિકસમ્બન્ધો નાપિ સહચરસહચરિતભાવો નાપિ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવોપકાર્યોપકારકભાવો વા । અથાતાત્ત્વિકં, કથં તેન ગુણત્રયં પ્રતીયતે ગુણત્રયેણ સહ સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ? ન ચ સદસતોઃ સમ્બન્ધોપપદ્યતાત્મખરવિષાણયોર્ ઇવ । તદભાવાન્ નાનુમાનાદ્ ગુણત્રયપ્રતિપત્તિઃ । નાપિ પ્રત્યક્ષેણ ગુણાવધારણં સ્વયમ્ અનભ્યુપગમાત્ । તદ્ ઉક્તં

ગુણાનાં પરમં રૂપં ન દૃષ્ટિપથમ્ ઋચ્છતિ। યત્ તુ દૃષ્ટિપથપ્રાપ્તં તન્ માયેવ સુતુચ્છકમ્॥

તદનવગમે ચ ન ભોગ્યેન ભોક્તુર્ અનુમાનમ્ । તતશ્ ચ નાત્મા ન ગુણત્રયમ્ ।

અથાવ્યતિરિક્તં, તત્ કિં તાત્ત્વિકમ્ અતાત્ત્વિકં વા?

યદિ તાત્ત્વિકં, તદા કાર્યાણામ્ અપરિસઙ્ખ્યેયત્વે ગુણાનામ્ અપ્ય્ અપરિસઙ્ખ્યેયતા । તતશ્ ચ ત્રયો ગુણેતિ ન વક્તવ્યમ્ । અથ ગુણાનાં ત્રિત્વં, તદા કાર્યસ્યાપિ ત્રિત્વં પ્રાપ્નોત્ય્, આનન્ત્યં હીયતે । તથા કાર્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ગુણાનામ્ અપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્ । કિંવિષયં પ્રધાનાનુમાનમ્? ગુણ

તથાત્માનુમાનં સુખદ્વેષજ્ઞાનાદિના ન સંભવતિ, તેન સહ સમ્બન્ધાનવગમાત્, તદનવગતૌ ચાનુમાનાનર્થક્યમ્ । કિં ચાત્ર સાધ્યતે ?

કિં જ્ઞાનસુખાદીનામ્ આશ્રિતત્વમ્, આહોસ્વિદ્ આશ્રયાશ્રિતં વાઌજ્ઞાનસ્વરૂપમ્ ? અથાશ્રિતત્વં સાધ્યતે । તદાત્માઌનૈવાવબોધિતઃ તતો ઽન્યત્વાદ્ આશ્રિતત્વસ્ય ।

અથાત્માઌસાધ્યતે । તદ્ એવં ભવતિ અસ્ત્ય્ આત્માઌવિજ્ઞાનાત્, ન ચ વ્યધિકરણસ્ય ગમકત્વં વિદ્યતે ।

અથાશ્રિતં જ્ઞાનસ્વરૂપં સાધ્યતે । તચ્ ચ પ્રત્યક્ષેણાવગતમ્ । અન્યો ઽનુમાનસ્ય વિષયો વક્તવ્યઃ । કથં જ્ઞાનસુખાદ્ય્ આત્મસમ્બન્ધિત્વેન વ્યપદિશ્યતે કિં સત્તામાત્રેણાહો તજ્જન્યતયા તજ્જનકત્વન વા તત્સમવાયિત્વેન વા તત્સ્વરૂપતાદાત્મ્યાદ્ વા ?

તદ્ યદિ સત્તામાત્રેણ સુખં વિજ્ઞાનં વાત્મનો ઽપદિશ્યતે તદાત્મવત્ સર્વે ભાવાશ્ ચેતનાઃ સ્યુર્ વિજ્ઞાનસત્તાવિશેષાત્ । તથા સર્વે સુખિનો ભવેયુર્ આનન્દસત્તાવિશેષાત્ ।

અથ તજ્જન્યતયાઌવિજ્ઞાનમ્ આત્મનો ઽપદિશ્યતે ; તદા નયનાલોકપટાશ્ ચેતનાઃ સ્યુસ્ તૈર્ જન્યમાનાવિશેષાત્ ।

અથ તજ્જનકત્વેન તસ્યેતિ ચેત્, તદ્ અયુક્તં ન વિજ્ઞાનેનાત્મોત્પાદ્યતે ભવતાં પક્ષે, ઉત્પાદેન વા સ્મરણાનુપપત્તિઃ ।

અથાત્મસમવાયિત્વેન વિજ્ઞાનમ્ આત્મનો ઽપદિશ્યતે ન તદભાવાત્ । ભવતુ વા સમવાયો હ્ય્ અખણ્ડિતાત્મા સર્વાત્મવસ્ત્રાદિસાધારણઃ । તતઃ સર્વે ચેતનાઃ સ્યુઃ । અથ વિજ્ઞાનોપલક્ષિતસ્ય નાન્યત્ર સંભવો ઽસ્તિ તદ્ અયુક્તં તદ્ ઉપલક્ષિતસ્યાન્યત્ર સંભવાત્ તત્સંભવશ્ ચ તસ્યૈકત્વાત્ । અસંભવે વા સમવાયાનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ અસમવાયિત્વં વાન્યેષામ્ ।

તથા વિજ્ઞાનસમવાયાત્મનઃ સમવાયઃ કિં સત્તામાત્રેણાહોસ્વિદ્ આત્મજનકત્વેન તજ્જન્યત્વેન તત્સમવાયિત્વેનાત્મસ્વરૂપતાદાત્મ્યાદ્ વા ?

તદ્ યદિ સત્તામાત્રેણાત્મનઃ સમવાયો ઽપદિશ્યતે ; તદા જ્ઞાનસમવાયસત્તાવિશેષાત્ સર્વેષાં જ્ઞાનસમવાયિત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ તજ્જન્યત્વેન ; તદ્ અયુક્તં ન હ્ય્ આત્મના સમવાયોત્પાદનં ક્રિયતે નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ । અથ તજ્જનકત્વેનાત્મનઃ સમવાયઃ ; તદ્ અનુપપન્નમ્ આત્મનો નિત્યત્વાત્ । અથાત્મનિ સમવેતસ્ તેનાત્મસમવાયો ઽભિધીયતે । તદ્ અયુક્તમ્ । સમવાયાન્તરાનભ્યુપગમાત્ । અથાત્મતાદાત્મ્યેન વર્તતેત્ય્ આત્મસમવાયઃ ઉચ્યતે ।
તદાત્મા વિદ્યતે નાન્યઃ સમવાયો ઽસ્તિ તત્સ્વભાવાનુપ્રવેશાત્ । એવં વિજ્ઞાનાનન્દાદીનાં સમવાયસમ્બન્ધેન ન નિયતાત્મવ્યપદેશોપપદ્યતે ।

અથાત્મતાદાત્મ્યેનોપજાયમાનં વિજ્ઞાનાનન્દાદિકમ્ આત્મનો ઽપદિશ્યતે તદા વિકારી પ્રાપ્નોત્ય્ અનયા ભઙ્ગ્યાત્મા । તતશ્ ચ સ્મરણાનુમાનપ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ ।

ઇતો ઽપ્ય્ આત્મા સુખાદિકાર્યાધિકરણો ઽવગન્તું ન પાર્યતે । કિં તેનાત્મનાનુપજાતાતિશયેન તાપાદિ કાર્યાં ક્રિયતાહોસ્વિદ્ ઉપજાતાતિશયેનાપિ, કિં વ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેન, અવ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેન વા? તદ્ યદ્ય્ અનુપજાતાતિશયેનોત્પાદ્યતે તાપાદિ કાર્યં, તદા સર્વદા કુર્યાદ્, અનુપજાતબલસ્ય કાર્યકારષાભ્યુપગમાન્, ન તાપાદિવિકલઃ સ્યાત્, સમં સુખાદિ કાર્યં પ્રસજ્યતે । અથાવ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેનોત્પાદ્યતે તાપાદિ કાર્યં, તદાવ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેતિ કિં ભણિતં ભવતિ? આત્મોપજાયતે । તતશ્ ચ સ્મરણાનુમાનપ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ । અથ વ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેન જન્યતે તાપાદિ કાર્યં, સ તેનાત્મના સહ સમ્બદ્ધો વા, ન વા । યદિ ન સમ્બદ્ધઃ, સ તસ્યાતિશયઃ કથમ્? અથ સમ્બદ્ધઃ, કિં જનકત્વેનાથ જન્યત્વેન તત્સમવાયિત્વેન વા? તદ્ યદિ જનકત્વેન સમ્બદ્ધસ્, તદાત્મા તેનાતિશયેનોત્પદ્યતેતિ સ્મરણાનુપપત્તિઃ । અથ જન્યત્વેન, સો ઽપિ તેન કથમ્ ઉત્પાદ્યતે? કિમ્ અનુપજાતાતિશયેન વ્યતિરિક્તોપજાતાતિશયેન વેતિ પ્રાપ્તા પ્રશ્નપરમ્પરા । અથ તત્સમવાયિત્વેન, ન, તસ્ય સર્વસાધારણત્વાત્, તદભાવાચ્ ચ । અથૈકકાર્યજનકત્વેન સમ્બદ્ધસ્, તદ્ એવેદં ચિન્તયિતુમ્ આરબ્ધં કિમ્ ઇદં જનકત્વં નામેતિ । કિં ચ યદ્ એવાનુપજાતે ઽતિશયાત્મનો રૂપં તદ્ એવ જાતે ઽપિ, તત્ કથં કાર્યં કુર્યાત્? અથ પૂર્વરૂપસ્યાતદવસ્થ્યં, સુસ્થિતં નિત્યત્વમ્! અથ તાદવસ્થ્યં, તથાપિ ન કરોતિ કાર્યમ્ । એવં નૈયાયિકાદિમતેનાત્મનોપભોગસ્મરણાદિકં ન જાઘટીતિ ।

તથા મીમાંસકમતેનાપ્ય્ આત્માનુમાનં ન પ્રવર્તતે પ્રમાણાન્તરાનવધારિતાર્થવિષયત્વાભ્યુપગમાત્ પ્રમાણાનામ્ । નિયતવિષયાણિ હિ પ્રમાણાનિ પ્રતિપદ્યન્તે પ્રત્યક્ષાવસેયે નાનુમાનં પ્રવર્તત, અનુમાનાવસેયે ચ ન પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તતે । તતશ્ ચેતરેતરવ્યાવૃત્તિવિશેષવિષયાણિ । તદ્ અયુક્તં (રેઅદ્: ઉક્તં) ``વિશેષે ઽનુગમાભાવઃ । " વિશેષો નિયતપ્રમાણગ્રાહ્યો ઽર્થઃ । તથાભૂતે ઽર્થે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે ઽનુમાનસ્યાનુગમાભાવઃ । અનુગમઃ સમ્બન્ધસ્, તદ્ગ્રહણાનુપપત્તિઃ । અર્થે (રેઅદ્: અથ) પ્રત્યક્ષાદ્યવધારિતે ઽપ્ય્ ઽર્થે ઽનુમાનં પ્રવર્તતે; નન્વ્ એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનસાધારણો ઽર્થઃ પ્રસક્તઃ । સાધારણતા સમાનતા । ``સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતાઽઽ પ્રત્યક્ષાવગતત્વાત્ । અનધિગતાર્થગન્તૃવિશેષણં ચાપાર્થકમ્ । અથવા સામાન્યે
સિદ્ધે સાધનમ્ ઇત્યન્યો ઽર્થઃ । સામાન્યયોર્ ગમ્યગમકભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે મીમાંસકેન । ન ચ તત્
સામાન્યં વિદ્યતે । યથા ચ ન વિદ્યતે તથા પ્રાગ્ એવોદિતમ્ । તતશ્ ચ સિદ્ધસ્ય સાધનં વિદ્યમાનસ્ય સાધનમ્ । ન ચાગ્નિત્વમ્ અસ્તિ । તદભાવે કસ્યેદં જ્ઞાપકમ્? અથવા સિદ્ધં સાધનં સિદ્ધસાધનમ્ ઇત્ય્ અન્યો ઽર્થઃ । વિદ્યમાનં સાધનમ્ । ન ચ ધૂમત્વસામાન્યમ્ અસ્તિ । તચ્ ચ વિદ્યમાનં (સુખ્લલ્: તત્ત્વ; રેઅદ્: તચ્ ચાવિદ્યમાનં) સામાન્યં કથં સામાન્યં (રેઅદ્: સામાન્યે) સાધનં ભવિતુમ્ અર્હતિ? અથવા સિદ્ધસાધનં જ્ઞાતમ્ અનુમાનં સાધનં ભવતિ । ન ચ ધૂમત્વં જ્ઞાતં સ્વયમસત્ત્વાત્, અથવા ગ્રહણોપાયાભાવાત્, તસ્યાનુસ્યૂતં રૂપમ્ । ન ચ તદ્ આત્મન્ય્ અનુસ્યૂતમ્ । નાપ્ય્ એકસ્યાં વ્યક્તાવ્, અપિ તુ બહ્વીષુ વ્યક્તિષુ । ન ચ બહ્વ્યો વ્યક્તયોપલભ્યન્તે । અપિ ત્વ્ એકૈવ ધૂમવ્યક્તિર્ ઉપલભતે । ન ચૈકસ્યાં વ્યક્તાવ્ અનુગતાત્મતયા સામાન્યસંવિત્તિર્ અસ્તિ । ન ચાકારાન્તરસામાન્યમ્
(પેર્હપ્સ્: આકારાન્તરં સામાન્યસ્ય) ।