તત્ત્વસમાસસૂત્રવૃત્તિ · શ્લોક 18-23

]
અત્રાહ કો ઽનુગ્રહસર્ગઃ અત્રોચ્યતે ।
બાહ્યાન્ પઞ્ચતન્માત્રેભ્યશ્ચોત્પાદ્યાનુગ્રહસર્ગધ્યાનોત્પન્નેનાધારવર્જિતાન્ પુત્રાન્ દૃષ્ટ્વા તેભ્યસ્તન્માત્રેભ્યો ઽનુગ્રહસર્ગમસૃજદ્બ્રહ્મા ।
[ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગઃ

]
અત્રાહ કશ્ચતુર્દશવિધો ભૂતસર્ગ ઇત્યત્રોચ્યતે ।
અષ્ટવિકલ્પો દૈવઃ પૈશાચો રાક્ષસો યાક્ષો ગાન્ધર્વ ઐન્દ્રઃ પ્રાજાપત્યો બ્રાહ્મ ઇત્યષ્ટૌ દેવયોનયઃ ।
પઞ્ચધા તિર્યગ્યોનશ્ચ પશુપક્ષિમૃગસરીસૃપસ્થાવરા ઇતિ ।
ગવાદિમૂષકાન્તાઃ પશવઃ ।
ગરુડાદિમશકાન્તાઃ પક્ષિણઃ ।
સિંહાદિશૃગાલાન્તાઃ મૃગાઃ ।
શેષાદિકીટાન્તાઃ સરીસૃપાઃ ।
પર્વતાદિતૃણાન્તાઃ સ્થાવરાઃ ।
માનુષ્યં ચૈકવિધં બ્રાહ્મણાદિચાણ્ડાલાન્તમ્ ।
અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્તિર્યગ્યોનશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ચૈકવિધઃ સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ ॥
[ત્રિવિધો ધાતુસર્ગઃ

]
સમાસતો યે ત્રિધાઃ સર્ગાઃ તત્રાહ કસ્ત્રિવિધો ધાતુસર્ગઃ અત્રોચ્યતે સૂક્ષ્માઃ માતાપિતૃજાઃ પ્રભૂતા ઇતિ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્ચપ્રાણબુદ્ધિમનસાં ગણઃ સૂક્ષ્મઃ ।
લિઙ્ગશરીરાણીત્યર્થઃ ।
માતાપિતૃજા ષાટ્કૌશિકાઃ તત્ર માતૃતો લોમલોહિતમાંસાનિ પિતૃતઃ સ્નાય્વસ્થિમજ્જાન ઇતિ ષટ્કો ગણઃ ।
પ્રભૂતાઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ મહાભૂતે ઘટાદીનાં નિવેશ ઇતિ ત્રિવિધો ધાતુસર્ગો વ્યાખ્યાતઃ ।
એતત્સંસારમણ્ડલમુક્તમ્ ॥
[ત્રિવિધો બન્ધઃ

]
અત્રાહ કસ્ત્રિવિધો બન્દ્ય ઇત્યત્રોચ્યતે ।
પ્રકૃતિબન્ધો વૈકારિકબન્ધો દક્ષિણાબન્ધશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રકૃતિબન્ધો નામાષ્ટૌ પ્રકૃતયસ્તાઃ પરતેનાભિમન્યમાનસ્ય પ્રકૃતિલયઃ પ્રકૃતિબન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર વૈકારિકબન્ધો નામ પ્રવ્રજિતાનાં લૌકિકાનાં વૈકારિકૈરિન્દ્રિયૈર્વશીકૃતાનાં શબ્દાદિવિષયે પ્રશક્તાનામજિતેન્દ્રિયાણામજ્ઞાનિનાં કામમોહિતાનાં વૈકારિકબન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
દક્ષિણાબન્ધો નામ બ્રહ્મચારિગૃહસ્થભિક્ષુવૈખાનસાનાં કામમોહોપહતચેતસામભિમાનપૂર્વિકાં દક્ષિણાં પ્રયચ્છતાં દક્ષિણાબન્ધ ઇત્યુચ્યતે ।
ઇતિ ત્રિવિધો બન્ધો વ્યાખ્યાતઃ ।
ઉક્તં ચ ।
પ્રાકૃતેન તુ બન્ધેન તથા વૈકારિકેણ ચ ।
દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બન્ધોયં ચ નિગદ્યતે ॥
[ત્રિવિધો મોક્ષઃ

]
અત્રાહ કસ્ત્રિવિધો મોક્ષ ઇત્યત્રોચ્યતે ।
જ્ઞાનોદ્રેકાદિન્દ્રિયરાગોપશમાત્ કૃત્સ્નક્ષયાચ્ચેતિ ।
જ્ઞાનોદ્રેકાદિન્દ્રિયરાગોપશમાત્ સ્વધર્માધર્મક્ષયો ભવતિ ધર્માધર્મક્ષયાચ્ચ કૈવલ્યમિતિ ।
ઉક્તં ચ ।
આદ્યો હિ મોક્ષો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્ ।
કૃત્સ્નક્ષયાત્ તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્ ॥
[ત્રિવિધં પ્રમાણમ્

]
કિં ત્રિવિધં પ્રમાણમિત્યત્રોચ્યતે ।
દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચેતિ એતત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમ્ ।
દૃષ્ટં તાવદ્વ્યાખ્યાયતે યાવદિન્દ્રિયાણાં પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ પ્રત્યક્ષા એવ દૃષ્ટમ્ ।
અનુમાનમ્ પ્રમાણં લિઙ્ગદર્શને જાયમાનં જ્ઞાનમ્ ।
યથા મેઘોદયેન વૃષ્ટિઃ સાધ્યતે બકપઙ્ક્તિભિઃ સલિલમ્ ધૂમેનાગ્નિઃ તદનુમાનમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા યોર્થો ન સાધ્યતે સ આપ્તવચનાત્ સાધ્યતે ।
યથેન્દ્રો દેવાનાં રાજા ઉત્તરાઃ કુરવઃ સૌવર્ણો મેરુઃ સ્વર્ગે ઽપ્સરસ ઇતિ ।
ત ઇન્દ્રાદયઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાસાધ્યાશ્ચ વસિષ્ટાદયો મુનયો વદન્તિ સન્તીન્દ્રાદયઃ આગમોપ્યસ્તિ ।
સ્વકર્મણ્યભિયુક્તો યો રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
જ્ઞાનવાન્ શીલસમ્પન્ન આપ્તો જ્ઞેયસ્તુ તાદૃશઃ ॥
એવમેતત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમભિહિતમ્ ।
અત્રાહ તેન ત્રિવિધેન પ્રમાણેન કિં સાધ્યતે અત્રોચ્યતે ।
યથા લોકે માનેન પ્રસ્થાદિના ધાન્યાનિ મીયન્તે ।
તુલયા ચન્દનાદીનિ દ્રવ્યાણિ ।
એવમનેન તત્ત્વભાવભૂતાનિ પ્રમીયન્તે ।
ત્રિવિધેન દુઃખેનાભિભૂતો બ્રાહ્મણઃ કપિલમહર્ષિશરણમુપાગતઃ અત્રાહ ।
[ત્રિવિધં દુઃખમ્