Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 5
ānumānikatvādīśvarātmano nāṣṭaguṇādhakaguṇavatvamityata ādyapadyoktarameśaviśeṣaṇāni mānoktyā sthirīkurvatastāṇḍavakaraṇasya prasañjakaṃ pūrvaraṅgaṃ nibadhnāti -- svata iti / āmnāyaiḥ-- sajātīyānupūrvāviśiṣṭavedaiḥ // ākhyāteti -- nityasāpekṣatvātsamāsaḥ /
"vedāste nityavinnatvācchṛtayaścākhilaiḥ śruteḥ /
āmnāyo 'nanyathāpāṭhāt"/
iti tatvanirṇayokteḥ / guṇamiti nirdeṣatāderupalakṣaṇam / guṇapadena vā nirdeṣatvamumukṣusevyatvānantasaukhyapradatvarūpadharmagrahaḥ / āmnāyatve heturādivarjitairiti -- svatantrapuruṣāpraṇītairityarthaḥ / nanvapauruṣeye vede 'dṛṣṭārthake cāptoktatvaphalasaṃvādādiheto
pāmāṇyaniścāyakasyābhāvāt niścitapramāṇyakasyaiva pramāṇasyārthasatvanirṇayatvasyāgre prāmāṇyaniścayapravartakatvavāde vyaktatvāt kathaṃ vede prāmāṇyaviścayaḥ / āptoktatvaguṇābhāvātprāmāṇyaṃ vā kathamityato"na vilakṣaṇatvādasya"ityadhikaraṇasiddhamāha -- svataḥ pramāṇairiti // karaṇe lyuṭe
2 jñānajananaśaktigrāhakamātragrāhyapramājananaśaktimadbhirityarthaḥ /
1 guṇaśrīramaṇam--ka. 2. svataḥ jñanajananaśaktigrāhakamātrāt.-- mu.
svama- jña -sva- ni) pu-4.
----- --
yāthārththarūpasya tattajjñānapramāṇyasya
tathā jñānajananaśaktita eva pramājanakairityarthaḥ / jñaptāvutpattau cānyānapekṣaṇājjñānajananaśaktigrāhakeṇaiva pramājananaśaktigraharūpaprāmāṇayagrahasya ca daiṣasya vedāpauruṣetvavāde vakṣyamāṇadiśāpauruṣeye 'bhāvaniścayāditi bhāvaḥ / nanu pramāṇenāpi tātparyaviṣayor'thau na sidhyatītyata uktaṃ-- ādareṇākhyāteti / āṅo mukhyatvamarthaḥ / tātparyapūrvaṃ mukhyavṛtyoktetyarthaḥ / lakṣaṇayoditatve vyaktam /
atra svataḥprāmāṇyajñaptivādaparyantaṃ vistarastu gurupādakṛtayuktiratnākare draṣṭavyaḥ/
vedarūpakaraṇapramāṇasya svatasatva niścitaprāmāṇyajñānena jñātavyam / tathā 2 tajjanyajñānaprāmāṇyotpattisvatastvasiddhyadhīnotpattisvatastvamiti kramājjñapttau ca tadevādau samarthayituṃ"jñānagrāhakamātragrāhyatvaṃ svatastva"miti ṭīkākṛduktaṃ vākyaṃ vivṛṇvāno 3 jñapttau svatastvaṃ tāvannirvakti -- yāthārthyarūpasyeti / arthaṃ -- jñeyam
anatikramya vartamānaṃ yathārthaṃ /"yathāsādṛśya"ityavyayībhāvaḥ / ya 4 thārthabhāvo yāthārthyaṃ; yathāvastitajñeyaviṣayīkāritvarūpaṃ jñeyāvyabhicāritvaṃ tadrūpasyetyarthaḥ / etacca parokṣāparokṣajanyājanyasarvapramitimātraniṣṭhamityupetya jñānaprāmāṇyacasyetyuktam / anubhūtitvānadhigatārthagantrupramāṇatvasādhanāśrayayoranyataratvapramāvyāptatvāderavyāptyasaṃbhavādiduṣṭatvāditi bhāvaḥ / asyānupramāṇasādhāraṇyepi sātrājjñeyaviṣayīkāritvasābhāyāpi jñānaprāmāṇyasyetyuktam / etacca bhinnaṃ bhinnameveti sarvapramitiniṣṭhaprāmāṇyasvatastvadyotanāya tattaditi jñānaviśeṣaṇam //
1.'katva'iti na.- kuṃ. 2. tathāca.- kuṃ. 3.jñaptireva.-kuṃ. 4. yathārthaṃ.- mu.
svama-jña-sva-ni.) pāmāṇyavādaḥ pū- 5
---- ---- --
tasyatasya jñānasya yattattadarthāvyabhicāritvarūpaṃ pramāṇyaṃ tasyetyarthaḥ / pramāpadapravṛttinimittapramāṇyasyeti yāvat /"yāthārthyameva mānatvaṃ"iti dvatīyādyapādīyānubhāṣyokteḥ / nirdhāritaṃ caitadyāthārthyaṃ tatraiva sudhāyām / prapañcitaṃ gurapapādairatraiva pramāṇyasvatastvānumānavāde /"ghaṭatvavati ghaṭatvaprakārakatvādirūpaṃ parābhimatamevāsmākaṃ yāthārthyaṃ"iti vakṣyamāṇadiśā svaparasādhāraṇamevedamiti jñeyam / upādhakhaṇḍanaṭīkāvyakhyānamandāramañjaryāṃ"atha keyaṃ pramā"ityādinā pramātvamākṣipya
"yathārthajñānamityeva pramāyā lakṣaṇasthitiḥ/
smṛterapi ca lakṣyatvādativyāptikathā mudhā"
iti pratijñāpūrvakaṃ"sādṛśyasya yathāśabdārthatvāt / sādṛśyaṃ ca jñānārthayossattatayā / na ca bhrame 'tivyāptiḥ / tatra jñānasya sattvādarthasya cāsatvāt 1 jñānārthayoḥ sattayā sādṛśyābhāvāt / evaṃ ca yathā sādṛśyaviśiṣṭa evārtho yasyeti bahuvrīhyāśravaṇe yathārthaśabdasya yathārthā pratītirityādyabhadheyavalliṅgaṃ lokasiddhaṃ siddham /"yathāśabdo 'natikrame vartate"ityādigranthena bahuvrīhyupādāne 3 noktarthasya grahaṇe tu na svaparasādhāraṇyaṃ pramāṇyasya labhyate / paramate bhramaviṣayasya satvena
lakṣaṇasyātivyāpteḥ / yadvā tanmate 'pi prācāṃ rītau vaiśiṣṭyasya bhrame 'sattvānnavīnamate ca purato 'sattvattadapi tanmatasādhāramevetyāhuḥ/ atra yadyapyāmnāyajanyajñānaprāmāṇyasvatastvāmātraṃ prakṛtam/
1. tatra.-mu. 2.-mu. 3.na samāhitam / u.-bhu.
svama- jña- sva-ni pramāṇyavādaḥ pu- 6.
----- --- ---
grāhyaprāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavahitagrāhyaprāmāṇyāśrayatattajjñānaviṣayakasākṣijñānaviṣayatvanaiyatyaṃ svatastvam /
tathāpi tatsvarūpagrāhipratyakṣajñānasya tadanugrāhakanyāyajānumitirūpajñānasya tatprāmāṇyajñānasya ca prāmāṇyaniśyayopāyasyāpyāvaśyakatvājjñānaprāmāṇyamātrasyāpi dharmitvenopādānam / yadvā prācīnatārkikamata iva
kvacitpramāṇyaṃ svataḥ kvacitparata iti na bhramitavyam / kiṃ tu sarvatrāpi / navīnamate sarvatra paratastvopagamane tadvyudāsāyeti dhyeyam /
grāhyeti ---- grāhyapramāṇyasya tasya yā upasthāpakasāmagrī doṣaśaṅkādirūpā tadasamahitaṃ grāhyapāmāṇyāśrayatattajjñānāviṣayakaṃ yatsākṣijñānaṃ tena gṛhyata evetyevaṃrūpatadviṣayadvanaiyatyamityarthaḥ / vipratipatteranāśyakatvasya nyāyāmṛte vyutpādanānnaiyatyamasti na vetyanuktaikaiva koṭiruktā / atra pramāṇyaviraharūpatvatadvyāpyatvādirūpavirodhatvasya pramāṇyābhāvādiṣu caturṣvekasyābhāvepi yajjñāne sati prāmāṇyaniścayaḥ pratibadhyate tajjñānaviṣatvarūpaṃ grāhyapramāṇyavirodhitvaṃ pramāṇyābhāvādau dhyeyam / vakṣyati ca pramāṇyaniścayasya pravartakatvavāde"abhāvānāṃ prāmāṇyaniścayavirodhyabhāvatvena"ityādi / pramāṇyaniścayapratibandhakatvaṃ 1 tadanukūlakiñciddharmavighaṭakatvaṃ vā tadanutpādavyāpyatvaṃ vā / pramāṇyaniścayasya sākṣirūpatayā nityajñānatvepi pramāṇyaviṣayakatvādikamutpattimadeveti
tadviśiṣṭapramāṇyaniścayānutpādo na durlabhaḥ / upasthāpaketyatra virodhyupasthititajjanakasāmagrībhyāmasamabahitetyartho dhyoyaḥ /
1. ca. mu.
sva-jña-sva-ni.) pramāṇyavādaḥ pū- 7.
---- ---- ---
tārkikābhimatānuvyavasāya evātmakaṃ sākṣī /
tathāca prāmāṇyavirodhyupasthitivelāyāṃ tatsāmagryabhāvena tadasamavahitenāpi sākṣiṇā 1 gṛhya eveti neti śaṅkānavakāśaḥ / asamavahitatvaṃ ca tadasāmānādhikaraṇye sati tadasamānakālikatvam /"pratyakṣaṃ saptavidhaṃ sākṣiṣaḍindriyabhedena"iti pramāṇalakṣaṇe,"svarūpendriyaṃ sākṣityucyate"iti paddhatyādau ca sākṣiṇo 'nupramāṇatvokterihaparābhyupetānuvyavasāyarūpatvasphoraṇāya sākṣijñānetyuktam /
"sākṣipratyakṣa 2 to hyeva mānānāṃ mānateyate"
ityādo jñānepi prayogāt / tathā yuktipāde"na vilakṣaṇatvāt"iti naye --
"sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi"
ityasya vyākhyāvasare sudhāyāṃ"svarūpabhūtaṃ caitanyendriyaṃ sākṣītyucyate tadabhivyaktaṃ jñānaṃ ca"ityuktatvācca // nanvātmasvarūpajñānatvādirūpasākṣitvasya paramate 'prasiddhirityata āha -- tārkiketi // svatastvānumānavāde vakṣyamāṇadiśā vyavasāyaprakārakatayā vyavasā 3 yaprakāravadviśeṣyakatayā ca tadviṣayaka pratyakṣatvaṃ vā jñānāṃśe laukikapratyakṣatvaṃ vānuvyavasāyatvam / sākṣitvamapyevaṃ rūpamevātra svatastvaniruktau praviṣṭamityarthaḥ / yanmate vaiśiṣṭyamanuvyavasāyaviṣaya eva neti tanmatenāntyaḥ / tatra tu na svātantreṇeti vivakṣaṇīyam /
--------------------------------------------------------------------------- --1.na. - kuṃ. 2. - māṇa.-mu 3. tat.-mu.
------------------------------------------------------------------------ svama- jña-sva-ni.) pramāṇyavādaḥ pū-8.
---- --- ----
atra ca niyamoktyā nyāyamatepi kvacidanuvyavasāyenaprāmāṇyagrahaṇasya 1 vakṣyamāṇatvātsiddhasādhanamiti śaṅkyā sākṣītyuktyā ghaṭajñānamastītyādiśabdajanyamapratibaddhaṃ ghaṭajñānaviṣayakaṃ 2 jñānaṃ prati-
jñānāṃśaṃ iti viśeṣaṇātsmṛtyupanīte 'tīte ghaṭajñāne tadviṣayakamahaṃ ghaṭajñānavāniti yajjñānamātmāṃśe laukikapratyakṣaṃ tena pramāṇyāgrahaṇā 3 dbādhavāraṇamiti dhyeyam / vastutastvatrāntyapakṣapraveśa eva sādhuḥ / tathāca
pramāṇyavirodhītyādiviśeṣaṇavaiyarthyaśaṅkāvakāśaleśopi neti jñeyam / viśeṣaṇakṛtyāni svayameva vyanakti -- atreti // naruktivākya ityarthaḥ / niyamoktya-- gṛhyata eveti naiyatyoktyetyarthaḥ // vakṣyamāṇatvāditi --- bādhoddhāragranthādau dhaṭādijñānānuvyavasāyajanyasaṃskārotpannasmṛtyupanīte ghaṭādijñāne ghaṭādijñānajanyasaṃskārotpannasmṛtyupanītaṃ ghaṭaghaṭatvatadvaiśiṣṭyarūpaprāmāṇyaṃ pañcamānuvyavasāyena gṛhyata iti vakṣyamāṇatvādityarthaḥ / śaṅkā nirastetyanvayaḥ / etacca tatprakāraprakārakatayetyuktānuvyavasāyatvarūpasākṣitvavivakṣayā bodhyam / antyakalpe tu gṛhītapramāṇyakajñānasajātīyajñānāntarānuvyavasāyamīśvarajñānaṃ vādāya siddhasādhanatā dhyeyā / śabdajanyamityupalakṣaṇam / sāmānyapratyāsattijanyaṃ jñānāṃśe 'laukikaṃ jñānavānahamiti jñānaṃ ca pratītyapi dhyeyam / sākṣitvasya dvirūpasyātrābhimatatvā 4
ttatprakāraketyādirūpeṇa śabdajanyajñānasya jñānāṃśe 'laukiketyantyapakṣarūpeṇa ca sāmānyapratyāsattijanyasyanirāsāt // apratibaddhamiti -- virodhyupasthititatsāmagryasamavahitamityarthaḥ / yastu ghaṭajñānamiti jñānenāpi pramāṇyaṃ gṛhyata iti pakṣadharoddhāṭita pakṣaḥ ; sa tvapadarthatvādavākyatvāditi rucidattādinaiva dūṣitatvādupekṣyaḥ /
1. grahaṇasya -mu.ca. 2. viṣayajñānaṃ.-mu.ca. 3.praptabadha.-a. 4 ttena dvarūpeṇāpi. śabdajanyajñānasya sāmānyapratyāsattijanyādijñānasya ca nirāsāt.- ā. a.
sva-jña-sva-ni.) pramāṇyavādaḥ pu- 9
----- ----- --
-jñānapramāṇyasyāviṣayatvādbādha iti śaṅkā grāhyapramāṇyāśrayatattajjñānaviṣayaketyuktyā ghaṭajñānaṃ gṛhṇatā sākṣiṇā paṭajñānapramāṇyasyāgrahaṇādbādha iti śaṅkā avaśiṣṭena manmatepi doṣaśaṅkādīrūpe grāhyapāmāṇyavirodhigrāhakasāmagrīsamavadhānātmake pratibandhe sati sākṣiṇā pramāṇyaya 1 syāgrahaṇādbādha iti śaṅkā ca nirastā / atra yadyapi viṣayatvaṃ sākṣijñānaṃ pratyeveti niyamo na yuktaḥ / manmate 'pi prāmāṇyasyānamityāparigrāhyatvāt / tathāpi sākṣijñānaṃ prati viṣayatvameveti niyamo yukta eva /
atravivakṣita tatprakāra prakārakatādirūpajñānajñānatvābhāvācca // tattajjñāneti --
grāhyaprāmāṇyāśrayaviṣayaketyuktāvapi ghaṭajñānapaṭagrahaṇenoktadoṣatādavasthāttattajjñānaviṣayaketyapyanuvādaḥ / ata eva dharminirdeśe 'pi tattadityuktiḥ 2 / grāhyapramāṇyāśrayetyanuktāvaprāmāṇyāśrayasyāpi jñānasya tattajjñānapadena grahaṇaprasaṅgāttadviṣayakeṇa sākṣiṇā prāmāṇyāgrahaṇādbādha eva / sākṣiṇa ekatvepi paṭajñānaprāmāṇyagrahaṇasya paṭajñānagrahaṇaprayuktatvena ghaṭajñānagrahaṇaprayuktatvābhāvādbādhaśaṅkā yuktaiveti bhāvaḥ // doṣaśaṅketi ---
duṣṭakaraṇajanyatvaśaṅkā tanniścayatajjana 3 kādirūpetyarthaḥ / naiyatyasya sākṣiṇaiva gṛhyate sākṣiṇā gṛhyata eveti ca dvedhā saṃbhavādvivakṣitamāha -- atreti //
niruktāvityarthaḥ-- anumityeti // caitrajñānaṃ pramā arthasaṃvādādityādirūpeṇamaitrāderanumityudayīdityarthaḥ /
1. ṇyāgrahaṇāt- mu. 2. ktam.-mu. 3. sāmagryā.-mu.
sva-jña-sva-ni.) pramāṇyavādaḥ pu- 10.
----- ----- ---
maṇikṛtāpi hi tadaprāmāṇyāgrāhaketi viṃśiṣatā prāmāṇyagrahaṇe 1 'prāmāṇyopasthāpakasāmagryasamavadhānasyaprayojakatoktaiva
Original text: Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0