તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

આનુમાનિકત્વાદીશ્વરાત્મનો નાષ્ટગુણાધકગુણવત્વમિત્યત આદ્યપદ્યોક્તરમેશવિશેષણાનિ માનોક્ત્યા સ્થિરીકુર્વતસ્તાણ્ડવકરણસ્ય પ્રસઞ્જકં પૂર્વરઙ્ગં નિબધ્નાતિ -- સ્વત ઇતિ । આમ્નાયૈઃ-- સજાતીયાનુપૂર્વાવિશિષ્ટવેદૈઃ ॥ આખ્યાતેતિ -- નિત્યસાપેક્ષત્વાત્સમાસઃ ।
"વેદાસ્તે નિત્યવિન્નત્વાચ્છૃતયશ્ચાખિલૈઃ શ્રુતેઃ ।
આમ્નાયો ઽનન્યથાપાઠાત્"।
ઇતિ તત્વનિર્ણયોક્તેઃ । ગુણમિતિ નિર્દેષતાદેરુપલક્ષણમ્ । ગુણપદેન વા નિર્દેષત્વમુમુક્ષુસેવ્યત્વાનન્તસૌખ્યપ્રદત્વરૂપધર્મગ્રહઃ । આમ્નાયત્વે હેતુરાદિવર્જિતૈરિતિ -- સ્વતન્ત્રપુરુષાપ્રણીતૈરિત્યર્થઃ । નન્વપૌરુષેયે વેદે ઽદૃષ્ટાર્થકે ચાપ્તોક્તત્વફલસંવાદાદિહેતો
પામાણ્યનિશ્ચાયકસ્યાભાવાત્ નિશ્ચિતપ્રમાણ્યકસ્યૈવ પ્રમાણસ્યાર્થસત્વનિર્ણયત્વસ્યાગ્રે પ્રામાણ્યનિશ્ચયપ્રવર્તકત્વવાદે વ્યક્તત્વાત્ કથં વેદે પ્રામાણ્યવિશ્ચયઃ । આપ્તોક્તત્વગુણાભાવાત્પ્રામાણ્યં વા કથમિત્યતો"ન વિલક્ષણત્વાદસ્ય"ઇત્યધિકરણસિદ્ધમાહ -- સ્વતઃ પ્રમાણૈરિતિ ॥ કરણે લ્યુટે
2 જ્ઞાનજનનશક્તિગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યપ્રમાજનનશક્તિમદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
1 ગુણશ્રીરમણમ્--ક. 2. સ્વતઃ જ્ઞનજનનશક્તિગ્રાહકમાત્રાત્.-- મુ.
સ્વમ- જ્ઞ -સ્વ- નિ) પુ-4.
----- --
યાથાર્થ્થરૂપસ્ય તત્તજ્જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય
તથા જ્ઞાનજનનશક્તિત એવ પ્રમાજનકૈરિત્યર્થઃ । જ્ઞપ્તાવુત્પત્તૌ ચાન્યાનપેક્ષણાજ્જ્ઞાનજનનશક્તિગ્રાહકેણૈવ પ્રમાજનનશક્તિગ્રહરૂપપ્રામાણયગ્રહસ્ય ચ દૈષસ્ય વેદાપૌરુષેત્વવાદે વક્ષ્યમાણદિશાપૌરુષેયે ઽભાવનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ । નનુ પ્રમાણેનાપિ તાત્પર્યવિષયોર્ઽથૌ ન સિધ્યતીત્યત ઉક્તં-- આદરેણાખ્યાતેતિ । આઙો મુખ્યત્વમર્થઃ । તાત્પર્યપૂર્વં મુખ્યવૃત્યોક્તેત્યર્થઃ । લક્ષણયોદિતત્વે વ્યક્તમ્ ।
અત્ર સ્વતઃપ્રામાણ્યજ્ઞપ્તિવાદપર્યન્તં વિસ્તરસ્તુ ગુરુપાદકૃતયુક્તિરત્નાકરે દ્રષ્ટવ્યઃ।
વેદરૂપકરણપ્રમાણસ્ય સ્વતસત્વ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યજ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યમ્ । તથા 2 તજ્જન્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યોત્પત્તિસ્વતસ્ત્વસિદ્ધ્યધીનોત્પત્તિસ્વતસ્ત્વમિતિ ક્રમાજ્જ્ઞપ્ત્તૌ ચ તદેવાદૌ સમર્થયિતું"જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વ"મિતિ ટીકાકૃદુક્તં વાક્યં વિવૃણ્વાનો 3 જ્ઞપ્ત્તૌ સ્વતસ્ત્વં તાવન્નિર્વક્તિ -- યાથાર્થ્યરૂપસ્યેતિ । અર્થં -- જ્ઞેયમ્
અનતિક્રમ્ય વર્તમાનં યથાર્થં ।"યથાસાદૃશ્ય"ઇત્યવ્યયીભાવઃ । ય 4 થાર્થભાવો યાથાર્થ્યં; યથાવસ્તિતજ્ઞેયવિષયીકારિત્વરૂપં જ્ઞેયાવ્યભિચારિત્વં તદ્રૂપસ્યેત્યર્થઃ । એતચ્ચ પરોક્ષાપરોક્ષજન્યાજન્યસર્વપ્રમિતિમાત્રનિષ્ઠમિત્યુપેત્ય જ્ઞાનપ્રામાણ્યચસ્યેત્યુક્તમ્ । અનુભૂતિત્વાનધિગતાર્થગન્ત્રુપ્રમાણત્વસાધનાશ્રયયોરન્યતરત્વપ્રમાવ્યાપ્તત્વાદેરવ્યાપ્ત્યસંભવાદિદુષ્ટત્વાદિતિ ભાવઃ । અસ્યાનુપ્રમાણસાધારણ્યેપિ સાત્રાજ્જ્ઞેયવિષયીકારિત્વસાભાયાપિ જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્યેત્યુક્તમ્ । એતચ્ચ ભિન્નં ભિન્નમેવેતિ સર્વપ્રમિતિનિષ્ઠપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વદ્યોતનાય તત્તદિતિ જ્ઞાનવિશેષણમ્ ॥
1.ઽકત્વઽઇતિ ન.- કું. 2. તથાચ.- કું. 3.જ્ઞપ્તિરેવ.-કું. 4. યથાર્થં.- મુ.
સ્વમ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પામાણ્યવાદઃ પૂ- 5
---- ---- --
તસ્યતસ્ય જ્ઞાનસ્ય યત્તત્તદર્થાવ્યભિચારિત્વરૂપં પ્રમાણ્યં તસ્યેત્યર્થઃ । પ્રમાપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તપ્રમાણ્યસ્યેતિ યાવત્ ।"યાથાર્થ્યમેવ માનત્વં"ઇતિ દ્વતીયાદ્યપાદીયાનુભાષ્યોક્તેઃ । નિર્ધારિતં ચૈતદ્યાથાર્થ્યં તત્રૈવ સુધાયામ્ । પ્રપઞ્ચિતં ગુરપપાદૈરત્રૈવ પ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વાનુમાનવાદે ।"ઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વાદિરૂપં પરાભિમતમેવાસ્માકં યાથાર્થ્યં"ઇતિ વક્ષ્યમાણદિશા સ્વપરસાધારણમેવેદમિતિ જ્ઞેયમ્ । ઉપાધખણ્ડનટીકાવ્યખ્યાનમન્દારમઞ્જર્યાં"અથ કેયં પ્રમા"ઇત્યાદિના પ્રમાત્વમાક્ષિપ્ય
"યથાર્થજ્ઞાનમિત્યેવ પ્રમાયા લક્ષણસ્થિતિઃ।
સ્મૃતેરપિ ચ લક્ષ્યત્વાદતિવ્યાપ્તિકથા મુધા"
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં"સાદૃશ્યસ્ય યથાશબ્દાર્થત્વાત્ । સાદૃશ્યં ચ જ્ઞાનાર્થયોસ્સત્તતયા । ન ચ ભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ । તત્ર જ્ઞાનસ્ય સત્ત્વાદર્થસ્ય ચાસત્વાત્ 1 જ્ઞાનાર્થયોઃ સત્તયા સાદૃશ્યાભાવાત્ । એવં ચ યથા સાદૃશ્યવિશિષ્ટ એવાર્થો યસ્યેતિ બહુવ્રીહ્યાશ્રવણે યથાર્થશબ્દસ્ય યથાર્થા પ્રતીતિરિત્યાદ્યભધેયવલ્લિઙ્ગં લોકસિદ્ધં સિદ્ધમ્ ।"યથાશબ્દો ઽનતિક્રમે વર્તતે"ઇત્યાદિગ્રન્થેન બહુવ્રીહ્યુપાદાને 3 નોક્તર્થસ્ય ગ્રહણે તુ ન સ્વપરસાધારણ્યં પ્રમાણ્યસ્ય લભ્યતે । પરમતે ભ્રમવિષયસ્ય સત્વેન
લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેઃ । યદ્વા તન્મતે ઽપિ પ્રાચાં રીતૌ વૈશિષ્ટ્યસ્ય ભ્રમે ઽસત્ત્વાન્નવીનમતે ચ પુરતો ઽસત્ત્વત્તદપિ તન્મતસાધારમેવેત્યાહુઃ। અત્ર યદ્યપ્યામ્નાયજન્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વામાત્રં પ્રકૃતમ્।
1. તત્ર.-મુ. 2.-મુ. 3.ન સમાહિતમ્ । ઉ.-ભુ.
સ્વમ- જ્ઞ- સ્વ-નિ પ્રમાણ્યવાદઃ પુ- 6.
----- --- ---
ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવહિતગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકસાક્ષિજ્ઞાનવિષયત્વનૈયત્યં સ્વતસ્ત્વમ્ ।
તથાપિ તત્સ્વરૂપગ્રાહિપ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય તદનુગ્રાહકન્યાયજાનુમિતિરૂપજ્ઞાનસ્ય તત્પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રામાણ્યનિશ્યયોપાયસ્યાપ્યાવશ્યકત્વાજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યમાત્રસ્યાપિ ધર્મિત્વેનોપાદાનમ્ । યદ્વા પ્રાચીનતાર્કિકમત ઇવ
ક્વચિત્પ્રમાણ્યં સ્વતઃ ક્વચિત્પરત ઇતિ ન ભ્રમિતવ્યમ્ । કિં તુ સર્વત્રાપિ । નવીનમતે સર્વત્ર પરતસ્ત્વોપગમને તદ્વ્યુદાસાયેતિ ધ્યેયમ્ ।
ગ્રાહ્યેતિ ---- ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યસ્ય તસ્ય યા ઉપસ્થાપકસામગ્રી દોષશઙ્કાદિરૂપા તદસમહિતં ગ્રાહ્યપામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનાવિષયકં યત્સાક્ષિજ્ઞાનં તેન ગૃહ્યત એવેત્યેવંરૂપતદ્વિષયદ્વનૈયત્યમિત્યર્થઃ । વિપ્રતિપત્તેરનાશ્યકત્વસ્ય ન્યાયામૃતે વ્યુત્પાદનાન્નૈયત્યમસ્તિ ન વેત્યનુક્તૈકૈવ કોટિરુક્તા । અત્ર પ્રમાણ્યવિરહરૂપત્વતદ્વ્યાપ્યત્વાદિરૂપવિરોધત્વસ્ય પ્રમાણ્યાભાવાદિષુ ચતુર્ષ્વેકસ્યાભાવેપિ યજ્જ્ઞાને સતિ પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ પ્રતિબધ્યતે તજ્જ્ઞાનવિષત્વરૂપં ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યવિરોધિત્વં પ્રમાણ્યાભાવાદૌ ધ્યેયમ્ । વક્ષ્યતિ ચ પ્રમાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વવાદે"અભાવાનાં પ્રામાણ્યનિશ્ચયવિરોધ્યભાવત્વેન"ઇત્યાદિ । પ્રમાણ્યનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકત્વં 1 તદનુકૂલકિઞ્ચિદ્ધર્મવિઘટકત્વં વા તદનુત્પાદવ્યાપ્યત્વં વા । પ્રમાણ્યનિશ્ચયસ્ય સાક્ષિરૂપતયા નિત્યજ્ઞાનત્વેપિ પ્રમાણ્યવિષયકત્વાદિકમુત્પત્તિમદેવેતિ
તદ્વિશિષ્ટપ્રમાણ્યનિશ્ચયાનુત્પાદો ન દુર્લભઃ । ઉપસ્થાપકેત્યત્ર વિરોધ્યુપસ્થિતિતજ્જનકસામગ્રીભ્યામસમબહિતેત્યર્થો ધ્યોયઃ ।
1. ચ. મુ.
સ્વ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રમાણ્યવાદઃ પૂ- 7.
---- ---- ---
તાર્કિકાભિમતાનુવ્યવસાય એવાત્મકં સાક્ષી ।
તથાચ પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થિતિવેલાયાં તત્સામગ્ર્યભાવેન તદસમવહિતેનાપિ સાક્ષિણા 1 ગૃહ્ય એવેતિ નેતિ શઙ્કાનવકાશઃ । અસમવહિતત્વં ચ તદસામાનાધિકરણ્યે સતિ તદસમાનકાલિકત્વમ્ ।"પ્રત્યક્ષં સપ્તવિધં સાક્ષિષડિન્દ્રિયભેદેન"ઇતિ પ્રમાણલક્ષણે,"સ્વરૂપેન્દ્રિયં સાક્ષિત્યુચ્યતે"ઇતિ પદ્ધત્યાદૌ ચ સાક્ષિણો ઽનુપ્રમાણત્વોક્તેરિહપરાભ્યુપેતાનુવ્યવસાયરૂપત્વસ્ફોરણાય સાક્ષિજ્ઞાનેત્યુક્તમ્ ।

"સાક્ષિપ્રત્યક્ષ 2 તો હ્યેવ માનાનાં માનતેયતે"
ઇત્યાદો જ્ઞાનેપિ પ્રયોગાત્ । તથા યુક્તિપાદે"ન વિલક્ષણત્વાત્"ઇતિ નયે --
"સુખદુઃખાદિવિષયં શુદ્ધં સંસારગેષ્વપિ"
ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાવસરે સુધાયાં"સ્વરૂપભૂતં ચૈતન્યેન્દ્રિયં સાક્ષીત્યુચ્યતે તદભિવ્યક્તં જ્ઞાનં ચ"ઇત્યુક્તત્વાચ્ચ ॥ નન્વાત્મસ્વરૂપજ્ઞાનત્વાદિરૂપસાક્ષિત્વસ્ય પરમતે ઽપ્રસિદ્ધિરિત્યત આહ -- તાર્કિકેતિ ॥ સ્વતસ્ત્વાનુમાનવાદે વક્ષ્યમાણદિશા વ્યવસાયપ્રકારકતયા વ્યવસા 3 યપ્રકારવદ્વિશેષ્યકતયા ચ તદ્વિષયક પ્રત્યક્ષત્વં વા જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વં વાનુવ્યવસાયત્વમ્ । સાક્ષિત્વમપ્યેવં રૂપમેવાત્ર સ્વતસ્ત્વનિરુક્તૌ પ્રવિષ્ટમિત્યર્થઃ । યન્મતે વૈશિષ્ટ્યમનુવ્યવસાયવિષય એવ નેતિ તન્મતેનાન્ત્યઃ । તત્ર તુ ન સ્વાતન્ત્રેણેતિ વિવક્ષણીયમ્ ।
--------------------------------------------------------------------------- --1.ન. - કું. 2. - માણ.-મુ 3. તત્.-મુ.
------------------------------------------------------------------------ સ્વમ- જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રમાણ્યવાદઃ પૂ-8.
---- --- ----
અત્ર ચ નિયમોક્ત્યા ન્યાયમતેપિ ક્વચિદનુવ્યવસાયેનપ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય 1 વક્ષ્યમાણત્વાત્સિદ્ધસાધનમિતિ શઙ્ક્યા સાક્ષીત્યુક્ત્યા ઘટજ્ઞાનમસ્તીત્યાદિશબ્દજન્યમપ્રતિબદ્ધં ઘટજ્ઞાનવિષયકં 2 જ્ઞાનં પ્રતિ-
જ્ઞાનાંશં ઇતિ વિશેષણાત્સ્મૃત્યુપનીતે ઽતીતે ઘટજ્ઞાને તદ્વિષયકમહં ઘટજ્ઞાનવાનિતિ યજ્જ્ઞાનમાત્માંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષં તેન પ્રમાણ્યાગ્રહણા 3 દ્બાધવારણમિતિ ધ્યેયમ્ । વસ્તુતસ્ત્વત્રાન્ત્યપક્ષપ્રવેશ એવ સાધુઃ । તથાચ
પ્રમાણ્યવિરોધીત્યાદિવિશેષણવૈયર્થ્યશઙ્કાવકાશલેશોપિ નેતિ જ્ઞેયમ્ । વિશેષણકૃત્યાનિ સ્વયમેવ વ્યનક્તિ -- અત્રેતિ ॥ નરુક્તિવાક્ય ઇત્યર્થઃ । નિયમોક્ત્ય-- ગૃહ્યત એવેતિ નૈયત્યોક્ત્યેત્યર્થઃ ॥ વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ --- બાધોદ્ધારગ્રન્થાદૌ ધટાદિજ્ઞાનાનુવ્યવસાયજન્યસંસ્કારોત્પન્નસ્મૃત્યુપનીતે ઘટાદિજ્ઞાને ઘટાદિજ્ઞાનજન્યસંસ્કારોત્પન્નસ્મૃત્યુપનીતં ઘટઘટત્વતદ્વૈશિષ્ટ્યરૂપપ્રામાણ્યં પઞ્ચમાનુવ્યવસાયેન ગૃહ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાદિત્યર્થઃ । શઙ્કા નિરસ્તેત્યન્વયઃ । એતચ્ચ તત્પ્રકારપ્રકારકતયેત્યુક્તાનુવ્યવસાયત્વરૂપસાક્ષિત્વવિવક્ષયા બોધ્યમ્ । અન્ત્યકલ્પે તુ ગૃહીતપ્રમાણ્યકજ્ઞાનસજાતીયજ્ઞાનાન્તરાનુવ્યવસાયમીશ્વરજ્ઞાનં વાદાય સિદ્ધસાધનતા ધ્યેયા । શબ્દજન્યમિત્યુપલક્ષણમ્ । સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યં જ્ઞાનાંશે ઽલૌકિકં જ્ઞાનવાનહમિતિ જ્ઞાનં ચ પ્રતીત્યપિ ધ્યેયમ્ । સાક્ષિત્વસ્ય દ્વિરૂપસ્યાત્રાભિમતત્વા 4
ત્તત્પ્રકારકેત્યાદિરૂપેણ શબ્દજન્યજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાંશે ઽલૌકિકેત્યન્ત્યપક્ષરૂપેણ ચ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યસ્યનિરાસાત્ ॥ અપ્રતિબદ્ધમિતિ -- વિરોધ્યુપસ્થિતિતત્સામગ્ર્યસમવહિતમિત્યર્થઃ । યસ્તુ ઘટજ્ઞાનમિતિ જ્ઞાનેનાપિ પ્રમાણ્યં ગૃહ્યત ઇતિ પક્ષધરોદ્ધાટિત પક્ષઃ ; સ ત્વપદર્થત્વાદવાક્યત્વાદિતિ રુચિદત્તાદિનૈવ દૂષિતત્વાદુપેક્ષ્યઃ ।
1. ગ્રહણસ્ય -મુ.ચ. 2. વિષયજ્ઞાનં.-મુ.ચ. 3.પ્રપ્તબધ.-અ. 4 ત્તેન દ્વરૂપેણાપિ. શબ્દજન્યજ્ઞાનસ્ય સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યાદિજ્ઞાનસ્ય ચ નિરાસાત્.- આ. અ.
સ્વ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રમાણ્યવાદઃ પુ- 9
----- ----- --
-જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્યાવિષયત્વાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કા ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યુક્ત્યા ઘટજ્ઞાનં ગૃહ્ણતા સાક્ષિણા પટજ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્યાગ્રહણાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કા અવશિષ્ટેન મન્મતેપિ દોષશઙ્કાદીરૂપે ગ્રાહ્યપામાણ્યવિરોધિગ્રાહકસામગ્રીસમવધાનાત્મકે પ્રતિબન્ધે સતિ સાક્ષિણા પ્રમાણ્યય 1 સ્યાગ્રહણાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કા ચ નિરસ્તા । અત્ર યદ્યપિ વિષયત્વં સાક્ષિજ્ઞાનં પ્રત્યેવેતિ નિયમો ન યુક્તઃ । મન્મતે ઽપિ પ્રામાણ્યસ્યાનમિત્યાપરિગ્રાહ્યત્વાત્ । તથાપિ સાક્ષિજ્ઞાનં પ્રતિ વિષયત્વમેવેતિ નિયમો યુક્ત એવ ।
અત્રવિવક્ષિત તત્પ્રકાર પ્રકારકતાદિરૂપજ્ઞાનજ્ઞાનત્વાભાવાચ્ચ ॥ તત્તજ્જ્ઞાનેતિ --
ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયવિષયકેત્યુક્તાવપિ ઘટજ્ઞાનપટગ્રહણેનોક્તદોષતાદવસ્થાત્તત્તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યપ્યનુવાદઃ । અત એવ ધર્મિનિર્દેશે ઽપિ તત્તદિત્યુક્તિઃ 2 । ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યાશ્રયેત્યનુક્તાવપ્રામાણ્યાશ્રયસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય તત્તજ્જ્ઞાનપદેન ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્તદ્વિષયકેણ સાક્ષિણા પ્રામાણ્યાગ્રહણાદ્બાધ એવ । સાક્ષિણ એકત્વેપિ પટજ્ઞાનપ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય પટજ્ઞાનગ્રહણપ્રયુક્તત્વેન ઘટજ્ઞાનગ્રહણપ્રયુક્તત્વાભાવાદ્બાધશઙ્કા યુક્તૈવેતિ ભાવઃ ॥ દોષશઙ્કેતિ ---
દુષ્ટકરણજન્યત્વશઙ્કા તન્નિશ્ચયતજ્જન 3 કાદિરૂપેત્યર્થઃ । નૈયત્યસ્ય સાક્ષિણૈવ ગૃહ્યતે સાક્ષિણા ગૃહ્યત એવેતિ ચ દ્વેધા સંભવાદ્વિવક્ષિતમાહ -- અત્રેતિ ॥
નિરુક્તાવિત્યર્થઃ-- અનુમિત્યેતિ ॥ ચૈત્રજ્ઞાનં પ્રમા અર્થસંવાદાદિત્યાદિરૂપેણમૈત્રાદેરનુમિત્યુદયીદિત્યર્થઃ ।
1. ણ્યાગ્રહણાત્- મુ. 2. ક્તમ્.-મુ. 3. સામગ્ર્યા.-મુ.
સ્વ-જ્ઞ-સ્વ-નિ.) પ્રમાણ્યવાદઃ પુ- 10.
----- ----- ---
મણિકૃતાપિ હિ તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ વિંશિષતા પ્રામાણ્યગ્રહણે 1 ઽપ્રામાણ્યોપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવધાનસ્યપ્રયોજકતોક્તૈવ