Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 22

pararītyeti// siddhānte tatrāpi vyāpyatvāṅgīkārāditi bhāvaḥ/ ityevāstu lāghavādityuktadoṣaṃ tātparyato 'nuvadati -- gauravamiti//
paroktavakravyāptilakṣaṇabhaṅgaḥ

khakta-vyāniyānu-ttibhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 35.
atha khaṇḍanoktavyāptiniścayānupapattibhaṅgaḥ // 3.//
vyāptigrahopāyastu padaśakti 1 prastāve darśitaḥ/
nanu tarkaṃ vinā vyāptyagrahāttarkasya ca vyāptidhīsāpekṣatvādanavastheti cet/ atra kecit -- yatrāptavākyena vyāptirna tatra tarkāpekṣā/ na ca tatra vyāptiniścayo 'numānādeveti vācyam/ pitrādau svataḥ siddhaśraddhayānāptatvaśaṅkānudayāt/ prātyakṣikī vyāptidhīparaṃparāpyanattotraiva viśrāmyatītyāhuḥ//
atha khaṇḍanoktavyāptiniścayānupapattibhaṅgaḥ

nanvastu bhavaduktairvānupapattirūpā vyāptirna tu paroktā/ tadgrahopāyastu na saṃbhavati/ anugatajāternirāsena sāmānyapratyāsatterabhāvādityata āha-- vyāptīti// sādṛśyādinā tadagrahasyopapāditatvāditi bhāvaḥ/ 2 khaṇḍanoktāṃ vyāptigrahanupapattiṃ nirasitumāśaṅkate -- nanviti// tarkaṃ vinā vyāptyagrahāditi// aniṣṭaprasañjanarūpatarkābhāve vyabhicārādiśahkayā pratibandhena vyāptyaniścayādityarthaḥ/ atraiva viśrāmyatīti// āptavākyajanyavyāptidhiyāmevetyarthaḥ/ atrārucibījaṃ tu śraddhayā siddhatvepi nyāyatonupapāditatve nyāyāsādhye niḥśaṅkapravṛtterayogāt tadarthaṃ nyāyānusaṃdhāne syādevānavasthetyevaṃ jñeyam// anādīti//
1.ktigraha-ṭa.rā. grahaṇa-ga. 2.maṇḍa-ṭha.ḍa.
pu-36. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
apicānādisiddhakāryakāraṇa 1 mūlāḥ kecana tarkāḥ/ na cātra dehātmatvādāviva bādhostīti na tatra tarkā 2 pekṣā/ 3 yatrāpi janmāntarānubhūtavyāptismṛtihetuḥ na tatra tarkāpekṣā/ itarāpi vyāptidhīrantatotraiva paryavasyatītyastu/ kiñca yā nirdeṣaśrutyā nardeṣajñānarūpasākṣiṇā vā siddhāvyāptirna tatra tarkāpekṣā/
anādisiddhatvena jñātā niḥśaṅkamavagamyamānāḥ ye kāryakāraṇabhāvāḥ tanmūlāḥ kecana tarkā bījābhāve aṅkurābhāva ityādayaḥ ityarthaḥ/ dehātmatvādāviti// tatra yuktyādibādho yathā na tathānādisiddhakāryakāraṇabhāvamūlatarkeṣvastīti na tatra tarkāpekṣetyarthaḥ//
nanvayaṃ pakṣaḥ maṇāveva kāryakāraṇabhāvāderanādisiddhatvepi tatra pramāṇānusāraṇe 'numāna eva paryavasānādanavasthaiveti dūṣita ityataḥ pakṣāntaramāha-- kiñceti// yastarko vyāptyanubhavamūlakastatra tarkāntarāpekṣāyāmapi
vyāptismṛtimūlatarke na tarkāntarāpekṣeti nānavasthetyarthaḥ/ heturiti// tarkasyeti yojyam/ vyāptyanubhavamūlatarke kā gatirityata āha-- itarāpīti// anubhavarūpavyāptidhīrapītyarthaḥ/ nanvayamapi pakṣaḥ stanyapānādāvanavasthoddhāropi bahvanidhūmayorvyāptau gṛhyamāṇāyāmanavastheti pakṣadharādau dūṣita iti cenna/ antatopyatraiva sarvāpi vyāptidhīḥ
paryavasyatītyuktatvenādoṣatvāt//
pakṣāntaraṃ cāha-- kiñca yeti// śrutyeti // brāhmaṇo na hantavyaḥ/ gauḥ na padā spṛṣṭavyetyādau yo brāhmaṇaḥ sa na hantavya ityādivyāptiḥ śrutisiddhā/
1.ṇābhāvamū-- ṭa.ga.rār. 2.kāntarāpe-u.ṭa.rā. 3.kiñcetyadhikam-ṭa. ka.ga.rā.
khakta-vyāniyānu-ttibhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu-37.
anyāpi vyāptidhīratraiva viśrāmyatīti nānavasthā/ uktaṃ hi --
"na parīkṣānavasthāsyātsākṣisiddhe tvasaṃśayādi"ti//
apica na tarkaḥ sākṣādvyāptigrāhakaḥ/ bhūyodarśanavyabhicārādarśanasahakṛtapratyakṣeṇaiva tadgrahāt/ yātu vyāptigrāhiṇaḥ pratyakṣasya bhūyodarśanavyabhicārādarśanopādhāyabhāvaniścayāḥ sahakāriṇa iti paddhatau upādhyabhāvaniścayasya sahakāritvoktiḥ sopādhiśaṅkāsthalābhiprāyā na tu sārvatrikābhiprāyā/ anyathopādhyabhāvaniścayasya vyāptisāpekṣatarkādhīnatvenānavasthāpātāt/ paddhatāveva tarkasya kvācitkatvokteśca/
yajjalapānaṃ tatsukhasādhanamityādivyāptiḥ sākṣisiddhā / śrutyādyanyasthalīyavyāptidhīḥ kathamityata āha-- anyāpīti// uktaṃhīti// jñānapādīyānuvyākhyāne / parīkṣā nāma tarka eva//
sarvavyāptidhiyastatraiva paryavasānaṃ vivādinaṃ prati bhūyodarśanavāde maṇau siddhāntitaṃ pakṣamupetyāha-- api ceti// na sākṣāvdyāptigrāhaka ityasya kintvatyanenānvayaḥ/ kiṃ tarhi sākṣāvdyāptigrāhakamityata āha-- bhūyodarśaneti// bahuṣu sthaleṣu sādhyasādhanayoḥ sahacāradarśana 1 tyarthaḥ/ vyabhicāreti// hetoḥ sādhyābhāvasaṃbandhādarśanetyarthaḥ/
1. nene -ḍa.
pu- 38. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
pārthivatvalohalekhyatvayostu vajra eva vyabhicāradarśanāttadagrahaḥ/ uktaṃ hi --
"adṛṣṭe vyabhicāre tu sādhakaṃ taditi sphuṭam/
jñāyate sākṣiṇāvāddhā mānābādhe na tadbhavet"//
iti/ kintu vyabhicāraśaṅkānivṛttidvārā/ śaṅkā tu kvacitkaiva/ sā ca kvicitkena 1 tarkeṇa nirasyata iti na 2 tatra tarkāpekṣā / nanu tarkānavatāre viśeṣādarśanasya sarvatra satvāt --
"sarvatra śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakamapaśyatām"/
pratyakṣeṇa -- cakṣurādinā/ nanvevaṃ yatpārthivaṃ tallohalekhyamiti bahuṣu sthaleṣu sahacāradarśanāvdyabhicārādarśanācca vyāptigrahaḥ syādityata āha -- pārthivatveti// vajre-- vajramāṇau// uktaṃ hīti// bhaktipādīyānuvyākhyāne vyabhicārādarśanādisahakṛtaṃ pratyakṣaṃ vyāptiniścāyakamityetaduktamityarthaḥ/ turavadhāraṇe// talliṅgaṃ dhūmādikaṃ vahnyādisādhyavyabhicāreddhā sarvathāpyadṛṣṭa eva sati tasya vahneḥ sādhakaṃ vyāpyaṃ na tu vyabhicāradarśane 3 pramāṇabādhe tu sādhakaṃ na bhavedityarthaḥ/ śaṅkānivṛttidvāreti// tarko vyāptigrāhaka ityanukarṣaḥ/ viśeṣādarśanasya vyabhicārivyāvṛttaviśeṣādarśanasya 4 sarvatra satvādityata śaṅkā sārvatrikī syādityanvayaḥ/ vyāghātāvadhirāśaṅketi vakṣyamāṇodayanavākyaṃ vakṣyamāṇāvdyāghātāvadhitvācchaṅkāyā iti bhaktipādīyachalalakṣaṇoktiprastāvagatasudhāvākyaṃ hradi kṛtvā vyāghātabhiyā evaṃ śaṅkā
evaṃ na kāryeti// bhāvena
vyākhyātamāha-- evaṃ śaṅkāyāmiti//
1.naiva ta -ṭa.rā. 2.na sarvatra ta- ṭa.ka.ga.rā. 3.na pra-ḍa. 4.sya tatra satvādi-ḍa. sya atra -ṭha.
khakta-vyāniyānu-ttibhaṅgaḥ)
vyāptivādaḥ pu- 39.
iti nyāyena śaṅkā sārvatrikī syāditi cenna/ kimiyaṃ śaṅkā svārthānumāne syāt parārthānumāne vā/ ādyepi svārasikī vā ādheyā vā/ nādyaḥ/ evaṃ śaṅkāyāṃ cārvākasya pratyakṣepi karacaraṇādiviśeṣadarśane 'dvaitinopi vedanirdeṣatvajñāne upakramādiliṅganāṃ tātparyāvyabhicārajñāne ca svārthavyabhicāraśaṅkāpātāt/ śaṅkāviṣakajñānopi svārthasya vyabhicāraśaṅkyā tvadukta 1 vyabhicāraśaṅkāyā eva siddhyāpatteśca/ yadi ca tatra tricatura 2 kakṣyānantaraṃ koṭismaraṇādyabhāvānna śaṅkā/ tarhīhāpi na viśeṣādarśamātraṃ saṃśayasāmagrī/ kintu koṭismaraṇādisacahitam/ tathā ca katipayakakṣyānantaraṃ kutracitkoṭyasmaraṇasya kutracidutkaṭaviṣayāntarasaṃcāras kutracijjijñāsābhāvasya kutracit --"3 yatvādau śraddhayā siddhaṃ punarnyāyena sādhitam"/ iti nyāyena svārasikaviśvāsasyā 4 vaśyakatvānna sarvatra śaṅkā/
evaṃ śaṅkāyāṃ/ anumānāprāmāṇyavādīcārvāka eveti cārvākasyetyuktam/ sarvakhaṇḍanavādī maṇḍanamiśropyadvaitavādītyadvaitinopītyuktam/ anena svakriyāvirodha upapāditaḥ//
paramukhena samādhiṃ vācayitvā samaṃ prakṛtepītyāha-- yadīti//
1.vyabhicārapadaṃ na -ka.ṭa.ga. tvadakteti nāsti-rā. 2.rādika-rā. 3.yatrādau -ṭa.ga.rā. 4.sya cāva-ṭa.ga.rā.
pu-40. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ

na hi kaścidapi yāvajjīvaṃ koṭismaraṇa 1 dhārāyāmeva vyāpriyamāṇonubhūyate/ na cāviralalagrāśaṅkādhārānubhūyate/ yena phalabalātkocismaraṇādidhārāyā avicchedaḥ kalpyeta/ anyathā pratyakṣepi viśeṣadarśanadhārāyāṃ vedepa vedanirdeṣatva 2 jñānadhārāyāṃ ca vyāpriyeta/ uktaṃ hi --
yāvacchaktiparīkṣāyāmupajīvyasya bādhane/
doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamastvalam//
iti/ dvitīyepi svārthānumāne śaṅkādhāyakaṃ na tāvtaprativādivākyam/ atiprasaṅgāt/ tasya tadānupasthiteśca nāpyupādhiśaṅkā/ tasyā apyuktanyāyena sarvatrāsaṃbhavāt/
phalabalāditi// śaṅkārūpaphalabalādityarthaḥ/ anyatheti// śaṅkābhāvepi paraṃparākalpana ityarthaḥ/ uktaṃ hīti// viśvāsādinā pramāṇatvena siddhasya śaṅkanāspadatvaṃ jñānapādīyānuvyākhyāne uktamityarthaḥ/ parīkṣāyāṃ satyāṃ pramāṇatvena niścitasyeti śeṣaḥ/ aśodhite// tarkādinā apramāṇādavivakte/ upajīvakena bādhepi na doṣaḥ/ nanu upajīvyaṃ kathaṃ bādhyamityata āha-- upajīvyatvamastvalamiti// upajīvyatvamātramaprayojakamiti bhāvaḥ// dvitīyepīti// svārthanumāne āhitaśaṅkā bhavatīti pakṣepītyarthaḥ/ atiprasaṅgāditi// pratyakṣepi karacaraṇādiviśeṣadarśana ityuktastheṣvapi prativādivākyācchaśaṅkāprasaṅgādityarthaḥ/ upādhiśaṅketi// śaṅkādhāyiketyanukarṣaḥ/
1.ṇādi-ga.rā. 2.jñāpakādi-ṭa.ga.rā. jñāpaka-ka.
khakta-vyāniyānu-tti-bhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu -41.
kvācitkyāstu kvācitkenaiva tarkeṇa nirāsāt/ nirāsastvevam-- dhūmasyāgninā saṃbandhe upādhiraindriyakaścedupalabhyeta/ na copalabhyate/ atīndriyopi pramāṇāntaravedyaḥ syāt/ na ca tatpramāṇamupalabhyata iti/ ata eva paddhatau"soyaṃ kaścitpramāṇāntarānugrāhako bhavatī"ti tarkasya kvacitkatvamevoktam/ pramāṇenānupalabhyamānopi kaścidupādhirbhaviṣyatīti narbījāśaṅkāpiśācī tu prāmāṇikatvena tvadabhimatatepyadvaitādau bādhakasahasraṃ aprāmāṇikatvena tvadabhimatepi dvaitādau sādhakhasabasraṃ nirdeṣatvena tvadabhimate 1 tvadvākye doṣasahasraṃ ca bhaviṣyatītyādyatiprasaṅgahetutvāt saptamarasādiśaṅkasamānā na vyāptiniścayotpattipratibandhikā/ nāpyutpannasya vyāptiniścayasya
kāryapratibandhikā/ utpannena niścayenaiva śaṅkotpattipratibandhāt/ na hi grāhyasaṃśayamātraṃ tanniścayapratibandhakam/ na cotpannasya vyāptiniścayasya balavadbādhakamasti/
ukteti// koṭismaraṇādyabhāvādityādinoktanyāyenetyarthaḥ/ ata eveti/ kvācitkopādhisthala eva tarkānusaraṇādityarthaḥ/ tvadabhimateti// khaṇḍanakāraṃ pratyucyate/ na vyāptiniścayotpattipratibandhiketyetavdyanakti-- na hīti// tathātve saṃśayottarapratyakṣasyānumityādeścānudayāpātāditi bhāvaḥ//
1. tepi tva - ṭa.ga.rā.
pu-42. nyāyadīpayutatarkatāṇjavam (tṛ.paricchedaḥ
yenautsargikaṃ prāmāṇyamapodyeti/ uktaṃ hi --
"utsargatopi yatprāptamapavādavivarjītam/
vyabhicāryapavādena mānameva bhaviṣyati"//
iti/ uktaṃ ca khaṇḍanepi --
"atyantāsatyapi jñānamarthe śabdaḥ karoti hi/
abādhāttu pramāmatra svataḥprāmāṇyaniścalām"//
iti / kathaṃ ca pratyakṣasiddhe annādau niḥśaṅkasya pratyakṣasiddhāyāṃ vyāptau śaṅkā/ uktaṃ ca -- vyāptipratyakṣasyāpi sahakārisāmarthyātprabhijñāvadatītādiviṣayakatvamiti/
uktaṃ hīti// balavadbādhakābhāve pramāṇamevetyetadbhaktipādīyānuvyākhyāne uktamityarthaḥ/ apavādena vyabhicāryapi mānamevetyarthaḥ/ svataḥ prāmāṇyaniścalāṃ pramāṃ śabdaḥ karotītyanvayaḥ//
nanu-- pratyakṣa 2 vyāptau śaṅkānudayepyanvayavyāptau sā bhaviṣyati/ paricitapratyakṣasthaleṣu hetoḥ sādhyavyabhicārajñānapyatītādau tacchaṅkayā 2 sāsyādevetyata āha-- uktaṃ ceti// yadvā
sannikṛṣṭakatipayadhūmādivyaktivyāptigrahepyatītadivyaktiṣu tadgrahopāyābhāvātkathaṃ sarvatra vyāptigraha ityata āha-- uktaṃ ceti// śaktivyāptyādigrahasamarthanavāde. evamiyatā granthena tarkānavatāre viśeṣādarśanasya sarvatra satvādityā 3 dinā pūrvapakṣiṇoktaṃ viśeṣādarśanamabhyupetya svārthānumāne svārasikāhitaśaṅkayoḥ svavyāghātaprasaṅgenānuvāda uktaḥ/ adhunā nāstyeva viśeṣādarśanamityāha-- vācayiṣyate ceti// atraiva bhaṅge kiñca vyabhicārivyāvṛttiviśeṣasyādarśana ityādigrantheneti bhāvaḥ//
1. kṣe śaṅkānu-ṭa.ṭha.ḍa. 2.sā itināsti-ṭha.ḍa. 3.dinā pū -ṭa.ḍa.
khakta-vyāniyānu-tti-bhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu-43.
vācayiṣyate ca paramukhenaiva vyāptidhīkāle vyabhicara 1 vyāvṛttaviśeṣadarśanamapyastīti//
nāpyanumānaprāmāṇyavādinā tadaprāmāṇyavādinaṃ pratiprayukte parārthanumāne śaṅkā/ tatra prati vādinā mayedaṃ sādhyaṃ vyabhicāriṣyatīti sarvatra śaṅkotthāpanāditi dvitīyaḥ/ 2 tathāpi tṛptyarthaṃ bhojane parabodhanārthaṃ śabdoccāraṇe evaṃ tattatkāryoddeśena tattatkāraṇe ca pravṛttirūpasvakriyāvyāghātena śaṅkānudayāt/ atra --
parārthānumāne veti prāgvikalpitaṃ dvitīpakṣaṃ vivṛṇvanneti nirāha-- nāpīti// dvitīya ityanvayaḥ/ mayā cārvākeṇa khaṇḍanakāreṇa vā svakriyāvyāghātena vyāghāto virodho hānirvā/ yadi sarvatra śaṅkā tvayotthāpyate tarhi bhojanamapi 3 tṛptiṃ vyabhicariṣyati śabdoccāraṇamapi parabodhaṃ vyabhicariṣyatīti bhojanādau na pravṛttiḥ syāt/ asti ca sā/ ato na sarvatra śaṅkā kāryetyarthaḥ/ evaṃ vyāghātāvadhirāśaṅketyetadvṛdi kṛtvā vyāghātadaṇḍabhayena sarvatra śaṅkā notpattumarhatītyuktam/ tasya khaṇḍanoktaṃ radoṣamuddhartumāha-- atreti//
1.cāri-ka.ga.rā. 2.tatrāpi-ka. tavāpi-ga.rā. 3.pravṛtti vyabhi-ṭha.
pu-44. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
"śaṅkā cedanumānastyeva na cecchaṅkā tatastarām/
vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ"//
ityudayanoktadūṣaṇārthaṃ cārvāka 1 bhūṣaṇārthaṃ coktaṃ khaṇḍane --
"vyādhāto yadi śaṅkāsti na cecchaṅkā tatastarām/
vyāghātāvadhirāśaṅkā tarkaḥ śaṅkāvadhiḥ kutaḥ"//
iti/ asyārthaḥ/ yadi vyāghātaḥ tarhi śaṅkāstyeva/ vyāghāto hi svakriyāyāḥ śaṅkayā saha virodhaḥ/

-- vyāghātabhayācchaṅkā nodetamarhatītyuktaprameye khaṇḍane uktamityarthaḥ// śaṅkācediti// kālāntare deśāntare vā ayaṃ hetuḥ sādhyaṃ vyabhicāriṣyatīti śaṅkā cedutpannā tadānumānaṃ pramāṇamastyeva/ anumānaṃ vinā kālāntaradeśāntarayoranupasthiteḥ/ na cedevaṃ śaṅkā tadā sutarāṃ niḥsandehamanumānaṃ pramāṇamastyeva/ nanva 3 numānaṃ pramāṇaṃ śaṅkā tu kathaṃ nivartyeti suhṛdbhāvena pṛcchantaṃ pratyāha-- tarkaḥ śaṅkāvadhirmataḥ/ yāvacchaṅkaṃ tarkapravṛtyā tarkeṇa sā nivartanīyeti/ nanu tarkepi vyāpterāvaśyakatvāttatrāpi śaṅkāyāṃ tarkāntarānveṣaṇenavastheti cettatrottaraṃ -- vyāghātāvadhirāśaṅketi// āśaṅkā paramparājāyamānā satī kvacidviśrāmyati/ yatra śaṅkāyāṃ kriyaṇāyāṃ svakriyāvyāghātādirbhavati tatra na śaṅkotpattumarhatīti tṛtīyaparicchede kusumāḍhjalyuktaślokārthaḥ/ 4 durgamārthatvāddūṣaṇasaukaryārthamāha--
asyārtha iti//
1.tokta bhū-ka. 2.nvayaḥ-ṭha. 3.nvastvanu-ṭha. 4.dūṣaṇasaukaryāyārthamāha-- ityasti -ṭha.ḍa.
khakta-vyāniyānu-tti-bhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 45.
tathā ca śaṅkā pratiyogitayā vyāghātanirūpakatvena tannirvāhiketi kathaṃ śaṅkāṃ vinā vyāghātaḥ/ nacevdyāghātastadā nivartakābhāvātsutarāṃ śaṅkāstyeveti/ brūmaḥ/
kimanumānaprāmāṇyepi vyāptiniścayo na saṃbhavatītyucyate na saṃbhavatītyucyate kiṃ vānumānamātramapramāṇamiti/ nādyaḥ/
"arke cenmadhu vindeta kimarthaṃ parvataṃ vrajet"/
iti nyāyena mameṣṭasiddheḥ/ na hyahamupeye anumānaprāmāṇye siddhepyupāyaviśeṣe 'bhiniviṣṭostami/ vyabhicāriṇāpi sādhyasiddhiprasaṅgācca/ sthāpanāyāṃ viraktasyāpi tava dṛṣṭaprakāratyāgenādṛṣṭena ---
tathā ca śaṅketi// tannirvāhiketyanvayaḥ/ vyāghātanirvāhiketyarthaḥ/ kathaṃ -- pratiyogitayetyādi/ evaṃ ca vyāghātāvadhirāśaṅketi tarkaḥ śaṅkāvadhiriti ca kuta ityuttarārdhasya svaṣṭatvādartho noktaḥ/ vyāptini 1 ścayo na saṃbhavatīti tatsaṃbhavasya tarkādhīnatvāt/ tarkasya vyāptisāpekṣatve nānavasthāpatyānutthānāditi bhāvaḥ/ 2 arke cediti//"iṣṭasyārthasya saṃsiddhau ko vidvān yatnamācaredi"ti vākyaśeṣaḥ/ ayaṃ ca ślokaḥ śābarabhāṣyādāvuktaḥ/ nanu tarkādhīnavyāptiniśca 3 hetukaṃ prāmāṇyaṃ na prāptamevetyata āha-- na hīti// anumānaprāmāṇyaṃ svīkurvatā vyāptiniścaya 4 saṃbhavovaśyaṃ vācyonyathātiprasaṅgāditi bhāvenāha-- vyabhicāriṇāmapīti// anumānaprāmāṇyasvīkārastavāyukta ityāha-- sthāpanāyāmiti// kaścidapi mama sthāpyaḥ pakṣo neti vadataḥ khaṇḍanakārasyetyarthaḥ/ anumānaprāmāṇyamupetya vyāptiniścayakhaṇḍanaṃ svavyāhatamityāha-- vyāptisāpekṣeṇeti//
r1.na sambhavatīti-ṭha. 2.tarkece -ḍa. 3.ścāyakaṃ-ḍa. 4.yovaśyaṃ-ṭa.ṭha.
pu-46. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
--prakāntareṇānumānaprāmāṇyasādhanā 1 pātācca/ vyāptisāpekṣeṇa tarkeṇānavasthāpādanāyogācca/ pramāṇatarkābhyāṃ vyāvartavyamiti samayabandhāyogācca/ vyāpteraniścaye śabdaśakterapyaniścayenādvaitaśruterabodhakatvāpātācca/ lakṣaṇāyā apyabhidhāyamūlakatvāt//
nāntyaḥ/ parakīyaśaṅkāderapyanumeyatayā tacchaṅkānivṛtyarthaṃ tava vākyaprayogāt/
anumānasyeva tarkasyāpi vyāptiniścayaṃ vinaiva sādhakhatvasaṃbhāditi bhāvaḥ/ yadvā tatprāmāṇyanirvāhakopāyāntarābhāvāt asmaduktanirvāhasyaiva tvayāpi vācyatvāttaddūṣaṇoktirayuktetyāha-- vyāptīti// vyāptisāpekṣatvena tarkasya khaṇḍanaṃ vyāhatamityāha-- pramāṇeti// paramārthādvaitadṛṣṭyā nāsti samayabandhādivyavahāra ityata āha-- vyāpteriti// yadvā vyāptiniścayo na saṃbhavatītyetatsva 2 vyāhatamityāha-- vyāpteriti// kevalavyatirekaṇiṇānvayavyatirekiṇā vā pramāṇalakṣaṇaṭīkādyuktadiśā śaktergrāhyatvāditi bhāvaḥ/ yadvā vṛddhavyavahārādāvāpodvāpābhyāṃ śaktigrahāvdyāptiniścayopekṣita iti bhāvaḥ/ lakṣaṇayādvaitajñānamastu kiṃ śaktigrahaṇenetyata āha-- lakṣaṇāyā iti// mukhyārthasaṃbandhapūrvakatvāllakṣaṇāyā iti bhāvaḥ//
nāntya iti// anumānamātramapramāṇiti pakṣa ityarthaḥ/
1.nāyāsāpātācca-ṭa.ga.rā. 2.tyata āha-- ṭa. tyetadvyārūpayātamityāha-ṭha.
khakta-vyāniyānu-tti-bhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu-47.
anumānāprāmāṇyasyāpi pratyakṣādyasiddhatvena tatrānumānasyaiva pramāṇayitavyatvācca/ anumānāprāmāṇye kālāntarāderapyasiddhyā tatra vyabhicāraśaṅkāyogācca/ pravartakanivartakayoriṣṭāniṣṭasādhanatvayorapyanumeyatvena tava
kutrāpi pravṛttinivṛtyayogācca/ advaite ṣaḍvidhatātparyaliṅgānāṃ prapañcamithyātvānubhūtasvaprakāśatvādau dṛśya 1 mānatvānubhūtitvādiliṅgānāṃ coktyayogācca/ saṃdigdhānaikāntike vyāvahārikaprāmāṇyasyā 2 bhāvāt/ viśvamithyātvāderavyāvahārikatvācca/ pratyakṣaśabdābhyāmiva liṅgenāpi jñānotpatterutpannajñānasya bādhābhāvena prāmāṇyaniścayasya tadadhīnaniṣkampapravṛtteḥ pravṛttisāmarthyasya cānubhavenānumāne viśeṣāparādhābhāvācca//
kālāntarāderasiddhyeti// pararītyā kāladeśayorānumānikatvamupetya idaṃ dūṣaṇaṃ dhyeyam/ siddhānte sākṣisiddhatvāt/ vyāvahārikaprāmāṇyamupetya taduktirityata āha-- saṃdigdheti// kālānta 3 rādau sādhyaṃ vyabhicariṣyati kimiti śaṅkāspada
ityarthaḥ/ tātvikaprāmāṇyameva dṛśyatvādi hetūnāṃ upeyaṃ tadbodhya 4 mithyātvādestātvikatvāt / anyathā vyāvahārikapramāṇasiddhaprapañcavanmithyātvamapi mithyaiva syāditi bhāvenāha-- viśyamithyātvāderiti// jñānotpatterityādiṣaṣṭhyantacatuṣṭayasyāpi anubhavenetyanvayaḥ/
1.śyatvānu-ṭa.ka.ga.rā. 2.syāpya-ka.ga.rā. 3.re sā-ṭha. 4.viśvayamithyātvāṃśatātvi ityasti- ṭha.
pu -48. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ/
anyathānumānameva pramāṇaṃ na tu pratyakṣādīti/ pratyakṣepi netrameva pramāṇaṃ na tu śrotrādi vedepi dvaitavākyameva pramāṇaṃ natvadvaitavākyamiti ca syāt//
etenānumānātsaṃbhāvanāmātreṇa pravṛtyādikaṃ saṃvādācca prāmāṇyābhimāna iti nirastam/ anumānājjñānaṃ jāyate tacca 1 saṃvādītita vadatā tvayaiva tatpāmāṇyayopagamāt/ saṃbhāvanātve 2 nāpi koṭyantarollekhāpātācca/ niṣkampapravṛtyanupapatteśca/ evaṃvidhasya pāribhāṣikasaṃbhāvanātvasya mayā 3 bhyupagamācca/ pratyakṣādināpi saṃbhāvanāmātramityāpātācca/ autsargikābādhaḥ kvācitkabādhaścobhayatrāpi samaḥ//

netramiti cakṣurityarthaḥ/ saṃbhāvanāmātreṇeti// utkaṭakoṭikasaṃdehamātreṇetyarthaḥ/ vahnyādyanumitistha iti yojyam/ saṃbhāvanamātreṇa pravṛttau sakampaiva pravṛttiḥ syāt na tu niṣkampetayāha-- niṣkampeti// nanu mayopetā saṃbhāvanā niṣkampa 4 pravṛttijanikaivetyata āha -- evamiti// paribhāṣāmātrasyānumiti prāmāṇyāparipanthitvāditi bhāvaḥ/ nanu pratyakṣaśabdayorutsargataḥ sarvatrābādha eva/ kvacideva śuktirūpyādau bādhaḥ/ ato na tatra saṃbhāvanāmātropagamena pratyakṣāderaprāmāṇyāpāta ityata āha-- autsargiketi//
1.jñānamityadhikam-ṭa.ka.ga.rā. 2.tvehyanumitāviti kā-ṭa. tve hīnatvenāpi ko- gā.rā. 3.yāpyupaga-ka.ga.rā. 4.nivṛ-ṭa.ṭha.
khakta-vyāniyānu-ttibhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu -49
kiñca vyabhicārivyāvṛttaviśeṣasyādarśane saṃbhāvanaiva kutaḥ/ anyathā saṃdigdhavyabhicāriṇyapi sā syāt/ darśane tu yaddarśane tava saṃbhāvanā taddarśanenaiva mama niścayostu/ sa viśeṣaḥ ka iti cedātmānameva pṛccha/ yastvaṃ darśanena saṃbhāvitavān niṣkampaṃ pravṛttaśca//
yadi tava samakoṭi 1 śahkāsāmagrīviraho saṃbhāvanā hetuḥ/ tarhi mama samakoṭiviṣamakoṭikobhayaśaṅkāsāmagrīviraho niścayahetuḥ//
yadi ca tavānveṣaṇepi vyabhicārādarśanasahakṛtamupādhyadarśanaṃ vā upādhya 2 darśanasaṃbhāvanā vā yāvacchaktiparīkṣā
vā saṃbhāvanāhetuḥ/ tarhi mamāpi ta eva vyāptiniścayahetavaḥ//
evaṃ ca yaduktaṃ vyāghāto yadītyādi tadaparāddhoṣerdhānuṣksayeva valgitamātram/
ubhayatreti// pratyakṣādāvanumāne cetyarthaḥ/ niṣkampaṃ pravṛttaśceti/ yastvamityanukarṣaḥ//
paramukhenaiva viśeṣasvarūpaṃ vācayan samaṃ mamāpītyāha -- yadi taveti// aparāddheṣoriti// aparāddhaḥ lakṣyādanyatra gataḥ iṣuḥ śaro yasya tasyetyarthaḥ/
1.ṭi kasaṃ-ṭa. ṭikaśaṅkāsā- ga.rā. 2.dhyasaṃbhā -ṭa.ga. bhavasaṃ-rā.
pu-50. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
nahi mayā 1 niṣpanna bhojana 2 kriyā vā kriyāyāḥ śaṅkāyāḥ śaṅkayā saha virodho vā tajjñānaṃ vā śaṅkānivartakamityucyate/ yena kriyāyāṃ satyāṃ śaṅkānivṛtya tṛptikāraṇatvanirṇayaḥ tasmiṃśca sati kriyeti tvaduktonyonyāśrayaḥ tvaduktavirodhi 3 pratiyogiśaṅkāvaśyaṃbhāvaśca 4 syāt/ kintu tvamapi 5 kriyāmūlabhūtena śaṅkāviruddhakoṭyālambana 6 viśeṣadarśanena nivṛttaśaṅkaḥ san manasā vyāptiṃ niścinuṣe/ vācā tu neti brūṣe/ tasmādvāṅmanasa 7 visaṃvādaṃ kuruṣe/
na hi tatarthaṃ tatra niṣkampaṃ pravartate tacca tatkāraṇaṃ neti śaṅkate ceti saṃbhavati/ tasmātvadvacanaṃ mūkohamitivatsvakriyā viruddhamityevocyate//
1.māyāni -ṭa.ka. 2.nādi kri-ṭa.ka.ga.rā. 3.ghapra -ṭa.rā. syādarśa -ga.rā. 5.svakri-ṭa.ga.rā. 6.nena vi-ṭa.ga.rā. 7.vivā-ṭa.ga. 8.lgigitame-ṭha. 9.dhu-ṭha.ḍa.
svakta-vyāniyānu-ttibhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 51.
kiñca śaṅkānivartakena vyāghātena 1 nivartyāyāḥ śaṅkāyāḥ svasmātpūrvasatvamevāpekṣyate/ tāvataiva dhvaṃsaṃ pratīva pratiyogitvopapatteḥ/ na tu yāvatsvāvasthānaṃ sahabhāvaḥ/ tathātve hi virodha eva na syāt/ nahi viśeṣadarśananivartyā śaṅkā bādha nivartyā bhrāntiḥ brahmajñānanivartyāvidyā tejonivartyaṃ timiraṃ ca nivartakasamakālaṃ dṛṣṭam/ bhinnakālīnā ca śaṅkā vyāghātena nivartitatvānna vyāghātakālesti/ yena tarkāpekṣā syāt/ anyathā brahmajñānādyanantaramapyavidyādikaṃ syāt//
etena --"vyāghātasya svarūpasataḥ śaṅkānivartakatve śaṅkā nityanivṛttā syāt/ vyāghātodbhāvanavaiyarthyaṃ ca syāt/ jñātasya nivartakatve --
śaṅkāyāḥ satvamupetyāpi na doṣa ityāha-- kiṃ ceti// virodha eva na syāditi// sahānavasthānarūpatvādvirodhasyeti bhāvaḥ/ nājāta ekonyaṃ hanti nāpyanyādhāra iti nyāyena vadhyaghātakasthale sahāvasthānamāvaśyakamityato deśatastathātvepi na kālatastathātvaṃ kintu paurvāparyameveti bhāvenāha-- na hīti// nivartyāvidyetyatrāvidyeti vibhāgaḥ//
nanu yadāṅkaḍhācicchaṅkāyāḥ satve syādeva tannivṛtyarthaṃ tarkāpekṣetyanavasthāpattirevetyata āha-- bhinneti// iṣṭāpattirityata āha-- vyāghāteti//
1.na svani-ṭa.ka.ga.rā.
pu-52. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
vyāghātarūpavirodhasya tadabhāvavyāpyatvātmakatayā vyāptigarbhitatvena tajjñānāya punastakrāpekṣeti"khaṇḍanaślokasya vyākhyānāntaramapyapāstam/ svakriyāmūlabhūtaviśeṣadarśanameva śaṅkānivartakamityuktatvāt/ vyāghātāvadhitvācchaṅkāyā iti sudhāyā apyayamevābhiprāyaḥ/ kecittu-- vyabhicārajñānābhāvasamānakālīnamanvayavyatirekānuvidhāyitvajñānaṃ śaṅkānivartakam na tu tatprayojyā kriyā na ca kriyājñānaṃ śaṅkānivartakam yenānyonyāśrayaḥ syāt ityāhuḥ//
iti khaṇḍanoktavyāptiniścayānupapattibhaṅgaḥ // 3. //
tadabhāveti// śaṅkābhāvavyāpyetyarthaḥ/ vyākhyānāntareti// vyāghāto yadi svarūpasan śaṅkānivartakastarhi śaṅkānitya 1 nivṛttā syāt iti śeṣaḥ/ vyāghātasya svarūpasataḥ sarvadābhāvāt/ na caita 2 tsvarūpasannivartakona cettajjñānāya vyāptijñānāpekṣāyāṃ vyabhicāraśaṅkāstyevetyevaṃ vyākhyānāntaramityarthaḥ/ svakriyeti// pravṛtyādirūpasvakriyetyarthaḥ/ uktatvāditi// na hi mayetyādipūrvagranthenoktatvadityarthaḥ/ sudhāyā apīti// bhaktipādīyādyanaye --
"jātiḥ svavyāhatirjñeyā chalamarthāntarottara"
mityetavdyākhyānasudhāyā api nahi mayetyādinokta evābhiprāya ityarthaḥ/ anvayeti// bhojanādau sati tṛptyādi tadabhāve tadabhāva ityanvayavyatirekānuvidhāyitvajñānamityarthaḥ/ anyonyeti// prāguktānyonyāśrayaḥ ityarthaḥ/ atrārucibījaṃ tu yatrāptavākyādijanyaviśeṣadarśanena svakriyā tatrānvayavyatirekajñānābhāvāt/ anvayavyatirekānuvidhāyitvajñānasyāpi viśeṣadarśanāsmaduktarīterevānusartavyatvāt kimaneneti//
iti khaṇḍanoktavyāptiniścayānupapattibhaṅgaḥ // 3.//
pratvābhitva-yovyāhe-khakta-sāpra-ṅgaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 53.
atha prameyatvābhidheyatvayorvyāptigrahe khaṇḍanokta sārvaḍyaprasaṅgabhaṅgaḥ

1 atroktaṃ khaṇḍane --
evaṃ cetprameyatvābhidheyatvayorvyāptiṃ gṛhṇataḥ sārvajñyaṃ syāt/ tathāca sarvāntargatāśeṣaviśeṣāṇāṃ jñātatvādayaṃ ghaṭo ne 2 ti saṃśayādikaṃ na syāt/
atha prameyatvābhidheyatvayorvyāptigrahe khaṇḍanoktasārvajñyaprasaṅgabhaṅgaḥ

atreti // vyāptijñānaviṣaye dūṣaṇamuktamityarthaḥ/ evaṃ cediti// vyabhicārā 3 bhāvasahacārajñānasahakṛtapratyakṣeṇa vyāptigrahaścedityarthaḥ/ astvityata āha-- 4 tathāceti// saṃśayādikaṃ saṃśayaviparyayajñānādikaṃ na syādityarthaḥ/
1.yaccoktaṃ-ṭa. 2.na ceti-ka. 3.naveti-ga.ṭa.rā. 3.rajñānābhāvasahakṛtapratyakṣeṇa vyāptiścedityarthaḥ/ ityastu-ṭha. 4.tataśceti-ṭha.
pu - 54. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
na ca prameyamiti jñānaṃ sarvaviṣakamapi prameyatvaprakārameva na tu ghaṭatvādiprakārakaṃ, samānaprakārakameva ca jñānaṃ saṃśayādiviridhīti vācyam/ tatprakārakatvaṃ hi tadvaiśiṣṭyaviṣayakatvam/ prameyamiti jñānaṃ 1 ca sarvaviṣayakatvādghaṭatvādivaiśiṣṭyaviṣayakameveti//
atra 2 kecidāhuḥ -- yadyapi prameyamiti jñānaṃ 1 ghaṭatvādivaiśiṣṭyaviṣayakatvam/ tathāpi na ghaṭatvādiviśeṣaṇajñānajanyaṃ prameyamiti jñānātpūrvaṃ ghaṭatvādijñānaniyame mānābhāvāt/ janyajñānasya saṃśayādivirodhitve ca tadviśeṣaṇajñānajanyatvaṃ tantramiti saṃśayādikaṃ yuktamiti//
yadvā yathā jñānasya svābhāvena svaviṣayeṇa ca saha saṃbandhe 3 viśiṣṭepyabhāvādvyāvṛtto viṣayeṇa saha saṃbandhaviśeṣo 'ntya eva, yathā vā ghaṭayamityatra ghaṭaghaṭatvayorviṣayatve 'viśiṣṭepi ghaṭatvāṃśe viśeṣyavyāvṛttaḥ/
sabandho 'nya eva/
saṃśayādyupapattimāśaṅkya nirāha-- na ceti// samāneti// ayaṃ ghaṭo na vetyādisaṃdehasya ghaṭa evāyamiti ghaṭatvādiprakārakaniścayanivartyatvāditi bhāvaḥ/ ghaṭatvādiprakārakamapi bhavati prameyatvena jñānamityāha-- tatprakārakatvaṃ hīti// ghaṭatvādiparāmarśaḥ/ vaiśiṣṭyeti/ bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvarūpatvātprakāratvasyeti bhāvaḥ/ kecittu 4 tārkikāḥ//
viśeṣa 5 jñānaṃ kāraṇaṃ neti matenāha-- yadveti// anya eveti//
1.nasya sarva -ga. 2.tatra ke- ga.rā. 3.avi- ka.ga.ṭa. savi-ga.rā. 4.t tārki-ṭa.ṭha.ḍa. 5.ṇajñā-ṭa.ṭha.
pratvābhitvayorvyāhe-khakta-sāpra-ṅgaḥṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 55.
tathā ghaṭoyaṃ prameyamiti jñānadvayepi ghaṭatvasya bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvarūpa 1 prakāratve 'viśiṣṭepi ghaṭoyamitijñānasya 2 pramayemiti jñānādvyāvṛtto ghaṭatvavaiśiṣṭyāṃśe saṃbandho 'nya eva/ tena ca svarūpasatā saṃbandhena ghaṭatvaviṣayakatvaṃ saṃśayavirodhitvena tantram/ taccaprameyamiti jñāne nāstīti saṃśayādikaṃyuktam//
etatevābhipretyoktamācāryaiḥ --
"sarvaṃ sāmānyato yasmātsarvai 3 revānubhūyate"/
iti/ sāmānyataḥ svarūpasatā sambandhasāmānyena hetunetyarthaḥ//
yadvā 4 yathā śvaityasākṣātkārānumityorviṣayakṛtaviśeṣābhāvepi --
pratiyogyanuyogibhāvātsvābhāvaṃsabandhārdviṣayaviṣayībhāvarūpo 'nya evetyarthaḥ/ ghaṭatvāṃ 5
śe ghaṭatvena 6 saha jñānasya viśeṣyavyāvṛtto 'nya evetyarthaḥ/ tataśca kimityata āha-- tena ceti// uktamiti// taittirīyabhāṣye / prakṛtopayogitayārthamāha-- sāmānyata iti// saṃbandhasāmānyeti// yādṛśasaṃbandhena jñānaṃ saṃśayādivirodhi tadanyena sabandhenetyarthaḥ/ tādṛśasaṃbandhe vivādinaṃ pratyāha-- yadveti// śaṅkhaḥ śveta iti sākṣātkārasya śaṅkhatvādi 7 hetujanyānumiteścetyarthaḥ//
1.patve 'vi-ga. 2.prameyamatijñānasya ityadhikam-ka. 3.rapya-ga.rā. 4.yatheti na -ka.ṭa. 5.tvādau -ṭa. ghaṭatvāgha-ḍa. 6.ghaṭatvādinā-ṭa.ṭha. 7.ditihe-ḍa.
pu-56. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
-- karaṇa 1 vaijātyaprayuktājjātibhedādeva pītatvabhramavirodhitvāvirodhitve; yathā vā maṇḍūkavasājjanāktanayanasya
puṃso vaṃśe cākṣuṣaspārśanayoḥ sākṣātkārayorviṣayakṛtaviśeṣābhāvepi jātibhedādevoragabhramanivartakatvānivartakatve; tathā viṣayakṛtaviśeṣābhāvepi sāmānyapratyāsatyajanyaṃ jñānaṃ saṃśayavirodhi/ na tu tajjanyam/ kāraṇavaijātyaprayuktādvaidharmyāt//
etadapyuktam-- sāmānyata iti/ sāmānyapratyāsattimapekṣyetyarthaḥ//
athavā saṃśayavirodhitve na 2 ghaṭatvaprakārakatvamātraṃ tantram/
nanu -- śaṅghagatarekhoparekhaparimāṇādiviṣayakatvaṃ sākṣātkārasyāsti natvanumiterataḥ kathaṃ viṣayakṛtaviśeṣābhāvaḥ/ maivam/ yadviyaṣayakatvena bhramavirodhitvaṃ tadamśe viśeṣyasyābhipreyatatvāt/ na hi śvaityāṃśe dvayoḥ kaścidapi viśeṣostīti bhāvaḥ/ nivartakatvānivartakatve iti // 3. yathāyogamanvayo na tu yathākramam/ cākṣuṣatvajātyākrāntasyānivartakatvaṃ pratyutabhramajanakatvameva spārśatvajātiyuktasya na nivartakatvamityarthaḥ// na tu tajjanyamiti// prameyatvajñānaṃ ca prameyatvarūpasāmānyapratyāsattijanyamiti vākyaśeṣaḥ// ityartha iti//
1.kāraṇe vai- ka kāraṇavai- ga.rā. 2.tve gha-ka.rā. 3.tvaṃ gha-ga. 3.yathākramamanvayaḥ cākṣuṣeti nirdeṣacākṣuṣetyarthaḥ na tu tajjanyamiti ityasti-ṭha.
pratvābhitvayorvyāhe-khakta-sāpra-ṅgaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 57.
kintu virodhikoṭyavyāvṛttarūpānāliṅgataghaṭatvaprakārakaniścayatvam/ tacca ghaṭoyamiti niścayosti/ na tu prameyamiti niścaye/ tatra ghaṭatvasya virodhyavyā 1
vṛttaprameyatvāliṅgitatvena prakāratvāt//
nanvevaṃ cet-- prameyatvaviśiṣṭaghaṭatvānayaṃ iti jñānamapi saṃśayavirodhi na syāt/ tatra ghaṭatvasya virodhisādhāraṇaprameyatvāliṅgitatvenaiva prakāratvā1 diti cenna/ udāhṛtajñāne ghaṭatvavatvasya prameyatvāliṅgitatvenāpratīteḥ/ prameyamitijñāne tu svasminbhāsamānasya sarvasyāpi prameyatvāliṅgitatvena pratīteḥ//
yadyapi siddhānte sāmānyapratyāsattirnāsti/ anugatadharmā 2 pākaraṇāt pūrvaparicchede/ tathāpi paramatāvaṣṭambhenedaṃ samādhānam//
yadvā sāmānyaṃ tu samānānāṃ sadṛśānāṃ bhāvaḥ sāmānyamiti sādṛśyamevetyanugatajātibhaṅgoktidiśā prameyatvaviśiṣṭasādṛsyapratyāsattiṃ vā pramayeniṣṭhasādṛśyarūpapratyāsattiṃ vāpekṣyeti svamatarītireveyamapīti dhyeyam//
saṃśayavirodhitva iti vibhāgaḥ/ na tatnramiti nañonvayaḥ/ viruddheti 3/ viruddhā yā koṭiḥ tadavyāvṛttaṃ tasyāṃ vidyamānaṃ yadrūpaṃ yo dharmaḥ tadanāliṅgitetyarthaḥ/ udāhṛtajñāna iti// prameyatvaviśiṣṭaghaṭatvavānayaṃ ityuktajñānākāra ityarthaḥ// ghaṭatvavatvasyeti//
1.vyāvartakapra-ga.rār. 2.manirākaraṇāt-ṭha. 3.virodhīti virodhinī yā ko-ṭha.
pu-58. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
etadapyuktaṃ sāmānyata iti/ virodhikoṭyavyāvṛttadharmāliṅgitatvenetyarthaḥ//
yadvā sāmānyapratyāsattisāpekṣaṃ jñānaṃ, ghaṭasya prameyatvenaiva saha guṇapradhānabhāvalakṣaṇasaṃbandhaṃ gṛhṇāti na tu ghaṭatvādinā saha tadā tadagrahepi anyadā tadgrahasaṃbhavena hānyabhāvāditi na saṃśayavirodhi//
etadapyuktaṃ sāmānyata iti/ guṇapradhānabhāvarūpasaṃbandhaṃ vinetyarthaḥ//

yadvā vyāptijñānaṃ viprakṛṣṭavyāpyāṃśe na niścayarūpaṃ kintu saṃbhāvanārūpam vyāptyaṃśe tu niścayarūpamiti narasiṃhākāramiti na kopi doṣaḥ/ ata eva paddhatau"yadyanyatrāpi dhūmaḥ syāttarhi tasyāpyevamityevaṃ vyāptigraho bhavatītyataḥ kātrā 1 nupapattiri"tyanenaitameva pakṣamuktvā"etena prameyatvābhidheyatvayorvyāptiṃ gṛṅṇataḥ
sārvajñyaprasaṅga ityapi parāstimi"tyuktam/
ghaṭatva 2 syaiva tadāliṅgitatvapratīteriti bhāvaḥ/ guṇapradhānabhāveti// viśeṣaṇaviśeṣyabhāvetyarthaḥ/ paddhatyanurodhena pakṣāntaramāha-- yadvā vyāptijñānamiti// na niścayarūpamiti vibhāgaḥ/ saṃbhāvanārūpaṃ utkaṭakoṭika 3 saṃśayarūpam// na kopīti// sārvajñyāpattidoṣo vā saṃśayādyabhāvāpattidoṣo vā netyarthaḥ/ evaṃrūpaṃ jñānamadṛṣṭacaramityatolaukikavaidikadṛṣṭāntāvāha-- dṛṣyata iti//
1.kā vā nu-ga.rā. 2.vatva-ḍa. 3.ṭisaṃ-ṭa.ḍa.
pratvābhitvayorvyāhe-khakta-sāpra-ṅgaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 59.
dṛśyate hi yadyatithirāgacche 1 ttarhi bhojayitavyaḥ yadi rathaṃrasāmā somaḥ syādaindravāyavāgrāt gṛhṇīyādi 2ti vākyajanya 3 jñānasya nimittāṃśe saṃbhāvanātvepi tasminsati naimittikaṃ kāryamityaṃśe niścayatvam//
etadapyuktaṃ sāmānyata iti/ sāṃmugdhyena nirdhāraṇaudāsīnyenetyarthaḥ/ anyathā tavāpi sarvaṃ khalvidaṃ brahmetyādivākyārthadīrna syāt/ sarvaśabdaprayogāśca na syāt/ sārvajñyāpattirityāpādanaṃ ca na syādityuktam//
iti prameyatvābhidheyatvayorvyāptigrahe khaṇḍanoktasārvajñyaprasaṅgabhaṅgaḥ

yadi rathantareti// somo jyotiṣṭomaḥ/ jyotiṣṭome hi rathantaraṃ pṛṣṭaṃ bṛhatpṛṣṭaṃ bhavatīti vaikalpike rathantarākhyabṛhadākhyasāmanī śrute tathāgnidevatetyupāṃśumāsādayati somo devatetyantaryāmyasyetyādinolūkhalākārāḥ grahaśabditāḥ pātraviśeṣāśca śrutāḥ/ tatra somo jyotiṣṭomo yadi rathantarākhyasomayuktaḥ syāt tadā aindravāyava evāgraḥ prāthamiko yeṣāṃ tānaindravāyavāgrāngṛhṇīyādityarthaḥ/ vicāritaṃ caitadvākyaṃ dvitīyasya tṛtīyapādīyādyanaye// anyatheti// pūrvoktapakṣaṣaṭke 'nyatamasyāpyanaṅgīkāra ityarthaḥ// tavāpīti// khaṇḍanakārasyāpītyarthaḥ//
iti prameyatvābhidheyatvayorvyāptigrahe khaṇḍanoktasārvajñyaprasaṅgabhaṅgaḥ