Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 21
maṇyuktānīti// vakrāṇi vyāptilakṣaṇāni nirastānīti vakṣyamāṇenānvayaḥ/ tāni cāvyabhicāritasaṃbandhānaupādhikasaṃbandhasvābhāvikasaṃbandhavivaraṇarūpatayā trairāśyena niṣkṛṣyāvāntarabhedapūrvamanuvadati// avyabhicaritaḥ saṃbandha ityasyetyādinā// tatrāpi vadvivaraṇarūpeṣvapi/ tatrāpyatyantābhāvagarbhaṣvapītyarthaḥ// dhūmajātīyasya vahnijātīyeneti// parvatīyavahnineva mahānasādisthavahnināpītyevaṃ samānādhaikaraṇavyadhikaraṇasarvadhūmavahnivyaktisādhāraṇavyāptilakṣaṇānītyarthaḥ//
pratiyogīti// pratiyogyasamānādhikaraṇaḥ yacchabdanirdiṣṭasādhanadhūmādirūpasamānādhaikaraṇo yotyantābhāvaḥ ghaṭādyatyantābhāvaḥ tatpratiyogitāmavacchedakaṃ ghaṭatvādikaṃ tadanavacchinnaṃ tenāvyāvartitaṃ yadvahnyādi tena yena kenāpi saha tasya dhūmādeḥ sāmānādhikaraṇyaṃ saṃyogasaṃbandhenaikādhikaṇavṛttitvaṃ dhūmādervahnyādinā vyāptirityarthaḥ/
1.tasaṃ -ka.ga.rā.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 17.
-- sāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni, tathā atyantābhāvagarbheṣveva --
mahānasādivahneḥ parvatīyadhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvepi tatpratiyogitā ca vahnitvenāvacchidyate/ dhūmavati vahnirnāstītyapratīteḥ/ anavacchedakavahnitvenā 1 vacchinnamahānasīyavahnisāmānādhikaraṇyasya parvatīyadhūme abhāvepi parvatīyavahnirapi mahānasīyavahniriva vahnitvenāvacchinna iti tatsāmānādhikaraṇyamādāya vyadhikaraṇadhūmavahnyorapi vyāptirita bhāvaḥ/ atra yadyapi parvatīyadhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitā mahānasīyavahniniṣṭhā mahānasavahnitvenāvacchidyate/ parvate mahānasavahnirnāstīti pratīteḥ/ tathā ca na sarvadhūmasya sarveṇa vahninā vyāptiḥ sidhyati/ tathāpi pratiyogitānavacchedakāvacchinnaṃ yaditi nañvyatyāsena pakṣadharādyuktadiśā vyākhyeyam/ evaṃ yatsamānādhikaraṇetyatrāpi yadavacchinnetyapi dhyeyam/ tenāyaṃ dhūmavān vahnimatvāditi vyābhicāriṇi
yatkiñcinmahānasādiniṣṭhasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakadhūmatvāvacchinnasāmānādhikaraṇyasya
satvāvdyāpyatāpattirneti dhyeyam/ dhūmatvasya cāyogolakīyavahnisamānādhikaraṇatādṛśābhāvapratiyogitāvacchedakatvāt/ evaṃ tenetyatra tadavacchinnena samaṃ tadavacchinnasyetyapi vyākhyeyam / ata evādipadaprayogaḥ evaṃrūpāṇāṃ ṭīkākṛdādyutprekṣitānāṃ parigrahāya kṛtaḥ/ atrāvacchedakatvaṃ pratiyogitānadhikadeśavṛttitvaṃ viśeṣaṇatāviśeṣo vā/ na tvavacchittipratyayajanakatvam/ janakatvasya niyamagarbhatayā ātmāśrayāpatteriti/
1. nānava - ṭa. ṭha.
pu - 18. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
samānādhikaṇayoreva dhūmāgnivyaktiviśeṣayorvyāptiriti matāśritāni
pratiyogyasamānādhikaraṇayatsamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogi yanna bhavati tena samaṃ
samānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni, tathā pratiyogyasamānādhikaraṇeti --
atra saṃyogādisādhyakadravyatvādiniṣṭhavyāptāvavyāptivāraṇāya pratiyogisamānādhikaraṇetyabhāvaviśeṣaṇamiti rucidattādiḥ/ ayaṃ kapisaṃyogī etadvṛkṣatvādityasyopasaṃgrāyetyāhatuḥ pakṣadharaśiromaṇī//
samānādhikaraṇayoriti// parvatīdhūmasya parvatīyavahninā mahānasādiniṣṭhadhūmasya tattaniṣṭhavahninevetyevaṃrūpeṇetyarthaḥ// pratiyogīti// pratiyogyasamānādhikaraṇaparvatīyadhūmādisamānādhikaraṇo yotyantābhāvaḥ ghaṭādyatyantābhāvaḥ tatpratiyogi yanna bhavati parvatīyavahnyādirna bhavati tena samaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ parvatīdhūmasya vyāptiḥ/ evaṃ mahānasādidhūmasyāpi dhyeyam/ ghaṭo gandhavānpṛthivītvādityādiniṣṭhavyāptāvavyā 1 pteḥ gandhavyaktīnāṃ pratyāśrayaṃ 2 bhinnatvena sarvasyāpi gandhasya pṛthivītvasaminādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvādityata ādipadaprayogaḥ/ tena pratiyogyasamānādhikaraṇayatsamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ yanna bhavati tadavacchannasāmānādhikaraṇyamityādiṭīkākārādyutprekṣitagrahaḥ/ evamagrepi/ atyantābhāvasyāvyāpyavṛttitvepyanyonyābhāvasya vyāvyavṛttitvena
saṃyogasādhyakadravyatvādiniṣṭhavyāptāvavyāptyanāpatteriti viśeṣaṇatyāgāllaghūnītyuktam/
1. ptiḥ - ṭha.ḍa. 2.yabhi-ṭa.ṭha.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 19.
-- viśeṣaṇā 1 dānālladhūnyanyonyābhāvagarbhāṇi yatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ yanna bhavati tena samaṃ tasya 2 sāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni, tathā yatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogi yadvanna bhavati tena samaṃ tasya 3 sāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni;
samānādhikaraṇayoreva vyāptiriti matāśritānītyapyanukṛṣyate/ yatsamānādhikaraṇetyādi// yaditi sādhanaṃ dhūmādi/ tatsamānādhikaraṇo yonyonyābhāvaḥ ghaṭādyanyonyābhāvaḥ, na tu vahnimadanyonyābhāvaḥ, dhūmavānghaṭādirnetivadvahnimānnetyapratīteḥ/ tatpratiyogitāvacchedakaṃ yanna bhavati, vahnirna bhavati/ kiṃ tu ghaṭatvādikameva/ tena vahninā samaṃ dhūmasya sāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityarthaḥ/ asya lakṣaṇasya maṇāvanaktatvepi atyantābhāvagarbhalakṣaṇe avacchedakaghaṭitasyoktyā anyonyābhāvagarbhalakṣaṇepyuktaprāyatayā tadabhipretatvādupanyāsaḥ//
maṇau kaṇṭhoktamāha--- tathā yaditi// yadvā yatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogi yadvanna bhavati tena samaṃ
tasya sāmānādhikaraṇyaṃ vā svasamānādhikarānyonyābhāvapratiyogi yadvanna bhavati tatkatvaṃ veta maṇyuktalakṣaṇadvayasyāpaunaruktyāya pariṣkārapūrvaṃ evaṃ dvedhānuvādo bodhyaḥ/ ādipadena yatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ yadavacchinnaṃ na bhavati tadavacchinnena yena yasya sāmānādhikaraṇyaṃ tayorvyāptirityevaṃ rūpāṇāṃ saṃbhāvitānāṃ grahaḥ // anaupādhiketi//
1.ṇatyāgālla-ka.ṭa.ga.rā. 2.tasyeti nāsti-ga.rā. 3.tasyeti nāsti-ka.ga.rā.
pu - 20. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
1 anaupādhikasaṃbandha ityasya vivaraṇarūpāṇi tatrāpi sādhyavyāpakeṣu sādhanāvyāpukatvaniṣedhaparyavasitāni yāvantaḥ sādhyasamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyoginaḥ tatpratiyogikātyantābhāvāsāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni, tathā sādhanāvyāpakeṣu sādhyavyāpakatvaniṣedhaparyavasitāni yāvantaḥ sādhanasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyoginaḥ tatpratiyogikātyantābhāvasamānādhikaraṇasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptirityādīni;
dhūmavahnyādisaṃbandhasyānaupādhikatvaṃ hi upādhestatrābhāve bhavati
sādhyavyāpakasādhanāvyāpakarūpopādhyabhāvaśca sādhyavyāpakānāṃ sādhanāṃ 2 vyāpakatvena vā sādhanāvyāpakānāṃ sādhyāvyāpakatvena veti dvedheti hṛdi kṛtvā pakṣadharādyuktarītyāha-- tatrāpīti// apratiyogina ityantasya sādhyavyāpakā ityarthaḥ/ prameyatvābhidheyatvādaya iti bhāvaḥ/ tatpratiyogikatetyādestavdyāpyatvamityarthaḥ/ dhūmādihetoriti yojyam/ sādhyavyāpakavyāpyatvamanaupādhikatvamityevoktāvātmāśrayāpatterevamuktiḥ/ evamagre 'pi/ vyabhicāriṇi hetāvativyāptinirāsāya yāvadityatrottaratra ceti jñeyam/ yāvanta iti/ atrāpi pratiyogina ityantasya sādhanāvyāpakā ityarthaḥ/ tatpratiyogiketyādestadavyāpakaṃ yatsādhyamityarthaḥ/
1.tathā ityadhikam-ka.ṭa.ga.rā. 2.navyā-ṭa.ṭha.ḍa.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 21.
tathā svābhāvika 1 sambandho vyāptirityasya vivaraṇarūpāṇi yatsāmānādhikaraṇyāvacchedakarūpavatvaṃ yasya tasya sā vyāptirityādīni ca; sādhyasādhanasāmānādhikaraṇyaśiraskāni vakrāṇi vyāptilakṣaṇāni ---
nirastāni //
uktāsu vakṣyamāṇāsu ca sakalalokasiddhāsu ----
maṇau paścāduktasya pūrvamanuvādaḥ pūrvamuktasya paścādanuvādastu sādhyavyāpakatvasya bhāvarūpatayā pūrvabhāvitvācca paścāttanasādhanāvyāpakatvābhāva eva pūrvaṃ vācyamityabhiprāya ityeke/ bodhasaukaryāyetyapare/ paścāttanasya tatpratiyogitākātyantābhāvasamānādhikaraṇasādhyasāmānādhikaraṇyaparyantaṃ vaktavyatvāditi// yatsāmānādhikaraṇyeti// yatsaṃbandhitāvacchedakarūpavatvaṃ yasyetyeva maṇipāṭhastathāpi yathāśrutaghaṭakāraṇatālakṣaṇatatsaṃbandhitāvacchedakadaṇḍatvāvacchinne daṇḍe ghaṭavyāpyatāpattidoṣāt tavdyākhyātruktadiśā yatsāmānādhikaraṇyetyuktam/ dhūme vahnisāmānādhikaraṇyāvacchedakaṃ rūpaṃ dhūmatvaṃ tadvatvaṃ dhūmasya vyāptirityarthaḥ/
yatsāmānādhikaraṇyaṃ yasya tasya sāvyāptirityuktau vyabhicāriṇo 'pi vyāpyatāpatteravacchedaketyuktam/ carcitametallakṣaṇamīśvarasyānumānikatvabhaṅge kāryahetoḥ pratipakṣoktiprastāve//
avyāptyativyāptyasaṃbhavaiḥ sarvalakṣaṇāni nirāha-- uktāsviti// ūrdhvadeśavṛṣṭyadhodeśanadīpūrādiniṣṭhavyāptiṣu// vakṣyamāṇāsviti//
1. kaḥ saṃ - ga.ṭa.rā.
pu- 22. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
vyadhikaraṇasādhyasādhanavyāptiṣu ātmāśrayānyonyāśrayacakrakāśrayānavasthāvyāghātādyāpādakatarkāṅgabhūtāsu sāmānādhikaraṇyarahitāpādyāpādakavyāptiṣu vyātirekavyāptiṣu cāvyāpteḥ/ tvayāpi 1 vyāptitvenāsvīkṛte nīladhūmasya vahnisāmānādhikaraṇye ativyāpteśca/ na hi nīladhūmavati vahnyatyantābhāvaḥ//
vyadhikaraṇāsiddheradoṣatvoktiprastāve vakṣyamāṇāsvityarthaḥ// ativyāpteśceti// nīladhūmādiniṣṭhavahnisāmānādhikaraṇye tvadabhimatāvyabhicaritasaṃbandhatvānaupādhikasaṃbandhatvasvābhāvikasaṃbandhatvānāṃ satvāditi bhāvaḥ/ tadeva vyanakti -- na hīti// atyantābhāva ityupalakṣaṇam/ vahnimadanyonyābhāvo na hityapi 2 dhyeyam/ nīladhūmaniṣṭhavahnisāmānādhikaraṇye nyūnavṛttitvena gurutvena ca nīladhūmatvāsyānavacchedakatve 'pi dhūmatvasyāvacchedakatvena vahnisāmānādhikaraṇyāvacchedakarūpavatvasyāpi tatra satvāt/ nanu dhūmatvāvacchinnavahnisāmānādhikaraṇyaṃ nīladhūmaniṣṭhamapi vyāptitvenopeyate/ nīladhūmatvāvacchinne sāmānādhikaraṇyameva vyāptitvena nopeyate/ avacchedakāntaropapannavyāpyatāśrayavṛttitvena nīladhūmatvasyānavacchedakatvāditi cet/ astvevaṃ tathāpi lakṣaṇāntare ativyāpteranivāraṇāt//
nanu yathāśrute pratiyogyasamānādhikaraṇetyādilakṣaṇepi nīladhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāyāṃ
tuṣajanyādivahniviśeṣatvenāvacchinnatvānnātivyāptariti manvānaṃ pratyāha-- kiñceti//
1.api ityadhikam-ga.rā. 2.draṣṭavyam-ṭa.ṭha.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 23.
kiñca mahānasīyavahneḥ parvatīyadhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratayogitāvacchedakena mahānasīyavahnitvenāvacchinnatvādasaṃbhavaḥ/ pratiyogitānavacchedakāvacchinneti nañvyatyāse ca dhūmarūpasādhyasyāpi vahnisamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakena prameyatvenāvacchinnatvāt tatsamānādhikaraṇavahnirapi dhūmavyāpyaḥ syāt//
avacchinnatvāditi// tathāca tādṛśābhāvapratiyogitāvacchedakānavacchinnena sāmānādhikaraṇyaṃ nāsti/ kiṃ tu avacchinnenaiva tadastīti bhāvaḥ/ nanu mahānasīyavahnestādṛśadharmāvacchannatvepi parvatīyavahnermahanasīyavahnitvenānavacchinnatvāt/ tatsāmānādhikaraṇyamādāya parvatīyadhūmasya vyāpyatā syādeveti cenna/ parvatīyadhūmamāsamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakāvacchinnavahnisāmānādhikaraṇyameva mahānasīyadhūmasya, tathā mahānasīyadhūmasāmānādhikararaṇābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ parvatīyavahnitvamiti tadavacchinnasāmānādhikaraṇyameva parvatīyadhūmasyetyevaṃ sarvadhūmeṣviti, na kvāpyuktarūpābhāvapratiyogitāvacchedakānavacchinnasāmānādhikaraṇyaṃ dhūmasya labhyata ityasaṃbhava iti tātparyāt/ navyañtyāsena pratiyogitānavacchedakāvacchinnatvamartha iti pakṣadharoktamanūdya nirāha-- pratiyogiteti// dhūmarūpa 1 sādhyasyeti// dhūmākhyasādhyasyetyarthaḥ/
ayaṃ dhūmavān vahnimatvāditi vyabhicāriprayoge
hetubhūtavahnisamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāyāṃ na prameyatvamavacchedakaṃ vahnimatiprameyaṃ nāstītyapratīteḥ/ tathāca tadavacchinnadhūmarūpasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vahnerapyastīti sopi vyāpyaḥ syādityarthaḥ//
1.sādhyapadaṃ na -ṭa.ṭha.ḍa.
pu -24. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
kiñca yasya yadatyantābhāvāsamānādhikaraṇatve sati yena sāmānādhikaraṇyaṃ tena tasya sā vyāptirityevāstu/ lāghavāt/ na ca kevalānvayini sādhyātyantābhāva 2 syāprasiddhyāvyāptiḥ/
nanu prameyatvena rūpeṇa dhūmādisādhyavyāpyatā vahnerastyeva/ ayaṃ prameyavān vahnimatvādityevaṃrūpatvāttasya prameyatvapadena prameyadhūmatvavivakṣāyāmavacchedakatvasyehānatiprasaktavṛttitvarūpatvena prameyadhūmatvasyāpi uktarūpābhāvapratiyogitāvacchedakatvāt/ mahānasīyavahniviśeṣamādāya prameyadhūmatvasyoktarūpābhāvapratiyogitānavacchedakatvepi yadītyatra yadavacchinneti vivakṣāyāmayogolakīyavahnimādāya vahnitvāvacchinnasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogipratiyogitāvacchedakatvaṃ prameyadhūmatvepyastītyuktapratiyogitānavacchedakāvacchinnasāmānādhikaraṇyaṃ vyabhicāriṇi vahnau nāstīti vaktāraṃ pratyāha-- kiṃ ca yasyeti// yasya dhūmādeḥ/ yadatyanteti// vahnyādyatyantābhāvetyarthaḥ/ yena -- vahnyādinā/ sāmānādhikaraṇyaṃ yasyetyanukarṣaḥ/ tasya dhūmādeḥ/ tena vahnyādinā/ vyāptirityarthaḥ/ lāghavāditi// anavacchedakāvacchinnetyādiviśeṣaṇā 3 dānāt
avyabhicaritasāmānādhikaraṇyarūpatvādasyeti bhāvaḥ/ na ca pratiyogyasamānādhikaraṇetyanuktau saṃyogasādhyakahetuniṣṭhavyāptāvavyāptiḥ/ saṃyogasya vyāpyavṛttitvena tadabhāvasyāpyaikādhikaraṇyābhāvāditi bhāvaḥ//
1.'tasya tena vyāpti' ityasti-ṭa.ga.rā. 2.vāpa-ṭa.ga.rā. 3.ṇānupādānāt-ṭha.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu- 25,
atyantābhāvasyābhāvādeva tatsāmānādhikaraṇyābhāvasya śuktirūpyatādātmyābhāvasyeva
sutarāṃ siddheḥ/ uktaṃ caitadyogtāprastāve//
kiñcātrādhikaraṇaṃ deśa eva vā kāla eva vā ubhayaṃ vā ubhayānugatamadhikaraṇasāmānyaṃ vā/ nādyaḥ/ kālikyāṃ gotvāśvatvavyāptāvavyāpteḥ/ asti hi tayorapi yadā gotvaṃ tadāśvatvamiti vyāptiḥ/ na dvitīyaḥ/ daiśikyāṃ pākapākajarūpādivyāptāvavyāpteḥ/ asti hi tayorapi 1 yatrapākajaṃ rūpaṃ tatra pāka iti vyāptiḥ/ na tṛtīyaḥ/ asya rūparasādivyāptito 'nyatra sarvatrāvyāpteḥ/ na caturthaḥ/ gotvarūpahetuṃ prati deśarūpādhikaraṇe gavyaśvatvābhāvena tadvyāptāvavyāpteḥ/ dvaiśikyāṃ vyāptau deśodhikaraṇaṃ kālikyāṃ kāla iti cet na/ ananugamāt/
saduparāgeṇāsadeva tādātmyaṃ bhātīti matāvaṣṭambhenāha-- śuktirūpyatādātmyeti// etaditi// aprāmāṇikasyāpyabhāvapratiyogitvam/ rūparasādivyāptitonyatreti// kṛttikodayarohiṇyudaya 2 nadīpūravṛṣṭyādigotvāśvatva(pāka)pākajarūpādisthale ca sarvatretyarthaḥ// gotvarūpeti// ayamaśvatvavān gotvavatvāt ityādihetāvatyarthaḥ/ gatyantarābhāvādeva --
1.tayorapīti nāsti -ka.ṭa. 2.yāsatti-ṭha.
pu -26. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
vyāpteridānīmeva nirucyamānatvenātmāśrayācca/ kṛttikodayarohiṇyudayāsattyorapi kālataḥ sāmānādhikaṇyasatvena tatra vaiyadhikaraṇyoktyayogācca/ maduktarītyānugamasaṃbhavācca//
kiñca tvanmatepi nityadravyāṇāṃ niradhikaraṇatvātteṣāṃ yadākāśaḥ tadā 1 nityadravyamiti vyāptirna syāt//
nanu kāla ākāśāderadhikaraṇaṃ ākāśaḥ sadā 2 stītyabādhitapratīterapi cet/ tarhi gaganātyantābhāvaḥ kevalānvayī na syāt/ kiṃ ca sarvatrākāśa ityapi pratatīterdeśopyākāśādhikaraṇaṃ syāt//
nanu -- svarūpasaṃbandhenākāśaḥ sadā sarvatrāsti samavāyavṛttyā tu nāstīti tayā vṛtyā 3 rūpādeḥ prameyatvādeścātyantābhāvopi kevalānvayī syāt/
-- mā 4 śrayate ityata āha-- madukteti// yaddeśakālasaṃbandhasya yasyetyādinā pūrvavāde maduktarītyerthaḥ//
sāmānādhikaraṇyaghaṭitavyāptilakṣaṇeṣu sthalāntare 'vyāptimāha-- kiñceti// kevalānvayyabhāpratiyogitvaṃ sadā sarvatra satvaṃ ca saṃbandhabhedena yuktimityāśaṅkya pratibandyā nirāha-- nanvityādinā//
1.kālīdiriti vyā-ṭa. digiti vyā-ga.rā. 2.api padaṃ madhikam-ga.ṭa. 3.tyā gaganātyantābhāvaḥ kevalānvayīti cet/ tarhi rūpādikaṃ prameyatvādikaṃ ca saṃyogavṛtyā kutrāpi neti tayā vṛtyā rūpādeḥ prameyatvādeścātyantābhāvopi kevalānvayī syāt/ gaganātyantābhāvopi svarūpasaṃbandhenaiva sarvatrāsti/ na tu saṃyogādivṛttyeti gaganātya- ka.ṭa.ga. 4.śrīya-ṭha.ḍa.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu- 27.
gaganātyantābhāvopi svarūpasaṃbandhenaiva sarvatrāsti na tu saṃyogādivṛttyeti gaganātyantābhāvātyantābhāvarūpaṃ gaganamapi kevalānvayi syāt//
api ca pratiyogisamānādhikaraṇeti viśeṣaṇaṃ vyārtham/ saṃyogatadatyantābhāvayorbhinnāvayavavṛttitvasyānyatroktatvāt//
kiñca pratiyogitvasya tvanmate svarūpasaṃbandharūpatvāttasya ca vyāptirūpaniyamagarbhitaviśiṣṭapratītijanakatvagarbhitatvātmāśrayaḥ//
api caivaṃ samānādhikaraṇasādhāyasādhanavyaktiviśeṣayoreva vyāptiriti mate pṛthivītvasya gandhaṃ prati vyāpyatvaṃ na syāt/ sarvasyāpi gandhasya pratyekaṃ pṛthivītvasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvāt/ nahi pṛthivītvamivaikaiva gandhavyaktiḥ sarvapṛthivī niṣṭhāḥ//
anyatreti// candrikāyāṃ tatvavivekādiprakaraṇe vaiśeṣikādhikaṇasudhāyāṃ cetyarthaḥ/ vyāptirūpaniyamagarbhiteti janakatvaviśeṣaṇam/ niyamapūrvavṛttitvarūpatvāt janakatvasyeti bhāvaḥ//
prathamalakṣaṇaṃ nirasya dvitīyalakṣaṃ ca nirāha-- apicaivamiti// nanu tādṛśātyantābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ yanna bhavati tadavacchinnasāmānādhikaraṇyaṃ lakṣaṇārthaḥ/ bhavati ca gandhatvamanavacchedakaṃ pṛthivīgandhavatī netyapratīteriticettarhi pūrvalakṣaṇābheda eva// kathañcidbhedabhimāne tu tuṣyatu durjana iti nyāyena doṣāntaramāha-- api ca gotvasyeti//
pu- 28. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
api ca gotvasya govyaktiṃ prati kālikī vyāptiḥ syāt/ gotvavati pralayakāle govyaktidhvaṃsasya satvepi govyaktyantābhāvābhāvāt/ evaṃ pṛthivītvasya gandhena saha kālikī vyāptiḥ syāt/ gandhotpatteḥ prāggandhābhāvasya 1 satvepi gandhātyantābhāvābhāvāt//
na cātyantābhāvapadena virodhyabhāvamātraṃ vivakṣitam, dhvaṃsaprāgabhāvau ca kālataḥ pratiyogiviruddhāviti vācyam/ tathātve pratiyogyasamānādhikaraṇapadavaiyarthyāt/ naca govyakteḥ kvicidatyantābhāvastāvadasti/ tathātve hi gotvasyāśvatvaṃ pratyapi kālikī vyāptirna syāt/
pakṣadharādyuktānūdya nirāha-- na cātyantābhāveti// kālata 3 iti// ekakāle/ vaiyarthāditi// saṃyogātyantābhāvasya saṃyogāviruddhatvena yatsamānādhikaraṇapratiyogivirodhyabhāvapratiyogitānavacchedaketyādyuktau saṃyogasādhyakadravyatvādiniṣṭhavyāptāvavyāptyanāpatteriti bhāvaḥ/ yaduktaṃ gotvasya govyaktiṃ pratītyādi tanna/ tasya govyaktya 4 ntarābhāvasamānādhaikaraṇatvādityāśaṅkya nirāha-- na ca govyakteriti// kālikīti// yadā gotvaṃ tadāśvatvamiti kālikītyarthaḥ/ tadvyanakti kvaciditi//
1.ndhaprāgabhāvasya -ka.ṭa.ga.rā. 2.sa ca -ṭa.ga. 3.la i-ṭha.ḍa. 4.tyantābhāva-ṭa.ṭha.ḍa.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 29.
kvaciddeśe sato 'śvatvā 1 bhāvasyāpi kāle satvāt//
kiñca dhūmopi vahnivyāpyo na syāt/ vahneḥ samavāyavṛtyādhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvāt//
na ca sādhyasya vyāptiśarīrāntargatayā vṛtyā sādhanasamānādhikaraṇātyantābhāvā 2 pratiyogitvaṃ vivakṣitam, dhūmāgnyośca saṃyogavṛtyaiva vyāptiriti vācyam/ vyāpteridānīmeva nirucyamānatvenātmāśrayāt//
na ca samavāyavṛtyā vahnyatyantābhāvasya saṃyogavṛtyā vahnisamānādhikaraṇatayā pratiyogivyadhikaraṇapadenaiva tannirāsa iti vācyam/ yena hi sambandhena yatra hi 3 pratiyogino bhāvaḥ tenaiva sambandhena tatra pratiyogino 'vṛttireva hi pratiyogivaiyadhikaraṇyam/
yattu tadāśvatthātyantābhāvasya kāle satvepi tasya pratiyogisamānādhikaraṇatvāt pratiyogivyadhikaraṇapadena tannirāsa iti tanna/ yena hi saṃbandhenetyādivakṣyamāṇadiśā tasyāpi pratiyogivyadhikaraṇatvādvya 4 ktyantarābhāvasyāpi vyaktidaśāyāṃ pratiyogisamānādhikaraṇatvenoktadoṣāparihārācca //
pakṣadhādyuktamāśaṅkate -- na ca sādhyasyeti// nanu -- māstu vyāptiśarīretyādivivakṣā / 5 athāpi samavāyavatṛtyā vahnyabhāvasamānādhikaraṇyena dhūmasyāvyāpyatāpattirnetyāśaṅkya nirāha -- na ca samavāyeti//
1.tvātyantā-ṭa.ga.rā. 2.vapra-ka.ṭa. 3. hir na -ga.rā.ṭa. 4.vyaktyatyantā-ṭa.ṭha.ḍa. 5.athāpi iti nāsti-ṭa.ṭha.
pu - 30. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
sambandhena tatra pratiyogino 'vṛttireva hi pratiyogivaiyadhikaraṇyam/ anyathā kāle sarvābhāvānāṃ pratiyogisamānādhikaraṇatayā pratiyogivyadhikaraṇā 1 siddheḥ//
kiṃ ca pratayogivyadhikaraṇapadena yatkiñcitpratiyogivyadhikaraṇatvaṃ vivakṣitam
yāvatpratiyogivyadhikaraṇatvam/ nādyaḥ/ ayaṃ saṃyogaviśeṣābhāvavān dravyatvāditi sadanumānāvyāpteḥ/ sādhyābhāvarūpasya saṃyogasya svapratiyogibhūtasaṃyogasāmānyābhāvavyadhikaraṇatvāt/ nāntyaḥ/ ayaṃ saṃyogasāmānyābhāvavān dravyatvādityasadanumāne 'ti vyāpteḥ/ sādhyābhāvarūpasya saṃyogasya saṃyogaviśeṣābhāvapratiyogisāmānādhikaraṇyena yāvatpratiyogivyadhikaraṇatvābhāvāt//
2 yaccoktamanyonyābhāvagarbhalakṣaṇeṣu pratiyogyasamānādhikaraṇeti viśeṣaṇatyāgāllāghavamiti/ tanna/ saṃyogātyantābhāvasyāvyāpyavṛttitve 3 na saṃyuktānyonyābhāvasyāpi tatvāvaśyaṃ bhāvāt/
pratiyoginovṛttirityatra pratiyogino avṛttiritipadavibhāgaḥ/ samavāyasaṃbandhena ca vahneravartanāt prāguktadoṣaḥ sustha eveti bhāvaḥ/ evamatyantābhāvagarbhalakṣaṇaṃ nirasyānyonyābhāvagarbhaṃ ca nirāha-- yaccoktamiti//
1.ṇāprasi-ka.ga.ṭa. 2.kiñcetyādikaṃ nāsti-ṭa.ga.rā. 3.tve saṃ- ga.ṭha.rā.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 31.
mūle kapisaṃyogo netivat mūle vṛkṣaḥ kapisaṃyukto netyabādhitapratīteḥ/ na ceyaṃ dhīḥ saṃyogābhāvaviṣayā/ ghaṭaḥ paṭo netivattādātmyaniṣedharūpatvāt/ anyathānyonyābhāvocchedaḥ syāt/ virodhasya ca saṃyogatadatyantābhāvayorivāvacchedakabhedena parihārāt//
nanu -- yaḥ saṃyogābhāvavānvṛkṣaḥ sa eva saṃyukta iti pratyabhijñāvirodha iti cenna/ pratyabhijñā hi kimabhedaṃ vidhatte kiṃ vā bhedaṃ niṣedhati/ nādyaḥ/ etadvṛkṣatvena tayorabhedasyāpi satvāt/ nāntyaḥ/ mūle saṃyukto neti bhedadhīvirodhena tanniṣedhāyogāt/ 1 mūle saṃyuktānyonyābhāvo ----
atyantābhāpratītiṃ dṛṣṭāntayati-- netivaditi// nāstītivadityarthaḥ/ anyonyābhāvoccheda iti// ghaṭaḥ paṭo netyādiṣu sarvatra ghaṭe
paṭatvātyantābhāvaviṣayakatvenopapatteḥ suvacatvāditi bhāvaḥ/ nanvekasminneva vṛkṣe saṃyuktābhedaḥ saṃyuktabhedaśca kathaṃ virodhādityata āha-- virodhasya ceti/ yathāgrāvacchedena vṛkṣe kapisaṃyogo mūlāvacchedena tadatyantābhāvaḥ evamagrāvacchedena saṃyuktavṛkṣābhedo mūlāvacchedena bheda ityupapatterityarthaḥ//
anyonyābhāvasyāvyāpyavṛttitve bādhakaśaṅkate-- nanviti// tayoriti // saṃyogābhāvavataḥ saṃyuktasya cetyarthaḥ/ anyonyābhāvasyāpyavyāpyavṛttitvābhāve bādhakamāha-- kiñca mūla iti// anumitijñānaparyālocanayāpyasmaduktavyāptijñānameva kāraṇaṃ na tvaduktamatopi na tvaduktavyāptilakṣaṇaṃ yuktamityāha -- kiñcānumatīti//
1.kiṃ cetyadhikam-ka. ga. rā.
pu - 32. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
-- na cenmūle saṃyuktānyonyābhāvātyantābhāvarūpo yaḥ 1 saṃyogastaddhīśca syāt/ tvanmatenyonyābhāvātyantābhāvasyānyonyābhāvapratiyogitāvacchedakadharmarūpatvāt/ prakate ca saṃyogasya tadavacchedakatvāt//
kiṃ cānumitihetuḥ kimatyantābhāvādigarbhāṇāmuktasarvavyāptīnāṃ jñānaṃ kiṃ vā ladhvyā anyonyābhāvagarbhāyā eva jñānaṃ yadvā kadācitka 2 syacijjñānam/ nādyaḥ/ ekaikajñānepyanumitidarśanāt/ na dvitīyaḥ/
atyantābhāvagarbhavyāptijñānepyanumitidarśanāt/ anyonyābhāvapakṣe lāghavasya nirāsācca/ na tṛtīyaḥ ananugamāt/ anupapadyamānajñānatvena kroḍīkāre cāvaśyakatvāllāghavāccānupapattireva vyāptirastviti dik//
nanu -- atyantābhāvagarbhavyāptijñānenānumitidṛṣṭāvapi lāghavādanyonyābhāvagarbhavyāptijñānameva hetuḥ/ bhūyodarśanavāde maṇikṛtā tathaivokterityata āha-- anyonyābhāveti// anyonyābhāvasyāvyāpyavṛttitvatvokttyā pratiyogisamānādhikaraṇeti tatrāpyavaśyaṃ vācyatvāditi bhāvaḥ//
iti digiti// ayaṃ bhāvaḥ// anaupādhika 3 saṃbandhatvasya dvedhā vivaraṇaṃ yatkṛtaṃ tatra sādhyavyāpakavyāpyatvaparyavasitānaupādhikaratvajñānamanumitiheturuta
1.yaḥ iti nāsti-ka.ṭa.rā. 2.syāści-ga.ka.ṭa.rā. 3.dhikatvasya dvedhā- ḍa. kasaṃbandhatvasya dve -ṭha.
pakta-vavyāpti-labhaṅgaḥ) vyāptivādaḥ pu - 33.
tasmātparoktavyāptilakṣaṇānāṃ adhodeśanadīpūrordhvadeśavṛṣṭyādivyāptiṣvātmāśrayāditarkāṅgavyāptuṣu vyatirekavyāptiṣu cāvyāptiḥ --
-- sādhanāvyāpakavyāpyasādhyakatva 1 paryavasitamanaupādhikatvajñānamathobhayaṃ kadācit kiñcicjñānamiti vā/ nādyatrayaṃ yuktam/ yatkiñcijjñānādapyanumitidarśanāt/ na caturthaḥ/ ananugamāt/ kiñca sarvatrāpi sāmānādhikaraṇyaṃnāma samānenādhikaraṇena saṃbandhaḥ/ saṃbandhatvaṃ ca viśiṣṭadhīniyāmakatvam/ niyāmakatvaṃ ca viśiṣṭadhījanakvesatyaviśiṣṭajñānajanakatvam/ janakatvaṃ cānanyathāsiddhaniyatapūrvavṛttitvamityātmāśrayāpattiḥ/ naca niyāmakatvaṃ saṃsargavidhayaiva saṃbandhaviśeṣyakaṃ saṃbandhaviśeṣaṇakaṃ vā vyāptijñānaheturiti vācyam/ anyathā sāmānādhikaraṇyasaṃdehapratibandhakatvānupapatteḥ/ tathā ca saṃbandhatvaṃ prakāra evetyavaśyaṃ vācyatvenātmāśrayāparihārāt/ yattu viśiṣṭadhīniyāmakatvarūpasaṃbandhatvasya prakāratvena bhānāvaśyaṃbhāvastadāpi saṃyogatvādinā rūpeṇaiva bhānamiti/ tanna tathātve 'nanugagamāpatteḥ/ samavāyatvena
bhāvasthale samavāyatvasyāpi nityasaṃbandhatvarūpatvenātmāśrayānirāsāśca/ kiñcāvacchedakatvamapyavacchinnapratyayajanakatvaṃ cedātmāśrayādyayāpattiḥ/ anyīnānatiriktavṛttitvaṃ cet dhūmasyāpi vahnisāmānādhikaraṇyanyūnavṛttitvādantyalakṣaṇamalakṣaṇaṃ syāt/ ityādirūpeṇa tadabhimatalakṣaṇāni sarvāṇyapi dūṣyāṇīti//
tasmāditi// doṣāṇāṃ samyagupapāditatvāditi vā aparihāryatvāditi vārthaḥ/ paroktavakravyāptilakṣaṇānāṃ caturdaśadoṣā ityanenānvayaḥ/ uktāndoṣān saṅgraheṇānuvadati-- adho deśeti//
1.dhyavyāpakatvapa-ḍa. sādhyapadaṃ vihāya -'kāvyāpakatvaparya' -ṭa.
pu - 34. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
pararītyā nīladhūmasya vahnisāmānādhikaraṇyetivyāptiḥ, mahānasīyavahneḥ parvatīyadhūmavyāptyādāvabhāvenāsaṃbhaḥṣa gauravam, ananugamaḥ, ātmāśrayādikam, yadā ākāśaḥ tadā digityādivyāptāvavyāptiḥ, viśeṣaṇavaiyarthyam, ātmāśrayaḥ, pṛthivītvasya gandhena saha vyāptāvavyāptiḥ, gotvasya govyaktyā pṛthivītvasya gandhena 1 saṃbandhe 'tivyāptiḥ, ātmāśrayaḥ, anyonyābhāvagarbhalakṣaṇe paroktalāghāyogaḥ, ananugamaḥ; iti caturdaśa doṣāḥ//
iti paroktavakravyāptilakṣaṇabhaṅgaḥ
Original text: Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0