તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 22

પરરીત્યેતિ॥ સિદ્ધાન્તે તત્રાપિ વ્યાપ્યત્વાઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ। ઇત્યેવાસ્તુ લાઘવાદિત્યુક્તદોષં તાત્પર્યતો ઽનુવદતિ -- ગૌરવમિતિ॥
પરોક્તવક્રવ્યાપ્તિલક્ષણભઙ્ગઃ

ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 35.
અથ ખણ્ડનોક્તવ્યાપ્તિનિશ્ચયાનુપપત્તિભઙ્ગઃ ॥ 3.॥
વ્યાપ્તિગ્રહોપાયસ્તુ પદશક્તિ 1 પ્રસ્તાવે દર્શિતઃ।
નનુ તર્કં વિના વ્યાપ્ત્યગ્રહાત્તર્કસ્ય ચ વ્યાપ્તિધીસાપેક્ષત્વાદનવસ્થેતિ ચેત્। અત્ર કેચિત્ -- યત્રાપ્તવાક્યેન વ્યાપ્તિર્ન તત્ર તર્કાપેક્ષા। ન ચ તત્ર વ્યાપ્તિનિશ્ચયો ઽનુમાનાદેવેતિ વાચ્યમ્। પિત્રાદૌ સ્વતઃ સિદ્ધશ્રદ્ધયાનાપ્તત્વશઙ્કાનુદયાત્। પ્રાત્યક્ષિકી વ્યાપ્તિધીપરંપરાપ્યનત્તોત્રૈવ વિશ્રામ્યતીત્યાહુઃ॥
અથ ખણ્ડનોક્તવ્યાપ્તિનિશ્ચયાનુપપત્તિભઙ્ગઃ

નન્વસ્તુ ભવદુક્તૈર્વાનુપપત્તિરૂપા વ્યાપ્તિર્ન તુ પરોક્તા। તદ્ગ્રહોપાયસ્તુ ન સંભવતિ। અનુગતજાતેર્નિરાસેન સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરભાવાદિત્યત આહ-- વ્યાપ્તીતિ॥ સાદૃશ્યાદિના તદગ્રહસ્યોપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ। 2 ખણ્ડનોક્તાં વ્યાપ્તિગ્રહનુપપત્તિં નિરસિતુમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ તર્કં વિના વ્યાપ્ત્યગ્રહાદિતિ॥ અનિષ્ટપ્રસઞ્જનરૂપતર્કાભાવે વ્યભિચારાદિશહ્કયા પ્રતિબન્ધેન વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયાદિત્યર્થઃ। અત્રૈવ વિશ્રામ્યતીતિ॥ આપ્તવાક્યજન્યવ્યાપ્તિધિયામેવેત્યર્થઃ। અત્રારુચિબીજં તુ શ્રદ્ધયા સિદ્ધત્વેપિ ન્યાયતોનુપપાદિતત્વે ન્યાયાસાધ્યે નિઃશઙ્કપ્રવૃત્તેરયોગાત્ તદર્થં ન્યાયાનુસંધાને સ્યાદેવાનવસ્થેત્યેવં જ્ઞેયમ્॥ અનાદીતિ॥
1.ક્તિગ્રહ-ટ.રા. ગ્રહણ-ગ. 2.મણ્ડ-ઠ.ડ.
પુ-36. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અપિચાનાદિસિદ્ધકાર્યકારણ 1 મૂલાઃ કેચન તર્કાઃ। ન ચાત્ર દેહાત્મત્વાદાવિવ બાધોસ્તીતિ ન તત્ર તર્કા 2 પેક્ષા। 3 યત્રાપિ જન્માન્તરાનુભૂતવ્યાપ્તિસ્મૃતિહેતુઃ ન તત્ર તર્કાપેક્ષા। ઇતરાપિ વ્યાપ્તિધીરન્તતોત્રૈવ પર્યવસ્યતીત્યસ્તુ। કિઞ્ચ યા નિર્દેષશ્રુત્યા નર્દેષજ્ઞાનરૂપસાક્ષિણા વા સિદ્ધાવ્યાપ્તિર્ન તત્ર તર્કાપેક્ષા।
અનાદિસિદ્ધત્વેન જ્ઞાતા નિઃશઙ્કમવગમ્યમાનાઃ યે કાર્યકારણભાવાઃ તન્મૂલાઃ કેચન તર્કા બીજાભાવે અઙ્કુરાભાવ ઇત્યાદયઃ ઇત્યર્થઃ। દેહાત્મત્વાદાવિતિ॥ તત્ર યુક્ત્યાદિબાધો યથા ન તથાનાદિસિદ્ધકાર્યકારણભાવમૂલતર્કેષ્વસ્તીતિ ન તત્ર તર્કાપેક્ષેત્યર્થઃ॥
નન્વયં પક્ષઃ મણાવેવ કાર્યકારણભાવાદેરનાદિસિદ્ધત્વેપિ તત્ર પ્રમાણાનુસારણે ઽનુમાન એવ પર્યવસાનાદનવસ્થૈવેતિ દૂષિત ઇત્યતઃ પક્ષાન્તરમાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ યસ્તર્કો વ્યાપ્ત્યનુભવમૂલકસ્તત્ર તર્કાન્તરાપેક્ષાયામપિ
વ્યાપ્તિસ્મૃતિમૂલતર્કે ન તર્કાન્તરાપેક્ષેતિ નાનવસ્થેત્યર્થઃ। હેતુરિતિ॥ તર્કસ્યેતિ યોજ્યમ્। વ્યાપ્ત્યનુભવમૂલતર્કે કા ગતિરિત્યત આહ-- ઇતરાપીતિ॥ અનુભવરૂપવ્યાપ્તિધીરપીત્યર્થઃ। નન્વયમપિ પક્ષઃ સ્તન્યપાનાદાવનવસ્થોદ્ધારોપિ બહ્વનિધૂમયોર્વ્યાપ્તૌ ગૃહ્યમાણાયામનવસ્થેતિ પક્ષધરાદૌ દૂષિત ઇતિ ચેન્ન। અન્તતોપ્યત્રૈવ સર્વાપિ વ્યાપ્તિધીઃ
પર્યવસ્યતીત્યુક્તત્વેનાદોષત્વાત્॥
પક્ષાન્તરં ચાહ-- કિઞ્ચ યેતિ॥ શ્રુત્યેતિ ॥ બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃ। ગૌઃ ન પદા સ્પૃષ્ટવ્યેત્યાદૌ યો બ્રાહ્મણઃ સ ન હન્તવ્ય ઇત્યાદિવ્યાપ્તિઃ શ્રુતિસિદ્ધા।
1.ણાભાવમૂ-- ટ.ગ.રાર્. 2.કાન્તરાપે-ઉ.ટ.રા. 3.કિઞ્ચેત્યધિકમ્-ટ. ક.ગ.રા.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ-37.
અન્યાપિ વ્યાપ્તિધીરત્રૈવ વિશ્રામ્યતીતિ નાનવસ્થા। ઉક્તં હિ --
"ન પરીક્ષાનવસ્થાસ્યાત્સાક્ષિસિદ્ધે ત્વસંશયાદિ"તિ॥
અપિચ ન તર્કઃ સાક્ષાદ્વ્યાપ્તિગ્રાહકઃ। ભૂયોદર્શનવ્યભિચારાદર્શનસહકૃતપ્રત્યક્ષેણૈવ તદ્ગ્રહાત્। યાતુ વ્યાપ્તિગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ભૂયોદર્શનવ્યભિચારાદર્શનોપાધાયભાવનિશ્ચયાઃ સહકારિણ ઇતિ પદ્ધતૌ ઉપાધ્યભાવનિશ્ચયસ્ય સહકારિત્વોક્તિઃ સોપાધિશઙ્કાસ્થલાભિપ્રાયા ન તુ સાર્વત્રિકાભિપ્રાયા। અન્યથોપાધ્યભાવનિશ્ચયસ્ય વ્યાપ્તિસાપેક્ષતર્કાધીનત્વેનાનવસ્થાપાતાત્। પદ્ધતાવેવ તર્કસ્ય ક્વાચિત્કત્વોક્તેશ્ચ।
યજ્જલપાનં તત્સુખસાધનમિત્યાદિવ્યાપ્તિઃ સાક્ષિસિદ્ધા । શ્રુત્યાદ્યન્યસ્થલીયવ્યાપ્તિધીઃ કથમિત્યત આહ-- અન્યાપીતિ॥ ઉક્તંહીતિ॥ જ્ઞાનપાદીયાનુવ્યાખ્યાને । પરીક્ષા નામ તર્ક એવ॥
સર્વવ્યાપ્તિધિયસ્તત્રૈવ પર્યવસાનં વિવાદિનં પ્રતિ ભૂયોદર્શનવાદે મણૌ સિદ્ધાન્તિતં પક્ષમુપેત્યાહ-- અપિ ચેતિ॥ ન સાક્ષાવ્દ્યાપ્તિગ્રાહક ઇત્યસ્ય કિન્ત્વત્યનેનાન્વયઃ। કિં તર્હિ સાક્ષાવ્દ્યાપ્તિગ્રાહકમિત્યત આહ-- ભૂયોદર્શનેતિ॥ બહુષુ સ્થલેષુ સાધ્યસાધનયોઃ સહચારદર્શન 1 ત્યર્થઃ। વ્યભિચારેતિ॥ હેતોઃ સાધ્યાભાવસંબન્ધાદર્શનેત્યર્થઃ।
1. નેને -ડ.
પુ- 38. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પાર્થિવત્વલોહલેખ્યત્વયોસ્તુ વજ્ર એવ વ્યભિચારદર્શનાત્તદગ્રહઃ। ઉક્તં હિ --
"અદૃષ્ટે વ્યભિચારે તુ સાધકં તદિતિ સ્ફુટમ્।
જ્ઞાયતે સાક્ષિણાવાદ્ધા માનાબાધે ન તદ્ભવેત્"॥
ઇતિ। કિન્તુ વ્યભિચારશઙ્કાનિવૃત્તિદ્વારા। શઙ્કા તુ ક્વચિત્કૈવ। સા ચ ક્વિચિત્કેન 1 તર્કેણ નિરસ્યત ઇતિ ન 2 તત્ર તર્કાપેક્ષા । નનુ તર્કાનવતારે વિશેષાદર્શનસ્ય સર્વત્ર સત્વાત્ --
"સર્વત્ર શઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્"।
પ્રત્યક્ષેણ -- ચક્ષુરાદિના। નન્વેવં યત્પાર્થિવં તલ્લોહલેખ્યમિતિ બહુષુ સ્થલેષુ સહચારદર્શનાવ્દ્યભિચારાદર્શનાચ્ચ વ્યાપ્તિગ્રહઃ સ્યાદિત્યત આહ -- પાર્થિવત્વેતિ॥ વજ્રે-- વજ્રમાણૌ॥ ઉક્તં હીતિ॥ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાને વ્યભિચારાદર્શનાદિસહકૃતં પ્રત્યક્ષં વ્યાપ્તિનિશ્ચાયકમિત્યેતદુક્તમિત્યર્થઃ। તુરવધારણે॥ તલ્લિઙ્ગં ધૂમાદિકં વહ્ન્યાદિસાધ્યવ્યભિચારેદ્ધા સર્વથાપ્યદૃષ્ટ એવ સતિ તસ્ય વહ્નેઃ સાધકં વ્યાપ્યં ન તુ વ્યભિચારદર્શને 3 પ્રમાણબાધે તુ સાધકં ન ભવેદિત્યર્થઃ। શઙ્કાનિવૃત્તિદ્વારેતિ॥ તર્કો વ્યાપ્તિગ્રાહક ઇત્યનુકર્ષઃ। વિશેષાદર્શનસ્ય વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તવિશેષાદર્શનસ્ય 4 સર્વત્ર સત્વાદિત્યત શઙ્કા સાર્વત્રિકી સ્યાદિત્યન્વયઃ। વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કેતિ વક્ષ્યમાણોદયનવાક્યં વક્ષ્યમાણાવ્દ્યાઘાતાવધિત્વાચ્છઙ્કાયા ઇતિ ભક્તિપાદીયછલલક્ષણોક્તિપ્રસ્તાવગતસુધાવાક્યં હ્રદિ કૃત્વા વ્યાઘાતભિયા એવં શઙ્કા
એવં ન કાર્યેતિ॥ ભાવેન
વ્યાખ્યાતમાહ-- એવં શઙ્કાયામિતિ॥
1.નૈવ ત -ટ.રા. 2.ન સર્વત્ર ત- ટ.ક.ગ.રા. 3.ન પ્ર-ડ. 4.સ્ય તત્ર સત્વાદિ-ડ. સ્ય અત્ર -ઠ.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિભઙ્ગઃ)
વ્યાપ્તિવાદઃ પુ- 39.
ઇતિ ન્યાયેન શઙ્કા સાર્વત્રિકી સ્યાદિતિ ચેન્ન। કિમિયં શઙ્કા સ્વાર્થાનુમાને સ્યાત્ પરાર્થાનુમાને વા। આદ્યેપિ સ્વારસિકી વા આધેયા વા। નાદ્યઃ। એવં શઙ્કાયાં ચાર્વાકસ્ય પ્રત્યક્ષેપિ કરચરણાદિવિશેષદર્શને ઽદ્વૈતિનોપિ વેદનિર્દેષત્વજ્ઞાને ઉપક્રમાદિલિઙ્ગનાં તાત્પર્યાવ્યભિચારજ્ઞાને ચ સ્વાર્થવ્યભિચારશઙ્કાપાતાત્। શઙ્કાવિષકજ્ઞાનોપિ સ્વાર્થસ્ય વ્યભિચારશઙ્ક્યા ત્વદુક્ત 1 વ્યભિચારશઙ્કાયા એવ સિદ્ધ્યાપત્તેશ્ચ। યદિ ચ તત્ર ત્રિચતુર 2 કક્ષ્યાનન્તરં કોટિસ્મરણાદ્યભાવાન્ન શઙ્કા। તર્હીહાપિ ન વિશેષાદર્શમાત્રં સંશયસામગ્રી। કિન્તુ કોટિસ્મરણાદિસચહિતમ્। તથા ચ કતિપયકક્ષ્યાનન્તરં કુત્રચિત્કોટ્યસ્મરણસ્ય કુત્રચિદુત્કટવિષયાન્તરસંચારસ્ કુત્રચિજ્જિજ્ઞાસાભાવસ્ય કુત્રચિત્ --"3 યત્વાદૌ શ્રદ્ધયા સિદ્ધં પુનર્ન્યાયેન સાધિતમ્"। ઇતિ ન્યાયેન સ્વારસિકવિશ્વાસસ્યા 4 વશ્યકત્વાન્ન સર્વત્ર શઙ્કા।
એવં શઙ્કાયાં। અનુમાનાપ્રામાણ્યવાદીચાર્વાક એવેતિ ચાર્વાકસ્યેત્યુક્તમ્। સર્વખણ્ડનવાદી મણ્ડનમિશ્રોપ્યદ્વૈતવાદીત્યદ્વૈતિનોપીત્યુક્તમ્। અનેન સ્વક્રિયાવિરોધ ઉપપાદિતઃ॥
પરમુખેન સમાધિં વાચયિત્વા સમં પ્રકૃતેપીત્યાહ-- યદીતિ॥
1.વ્યભિચારપદં ન -ક.ટ.ગ. ત્વદક્તેતિ નાસ્તિ-રા. 2.રાદિક-રા. 3.યત્રાદૌ -ટ.ગ.રા. 4.સ્ય ચાવ-ટ.ગ.રા.
પુ-40. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

ન હિ કશ્ચિદપિ યાવજ્જીવં કોટિસ્મરણ 1 ધારાયામેવ વ્યાપ્રિયમાણોનુભૂયતે। ન ચાવિરલલગ્રાશઙ્કાધારાનુભૂયતે। યેન ફલબલાત્કોચિસ્મરણાદિધારાયા અવિચ્છેદઃ કલ્પ્યેત। અન્યથા પ્રત્યક્ષેપિ વિશેષદર્શનધારાયાં વેદેપ વેદનિર્દેષત્વ 2 જ્ઞાનધારાયાં ચ વ્યાપ્રિયેત। ઉક્તં હિ --
યાવચ્છક્તિપરીક્ષાયામુપજીવ્યસ્ય બાધને।
દોષો નાશોધિતે દોષ ઉપજીવ્યત્વમસ્ત્વલમ્॥
ઇતિ। દ્વિતીયેપિ સ્વાર્થાનુમાને શઙ્કાધાયકં ન તાવ્તપ્રતિવાદિવાક્યમ્। અતિપ્રસઙ્ગાત્। તસ્ય તદાનુપસ્થિતેશ્ચ નાપ્યુપાધિશઙ્કા। તસ્યા અપ્યુક્તન્યાયેન સર્વત્રાસંભવાત્।
ફલબલાદિતિ॥ શઙ્કારૂપફલબલાદિત્યર્થઃ। અન્યથેતિ॥ શઙ્કાભાવેપિ પરંપરાકલ્પન ઇત્યર્થઃ। ઉક્તં હીતિ॥ વિશ્વાસાદિના પ્રમાણત્વેન સિદ્ધસ્ય શઙ્કનાસ્પદત્વં જ્ઞાનપાદીયાનુવ્યાખ્યાને ઉક્તમિત્યર્થઃ। પરીક્ષાયાં સત્યાં પ્રમાણત્વેન નિશ્ચિતસ્યેતિ શેષઃ। અશોધિતે॥ તર્કાદિના અપ્રમાણાદવિવક્તે। ઉપજીવકેન બાધેપિ ન દોષઃ। નનુ ઉપજીવ્યં કથં બાધ્યમિત્યત આહ-- ઉપજીવ્યત્વમસ્ત્વલમિતિ॥ ઉપજીવ્યત્વમાત્રમપ્રયોજકમિતિ ભાવઃ॥ દ્વિતીયેપીતિ॥ સ્વાર્થનુમાને આહિતશઙ્કા ભવતીતિ પક્ષેપીત્યર્થઃ। અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ પ્રત્યક્ષેપિ કરચરણાદિવિશેષદર્શન ઇત્યુક્તસ્થેષ્વપિ પ્રતિવાદિવાક્યાચ્છશઙ્કાપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। ઉપાધિશઙ્કેતિ॥ શઙ્કાધાયિકેત્યનુકર્ષઃ।
1.ણાદિ-ગ.રા. 2.જ્ઞાપકાદિ-ટ.ગ.રા. જ્ઞાપક-ક.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિ-ભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ -41.
ક્વાચિત્ક્યાસ્તુ ક્વાચિત્કેનૈવ તર્કેણ નિરાસાત્। નિરાસસ્ત્વેવમ્-- ધૂમસ્યાગ્નિના સંબન્ધે ઉપાધિરૈન્દ્રિયકશ્ચેદુપલભ્યેત। ન ચોપલભ્યતે। અતીન્દ્રિયોપિ પ્રમાણાન્તરવેદ્યઃ સ્યાત્। ન ચ તત્પ્રમાણમુપલભ્યત ઇતિ। અત એવ પદ્ધતૌ"સોયં કશ્ચિત્પ્રમાણાન્તરાનુગ્રાહકો ભવતી"તિ તર્કસ્ય ક્વચિત્કત્વમેવોક્તમ્। પ્રમાણેનાનુપલભ્યમાનોપિ કશ્ચિદુપાધિર્ભવિષ્યતીતિ નર્બીજાશઙ્કાપિશાચી તુ પ્રામાણિકત્વેન ત્વદભિમતતેપ્યદ્વૈતાદૌ બાધકસહસ્રં અપ્રામાણિકત્વેન ત્વદભિમતેપિ દ્વૈતાદૌ સાધખસબસ્રં નિર્દેષત્વેન ત્વદભિમતે 1 ત્વદ્વાક્યે દોષસહસ્રં ચ ભવિષ્યતીત્યાદ્યતિપ્રસઙ્ગહેતુત્વાત્ સપ્તમરસાદિશઙ્કસમાના ન વ્યાપ્તિનિશ્ચયોત્પત્તિપ્રતિબન્ધિકા। નાપ્યુત્પન્નસ્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયસ્ય
કાર્યપ્રતિબન્ધિકા। ઉત્પન્નેન નિશ્ચયેનૈવ શઙ્કોત્પત્તિપ્રતિબન્ધાત્। ન હિ ગ્રાહ્યસંશયમાત્રં તન્નિશ્ચયપ્રતિબન્ધકમ્। ન ચોત્પન્નસ્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયસ્ય બલવદ્બાધકમસ્તિ।
ઉક્તેતિ॥ કોટિસ્મરણાદ્યભાવાદિત્યાદિનોક્તન્યાયેનેત્યર્થઃ। અત એવેતિ। ક્વાચિત્કોપાધિસ્થલ એવ તર્કાનુસરણાદિત્યર્થઃ। ત્વદભિમતેતિ॥ ખણ્ડનકારં પ્રત્યુચ્યતે। ન વ્યાપ્તિનિશ્ચયોત્પત્તિપ્રતિબન્ધિકેત્યેતવ્દ્યનક્તિ-- ન હીતિ॥ તથાત્વે સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્યાનુમિત્યાદેશ્ચાનુદયાપાતાદિતિ ભાવઃ॥
1. તેપિ ત્વ - ટ.ગ.રા.
પુ-42. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્જવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યેનૌત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યમપોદ્યેતિ। ઉક્તં હિ --
"ઉત્સર્ગતોપિ યત્પ્રાપ્તમપવાદવિવર્જીતમ્।
વ્યભિચાર્યપવાદેન માનમેવ ભવિષ્યતિ"॥
ઇતિ। ઉક્તં ચ ખણ્ડનેપિ --
"અત્યન્તાસત્યપિ જ્ઞાનમર્થે શબ્દઃ કરોતિ હિ।
અબાધાત્તુ પ્રમામત્ર સ્વતઃપ્રામાણ્યનિશ્ચલામ્"॥
ઇતિ । કથં ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધે અન્નાદૌ નિઃશઙ્કસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધાયાં વ્યાપ્તૌ શઙ્કા। ઉક્તં ચ -- વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષસ્યાપિ સહકારિસામર્થ્યાત્પ્રભિજ્ઞાવદતીતાદિવિષયકત્વમિતિ।
ઉક્તં હીતિ॥ બલવદ્બાધકાભાવે પ્રમાણમેવેત્યેતદ્ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાને ઉક્તમિત્યર્થઃ। અપવાદેન વ્યભિચાર્યપિ માનમેવેત્યર્થઃ। સ્વતઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચલાં પ્રમાં શબ્દઃ કરોતીત્યન્વયઃ॥
નનુ-- પ્રત્યક્ષ 2 વ્યાપ્તૌ શઙ્કાનુદયેપ્યન્વયવ્યાપ્તૌ સા ભવિષ્યતિ। પરિચિતપ્રત્યક્ષસ્થલેષુ હેતોઃ સાધ્યવ્યભિચારજ્ઞાનપ્યતીતાદૌ તચ્છઙ્કયા 2 સાસ્યાદેવેત્યત આહ-- ઉક્તં ચેતિ॥ યદ્વા
સન્નિકૃષ્ટકતિપયધૂમાદિવ્યક્તિવ્યાપ્તિગ્રહેપ્યતીતદિવ્યક્તિષુ તદ્ગ્રહોપાયાભાવાત્કથં સર્વત્ર વ્યાપ્તિગ્રહ ઇત્યત આહ-- ઉક્તં ચેતિ॥ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહસમર્થનવાદે. એવમિયતા ગ્રન્થેન તર્કાનવતારે વિશેષાદર્શનસ્ય સર્વત્ર સત્વાદિત્યા 3 દિના પૂર્વપક્ષિણોક્તં વિશેષાદર્શનમભ્યુપેત્ય સ્વાર્થાનુમાને સ્વારસિકાહિતશઙ્કયોઃ સ્વવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગેનાનુવાદ ઉક્તઃ। અધુના નાસ્ત્યેવ વિશેષાદર્શનમિત્યાહ-- વાચયિષ્યતે ચેતિ॥ અત્રૈવ ભઙ્ગે કિઞ્ચ વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તિવિશેષસ્યાદર્શન ઇત્યાદિગ્રન્થેનેતિ ભાવઃ॥
1. ક્ષે શઙ્કાનુ-ટ.ઠ.ડ. 2.સા ઇતિનાસ્તિ-ઠ.ડ. 3.દિના પૂ -ટ.ડ.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિ-ભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ-43.
વાચયિષ્યતે ચ પરમુખેનૈવ વ્યાપ્તિધીકાલે વ્યભિચર 1 વ્યાવૃત્તવિશેષદર્શનમપ્યસ્તીતિ॥
નાપ્યનુમાનપ્રામાણ્યવાદિના તદપ્રામાણ્યવાદિનં પ્રતિપ્રયુક્તે પરાર્થનુમાને શઙ્કા। તત્ર પ્રતિ વાદિના મયેદં સાધ્યં વ્યભિચારિષ્યતીતિ સર્વત્ર શઙ્કોત્થાપનાદિતિ દ્વિતીયઃ। 2 તથાપિ તૃપ્ત્યર્થં ભોજને પરબોધનાર્થં શબ્દોચ્ચારણે એવં તત્તત્કાર્યોદ્દેશેન તત્તત્કારણે ચ પ્રવૃત્તિરૂપસ્વક્રિયાવ્યાઘાતેન શઙ્કાનુદયાત્। અત્ર --
પરાર્થાનુમાને વેતિ પ્રાગ્વિકલ્પિતં દ્વિતીપક્ષં વિવૃણ્વન્નેતિ નિરાહ-- નાપીતિ॥ દ્વિતીય ઇત્યન્વયઃ। મયા ચાર્વાકેણ ખણ્ડનકારેણ વા સ્વક્રિયાવ્યાઘાતેન વ્યાઘાતો વિરોધો હાનિર્વા। યદિ સર્વત્ર શઙ્કા ત્વયોત્થાપ્યતે તર્હિ ભોજનમપિ 3 તૃપ્તિં વ્યભિચરિષ્યતિ શબ્દોચ્ચારણમપિ પરબોધં વ્યભિચરિષ્યતીતિ ભોજનાદૌ ન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્। અસ્તિ ચ સા। અતો ન સર્વત્ર શઙ્કા કાર્યેત્યર્થઃ। એવં વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કેત્યેતદ્વૃદિ કૃત્વા વ્યાઘાતદણ્ડભયેન સર્વત્ર શઙ્કા નોત્પત્તુમર્હતીત્યુક્તમ્। તસ્ય ખણ્ડનોક્તં રદોષમુદ્ધર્તુમાહ-- અત્રેતિ॥
1.ચારિ-ક.ગ.રા. 2.તત્રાપિ-ક. તવાપિ-ગ.રા. 3.પ્રવૃત્તિ વ્યભિ-ઠ.
પુ-44. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
"શઙ્કા ચેદનુમાનસ્ત્યેવ ન ચેચ્છઙ્કા તતસ્તરામ્।
વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કા તર્કઃ શઙ્કાવધિર્મતઃ"॥
ઇત્યુદયનોક્તદૂષણાર્થં ચાર્વાક 1 ભૂષણાર્થં ચોક્તં ખણ્ડને --
"વ્યાધાતો યદિ શઙ્કાસ્તિ ન ચેચ્છઙ્કા તતસ્તરામ્।
વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કા તર્કઃ શઙ્કાવધિઃ કુતઃ"॥
ઇતિ। અસ્યાર્થઃ। યદિ વ્યાઘાતઃ તર્હિ શઙ્કાસ્ત્યેવ। વ્યાઘાતો હિ સ્વક્રિયાયાઃ શઙ્કયા સહ વિરોધઃ।

-- વ્યાઘાતભયાચ્છઙ્કા નોદેતમર્હતીત્યુક્તપ્રમેયે ખણ્ડને ઉક્તમિત્યર્થઃ॥ શઙ્કાચેદિતિ॥ કાલાન્તરે દેશાન્તરે વા અયં હેતુઃ સાધ્યં વ્યભિચારિષ્યતીતિ શઙ્કા ચેદુત્પન્ના તદાનુમાનં પ્રમાણમસ્ત્યેવ। અનુમાનં વિના કાલાન્તરદેશાન્તરયોરનુપસ્થિતેઃ। ન ચેદેવં શઙ્કા તદા સુતરાં નિઃસન્દેહમનુમાનં પ્રમાણમસ્ત્યેવ। નન્વ 3 નુમાનં પ્રમાણં શઙ્કા તુ કથં નિવર્ત્યેતિ સુહૃદ્ભાવેન પૃચ્છન્તં પ્રત્યાહ-- તર્કઃ શઙ્કાવધિર્મતઃ। યાવચ્છઙ્કં તર્કપ્રવૃત્યા તર્કેણ સા નિવર્તનીયેતિ। નનુ તર્કેપિ વ્યાપ્તેરાવશ્યકત્વાત્તત્રાપિ શઙ્કાયાં તર્કાન્તરાન્વેષણેનવસ્થેતિ ચેત્તત્રોત્તરં -- વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કેતિ॥ આશઙ્કા પરમ્પરાજાયમાના સતી ક્વચિદ્વિશ્રામ્યતિ। યત્ર શઙ્કાયાં ક્રિયણાયાં સ્વક્રિયાવ્યાઘાતાદિર્ભવતિ તત્ર ન શઙ્કોત્પત્તુમર્હતીતિ તૃતીયપરિચ્છેદે કુસુમાઢ્જલ્યુક્તશ્લોકાર્થઃ। 4 દુર્ગમાર્થત્વાદ્દૂષણસૌકર્યાર્થમાહ--
અસ્યાર્થ ઇતિ॥
1.તોક્ત ભૂ-ક. 2.ન્વયઃ-ઠ. 3.ન્વસ્ત્વનુ-ઠ. 4.દૂષણસૌકર્યાયાર્થમાહ-- ઇત્યસ્તિ -ઠ.ડ.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિ-ભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 45.
તથા ચ શઙ્કા પ્રતિયોગિતયા વ્યાઘાતનિરૂપકત્વેન તન્નિર્વાહિકેતિ કથં શઙ્કાં વિના વ્યાઘાતઃ। નચેવ્દ્યાઘાતસ્તદા નિવર્તકાભાવાત્સુતરાં શઙ્કાસ્ત્યેવેતિ। બ્રૂમઃ।
કિમનુમાનપ્રામાણ્યેપિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયો ન સંભવતીત્યુચ્યતે ન સંભવતીત્યુચ્યતે કિં વાનુમાનમાત્રમપ્રમાણમિતિ। નાદ્યઃ।
"અર્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્"।
ઇતિ ન્યાયેન મમેષ્ટસિદ્ધેઃ। ન હ્યહમુપેયે અનુમાનપ્રામાણ્યે સિદ્ધેપ્યુપાયવિશેષે ઽભિનિવિષ્ટોસ્તમિ। વ્યભિચારિણાપિ સાધ્યસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાચ્ચ। સ્થાપનાયાં વિરક્તસ્યાપિ તવ દૃષ્ટપ્રકારત્યાગેનાદૃષ્ટેન ---
તથા ચ શઙ્કેતિ॥ તન્નિર્વાહિકેત્યન્વયઃ। વ્યાઘાતનિર્વાહિકેત્યર્થઃ। કથં -- પ્રતિયોગિતયેત્યાદિ। એવં ચ વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કેતિ તર્કઃ શઙ્કાવધિરિતિ ચ કુત ઇત્યુત્તરાર્ધસ્ય સ્વષ્ટત્વાદર્થો નોક્તઃ। વ્યાપ્તિનિ 1 શ્ચયો ન સંભવતીતિ તત્સંભવસ્ય તર્કાધીનત્વાત્। તર્કસ્ય વ્યાપ્તિસાપેક્ષત્વે નાનવસ્થાપત્યાનુત્થાનાદિતિ ભાવઃ। 2 અર્કે ચેદિતિ॥"ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંસિદ્ધૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમાચરેદિ"તિ વાક્યશેષઃ। અયં ચ શ્લોકઃ શાબરભાષ્યાદાવુક્તઃ। નનુ તર્કાધીનવ્યાપ્તિનિશ્ચ 3 હેતુકં પ્રામાણ્યં ન પ્રાપ્તમેવેત્યત આહ-- ન હીતિ॥ અનુમાનપ્રામાણ્યં સ્વીકુર્વતા વ્યાપ્તિનિશ્ચય 4 સંભવોવશ્યં વાચ્યોન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવેનાહ-- વ્યભિચારિણામપીતિ॥ અનુમાનપ્રામાણ્યસ્વીકારસ્તવાયુક્ત ઇત્યાહ-- સ્થાપનાયામિતિ॥ કશ્ચિદપિ મમ સ્થાપ્યઃ પક્ષો નેતિ વદતઃ ખણ્ડનકારસ્યેત્યર્થઃ। અનુમાનપ્રામાણ્યમુપેત્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયખણ્ડનં સ્વવ્યાહતમિત્યાહ-- વ્યાપ્તિસાપેક્ષેણેતિ॥
ર્1.ન સમ્ભવતીતિ-ઠ. 2.તર્કેચે -ડ. 3.શ્ચાયકં-ડ. 4.યોવશ્યં-ટ.ઠ.
પુ-46. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
--પ્રકાન્તરેણાનુમાનપ્રામાણ્યસાધના 1 પાતાચ્ચ। વ્યાપ્તિસાપેક્ષેણ તર્કેણાનવસ્થાપાદનાયોગાચ્ચ। પ્રમાણતર્કાભ્યાં વ્યાવર્તવ્યમિતિ સમયબન્ધાયોગાચ્ચ। વ્યાપ્તેરનિશ્ચયે શબ્દશક્તેરપ્યનિશ્ચયેનાદ્વૈતશ્રુતેરબોધકત્વાપાતાચ્ચ। લક્ષણાયા અપ્યભિધાયમૂલકત્વાત્॥
નાન્ત્યઃ। પરકીયશઙ્કાદેરપ્યનુમેયતયા તચ્છઙ્કાનિવૃત્યર્થં તવ વાક્યપ્રયોગાત્।
અનુમાનસ્યેવ તર્કસ્યાપિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયં વિનૈવ સાધખત્વસંભાદિતિ ભાવઃ। યદ્વા તત્પ્રામાણ્યનિર્વાહકોપાયાન્તરાભાવાત્ અસ્મદુક્તનિર્વાહસ્યૈવ ત્વયાપિ વાચ્યત્વાત્તદ્દૂષણોક્તિરયુક્તેત્યાહ-- વ્યાપ્તીતિ॥ વ્યાપ્તિસાપેક્ષત્વેન તર્કસ્ય ખણ્ડનં વ્યાહતમિત્યાહ-- પ્રમાણેતિ॥ પરમાર્થાદ્વૈતદૃષ્ટ્યા નાસ્તિ સમયબન્ધાદિવ્યવહાર ઇત્યત આહ-- વ્યાપ્તેરિતિ॥ યદ્વા વ્યાપ્તિનિશ્ચયો ન સંભવતીત્યેતત્સ્વ 2 વ્યાહતમિત્યાહ-- વ્યાપ્તેરિતિ॥ કેવલવ્યતિરેકણિણાન્વયવ્યતિરેકિણા વા પ્રમાણલક્ષણટીકાદ્યુક્તદિશા શક્તેર્ગ્રાહ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। યદ્વા વૃદ્ધવ્યવહારાદાવાપોદ્વાપાભ્યાં શક્તિગ્રહાવ્દ્યાપ્તિનિશ્ચયોપેક્ષિત ઇતિ ભાવઃ। લક્ષણયાદ્વૈતજ્ઞાનમસ્તુ કિં શક્તિગ્રહણેનેત્યત આહ-- લક્ષણાયા ઇતિ॥ મુખ્યાર્થસંબન્ધપૂર્વકત્વાલ્લક્ષણાયા ઇતિ ભાવઃ॥
નાન્ત્ય ઇતિ॥ અનુમાનમાત્રમપ્રમાણિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ।
1.નાયાસાપાતાચ્ચ-ટ.ગ.રા. 2.ત્યત આહ-- ટ. ત્યેતદ્વ્યારૂપયાતમિત્યાહ-ઠ.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિ-ભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ-47.
અનુમાનાપ્રામાણ્યસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદ્યસિદ્ધત્વેન તત્રાનુમાનસ્યૈવ પ્રમાણયિતવ્યત્વાચ્ચ। અનુમાનાપ્રામાણ્યે કાલાન્તરાદેરપ્યસિદ્ધ્યા તત્ર વ્યભિચારશઙ્કાયોગાચ્ચ। પ્રવર્તકનિવર્તકયોરિષ્ટાનિષ્ટસાધનત્વયોરપ્યનુમેયત્વેન તવ
કુત્રાપિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્યયોગાચ્ચ। અદ્વૈતે ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગાનાં પ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વાનુભૂતસ્વપ્રકાશત્વાદૌ દૃશ્ય 1 માનત્વાનુભૂતિત્વાદિલિઙ્ગાનાં ચોક્ત્યયોગાચ્ચ। સંદિગ્ધાનૈકાન્તિકે વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યસ્યા 2 ભાવાત્। વિશ્વમિથ્યાત્વાદેરવ્યાવહારિકત્વાચ્ચ। પ્રત્યક્ષશબ્દાભ્યામિવ લિઙ્ગેનાપિ જ્ઞાનોત્પત્તેરુત્પન્નજ્ઞાનસ્ય બાધાભાવેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય તદધીનનિષ્કમ્પપ્રવૃત્તેઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યસ્ય ચાનુભવેનાનુમાને વિશેષાપરાધાભાવાચ્ચ॥
કાલાન્તરાદેરસિદ્ધ્યેતિ॥ પરરીત્યા કાલદેશયોરાનુમાનિકત્વમુપેત્ય ઇદં દૂષણં ધ્યેયમ્। સિદ્ધાન્તે સાક્ષિસિદ્ધત્વાત્। વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યમુપેત્ય તદુક્તિરિત્યત આહ-- સંદિગ્ધેતિ॥ કાલાન્ત 3 રાદૌ સાધ્યં વ્યભિચરિષ્યતિ કિમિતિ શઙ્કાસ્પદ
ઇત્યર્થઃ। તાત્વિકપ્રામાણ્યમેવ દૃશ્યત્વાદિ હેતૂનાં ઉપેયં તદ્બોધ્ય 4 મિથ્યાત્વાદેસ્તાત્વિકત્વાત્ । અન્યથા વ્યાવહારિકપ્રમાણસિદ્ધપ્રપઞ્ચવન્મિથ્યાત્વમપિ મિથ્યૈવ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ-- વિશ્યમિથ્યાત્વાદેરિતિ॥ જ્ઞાનોત્પત્તેરિત્યાદિષષ્ઠ્યન્તચતુષ્ટયસ્યાપિ અનુભવેનેત્યન્વયઃ।
1.શ્યત્વાનુ-ટ.ક.ગ.રા. 2.સ્યાપ્ય-ક.ગ.રા. 3.રે સા-ઠ. 4.વિશ્વયમિથ્યાત્વાંશતાત્વિ ઇત્યસ્તિ- ઠ.
પુ -48. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ।
અન્યથાનુમાનમેવ પ્રમાણં ન તુ પ્રત્યક્ષાદીતિ। પ્રત્યક્ષેપિ નેત્રમેવ પ્રમાણં ન તુ શ્રોત્રાદિ વેદેપિ દ્વૈતવાક્યમેવ પ્રમાણં નત્વદ્વૈતવાક્યમિતિ ચ સ્યાત્॥
એતેનાનુમાનાત્સંભાવનામાત્રેણ પ્રવૃત્યાદિકં સંવાદાચ્ચ પ્રામાણ્યાભિમાન ઇતિ નિરસ્તમ્। અનુમાનાજ્જ્ઞાનં જાયતે તચ્ચ 1 સંવાદીતિત વદતા ત્વયૈવ તત્પામાણ્યયોપગમાત્। સંભાવનાત્વે 2 નાપિ કોટ્યન્તરોલ્લેખાપાતાચ્ચ। નિષ્કમ્પપ્રવૃત્યનુપપત્તેશ્ચ। એવંવિધસ્ય પારિભાષિકસંભાવનાત્વસ્ય મયા 3 ભ્યુપગમાચ્ચ। પ્રત્યક્ષાદિનાપિ સંભાવનામાત્રમિત્યાપાતાચ્ચ। ઔત્સર્ગિકાબાધઃ ક્વાચિત્કબાધશ્ચોભયત્રાપિ સમઃ॥

નેત્રમિતિ ચક્ષુરિત્યર્થઃ। સંભાવનામાત્રેણેતિ॥ ઉત્કટકોટિકસંદેહમાત્રેણેત્યર્થઃ। વહ્ન્યાદ્યનુમિતિસ્થ ઇતિ યોજ્યમ્। સંભાવનમાત્રેણ પ્રવૃત્તૌ સકમ્પૈવ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ન તુ નિષ્કમ્પેતયાહ-- નિષ્કમ્પેતિ॥ નનુ મયોપેતા સંભાવના નિષ્કમ્પ 4 પ્રવૃત્તિજનિકૈવેત્યત આહ -- એવમિતિ॥ પરિભાષામાત્રસ્યાનુમિતિ પ્રામાણ્યાપરિપન્થિત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ પ્રત્યક્ષશબ્દયોરુત્સર્ગતઃ સર્વત્રાબાધ એવ। ક્વચિદેવ શુક્તિરૂપ્યાદૌ બાધઃ। અતો ન તત્ર સંભાવનામાત્રોપગમેન પ્રત્યક્ષાદેરપ્રામાણ્યાપાત ઇત્યત આહ-- ઔત્સર્ગિકેતિ॥
1.જ્ઞાનમિત્યધિકમ્-ટ.ક.ગ.રા. 2.ત્વેહ્યનુમિતાવિતિ કા-ટ. ત્વે હીનત્વેનાપિ કો- ગા.રા. 3.યાપ્યુપગ-ક.ગ.રા. 4.નિવૃ-ટ.ઠ.
ખક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ -49
કિઞ્ચ વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તવિશેષસ્યાદર્શને સંભાવનૈવ કુતઃ। અન્યથા સંદિગ્ધવ્યભિચારિણ્યપિ સા સ્યાત્। દર્શને તુ યદ્દર્શને તવ સંભાવના તદ્દર્શનેનૈવ મમ નિશ્ચયોસ્તુ। સ વિશેષઃ ક ઇતિ ચેદાત્માનમેવ પૃચ્છ। યસ્ત્વં દર્શનેન સંભાવિતવાન્ નિષ્કમ્પં પ્રવૃત્તશ્ચ॥
યદિ તવ સમકોટિ 1 શહ્કાસામગ્રીવિરહો સંભાવના હેતુઃ। તર્હિ મમ સમકોટિવિષમકોટિકોભયશઙ્કાસામગ્રીવિરહો નિશ્ચયહેતુઃ॥
યદિ ચ તવાન્વેષણેપિ વ્યભિચારાદર્શનસહકૃતમુપાધ્યદર્શનં વા ઉપાધ્ય 2 દર્શનસંભાવના વા યાવચ્છક્તિપરીક્ષા
વા સંભાવનાહેતુઃ। તર્હિ મમાપિ ત એવ વ્યાપ્તિનિશ્ચયહેતવઃ॥
એવં ચ યદુક્તં વ્યાઘાતો યદીત્યાદિ તદપરાદ્ધોષેર્ધાનુષ્ક્સયેવ વલ્ગિતમાત્રમ્।
ઉભયત્રેતિ॥ પ્રત્યક્ષાદાવનુમાને ચેત્યર્થઃ। નિષ્કમ્પં પ્રવૃત્તશ્ચેતિ। યસ્ત્વમિત્યનુકર્ષઃ॥
પરમુખેનૈવ વિશેષસ્વરૂપં વાચયન્ સમં મમાપીત્યાહ -- યદિ તવેતિ॥ અપરાદ્ધેષોરિતિ॥ અપરાદ્ધઃ લક્ષ્યાદન્યત્ર ગતઃ ઇષુઃ શરો યસ્ય તસ્યેત્યર્થઃ।
1.ટિ કસં-ટ. ટિકશઙ્કાસા- ગ.રા. 2.ધ્યસંભા -ટ.ગ. ભવસં-રા.
પુ-50. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નહિ મયા 1 નિષ્પન્ન ભોજન 2 ક્રિયા વા ક્રિયાયાઃ શઙ્કાયાઃ શઙ્કયા સહ વિરોધો વા તજ્જ્ઞાનં વા શઙ્કાનિવર્તકમિત્યુચ્યતે। યેન ક્રિયાયાં સત્યાં શઙ્કાનિવૃત્ય તૃપ્તિકારણત્વનિર્ણયઃ તસ્મિંશ્ચ સતિ ક્રિયેતિ ત્વદુક્તોન્યોન્યાશ્રયઃ ત્વદુક્તવિરોધિ 3 પ્રતિયોગિશઙ્કાવશ્યંભાવશ્ચ 4 સ્યાત્। કિન્તુ ત્વમપિ 5 ક્રિયામૂલભૂતેન શઙ્કાવિરુદ્ધકોટ્યાલમ્બન 6 વિશેષદર્શનેન નિવૃત્તશઙ્કઃ સન્ મનસા વ્યાપ્તિં નિશ્ચિનુષે। વાચા તુ નેતિ બ્રૂષે। તસ્માદ્વાઙ્મનસ 7 વિસંવાદં કુરુષે।
ન હિ તતર્થં તત્ર નિષ્કમ્પં પ્રવર્તતે તચ્ચ તત્કારણં નેતિ શઙ્કતે ચેતિ સંભવતિ। તસ્માત્વદ્વચનં મૂકોહમિતિવત્સ્વક્રિયા વિરુદ્ધમિત્યેવોચ્યતે॥
1.માયાનિ -ટ.ક. 2.નાદિ ક્રિ-ટ.ક.ગ.રા. 3.ઘપ્ર -ટ.રા. સ્યાદર્શ -ગ.રા. 5.સ્વક્રિ-ટ.ગ.રા. 6.નેન વિ-ટ.ગ.રા. 7.વિવા-ટ.ગ. 8.લ્ગિગિતમે-ઠ. 9.ધુ-ઠ.ડ.
સ્વક્ત-વ્યાનિયાનુ-ત્તિભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 51.
કિઞ્ચ શઙ્કાનિવર્તકેન વ્યાઘાતેન 1 નિવર્ત્યાયાઃ શઙ્કાયાઃ સ્વસ્માત્પૂર્વસત્વમેવાપેક્ષ્યતે। તાવતૈવ ધ્વંસં પ્રતીવ પ્રતિયોગિત્વોપપત્તેઃ। ન તુ યાવત્સ્વાવસ્થાનં સહભાવઃ। તથાત્વે હિ વિરોધ એવ ન સ્યાત્। નહિ વિશેષદર્શનનિવર્ત્યા શઙ્કા બાધ નિવર્ત્યા ભ્રાન્તિઃ બ્રહ્મજ્ઞાનનિવર્ત્યાવિદ્યા તેજોનિવર્ત્યં તિમિરં ચ નિવર્તકસમકાલં દૃષ્ટમ્। ભિન્નકાલીના ચ શઙ્કા વ્યાઘાતેન નિવર્તિતત્વાન્ન વ્યાઘાતકાલેસ્તિ। યેન તર્કાપેક્ષા સ્યાત્। અન્યથા બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્યનન્તરમપ્યવિદ્યાદિકં સ્યાત્॥
એતેન --"વ્યાઘાતસ્ય સ્વરૂપસતઃ શઙ્કાનિવર્તકત્વે શઙ્કા નિત્યનિવૃત્તા સ્યાત્। વ્યાઘાતોદ્ભાવનવૈયર્થ્યં ચ સ્યાત્। જ્ઞાતસ્ય નિવર્તકત્વે --
શઙ્કાયાઃ સત્વમુપેત્યાપિ ન દોષ ઇત્યાહ-- કિં ચેતિ॥ વિરોધ એવ ન સ્યાદિતિ॥ સહાનવસ્થાનરૂપત્વાદ્વિરોધસ્યેતિ ભાવઃ। નાજાત એકોન્યં હન્તિ નાપ્યન્યાધાર ઇતિ ન્યાયેન વધ્યઘાતકસ્થલે સહાવસ્થાનમાવશ્યકમિત્યતો દેશતસ્તથાત્વેપિ ન કાલતસ્તથાત્વં કિન્તુ પૌર્વાપર્યમેવેતિ ભાવેનાહ-- ન હીતિ॥ નિવર્ત્યાવિદ્યેત્યત્રાવિદ્યેતિ વિભાગઃ॥
નનુ યદાઙ્કઢાચિચ્છઙ્કાયાઃ સત્વે સ્યાદેવ તન્નિવૃત્યર્થં તર્કાપેક્ષેત્યનવસ્થાપત્તિરેવેત્યત આહ-- ભિન્નેતિ॥ ઇષ્ટાપત્તિરિત્યત આહ-- વ્યાઘાતેતિ॥
1.ન સ્વનિ-ટ.ક.ગ.રા.
પુ-52. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાઘાતરૂપવિરોધસ્ય તદભાવવ્યાપ્યત્વાત્મકતયા વ્યાપ્તિગર્ભિતત્વેન તજ્જ્ઞાનાય પુનસ્તક્રાપેક્ષેતિ"ખણ્ડનશ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાનાન્તરમપ્યપાસ્તમ્। સ્વક્રિયામૂલભૂતવિશેષદર્શનમેવ શઙ્કાનિવર્તકમિત્યુક્તત્વાત્। વ્યાઘાતાવધિત્વાચ્છઙ્કાયા ઇતિ સુધાયા અપ્યયમેવાભિપ્રાયઃ। કેચિત્તુ-- વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવસમાનકાલીનમન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વજ્ઞાનં શઙ્કાનિવર્તકમ્ ન તુ તત્પ્રયોજ્યા ક્રિયા ન ચ ક્રિયાજ્ઞાનં શઙ્કાનિવર્તકમ્ યેનાન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાત્ ઇત્યાહુઃ॥
ઇતિ ખણ્ડનોક્તવ્યાપ્તિનિશ્ચયાનુપપત્તિભઙ્ગઃ ॥ 3. ॥
તદભાવેતિ॥ શઙ્કાભાવવ્યાપ્યેત્યર્થઃ। વ્યાખ્યાનાન્તરેતિ॥ વ્યાઘાતો યદિ સ્વરૂપસન્ શઙ્કાનિવર્તકસ્તર્હિ શઙ્કાનિત્ય 1 નિવૃત્તા સ્યાત્ ઇતિ શેષઃ। વ્યાઘાતસ્ય સ્વરૂપસતઃ સર્વદાભાવાત્। ન ચૈત 2 ત્સ્વરૂપસન્નિવર્તકોન ચેત્તજ્જ્ઞાનાય વ્યાપ્તિજ્ઞાનાપેક્ષાયાં વ્યભિચારશઙ્કાસ્ત્યેવેત્યેવં વ્યાખ્યાનાન્તરમિત્યર્થઃ। સ્વક્રિયેતિ॥ પ્રવૃત્યાદિરૂપસ્વક્રિયેત્યર્થઃ। ઉક્તત્વાદિતિ॥ ન હિ મયેત્યાદિપૂર્વગ્રન્થેનોક્તત્વદિત્યર્થઃ। સુધાયા અપીતિ॥ ભક્તિપાદીયાદ્યનયે --
"જાતિઃ સ્વવ્યાહતિર્જ્ઞેયા છલમર્થાન્તરોત્તર"
મિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયા અપિ નહિ મયેત્યાદિનોક્ત એવાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ। અન્વયેતિ॥ ભોજનાદૌ સતિ તૃપ્ત્યાદિ તદભાવે તદભાવ ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। અન્યોન્યેતિ॥ પ્રાગુક્તાન્યોન્યાશ્રયઃ ઇત્યર્થઃ। અત્રારુચિબીજં તુ યત્રાપ્તવાક્યાદિજન્યવિશેષદર્શનેન સ્વક્રિયા તત્રાન્વયવ્યતિરેકજ્ઞાનાભાવાત્। અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વજ્ઞાનસ્યાપિ વિશેષદર્શનાસ્મદુક્તરીતેરેવાનુસર્તવ્યત્વાત્ કિમનેનેતિ॥
ઇતિ ખણ્ડનોક્તવ્યાપ્તિનિશ્ચયાનુપપત્તિભઙ્ગઃ ॥ 3.॥
પ્રત્વાભિત્વ-યોવ્યાહે-ખક્ત-સાપ્ર-ઙ્ગઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 53.
અથ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહે ખણ્ડનોક્ત સાર્વડ્યપ્રસઙ્ગભઙ્ગઃ

1 અત્રોક્તં ખણ્ડને --
એવં ચેત્પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિં ગૃહ્ણતઃ સાર્વજ્ઞ્યં સ્યાત્। તથાચ સર્વાન્તર્ગતાશેષવિશેષાણાં જ્ઞાતત્વાદયં ઘટો ને 2 તિ સંશયાદિકં ન સ્યાત્।
અથ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહે ખણ્ડનોક્તસાર્વજ્ઞ્યપ્રસઙ્ગભઙ્ગઃ

અત્રેતિ ॥ વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિષયે દૂષણમુક્તમિત્યર્થઃ। એવં ચેદિતિ॥ વ્યભિચારા 3 ભાવસહચારજ્ઞાનસહકૃતપ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રહશ્ચેદિત્યર્થઃ। અસ્ત્વિત્યત આહ-- 4 તથાચેતિ॥ સંશયાદિકં સંશયવિપર્યયજ્ઞાનાદિકં ન સ્યાદિત્યર્થઃ।
1.યચ્ચોક્તં-ટ. 2.ન ચેતિ-ક. 3.નવેતિ-ગ.ટ.રા. 3.રજ્ઞાનાભાવસહકૃતપ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિશ્ચેદિત્યર્થઃ। ઇત્યસ્તુ-ઠ. 4.તતશ્ચેતિ-ઠ.
પુ - 54. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન ચ પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનં સર્વવિષકમપિ પ્રમેયત્વપ્રકારમેવ ન તુ ઘટત્વાદિપ્રકારકં, સમાનપ્રકારકમેવ ચ જ્ઞાનં સંશયાદિવિરિધીતિ વાચ્યમ્। તત્પ્રકારકત્વં હિ તદ્વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વમ્। પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનં 1 ચ સર્વવિષયકત્વાદ્ઘટત્વાદિવૈશિષ્ટ્યવિષયકમેવેતિ॥
અત્ર 2 કેચિદાહુઃ -- યદ્યપિ પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનં 1 ઘટત્વાદિવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વમ્। તથાપિ ન ઘટત્વાદિવિશેષણજ્ઞાનજન્યં પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનાત્પૂર્વં ઘટત્વાદિજ્ઞાનનિયમે માનાભાવાત્। જન્યજ્ઞાનસ્ય સંશયાદિવિરોધિત્વે ચ તદ્વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વં તન્ત્રમિતિ સંશયાદિકં યુક્તમિતિ॥
યદ્વા યથા જ્ઞાનસ્ય સ્વાભાવેન સ્વવિષયેણ ચ સહ સંબન્ધે 3 વિશિષ્ટેપ્યભાવાદ્વ્યાવૃત્તો વિષયેણ સહ સંબન્ધવિશેષો ઽન્ત્ય એવ, યથા વા ઘટયમિત્યત્ર ઘટઘટત્વયોર્વિષયત્વે ઽવિશિષ્ટેપિ ઘટત્વાંશે વિશેષ્યવ્યાવૃત્તઃ।
સબન્ધો ઽન્ય એવ।
સંશયાદ્યુપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ॥ સમાનેતિ॥ અયં ઘટો ન વેત્યાદિસંદેહસ્ય ઘટ એવાયમિતિ ઘટત્વાદિપ્રકારકનિશ્ચયનિવર્ત્યત્વાદિતિ ભાવઃ। ઘટત્વાદિપ્રકારકમપિ ભવતિ પ્રમેયત્વેન જ્ઞાનમિત્યાહ-- તત્પ્રકારકત્વં હીતિ॥ ઘટત્વાદિપરામર્શઃ। વૈશિષ્ટ્યેતિ। ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વરૂપત્વાત્પ્રકારત્વસ્યેતિ ભાવઃ। કેચિત્તુ 4 તાર્કિકાઃ॥
વિશેષ 5 જ્ઞાનં કારણં નેતિ મતેનાહ-- યદ્વેતિ॥ અન્ય એવેતિ॥
1.નસ્ય સર્વ -ગ. 2.તત્ર કે- ગ.રા. 3.અવિ- ક.ગ.ટ. સવિ-ગ.રા. 4.ત્ તાર્કિ-ટ.ઠ.ડ. 5.ણજ્ઞા-ટ.ઠ.
પ્રત્વાભિત્વયોર્વ્યાહે-ખક્ત-સાપ્ર-ઙ્ગઃઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 55.
તથા ઘટોયં પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનદ્વયેપિ ઘટત્વસ્ય ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વરૂપ 1 પ્રકારત્વે ઽવિશિષ્ટેપિ ઘટોયમિતિજ્ઞાનસ્ય 2 પ્રમયેમિતિ જ્ઞાનાદ્વ્યાવૃત્તો ઘટત્વવૈશિષ્ટ્યાંશે સંબન્ધો ઽન્ય એવ। તેન ચ સ્વરૂપસતા સંબન્ધેન ઘટત્વવિષયકત્વં સંશયવિરોધિત્વેન તન્ત્રમ્। તચ્ચપ્રમેયમિતિ જ્ઞાને નાસ્તીતિ સંશયાદિકંયુક્તમ્॥
એતતેવાભિપ્રેત્યોક્તમાચાર્યૈઃ --
"સર્વં સામાન્યતો યસ્માત્સર્વૈ 3 રેવાનુભૂયતે"।
ઇતિ। સામાન્યતઃ સ્વરૂપસતા સમ્બન્ધસામાન્યેન હેતુનેત્યર્થઃ॥
યદ્વા 4 યથા શ્વૈત્યસાક્ષાત્કારાનુમિત્યોર્વિષયકૃતવિશેષાભાવેપિ --
પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવાત્સ્વાભાવંસબન્ધાર્દ્વિષયવિષયીભાવરૂપો ઽન્ય એવેત્યર્થઃ। ઘટત્વાં 5
શે ઘટત્વેન 6 સહ જ્ઞાનસ્ય વિશેષ્યવ્યાવૃત્તો ઽન્ય એવેત્યર્થઃ। તતશ્ચ કિમિત્યત આહ-- તેન ચેતિ॥ ઉક્તમિતિ॥ તૈત્તિરીયભાષ્યે । પ્રકૃતોપયોગિતયાર્થમાહ-- સામાન્યત ઇતિ॥ સંબન્ધસામાન્યેતિ॥ યાદૃશસંબન્ધેન જ્ઞાનં સંશયાદિવિરોધિ તદન્યેન સબન્ધેનેત્યર્થઃ। તાદૃશસંબન્ધે વિવાદિનં પ્રત્યાહ-- યદ્વેતિ॥ શઙ્ખઃ શ્વેત ઇતિ સાક્ષાત્કારસ્ય શઙ્ખત્વાદિ 7 હેતુજન્યાનુમિતેશ્ચેત્યર્થઃ॥
1.પત્વે ઽવિ-ગ. 2.પ્રમેયમતિજ્ઞાનસ્ય ઇત્યધિકમ્-ક. 3.રપ્ય-ગ.રા. 4.યથેતિ ન -ક.ટ. 5.ત્વાદૌ -ટ. ઘટત્વાઘ-ડ. 6.ઘટત્વાદિના-ટ.ઠ. 7.દિતિહે-ડ.
પુ-56. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
-- કરણ 1 વૈજાત્યપ્રયુક્તાજ્જાતિભેદાદેવ પીતત્વભ્રમવિરોધિત્વાવિરોધિત્વે; યથા વા મણ્ડૂકવસાજ્જનાક્તનયનસ્ય
પુંસો વંશે ચાક્ષુષસ્પાર્શનયોઃ સાક્ષાત્કારયોર્વિષયકૃતવિશેષાભાવેપિ જાતિભેદાદેવોરગભ્રમનિવર્તકત્વાનિવર્તકત્વે; તથા વિષયકૃતવિશેષાભાવેપિ સામાન્યપ્રત્યાસત્યજન્યં જ્ઞાનં સંશયવિરોધિ। ન તુ તજ્જન્યમ્। કારણવૈજાત્યપ્રયુક્તાદ્વૈધર્મ્યાત્॥
એતદપ્યુક્તમ્-- સામાન્યત ઇતિ। સામાન્યપ્રત્યાસત્તિમપેક્ષ્યેત્યર્થઃ॥
અથવા સંશયવિરોધિત્વે ન 2 ઘટત્વપ્રકારકત્વમાત્રં તન્ત્રમ્।
નનુ -- શઙ્ઘગતરેખોપરેખપરિમાણાદિવિષયકત્વં સાક્ષાત્કારસ્યાસ્તિ નત્વનુમિતેરતઃ કથં વિષયકૃતવિશેષાભાવઃ। મૈવમ્। યદ્વિયષયકત્વેન ભ્રમવિરોધિત્વં તદમ્શે વિશેષ્યસ્યાભિપ્રેયતત્વાત્। ન હિ શ્વૈત્યાંશે દ્વયોઃ કશ્ચિદપિ વિશેષોસ્તીતિ ભાવઃ। નિવર્તકત્વાનિવર્તકત્વે ઇતિ ॥ 3. યથાયોગમન્વયો ન તુ યથાક્રમમ્। ચાક્ષુષત્વજાત્યાક્રાન્તસ્યાનિવર્તકત્વં પ્રત્યુતભ્રમજનકત્વમેવ સ્પાર્શત્વજાતિયુક્તસ્ય ન નિવર્તકત્વમિત્યર્થઃ॥ ન તુ તજ્જન્યમિતિ॥ પ્રમેયત્વજ્ઞાનં ચ પ્રમેયત્વરૂપસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યમિતિ વાક્યશેષઃ॥ ઇત્યર્થ ઇતિ॥
1.કારણે વૈ- ક કારણવૈ- ગ.રા. 2.ત્વે ઘ-ક.રા. 3.ત્વં ઘ-ગ. 3.યથાક્રમમન્વયઃ ચાક્ષુષેતિ નિર્દેષચાક્ષુષેત્યર્થઃ ન તુ તજ્જન્યમિતિ ઇત્યસ્તિ-ઠ.
પ્રત્વાભિત્વયોર્વ્યાહે-ખક્ત-સાપ્ર-ઙ્ગઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 57.
કિન્તુ વિરોધિકોટ્યવ્યાવૃત્તરૂપાનાલિઙ્ગતઘટત્વપ્રકારકનિશ્ચયત્વમ્। તચ્ચ ઘટોયમિતિ નિશ્ચયોસ્તિ। ન તુ પ્રમેયમિતિ નિશ્ચયે। તત્ર ઘટત્વસ્ય વિરોધ્યવ્યા 1
વૃત્તપ્રમેયત્વાલિઙ્ગિતત્વેન પ્રકારત્વાત્॥
નન્વેવં ચેત્-- પ્રમેયત્વવિશિષ્ટઘટત્વાનયં ઇતિ જ્ઞાનમપિ સંશયવિરોધિ ન સ્યાત્। તત્ર ઘટત્વસ્ય વિરોધિસાધારણપ્રમેયત્વાલિઙ્ગિતત્વેનૈવ પ્રકારત્વા1 દિતિ ચેન્ન। ઉદાહૃતજ્ઞાને ઘટત્વવત્વસ્ય પ્રમેયત્વાલિઙ્ગિતત્વેનાપ્રતીતેઃ। પ્રમેયમિતિજ્ઞાને તુ સ્વસ્મિન્ભાસમાનસ્ય સર્વસ્યાપિ પ્રમેયત્વાલિઙ્ગિતત્વેન પ્રતીતેઃ॥
યદ્યપિ સિદ્ધાન્તે સામાન્યપ્રત્યાસત્તિર્નાસ્તિ। અનુગતધર્મા 2 પાકરણાત્ પૂર્વપરિચ્છેદે। તથાપિ પરમતાવષ્ટમ્ભેનેદં સમાધાનમ્॥
યદ્વા સામાન્યં તુ સમાનાનાં સદૃશાનાં ભાવઃ સામાન્યમિતિ સાદૃશ્યમેવેત્યનુગતજાતિભઙ્ગોક્તિદિશા પ્રમેયત્વવિશિષ્ટસાદૃસ્યપ્રત્યાસત્તિં વા પ્રમયેનિષ્ઠસાદૃશ્યરૂપપ્રત્યાસત્તિં વાપેક્ષ્યેતિ સ્વમતરીતિરેવેયમપીતિ ધ્યેયમ્॥
સંશયવિરોધિત્વ ઇતિ વિભાગઃ। ન તત્ન્રમિતિ નઞોન્વયઃ। વિરુદ્ધેતિ 3। વિરુદ્ધા યા કોટિઃ તદવ્યાવૃત્તં તસ્યાં વિદ્યમાનં યદ્રૂપં યો ધર્મઃ તદનાલિઙ્ગિતેત્યર્થઃ। ઉદાહૃતજ્ઞાન ઇતિ॥ પ્રમેયત્વવિશિષ્ટઘટત્વવાનયં ઇત્યુક્તજ્ઞાનાકાર ઇત્યર્થઃ॥ ઘટત્વવત્વસ્યેતિ॥
1.વ્યાવર્તકપ્ર-ગ.રાર્. 2.મનિરાકરણાત્-ઠ. 3.વિરોધીતિ વિરોધિની યા કો-ઠ.
પુ-58. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
એતદપ્યુક્તં સામાન્યત ઇતિ। વિરોધિકોટ્યવ્યાવૃત્તધર્માલિઙ્ગિતત્વેનેત્યર્થઃ॥
યદ્વા સામાન્યપ્રત્યાસત્તિસાપેક્ષં જ્ઞાનં, ઘટસ્ય પ્રમેયત્વેનૈવ સહ ગુણપ્રધાનભાવલક્ષણસંબન્ધં ગૃહ્ણાતિ ન તુ ઘટત્વાદિના સહ તદા તદગ્રહેપિ અન્યદા તદ્ગ્રહસંભવેન હાન્યભાવાદિતિ ન સંશયવિરોધિ॥
એતદપ્યુક્તં સામાન્યત ઇતિ। ગુણપ્રધાનભાવરૂપસંબન્ધં વિનેત્યર્થઃ॥

યદ્વા વ્યાપ્તિજ્ઞાનં વિપ્રકૃષ્ટવ્યાપ્યાંશે ન નિશ્ચયરૂપં કિન્તુ સંભાવનારૂપમ્ વ્યાપ્ત્યંશે તુ નિશ્ચયરૂપમિતિ નરસિંહાકારમિતિ ન કોપિ દોષઃ। અત એવ પદ્ધતૌ"યદ્યન્યત્રાપિ ધૂમઃ સ્યાત્તર્હિ તસ્યાપ્યેવમિત્યેવં વ્યાપ્તિગ્રહો ભવતીત્યતઃ કાત્રા 1 નુપપત્તિરિ"ત્યનેનૈતમેવ પક્ષમુક્ત્વા"એતેન પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિં ગૃઙ્ણતઃ
સાર્વજ્ઞ્યપ્રસઙ્ગ ઇત્યપિ પરાસ્તિમિ"ત્યુક્તમ્।
ઘટત્વ 2 સ્યૈવ તદાલિઙ્ગિતત્વપ્રતીતેરિતિ ભાવઃ। ગુણપ્રધાનભાવેતિ॥ વિશેષણવિશેષ્યભાવેત્યર્થઃ। પદ્ધત્યનુરોધેન પક્ષાન્તરમાહ-- યદ્વા વ્યાપ્તિજ્ઞાનમિતિ॥ ન નિશ્ચયરૂપમિતિ વિભાગઃ। સંભાવનારૂપં ઉત્કટકોટિક 3 સંશયરૂપમ્॥ ન કોપીતિ॥ સાર્વજ્ઞ્યાપત્તિદોષો વા સંશયાદ્યભાવાપત્તિદોષો વા નેત્યર્થઃ। એવંરૂપં જ્ઞાનમદૃષ્ટચરમિત્યતોલૌકિકવૈદિકદૃષ્ટાન્તાવાહ-- દૃષ્યત ઇતિ॥
1.કા વા નુ-ગ.રા. 2.વત્વ-ડ. 3.ટિસં-ટ.ડ.
પ્રત્વાભિત્વયોર્વ્યાહે-ખક્ત-સાપ્ર-ઙ્ગઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 59.
દૃશ્યતે હિ યદ્યતિથિરાગચ્છે 1 ત્તર્હિ ભોજયિતવ્યઃ યદિ રથંરસામા સોમઃ સ્યાદૈન્દ્રવાયવાગ્રાત્ ગૃહ્ણીયાદિ 2તિ વાક્યજન્ય 3 જ્ઞાનસ્ય નિમિત્તાંશે સંભાવનાત્વેપિ તસ્મિન્સતિ નૈમિત્તિકં કાર્યમિત્યંશે નિશ્ચયત્વમ્॥
એતદપ્યુક્તં સામાન્યત ઇતિ। સાંમુગ્ધ્યેન નિર્ધારણૌદાસીન્યેનેત્યર્થઃ। અન્યથા તવાપિ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેત્યાદિવાક્યાર્થદીર્ન સ્યાત્। સર્વશબ્દપ્રયોગાશ્ચ ન સ્યાત્। સાર્વજ્ઞ્યાપત્તિરિત્યાપાદનં ચ ન સ્યાદિત્યુક્તમ્॥
ઇતિ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહે ખણ્ડનોક્તસાર્વજ્ઞ્યપ્રસઙ્ગભઙ્ગઃ

યદિ રથન્તરેતિ॥ સોમો જ્યોતિષ્ટોમઃ। જ્યોતિષ્ટોમે હિ રથન્તરં પૃષ્ટં બૃહત્પૃષ્ટં ભવતીતિ વૈકલ્પિકે રથન્તરાખ્યબૃહદાખ્યસામની શ્રુતે તથાગ્નિદેવતેત્યુપાંશુમાસાદયતિ સોમો દેવતેત્યન્તર્યામ્યસ્યેત્યાદિનોલૂખલાકારાઃ ગ્રહશબ્દિતાઃ પાત્રવિશેષાશ્ચ શ્રુતાઃ। તત્ર સોમો જ્યોતિષ્ટોમો યદિ રથન્તરાખ્યસોમયુક્તઃ સ્યાત્ તદા ઐન્દ્રવાયવ એવાગ્રઃ પ્રાથમિકો યેષાં તાનૈન્દ્રવાયવાગ્રાન્ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ। વિચારિતં ચૈતદ્વાક્યં દ્વિતીયસ્ય તૃતીયપાદીયાદ્યનયે॥ અન્યથેતિ॥ પૂર્વોક્તપક્ષષટ્કે ઽન્યતમસ્યાપ્યનઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ॥ તવાપીતિ॥ ખણ્ડનકારસ્યાપીત્યર્થઃ॥
ઇતિ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહે ખણ્ડનોક્તસાર્વજ્ઞ્યપ્રસઙ્ગભઙ્ગઃ