તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 21

મણ્યુક્તાનીતિ॥ વક્રાણિ વ્યાપ્તિલક્ષણાનિ નિરસ્તાનીતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ। તાનિ ચાવ્યભિચારિતસંબન્ધાનૌપાધિકસંબન્ધસ્વાભાવિકસંબન્ધવિવરણરૂપતયા ત્રૈરાશ્યેન નિષ્કૃષ્યાવાન્તરભેદપૂર્વમનુવદતિ॥ અવ્યભિચરિતઃ સંબન્ધ ઇત્યસ્યેત્યાદિના॥ તત્રાપિ વદ્વિવરણરૂપેષ્વપિ। તત્રાપ્યત્યન્તાભાવગર્ભષ્વપીત્યર્થઃ॥ ધૂમજાતીયસ્ય વહ્નિજાતીયેનેતિ॥ પર્વતીયવહ્નિનેવ મહાનસાદિસ્થવહ્નિનાપીત્યેવં સમાનાધૈકરણવ્યધિકરણસર્વધૂમવહ્નિવ્યક્તિસાધારણવ્યાપ્તિલક્ષણાનીત્યર્થઃ॥
પ્રતિયોગીતિ॥ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણઃ યચ્છબ્દનિર્દિષ્ટસાધનધૂમાદિરૂપસમાનાધૈકરણો યોત્યન્તાભાવઃ ઘટાદ્યત્યન્તાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતામવચ્છેદકં ઘટત્વાદિકં તદનવચ્છિન્નં તેનાવ્યાવર્તિતં યદ્વહ્ન્યાદિ તેન યેન કેનાપિ સહ તસ્ય ધૂમાદેઃ સામાનાધિકરણ્યં સંયોગસંબન્ધેનૈકાધિકણવૃત્તિત્વં ધૂમાદેર્વહ્ન્યાદિના વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
1.તસં -ક.ગ.રા.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 17.
-- સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ, તથા અત્યન્તાભાવગર્ભેષ્વેવ --
મહાનસાદિવહ્નેઃ પર્વતીયધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેપિ તત્પ્રતિયોગિતા ચ વહ્નિત્વેનાવચ્છિદ્યતે। ધૂમવતિ વહ્નિર્નાસ્તીત્યપ્રતીતેઃ। અનવચ્છેદકવહ્નિત્વેના 1 વચ્છિન્નમહાનસીયવહ્નિસામાનાધિકરણ્યસ્ય પર્વતીયધૂમે અભાવેપિ પર્વતીયવહ્નિરપિ મહાનસીયવહ્નિરિવ વહ્નિત્વેનાવચ્છિન્ન ઇતિ તત્સામાનાધિકરણ્યમાદાય વ્યધિકરણધૂમવહ્ન્યોરપિ વ્યાપ્તિરિત ભાવઃ। અત્ર યદ્યપિ પર્વતીયધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતા મહાનસીયવહ્નિનિષ્ઠા મહાનસવહ્નિત્વેનાવચ્છિદ્યતે। પર્વતે મહાનસવહ્નિર્નાસ્તીતિ પ્રતીતેઃ। તથા ચ ન સર્વધૂમસ્ય સર્વેણ વહ્નિના વ્યાપ્તિઃ સિધ્યતિ। તથાપિ પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકાવચ્છિન્નં યદિતિ નઞ્વ્યત્યાસેન પક્ષધરાદ્યુક્તદિશા વ્યાખ્યેયમ્। એવં યત્સમાનાધિકરણેત્યત્રાપિ યદવચ્છિન્નેત્યપિ ધ્યેયમ્। તેનાયં ધૂમવાન્ વહ્નિમત્વાદિતિ વ્યાભિચારિણિ
યત્કિઞ્ચિન્મહાનસાદિનિષ્ઠસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધૂમત્વાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસ્ય
સત્વાવ્દ્યાપ્યતાપત્તિર્નેતિ ધ્યેયમ્। ધૂમત્વસ્ય ચાયોગોલકીયવહ્નિસમાનાધિકરણતાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાત્। એવં તેનેત્યત્ર તદવચ્છિન્નેન સમં તદવચ્છિન્નસ્યેત્યપિ વ્યાખ્યેયમ્ । અત એવાદિપદપ્રયોગઃ એવંરૂપાણાં ટીકાકૃદાદ્યુત્પ્રેક્ષિતાનાં પરિગ્રહાય કૃતઃ। અત્રાવચ્છેદકત્વં પ્રતિયોગિતાનધિકદેશવૃત્તિત્વં વિશેષણતાવિશેષો વા। ન ત્વવચ્છિત્તિપ્રત્યયજનકત્વમ્। જનકત્વસ્ય નિયમગર્ભતયા આત્માશ્રયાપત્તેરિતિ।
1. નાનવ - ટ. ઠ.
પુ - 18. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સમાનાધિકણયોરેવ ધૂમાગ્નિવ્યક્તિવિશેષયોર્વ્યાપ્તિરિતિ મતાશ્રિતાનિ
પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ યન્ન ભવતિ તેન સમં
સમાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ, તથા પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેતિ --
અત્ર સંયોગાદિસાધ્યકદ્રવ્યત્વાદિનિષ્ઠવ્યાપ્તાવવ્યાપ્તિવારણાય પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણેત્યભાવવિશેષણમિતિ રુચિદત્તાદિઃ। અયં કપિસંયોગી એતદ્વૃક્ષત્વાદિત્યસ્યોપસંગ્રાયેત્યાહતુઃ પક્ષધરશિરોમણી॥
સમાનાધિકરણયોરિતિ॥ પર્વતીધૂમસ્ય પર્વતીયવહ્નિના મહાનસાદિનિષ્ઠધૂમસ્ય તત્તનિષ્ઠવહ્નિનેવેત્યેવંરૂપેણેત્યર્થઃ॥ પ્રતિયોગીતિ॥ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણપર્વતીયધૂમાદિસમાનાધિકરણો યોત્યન્તાભાવઃ ઘટાદ્યત્યન્તાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિ યન્ન ભવતિ પર્વતીયવહ્ન્યાદિર્ન ભવતિ તેન સમં સામાનાધિકરણ્યં પર્વતીધૂમસ્ય વ્યાપ્તિઃ। એવં મહાનસાદિધૂમસ્યાપિ ધ્યેયમ્। ઘટો ગન્ધવાન્પૃથિવીત્વાદિત્યાદિનિષ્ઠવ્યાપ્તાવવ્યા 1 પ્તેઃ ગન્ધવ્યક્તીનાં પ્રત્યાશ્રયં 2 ભિન્નત્વેન સર્વસ્યાપિ ગન્ધસ્ય પૃથિવીત્વસમિનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિત્યત આદિપદપ્રયોગઃ। તેન પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યન્ન ભવતિ તદવચ્છન્નસામાનાધિકરણ્યમિત્યાદિટીકાકારાદ્યુત્પ્રેક્ષિતગ્રહઃ। એવમગ્રેપિ। અત્યન્તાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેપ્યન્યોન્યાભાવસ્ય વ્યાવ્યવૃત્તિત્વેન
સંયોગસાધ્યકદ્રવ્યત્વાદિનિષ્ઠવ્યાપ્તાવવ્યાપ્ત્યનાપત્તેરિતિ વિશેષણત્યાગાલ્લઘૂનીત્યુક્તમ્।
1. પ્તિઃ - ઠ.ડ. 2.યભિ-ટ.ઠ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 19.
-- વિશેષણા 1 દાનાલ્લધૂન્યન્યોન્યાભાવગર્ભાણિ યત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય 2 સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ, તથા યત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિ યદ્વન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય 3 સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ;
સમાનાધિકરણયોરેવ વ્યાપ્તિરિતિ મતાશ્રિતાનીત્યપ્યનુકૃષ્યતે। યત્સમાનાધિકરણેત્યાદિ॥ યદિતિ સાધનં ધૂમાદિ। તત્સમાનાધિકરણો યોન્યોન્યાભાવઃ ઘટાદ્યન્યોન્યાભાવઃ, ન તુ વહ્નિમદન્યોન્યાભાવઃ, ધૂમવાન્ઘટાદિર્નેતિવદ્વહ્નિમાન્નેત્યપ્રતીતેઃ। તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યન્ન ભવતિ, વહ્નિર્ન ભવતિ। કિં તુ ઘટત્વાદિકમેવ। તેન વહ્નિના સમં ધૂમસ્ય સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। અસ્ય લક્ષણસ્ય મણાવનક્તત્વેપિ અત્યન્તાભાવગર્ભલક્ષણે અવચ્છેદકઘટિતસ્યોક્ત્યા અન્યોન્યાભાવગર્ભલક્ષણેપ્યુક્તપ્રાયતયા તદભિપ્રેતત્વાદુપન્યાસઃ॥
મણૌ કણ્ઠોક્તમાહ--- તથા યદિતિ॥ યદ્વા યત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિ યદ્વન્ન ભવતિ તેન સમં
તસ્ય સામાનાધિકરણ્યં વા સ્વસમાનાધિકરાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિ યદ્વન્ન ભવતિ તત્કત્વં વેત મણ્યુક્તલક્ષણદ્વયસ્યાપૌનરુક્ત્યાય પરિષ્કારપૂર્વં એવં દ્વેધાનુવાદો બોધ્યઃ। આદિપદેન યત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યદવચ્છિન્નં ન ભવતિ તદવચ્છિન્નેન યેન યસ્ય સામાનાધિકરણ્યં તયોર્વ્યાપ્તિરિત્યેવં રૂપાણાં સંભાવિતાનાં ગ્રહઃ ॥ અનૌપાધિકેતિ॥
1.ણત્યાગાલ્લ-ક.ટ.ગ.રા. 2.તસ્યેતિ નાસ્તિ-ગ.રા. 3.તસ્યેતિ નાસ્તિ-ક.ગ.રા.
પુ - 20. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
1 અનૌપાધિકસંબન્ધ ઇત્યસ્ય વિવરણરૂપાણિ તત્રાપિ સાધ્યવ્યાપકેષુ સાધનાવ્યાપુકત્વનિષેધપર્યવસિતાનિ યાવન્તઃ સાધ્યસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિનઃ તત્પ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવાસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ, તથા સાધનાવ્યાપકેષુ સાધ્યવ્યાપકત્વનિષેધપર્યવસિતાનિ યાવન્તઃ સાધનસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિનઃ તત્પ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ;
ધૂમવહ્ન્યાદિસંબન્ધસ્યાનૌપાધિકત્વં હિ ઉપાધેસ્તત્રાભાવે ભવતિ

સાધ્યવ્યાપકસાધનાવ્યાપકરૂપોપાધ્યભાવશ્ચ સાધ્યવ્યાપકાનાં સાધનાં 2 વ્યાપકત્વેન વા સાધનાવ્યાપકાનાં સાધ્યાવ્યાપકત્વેન વેતિ દ્વેધેતિ હૃદિ કૃત્વા પક્ષધરાદ્યુક્તરીત્યાહ-- તત્રાપીતિ॥ અપ્રતિયોગિન ઇત્યન્તસ્ય સાધ્યવ્યાપકા ઇત્યર્થઃ। પ્રમેયત્વાભિધેયત્વાદય ઇતિ ભાવઃ। તત્પ્રતિયોગિકતેત્યાદેસ્તવ્દ્યાપ્યત્વમિત્યર્થઃ। ધૂમાદિહેતોરિતિ યોજ્યમ્। સાધ્યવ્યાપકવ્યાપ્યત્વમનૌપાધિકત્વમિત્યેવોક્તાવાત્માશ્રયાપત્તેરેવમુક્તિઃ। એવમગ્રે ઽપિ। વ્યભિચારિણિ હેતાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય યાવદિત્યત્રોત્તરત્ર ચેતિ જ્ઞેયમ્। યાવન્ત ઇતિ। અત્રાપિ પ્રતિયોગિન ઇત્યન્તસ્ય સાધનાવ્યાપકા ઇત્યર્થઃ। તત્પ્રતિયોગિકેત્યાદેસ્તદવ્યાપકં યત્સાધ્યમિત્યર્થઃ।
1.તથા ઇત્યધિકમ્-ક.ટ.ગ.રા. 2.નવ્યા-ટ.ઠ.ડ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 21.
તથા સ્વાભાવિક 1 સમ્બન્ધો વ્યાપ્તિરિત્યસ્ય વિવરણરૂપાણિ યત્સામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકરૂપવત્વં યસ્ય તસ્ય સા વ્યાપ્તિરિત્યાદીનિ ચ; સાધ્યસાધનસામાનાધિકરણ્યશિરસ્કાનિ વક્રાણિ વ્યાપ્તિલક્ષણાનિ ---
નિરસ્તાનિ ॥
ઉક્તાસુ વક્ષ્યમાણાસુ ચ સકલલોકસિદ્ધાસુ ----
મણૌ પશ્ચાદુક્તસ્ય પૂર્વમનુવાદઃ પૂર્વમુક્તસ્ય પશ્ચાદનુવાદસ્તુ સાધ્યવ્યાપકત્વસ્ય ભાવરૂપતયા પૂર્વભાવિત્વાચ્ચ પશ્ચાત્તનસાધનાવ્યાપકત્વાભાવ એવ પૂર્વં વાચ્યમિત્યભિપ્રાય ઇત્યેકે। બોધસૌકર્યાયેત્યપરે। પશ્ચાત્તનસ્ય તત્પ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણસાધ્યસામાનાધિકરણ્યપર્યન્તં વક્તવ્યત્વાદિતિ॥ યત્સામાનાધિકરણ્યેતિ॥ યત્સંબન્ધિતાવચ્છેદકરૂપવત્વં યસ્યેત્યેવ મણિપાઠસ્તથાપિ યથાશ્રુતઘટકારણતાલક્ષણતત્સંબન્ધિતાવચ્છેદકદણ્ડત્વાવચ્છિન્ને દણ્ડે ઘટવ્યાપ્યતાપત્તિદોષાત્ તવ્દ્યાખ્યાત્રુક્તદિશા યત્સામાનાધિકરણ્યેત્યુક્તમ્। ધૂમે વહ્નિસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકં રૂપં ધૂમત્વં તદ્વત્વં ધૂમસ્ય વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
યત્સામાનાધિકરણ્યં યસ્ય તસ્ય સાવ્યાપ્તિરિત્યુક્તૌ વ્યભિચારિણો ઽપિ વ્યાપ્યતાપત્તેરવચ્છેદકેત્યુક્તમ્। ચર્ચિતમેતલ્લક્ષણમીશ્વરસ્યાનુમાનિકત્વભઙ્ગે કાર્યહેતોઃ પ્રતિપક્ષોક્તિપ્રસ્તાવે॥
અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યસંભવૈઃ સર્વલક્ષણાનિ નિરાહ-- ઉક્તાસ્વિતિ॥ ઊર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યધોદેશનદીપૂરાદિનિષ્ઠવ્યાપ્તિષુ॥ વક્ષ્યમાણાસ્વિતિ॥
1. કઃ સં - ગ.ટ.રા.
પુ- 22. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યધિકરણસાધ્યસાધનવ્યાપ્તિષુ આત્માશ્રયાન્યોન્યાશ્રયચક્રકાશ્રયાનવસ્થાવ્યાઘાતાદ્યાપાદકતર્કાઙ્ગભૂતાસુ સામાનાધિકરણ્યરહિતાપાદ્યાપાદકવ્યાપ્તિષુ વ્યાતિરેકવ્યાપ્તિષુ ચાવ્યાપ્તેઃ। ત્વયાપિ 1 વ્યાપ્તિત્વેનાસ્વીકૃતે નીલધૂમસ્ય વહ્નિસામાનાધિકરણ્યે અતિવ્યાપ્તેશ્ચ। ન હિ નીલધૂમવતિ વહ્ન્યત્યન્તાભાવઃ॥
વ્યધિકરણાસિદ્ધેરદોષત્વોક્તિપ્રસ્તાવે વક્ષ્યમાણાસ્વિત્યર્થઃ॥ અતિવ્યાપ્તેશ્ચેતિ॥ નીલધૂમાદિનિષ્ઠવહ્નિસામાનાધિકરણ્યે ત્વદભિમતાવ્યભિચરિતસંબન્ધત્વાનૌપાધિકસંબન્ધત્વસ્વાભાવિકસંબન્ધત્વાનાં સત્વાદિતિ ભાવઃ। તદેવ વ્યનક્તિ -- ન હીતિ॥ અત્યન્તાભાવ ઇત્યુપલક્ષણમ્। વહ્નિમદન્યોન્યાભાવો ન હિત્યપિ 2 ધ્યેયમ્। નીલધૂમનિષ્ઠવહ્નિસામાનાધિકરણ્યે ન્યૂનવૃત્તિત્વેન ગુરુત્વેન ચ નીલધૂમત્વાસ્યાનવચ્છેદકત્વે ઽપિ ધૂમત્વસ્યાવચ્છેદકત્વેન વહ્નિસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકરૂપવત્વસ્યાપિ તત્ર સત્વાત્। નનુ ધૂમત્વાવચ્છિન્નવહ્નિસામાનાધિકરણ્યં નીલધૂમનિષ્ઠમપિ વ્યાપ્તિત્વેનોપેયતે। નીલધૂમત્વાવચ્છિન્ને સામાનાધિકરણ્યમેવ વ્યાપ્તિત્વેન નોપેયતે। અવચ્છેદકાન્તરોપપન્નવ્યાપ્યતાશ્રયવૃત્તિત્વેન નીલધૂમત્વસ્યાનવચ્છેદકત્વાદિતિ ચેત્। અસ્ત્વેવં તથાપિ લક્ષણાન્તરે અતિવ્યાપ્તેરનિવારણાત્॥
નનુ યથાશ્રુતે પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેત્યાદિલક્ષણેપિ નીલધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાયાં
તુષજન્યાદિવહ્નિવિશેષત્વેનાવચ્છિન્નત્વાન્નાતિવ્યાપ્તરિતિ મન્વાનં પ્રત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥
1.અપિ ઇત્યધિકમ્-ગ.રા. 2.દ્રષ્ટવ્યમ્-ટ.ઠ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 23.
કિઞ્ચ મહાનસીયવહ્નેઃ પર્વતીયધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતયોગિતાવચ્છેદકેન મહાનસીયવહ્નિત્વેનાવચ્છિન્નત્વાદસંભવઃ। પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકાવચ્છિન્નેતિ નઞ્વ્યત્યાસે ચ ધૂમરૂપસાધ્યસ્યાપિ વહ્નિસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકેન પ્રમેયત્વેનાવચ્છિન્નત્વાત્ તત્સમાનાધિકરણવહ્નિરપિ ધૂમવ્યાપ્યઃ સ્યાત્॥
અવચ્છિન્નત્વાદિતિ॥ તથાચ તાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાનવચ્છિન્નેન સામાનાધિકરણ્યં નાસ્તિ। કિં તુ અવચ્છિન્નેનૈવ તદસ્તીતિ ભાવઃ। નનુ મહાનસીયવહ્નેસ્તાદૃશધર્માવચ્છન્નત્વેપિ પર્વતીયવહ્નેર્મહનસીયવહ્નિત્વેનાનવચ્છિન્નત્વાત્। તત્સામાનાધિકરણ્યમાદાય પર્વતીયધૂમસ્ય વ્યાપ્યતા સ્યાદેવેતિ ચેન્ન। પર્વતીયધૂમમાસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવહ્નિસામાનાધિકરણ્યમેવ મહાનસીયધૂમસ્ય, તથા મહાનસીયધૂમસામાનાધિકરરણાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં પર્વતીયવહ્નિત્વમિતિ તદવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યમેવ પર્વતીયધૂમસ્યેત્યેવં સર્વધૂમેષ્વિતિ, ન ક્વાપ્યુક્તરૂપાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાનવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યં ધૂમસ્ય લભ્યત ઇત્યસંભવ ઇતિ તાત્પર્યાત્। નવ્યઞ્ત્યાસેન પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વમર્થ ઇતિ પક્ષધરોક્તમનૂદ્ય નિરાહ-- પ્રતિયોગિતેતિ॥ ધૂમરૂપ 1 સાધ્યસ્યેતિ॥ ધૂમાખ્યસાધ્યસ્યેત્યર્થઃ।
અયં ધૂમવાન્ વહ્નિમત્વાદિતિ વ્યભિચારિપ્રયોગે
હેતુભૂતવહ્નિસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાયાં ન પ્રમેયત્વમવચ્છેદકં વહ્નિમતિપ્રમેયં નાસ્તીત્યપ્રતીતેઃ। તથાચ તદવચ્છિન્નધૂમરૂપસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વહ્નેરપ્યસ્તીતિ સોપિ વ્યાપ્યઃ સ્યાદિત્યર્થઃ॥
1.સાધ્યપદં ન -ટ.ઠ.ડ.
પુ -24. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ યસ્ય યદત્યન્તાભાવાસમાનાધિકરણત્વે સતિ યેન સામાનાધિકરણ્યં તેન તસ્ય સા વ્યાપ્તિરિત્યેવાસ્તુ। લાઘવાત્। ન ચ કેવલાન્વયિનિ સાધ્યાત્યન્તાભાવ 2 સ્યાપ્રસિદ્ધ્યાવ્યાપ્તિઃ।
નનુ પ્રમેયત્વેન રૂપેણ ધૂમાદિસાધ્યવ્યાપ્યતા વહ્નેરસ્ત્યેવ। અયં પ્રમેયવાન્ વહ્નિમત્વાદિત્યેવંરૂપત્વાત્તસ્ય પ્રમેયત્વપદેન પ્રમેયધૂમત્વવિવક્ષાયામવચ્છેદકત્વસ્યેહાનતિપ્રસક્તવૃત્તિત્વરૂપત્વેન પ્રમેયધૂમત્વસ્યાપિ ઉક્તરૂપાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાત્। મહાનસીયવહ્નિવિશેષમાદાય પ્રમેયધૂમત્વસ્યોક્તરૂપાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વેપિ યદીત્યત્ર યદવચ્છિન્નેતિ વિવક્ષાયામયોગોલકીયવહ્નિમાદાય વહ્નિત્વાવચ્છિન્નસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં પ્રમેયધૂમત્વેપ્યસ્તીત્યુક્તપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યં વ્યભિચારિણિ વહ્નૌ નાસ્તીતિ વક્તારં પ્રત્યાહ-- કિં ચ યસ્યેતિ॥ યસ્ય ધૂમાદેઃ। યદત્યન્તેતિ॥ વહ્ન્યાદ્યત્યન્તાભાવેત્યર્થઃ। યેન -- વહ્ન્યાદિના। સામાનાધિકરણ્યં યસ્યેત્યનુકર્ષઃ। તસ્ય ધૂમાદેઃ। તેન વહ્ન્યાદિના। વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। લાઘવાદિતિ॥ અનવચ્છેદકાવચ્છિન્નેત્યાદિવિશેષણા 3 દાનાત્

અવ્યભિચરિતસામાનાધિકરણ્યરૂપત્વાદસ્યેતિ ભાવઃ। ન ચ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેત્યનુક્તૌ સંયોગસાધ્યકહેતુનિષ્ઠવ્યાપ્તાવવ્યાપ્તિઃ। સંયોગસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન તદભાવસ્યાપ્યૈકાધિકરણ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
1.ઽતસ્ય તેન વ્યાપ્તિઽ ઇત્યસ્તિ-ટ.ગ.રા. 2.વાપ-ટ.ગ.રા. 3.ણાનુપાદાનાત્-ઠ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ- 25,
અત્યન્તાભાવસ્યાભાવાદેવ તત્સામાનાધિકરણ્યાભાવસ્ય શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યાભાવસ્યેવ
સુતરાં સિદ્ધેઃ। ઉક્તં ચૈતદ્યોગ્તાપ્રસ્તાવે॥
કિઞ્ચાત્રાધિકરણં દેશ એવ વા કાલ એવ વા ઉભયં વા ઉભયાનુગતમધિકરણસામાન્યં વા। નાદ્યઃ। કાલિક્યાં ગોત્વાશ્વત્વવ્યાપ્તાવવ્યાપ્તેઃ। અસ્તિ હિ તયોરપિ યદા ગોત્વં તદાશ્વત્વમિતિ વ્યાપ્તિઃ। ન દ્વિતીયઃ। દૈશિક્યાં પાકપાકજરૂપાદિવ્યાપ્તાવવ્યાપ્તેઃ। અસ્તિ હિ તયોરપિ 1 યત્રપાકજં રૂપં તત્ર પાક ઇતિ વ્યાપ્તિઃ। ન તૃતીયઃ। અસ્ય રૂપરસાદિવ્યાપ્તિતો ઽન્યત્ર સર્વત્રાવ્યાપ્તેઃ। ન ચતુર્થઃ। ગોત્વરૂપહેતું પ્રતિ દેશરૂપાધિકરણે ગવ્યશ્વત્વાભાવેન તદ્વ્યાપ્તાવવ્યાપ્તેઃ। દ્વૈશિક્યાં વ્યાપ્તૌ દેશોધિકરણં કાલિક્યાં કાલ ઇતિ ચેત્ ન। અનનુગમાત્।
સદુપરાગેણાસદેવ તાદાત્મ્યં ભાતીતિ મતાવષ્ટમ્ભેનાહ-- શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યેતિ॥ એતદિતિ॥ અપ્રામાણિકસ્યાપ્યભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। રૂપરસાદિવ્યાપ્તિતોન્યત્રેતિ॥ કૃત્તિકોદયરોહિણ્યુદય 2 નદીપૂરવૃષ્ટ્યાદિગોત્વાશ્વત્વ(પાક)પાકજરૂપાદિસ્થલે ચ સર્વત્રેત્યર્થઃ॥ ગોત્વરૂપેતિ॥ અયમશ્વત્વવાન્ ગોત્વવત્વાત્ ઇત્યાદિહેતાવત્યર્થઃ। ગત્યન્તરાભાવાદેવ --
1.તયોરપીતિ નાસ્તિ -ક.ટ. 2.યાસત્તિ-ઠ.
પુ -26. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાપ્તેરિદાનીમેવ નિરુચ્યમાનત્વેનાત્માશ્રયાચ્ચ। કૃત્તિકોદયરોહિણ્યુદયાસત્ત્યોરપિ કાલતઃ સામાનાધિકણ્યસત્વેન તત્ર વૈયધિકરણ્યોક્ત્યયોગાચ્ચ। મદુક્તરીત્યાનુગમસંભવાચ્ચ॥
કિઞ્ચ ત્વન્મતેપિ નિત્યદ્રવ્યાણાં નિરધિકરણત્વાત્તેષાં યદાકાશઃ તદા 1 નિત્યદ્રવ્યમિતિ વ્યાપ્તિર્ન સ્યાત્॥
નનુ કાલ આકાશાદેરધિકરણં આકાશઃ સદા 2 સ્તીત્યબાધિતપ્રતીતેરપિ ચેત્। તર્હિ ગગનાત્યન્તાભાવઃ કેવલાન્વયી ન સ્યાત્। કિં ચ સર્વત્રાકાશ ઇત્યપિ પ્રતતીતેર્દેશોપ્યાકાશાધિકરણં સ્યાત્॥
નનુ -- સ્વરૂપસંબન્ધેનાકાશઃ સદા સર્વત્રાસ્તિ સમવાયવૃત્ત્યા તુ નાસ્તીતિ તયા વૃત્યા 3 રૂપાદેઃ પ્રમેયત્વાદેશ્ચાત્યન્તાભાવોપિ કેવલાન્વયી સ્યાત્।
-- મા 4 શ્રયતે ઇત્યત આહ-- મદુક્તેતિ॥ યદ્દેશકાલસંબન્ધસ્ય યસ્યેત્યાદિના પૂર્વવાદે મદુક્તરીત્યેર્થઃ॥
સામાનાધિકરણ્યઘટિતવ્યાપ્તિલક્ષણેષુ સ્થલાન્તરે ઽવ્યાપ્તિમાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ કેવલાન્વય્યભાપ્રતિયોગિત્વં સદા સર્વત્ર સત્વં ચ સંબન્ધભેદેન યુક્તિમિત્યાશઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યા નિરાહ-- નન્વિત્યાદિના॥
1.કાલીદિરિતિ વ્યા-ટ. દિગિતિ વ્યા-ગ.રા. 2.અપિ પદં મધિકમ્-ગ.ટ. 3.ત્યા ગગનાત્યન્તાભાવઃ કેવલાન્વયીતિ ચેત્। તર્હિ રૂપાદિકં પ્રમેયત્વાદિકં ચ સંયોગવૃત્યા કુત્રાપિ નેતિ તયા વૃત્યા રૂપાદેઃ પ્રમેયત્વાદેશ્ચાત્યન્તાભાવોપિ કેવલાન્વયી સ્યાત્। ગગનાત્યન્તાભાવોપિ સ્વરૂપસંબન્ધેનૈવ સર્વત્રાસ્તિ। ન તુ સંયોગાદિવૃત્ત્યેતિ ગગનાત્ય- ક.ટ.ગ. 4.શ્રીય-ઠ.ડ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ- 27.
ગગનાત્યન્તાભાવોપિ સ્વરૂપસંબન્ધેનૈવ સર્વત્રાસ્તિ ન તુ સંયોગાદિવૃત્ત્યેતિ ગગનાત્યન્તાભાવાત્યન્તાભાવરૂપં ગગનમપિ કેવલાન્વયિ સ્યાત્॥
અપિ ચ પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણં વ્યાર્થમ્। સંયોગતદત્યન્તાભાવયોર્ભિન્નાવયવવૃત્તિત્વસ્યાન્યત્રોક્તત્વાત્॥
કિઞ્ચ પ્રતિયોગિત્વસ્ય ત્વન્મતે સ્વરૂપસંબન્ધરૂપત્વાત્તસ્ય ચ વ્યાપ્તિરૂપનિયમગર્ભિતવિશિષ્ટપ્રતીતિજનકત્વગર્ભિતત્વાત્માશ્રયઃ॥
અપિ ચૈવં સમાનાધિકરણસાધાયસાધનવ્યક્તિવિશેષયોરેવ વ્યાપ્તિરિતિ મતે પૃથિવીત્વસ્ય ગન્ધં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વં ન સ્યાત્। સર્વસ્યાપિ ગન્ધસ્ય પ્રત્યેકં પૃથિવીત્વસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્। નહિ પૃથિવીત્વમિવૈકૈવ ગન્ધવ્યક્તિઃ સર્વપૃથિવી નિષ્ઠાઃ॥
અન્યત્રેતિ॥ ચન્દ્રિકાયાં તત્વવિવેકાદિપ્રકરણે વૈશેષિકાધિકણસુધાયાં ચેત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિરૂપનિયમગર્ભિતેતિ જનકત્વવિશેષણમ્। નિયમપૂર્વવૃત્તિત્વરૂપત્વાત્ જનકત્વસ્યેતિ ભાવઃ॥
પ્રથમલક્ષણં નિરસ્ય દ્વિતીયલક્ષં ચ નિરાહ-- અપિચૈવમિતિ॥ નનુ તાદૃશાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યન્ન ભવતિ તદવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યં લક્ષણાર્થઃ। ભવતિ ચ ગન્ધત્વમનવચ્છેદકં પૃથિવીગન્ધવતી નેત્યપ્રતીતેરિતિચેત્તર્હિ પૂર્વલક્ષણાભેદ એવ॥ કથઞ્ચિદ્ભેદભિમાને તુ તુષ્યતુ દુર્જન ઇતિ ન્યાયેન દોષાન્તરમાહ-- અપિ ચ ગોત્વસ્યેતિ॥
પુ- 28. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અપિ ચ ગોત્વસ્ય ગોવ્યક્તિં પ્રતિ કાલિકી વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। ગોત્વવતિ પ્રલયકાલે ગોવ્યક્તિધ્વંસસ્ય સત્વેપિ ગોવ્યક્ત્યન્તાભાવાભાવાત્। એવં પૃથિવીત્વસ્ય ગન્ધેન સહ કાલિકી વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। ગન્ધોત્પત્તેઃ પ્રાગ્ગન્ધાભાવસ્ય 1 સત્વેપિ ગન્ધાત્યન્તાભાવાભાવાત્॥
ન ચાત્યન્તાભાવપદેન વિરોધ્યભાવમાત્રં વિવક્ષિતમ્, ધ્વંસપ્રાગભાવૌ ચ કાલતઃ પ્રતિયોગિવિરુદ્ધાવિતિ વાચ્યમ્। તથાત્વે પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણપદવૈયર્થ્યાત્। નચ ગોવ્યક્તેઃ ક્વિચિદત્યન્તાભાવસ્તાવદસ્તિ। તથાત્વે હિ ગોત્વસ્યાશ્વત્વં પ્રત્યપિ કાલિકી વ્યાપ્તિર્ન સ્યાત્।
પક્ષધરાદ્યુક્તાનૂદ્ય નિરાહ-- ન ચાત્યન્તાભાવેતિ॥ કાલત 3 ઇતિ॥ એકકાલે। વૈયર્થાદિતિ॥ સંયોગાત્યન્તાભાવસ્ય સંયોગાવિરુદ્ધત્વેન યત્સમાનાધિકરણપ્રતિયોગિવિરોધ્યભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકેત્યાદ્યુક્તૌ સંયોગસાધ્યકદ્રવ્યત્વાદિનિષ્ઠવ્યાપ્તાવવ્યાપ્ત્યનાપત્તેરિતિ ભાવઃ। યદુક્તં ગોત્વસ્ય ગોવ્યક્તિં પ્રતીત્યાદિ તન્ન। તસ્ય ગોવ્યક્ત્ય 4 ન્તરાભાવસમાનાધૈકરણત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ ગોવ્યક્તેરિતિ॥ કાલિકીતિ॥ યદા ગોત્વં તદાશ્વત્વમિતિ કાલિકીત્યર્થઃ। તદ્વ્યનક્તિ ક્વચિદિતિ॥
1.ન્ધપ્રાગભાવસ્ય -ક.ટ.ગ.રા. 2.સ ચ -ટ.ગ. 3.લ ઇ-ઠ.ડ. 4.ત્યન્તાભાવ-ટ.ઠ.ડ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 29.
ક્વચિદ્દેશે સતો ઽશ્વત્વા 1 ભાવસ્યાપિ કાલે સત્વાત્॥
કિઞ્ચ ધૂમોપિ વહ્નિવ્યાપ્યો ન સ્યાત્। વહ્નેઃ સમવાયવૃત્યાધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્॥
ન ચ સાધ્યસ્ય વ્યાપ્તિશરીરાન્તર્ગતયા વૃત્યા સાધનસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવા 2 પ્રતિયોગિત્વં વિવક્ષિતમ્, ધૂમાગ્ન્યોશ્ચ સંયોગવૃત્યૈવ વ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। વ્યાપ્તેરિદાનીમેવ નિરુચ્યમાનત્વેનાત્માશ્રયાત્॥
ન ચ સમવાયવૃત્યા વહ્ન્યત્યન્તાભાવસ્ય સંયોગવૃત્યા વહ્નિસમાનાધિકરણતયા પ્રતિયોગિવ્યધિકરણપદેનૈવ તન્નિરાસ ઇતિ વાચ્યમ્। યેન હિ સમ્બન્ધેન યત્ર હિ 3 પ્રતિયોગિનો ભાવઃ તેનૈવ સમ્બન્ધેન તત્ર પ્રતિયોગિનો ઽવૃત્તિરેવ હિ પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યમ્।

યત્તુ તદાશ્વત્થાત્યન્તાભાવસ્ય કાલે સત્વેપિ તસ્ય પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણત્વાત્ પ્રતિયોગિવ્યધિકરણપદેન તન્નિરાસ ઇતિ તન્ન। યેન હિ સંબન્ધેનેત્યાદિવક્ષ્યમાણદિશા તસ્યાપિ પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વાદ્વ્ય 4 ક્ત્યન્તરાભાવસ્યાપિ વ્યક્તિદશાયાં પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણત્વેનોક્તદોષાપરિહારાચ્ચ ॥
પક્ષધાદ્યુક્તમાશઙ્કતે -- ન ચ સાધ્યસ્યેતિ॥ નનુ -- માસ્તુ વ્યાપ્તિશરીરેત્યાદિવિવક્ષા । 5 અથાપિ સમવાયવતૃત્યા વહ્ન્યભાવસમાનાધિકરણ્યેન ધૂમસ્યાવ્યાપ્યતાપત્તિર્નેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ સમવાયેતિ॥
1.ત્વાત્યન્તા-ટ.ગ.રા. 2.વપ્ર-ક.ટ. 3. હિર્ ન -ગ.રા.ટ. 4.વ્યક્ત્યત્યન્તા-ટ.ઠ.ડ. 5.અથાપિ ઇતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ.
પુ - 30. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સમ્બન્ધેન તત્ર પ્રતિયોગિનો ઽવૃત્તિરેવ હિ પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યમ્। અન્યથા કાલે સર્વાભાવાનાં પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણતયા પ્રતિયોગિવ્યધિકરણા 1 સિદ્ધેઃ॥
કિં ચ પ્રતયોગિવ્યધિકરણપદેન યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વં વિવક્ષિતમ્
યાવત્પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વમ્। નાદ્યઃ। અયં સંયોગવિશેષાભાવવાન્ દ્રવ્યત્વાદિતિ સદનુમાનાવ્યાપ્તેઃ। સાધ્યાભાવરૂપસ્ય સંયોગસ્ય સ્વપ્રતિયોગિભૂતસંયોગસામાન્યાભાવવ્યધિકરણત્વાત્। નાન્ત્યઃ। અયં સંયોગસામાન્યાભાવવાન્ દ્રવ્યત્વાદિત્યસદનુમાને ઽતિ વ્યાપ્તેઃ। સાધ્યાભાવરૂપસ્ય સંયોગસ્ય સંયોગવિશેષાભાવપ્રતિયોગિસામાનાધિકરણ્યેન યાવત્પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વાભાવાત્॥
2 યચ્ચોક્તમન્યોન્યાભાવગર્ભલક્ષણેષુ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણત્યાગાલ્લાઘવમિતિ। તન્ન। સંયોગાત્યન્તાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વે 3 ન સંયુક્તાન્યોન્યાભાવસ્યાપિ તત્વાવશ્યં ભાવાત્।
પ્રતિયોગિનોવૃત્તિરિત્યત્ર પ્રતિયોગિનો અવૃત્તિરિતિપદવિભાગઃ। સમવાયસંબન્ધેન ચ વહ્નેરવર્તનાત્ પ્રાગુક્તદોષઃ સુસ્થ એવેતિ ભાવઃ। એવમત્યન્તાભાવગર્ભલક્ષણં નિરસ્યાન્યોન્યાભાવગર્ભં ચ નિરાહ-- યચ્ચોક્તમિતિ॥
1.ણાપ્રસિ-ક.ગ.ટ. 2.કિઞ્ચેત્યાદિકં નાસ્તિ-ટ.ગ.રા. 3.ત્વે સં- ગ.ઠ.રા.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 31.
મૂલે કપિસંયોગો નેતિવત્ મૂલે વૃક્ષઃ કપિસંયુક્તો નેત્યબાધિતપ્રતીતેઃ। ન ચેયં ધીઃ સંયોગાભાવવિષયા। ઘટઃ પટો નેતિવત્તાદાત્મ્યનિષેધરૂપત્વાત્। અન્યથાન્યોન્યાભાવોચ્છેદઃ સ્યાત્। વિરોધસ્ય ચ સંયોગતદત્યન્તાભાવયોરિવાવચ્છેદકભેદેન પરિહારાત્॥
નનુ -- યઃ સંયોગાભાવવાન્વૃક્ષઃ સ એવ સંયુક્ત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ ચેન્ન। પ્રત્યભિજ્ઞા હિ કિમભેદં વિધત્તે કિં વા ભેદં નિષેધતિ। નાદ્યઃ। એતદ્વૃક્ષત્વેન તયોરભેદસ્યાપિ સત્વાત્। નાન્ત્યઃ। મૂલે સંયુક્તો નેતિ ભેદધીવિરોધેન તન્નિષેધાયોગાત્। 1 મૂલે સંયુક્તાન્યોન્યાભાવો ----
અત્યન્તાભાપ્રતીતિં દૃષ્ટાન્તયતિ-- નેતિવદિતિ॥ નાસ્તીતિવદિત્યર્થઃ। અન્યોન્યાભાવોચ્છેદ ઇતિ॥ ઘટઃ પટો નેત્યાદિષુ સર્વત્ર ઘટે
પટત્વાત્યન્તાભાવવિષયકત્વેનોપપત્તેઃ સુવચત્વાદિતિ ભાવઃ। નન્વેકસ્મિન્નેવ વૃક્ષે સંયુક્તાભેદઃ સંયુક્તભેદશ્ચ કથં વિરોધાદિત્યત આહ-- વિરોધસ્ય ચેતિ। યથાગ્રાવચ્છેદેન વૃક્ષે કપિસંયોગો મૂલાવચ્છેદેન તદત્યન્તાભાવઃ એવમગ્રાવચ્છેદેન સંયુક્તવૃક્ષાભેદો મૂલાવચ્છેદેન ભેદ ઇત્યુપપત્તેરિત્યર્થઃ॥
અન્યોન્યાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વે બાધકશઙ્કતે-- નન્વિતિ॥ તયોરિતિ ॥ સંયોગાભાવવતઃ સંયુક્તસ્ય ચેત્યર્થઃ। અન્યોન્યાભાવસ્યાપ્યવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાભાવે બાધકમાહ-- કિઞ્ચ મૂલ ઇતિ॥ અનુમિતિજ્ઞાનપર્યાલોચનયાપ્યસ્મદુક્તવ્યાપ્તિજ્ઞાનમેવ કારણં ન ત્વદુક્તમતોપિ ન ત્વદુક્તવ્યાપ્તિલક્ષણં યુક્તમિત્યાહ -- કિઞ્ચાનુમતીતિ॥
1.કિં ચેત્યધિકમ્-ક. ગ. રા.
પુ - 32. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
-- ન ચેન્મૂલે સંયુક્તાન્યોન્યાભાવાત્યન્તાભાવરૂપો યઃ 1 સંયોગસ્તદ્ધીશ્ચ સ્યાત્। ત્વન્મતેન્યોન્યાભાવાત્યન્તાભાવસ્યાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મરૂપત્વાત્। પ્રકતે ચ સંયોગસ્ય તદવચ્છેદકત્વાત્॥
કિં ચાનુમિતિહેતુઃ કિમત્યન્તાભાવાદિગર્ભાણામુક્તસર્વવ્યાપ્તીનાં જ્ઞાનં કિં વા લધ્વ્યા અન્યોન્યાભાવગર્ભાયા એવ જ્ઞાનં યદ્વા કદાચિત્ક 2 સ્યચિજ્જ્ઞાનમ્। નાદ્યઃ। એકૈકજ્ઞાનેપ્યનુમિતિદર્શનાત્। ન દ્વિતીયઃ।
અત્યન્તાભાવગર્ભવ્યાપ્તિજ્ઞાનેપ્યનુમિતિદર્શનાત્। અન્યોન્યાભાવપક્ષે લાઘવસ્ય નિરાસાચ્ચ। ન તૃતીયઃ અનનુગમાત્। અનુપપદ્યમાનજ્ઞાનત્વેન ક્રોડીકારે ચાવશ્યકત્વાલ્લાઘવાચ્ચાનુપપત્તિરેવ વ્યાપ્તિરસ્ત્વિતિ દિક્॥
નનુ -- અત્યન્તાભાવગર્ભવ્યાપ્તિજ્ઞાનેનાનુમિતિદૃષ્ટાવપિ લાઘવાદન્યોન્યાભાવગર્ભવ્યાપ્તિજ્ઞાનમેવ હેતુઃ। ભૂયોદર્શનવાદે મણિકૃતા તથૈવોક્તેરિત્યત આહ-- અન્યોન્યાભાવેતિ॥ અન્યોન્યાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વત્વોક્ત્ત્યા પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણેતિ તત્રાપ્યવશ્યં વાચ્યત્વાદિતિ ભાવઃ॥
ઇતિ દિગિતિ॥ અયં ભાવઃ॥ અનૌપાધિક 3 સંબન્ધત્વસ્ય દ્વેધા વિવરણં યત્કૃતં તત્ર સાધ્યવ્યાપકવ્યાપ્યત્વપર્યવસિતાનૌપાધિકરત્વજ્ઞાનમનુમિતિહેતુરુત
1.યઃ ઇતિ નાસ્તિ-ક.ટ.રા. 2.સ્યાશ્ચિ-ગ.ક.ટ.રા. 3.ધિકત્વસ્ય દ્વેધા- ડ. કસંબન્ધત્વસ્ય દ્વે -ઠ.
પક્ત-વવ્યાપ્તિ-લભઙ્ગઃ) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 33.
તસ્માત્પરોક્તવ્યાપ્તિલક્ષણાનાં અધોદેશનદીપૂરોર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યાદિવ્યાપ્તિષ્વાત્માશ્રયાદિતર્કાઙ્ગવ્યાપ્તુષુ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિષુ ચાવ્યાપ્તિઃ --
-- સાધનાવ્યાપકવ્યાપ્યસાધ્યકત્વ 1 પર્યવસિતમનૌપાધિકત્વજ્ઞાનમથોભયં કદાચિત્ કિઞ્ચિચ્જ્ઞાનમિતિ વા। નાદ્યત્રયં યુક્તમ્। યત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનાદપ્યનુમિતિદર્શનાત્। ન ચતુર્થઃ। અનનુગમાત્। કિઞ્ચ સર્વત્રાપિ સામાનાધિકરણ્યંનામ સમાનેનાધિકરણેન સંબન્ધઃ। સંબન્ધત્વં ચ વિશિષ્ટધીનિયામકત્વમ્। નિયામકત્વં ચ વિશિષ્ટધીજનક્વેસત્યવિશિષ્ટજ્ઞાનજનકત્વમ્। જનકત્વં ચાનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમિત્યાત્માશ્રયાપત્તિઃ। નચ નિયામકત્વં સંસર્ગવિધયૈવ સંબન્ધવિશેષ્યકં સંબન્ધવિશેષણકં વા વ્યાપ્તિજ્ઞાનહેતુરિતિ વાચ્યમ્। અન્યથા સામાનાધિકરણ્યસંદેહપ્રતિબન્ધકત્વાનુપપત્તેઃ। તથા ચ સંબન્ધત્વં પ્રકાર એવેત્યવશ્યં વાચ્યત્વેનાત્માશ્રયાપરિહારાત્। યત્તુ વિશિષ્ટધીનિયામકત્વરૂપસંબન્ધત્વસ્ય પ્રકારત્વેન ભાનાવશ્યંભાવસ્તદાપિ સંયોગત્વાદિના રૂપેણૈવ ભાનમિતિ। તન્ન તથાત્વે ઽનનુગગમાપત્તેઃ। સમવાયત્વેન
ભાવસ્થલે સમવાયત્વસ્યાપિ નિત્યસંબન્ધત્વરૂપત્વેનાત્માશ્રયાનિરાસાશ્ચ। કિઞ્ચાવચ્છેદકત્વમપ્યવચ્છિન્નપ્રત્યયજનકત્વં ચેદાત્માશ્રયાદ્યયાપત્તિઃ। અન્યીનાનતિરિક્તવૃત્તિત્વં ચેત્ ધૂમસ્યાપિ વહ્નિસામાનાધિકરણ્યન્યૂનવૃત્તિત્વાદન્ત્યલક્ષણમલક્ષણં સ્યાત્। ઇત્યાદિરૂપેણ તદભિમતલક્ષણાનિ સર્વાણ્યપિ દૂષ્યાણીતિ॥
તસ્માદિતિ॥ દોષાણાં સમ્યગુપપાદિતત્વાદિતિ વા અપરિહાર્યત્વાદિતિ વાર્થઃ। પરોક્તવક્રવ્યાપ્તિલક્ષણાનાં ચતુર્દશદોષા ઇત્યનેનાન્વયઃ। ઉક્તાન્દોષાન્ સઙ્ગ્રહેણાનુવદતિ-- અધો દેશેતિ॥
1.ધ્યવ્યાપકત્વપ-ડ. સાધ્યપદં વિહાય -ઽકાવ્યાપકત્વપર્યઽ -ટ.
પુ - 34. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

પરરીત્યા નીલધૂમસ્ય વહ્નિસામાનાધિકરણ્યેતિવ્યાપ્તિઃ, મહાનસીયવહ્નેઃ પર્વતીયધૂમવ્યાપ્ત્યાદાવભાવેનાસંભઃષ ગૌરવમ્, અનનુગમઃ, આત્માશ્રયાદિકમ્, યદા આકાશઃ તદા દિગિત્યાદિવ્યાપ્તાવવ્યાપ્તિઃ, વિશેષણવૈયર્થ્યમ્, આત્માશ્રયઃ, પૃથિવીત્વસ્ય ગન્ધેન સહ વ્યાપ્તાવવ્યાપ્તિઃ, ગોત્વસ્ય ગોવ્યક્ત્યા પૃથિવીત્વસ્ય ગન્ધેન 1 સંબન્ધે ઽતિવ્યાપ્તિઃ, આત્માશ્રયઃ, અન્યોન્યાભાવગર્ભલક્ષણે પરોક્તલાઘાયોગઃ, અનનુગમઃ; ઇતિ ચતુર્દશ દોષાઃ॥
ઇતિ પરોક્તવક્રવ્યાપ્તિલક્ષણભઙ્ગઃ