તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 501515

વાદિપ્રતિવાદિસમ્મતપક્ષદ્વયેત્યર્થઃ। સાધર્મ્યેણેત્યભેદે તૃતીયા।
તાદૃશસાધર્મ્યાભિન્નસાધનોપપત્તિઃ ઉપપત્તિપ્રતિપાદકમુત્તરમિત્યર્થઃ।
ઉદાહરતિ -- યથેતિ। એવમગ્રે ઽપિ અવતારિકા બોધ્યા।
દર્શિતેતિ
સાધનવિશેષણમ્। અનુવિધાયિત્વં - જન્યત્વં નાસ્તીતિ સમ્બન્ધઃ।
[349] સાધનં - સિદ્ધ્યાપત્તિપ્રતિપાદકમુત્તરમ્।
એવમગ્રે ઽપિ। નોપલભ્યતે યદીત્યન્વયઃ। એવં નાભ્યુપેયતે
યદીત્યન્વયઃ। અનુપલબ્ધેરપીતિ। ષષ્ટ્યર્થઃ પ્રતિયોગિત્વમ્
નિરૂપકતયા અભાવાન્વિતમ્। અપિરત્રાવરણસમુચ્ચાયકઃ દૃષ્ટાન્તત્વેન।
તદિતિ। અનુપલબ્ધીયત્યર્થઃ।
તસ્ય - અનિત્યત્વસ્ય।
સદાતનત્વાત્ - નિત્યત્વાત્। [350]
તથાત્વમ્ - સદાતનત્વમ્। ઉભયાથાપિ
શબ્દવૃત્તેરનિત્યત્વે નિત્યત્વે વા।
ઉચ્યતે યદીત્યન્વયઃ।
તદિતિ અનિત્યત્વપદેત્યર્થઃ।
તત્રૈવ - શબ્દો ઽનિત્યઃ
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વાત્ ઘટવદિત્યનુમાન એવ। ઉભયથા--ઉભાભ્યામપિ
પ્રકારાભ્યામ્। સ્વરૂપોત્પત્ત્યાવારકનિવૃત્તિરૂપાભ્યામ્। અનુવિધાનં -
જન્યતા। તથા ચ - પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વસ્યોભયથા સમ્ભવે ચ। તસ્ય -
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વસ્ય। કાર્યાન્તરેતિ।
સ્વરૂપોત્પત્તિરૂપકાર્યવ્યતિરિક્તકાર્યેત્યર્થઃ નિયતત્વં - વ્યાપ્યત્વમ્
ક્વચિત્ - કેષુચિત્ પુસતકેષુ। તસ્યાપિ તાદૃશાપાઠસ્યાપિ। ઉક્ત
એવાર્થ ઇત્યગ્રિમેણાન્વયઃ। અત્ર - ઉક્તસમાવિષયે।
નિગ્રહસ્થાનનિરૂપણમ્
દીપિકાયામમ્
[343] વાદિનો ઽપજયહેતુર્નિગ્રહસ્થાનમિતિ। તથા ચ
નિગ્રહસ્થાનમિત્યત્ર નિગ્રહશબ્દો વાદ્યપજયપરઃ। સ્થાનશબ્દો હેતુપર
ઇતિ ભાવઃ। ઇદં ચ વાદ્યપજતહેતુત્વરૂપં નિગ્રહસ્થાનલક્ષણં ચ।
છલાદાવિત્યાદિના પ્રકરણસમારૂપજાતિસઙ્ગ્રહઃ।
અર્થાન્તરાદીત્યાદિના હેત્વાભાસસઙ્ગ્રહઃ। નનુ તર્હિ
પ્રમાણેત્યાદિસૂત્રે
નિગ્રહસ્થાનતઃ પૃથક્તયા છલાદેરુપાદાનમનર્થકમિત્યત્રાહ -
છલત્વાદિનાપીતિ। આદિના પ્રકરણસમાત્વસઙ્ગ્રહઃ।
અપિર્નિગ્રહસ્થાનત્વસમુચ્ચાયકઃ। દૃષ્ટાન્તવિધયા
જ્ઞાનસ્યેતયરયોપાદાનમિત્યસ્ય ચ
છલાદેરિત્યાદિઃ।
ઉપયોગિત્વાત્ --- વાદ્યપજયહેતુત્વાત્। પૃથગિતિ।
નિગ્રહસ્થાનત્વાતિરિક્તરૂપેણેત્યર્થઃ। છલત્વાદિનેત્યનુષજ્યતે।
ઉપાદાનં -- પ્રતિપાદનમ્। પ્રમાણેત્યાદિસૂત્રેણ કૃતમિતિ શેષઃ।

ગોબલીવર્દન્નયાયાનુસારાદિતિ ભાવઃ। હેત્વાભાસવદિતિ
ષષ્ઠીસમર્થાદ્વતિઃ, હેત્વાભાસસ્યેવેત્યર્થઃ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિલક્ષણમ્
[354] તસ્યાપિ-નિગ્રહસ્થાનસ્યાપિ।
આવાન્તરભેદાન્-વ્યાપ્યવિશેષાન્। અત્ર પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિરૂદ્ધાભ્યુપગમસ્ય
પ્રતિજ્ઞાહાનિશબ્દમુખ્યાર્થતા ન સમ્ભવતિ। પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ પ્રતિજ્ઞા
પ્રતિજ્ઞાતોર્ઽથઃ તસ્ય હાનિરિત્યવયવવ્યુત્પત્ત્યા
પ્રતિજ્ઞાતાર્થપરિત્યાગસ્યૈવ તાદૃશત્વાત્
તાદૃશાભ્યુપગમસ્યાતથાત્વાદિત્યતઃ તથૈવાહ -
પ્રતિજ્ઞાતાર્થપરિત્યાગો વેતિ।
પ્રતિજ્ઞાન્તરલક્ષણમ્
[355] પૂર્વેતિ। પ્રાગનુક્તવિશેષણદાનત
ઇત્યાદિઃ। દાનમિહ કથનમ્।
અવિજ્ઞાતાર્થલક્ષણમ્
[357] તચ્ચ। અવિજ્ઞાતાર્થકરૂપનિગ્રહસ્થાનં ચ।
ક્લિષ્ટાન્વયમ્। દૂરાન્વયમ્। અપ્રસિદ્ધાર્થકમ્ - 1"ભૂસ્તનં હિમભેષજવત્ઽઇત્યાદિરૂમ્। ઇત્યાદીત્યાદિના
મૃદૂચ્ચરિતસઙ્ગ્રહઃ।
અપ્રાપ્તકાલલક્ષણમ્
[357] વ્યુત્ક્રમેણ -
શાસ્ત્રસઙ્કેતસિદ્ધક્રમાતિરિક્તક્રમેણ।
અધિકલક્ષણમ્
હેત્વાદીત્યાદિના
દૃષ્ટાન્તહેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધવ્યાપ્તિદ્વયાદિસઙ્ગ્રહઃ।
અપસિદ્ધાન્તલક્ષણમ્
દાનમિહ કથનમ્।
મણ્યાદેરિત્યતઃ પરં દાહાદિકં પ્રતીતિ શેષઃ--
શક્તેરતિરિક્તપદાર્થત્વખણ્ડનમ્
[362] સા ચ -- મણ્યાદિનિષ્ઠા
દાહાદિપ્રતિબન્ધકતા ચ। કુત ઇત્યત્રાહ - પ્રતિબન્ધકતાયા ઇતિ।
અનુકૂલેતિ। અનુકૂલત્વમિહ જનકતાવચ્છેદકત્વમ્। વિઘટકત્વેતિ।
વિઘટકત્વં ચ નાશજનકત્વમ્। તદિતિ।
કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વરૂપપ્રતિબન્ધકતેત્યર્થઃ। અર્થાપત્ત્યેતિ।
અર્થાપત્તિપ્રમાણાત્મિકયેતિ શેષઃ। સિદ્ધ્યન્વિતં જન્યત્વં તૃતીયાર્થઃ।
સિદ્ધિરત્રાર્થાપત્તિપ્રમિતિરૂપા। સા ચ વહ્નિઃ
દાહાનુકૂલશક્તિમાનિત્યાકારિકા બોધ્યા।
1. ભૂસ્તનમિત્યસ્ય
પર્વત ઇત્યર્થઃ। હિમભેષજવદિત્યસ્ય અગ્નિમાનિત્યર્થઃ।
ઽઅગ્નિનર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ। પવતઃ ભૂમિસ્વનમિતિ
વદન્તિ।
પ્રમાણરૂપા ચાર્થાપત્તિઃ

વહ્નેર્દાહાનુકૂલશક્તિમત્ત્વમન્તરા મણ્યાદિપ્રતિબધ્યદાહજનકત્વં
નોપપદ્યતે ઇત્યેવમાદિરૂપા। પ્રતિબધ્યત્વં ચ નાશ્યશક્તિપ્રયુક્તત્વમ્।
કેચિત્તુ - યથાશ્રુતગ્રન્થમનુસૃત્ય વહ્નેર્દાંહાનુકૂલશક્તિમત્ત્વમન્તરા
મણેર્દાહાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વરૂપપ્રતિબન્ધકત્વમનુપપન્નમિત્યાદિરૂપમર્થાપત્તિપ્રમાણમૂચુઃ।
તત્તુચ્છમ્ --- ઉપપાદ્યોપપાદકયોઃ સામાનાધિકરણ્યવિરહાત્। ઇતિ
શઙ્કતે ઇત્યન્વયઃ। અતિરિક્તત્વાદિતિ। કૢપ્તેભ્યઃ દ્રવ્યાદિભ્ય
ઇત્યાદિઃ। એવમગ્રે ઽપિ। એવમ્ - ઉક્તયુક્ત્યા। તસ્યાઃ - શક્તેઃ। અત એવ -
ગુણાદિવૃત્તિત્વાદેવ। ઉત્પત્તીત્યાદિ। ઉત્પત્તિશ્ચાર્થાપત્ત્યા સિધ્યતિ।
અર્થાપત્તિશ્ચ શક્તેર્મણ્યપસરણાવચ્છિન્નોત્પત્તિમન્તરા
તાદૃશક્ષણોત્તરક્ષણાવચ્છિન્નદાહાનુકૂલત્વમનુપપન્નમિત્યેવમાત્મિકા।
એવં નાશો ઽપ્યર્થાપત્ત્યા સિધ્યતિ। સા ચ - શક્તિઃ
મણ્યા।પસરણાવચ્છિન્નનાશવત્ત્વમન્તરા
તાદૃશક્ષણોત્તરક્ષણાવચ્છિન્નદાહાનનુકૂલત્વમનુપપન્નમિત્યેવંરૂપા।
તેન ઉત્પત્ત્યાદિહેતોઃ નાસિદ્ધિશઙ્કાપ્રસક્તિઃ। એવં ચ ઉક્તરીત્યા
શક્તેર્દ્રવ્યાદ્યનન્તર્ભાવસિદ્ધૌ ચ। અતિરિક્તેતિ। અત્રેદં
પરિશેષાનુમાનમવસેયમ્ - શક્તિઃ દ્રવ્યાદિ ભેદકૂટવતી
દ્રવ્યાદ્યનન્તર્ભાવાદિત્યેવંરૂપમ્। દ્રવ્યાદિભેદકૂટવત્ત્વં
હીહાતિરિક્તત્વમ્।
એતાદૃશાનુમાનહેતુભૂતદ્રવ્યાદ્યનન્તર્ભાવશરીરપ્રવિષ્ટયોર્વિંશેષણવ્ ઇશેષ્યયોરસિદ્ધિશંઙ્કાં
ચ યત
ઇત્યાદિના
નિરાકૃતા। તચ્ચ - કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વં ચ। મણ્યાદ્યભાવસ્ય
કારણાતાપક્ષે મણિસત્ત્વસમયે દાહાનુત્પત્તિમુપપાદયતિ -- મણીતિ।
તદિતિ। મણીત્યર્થઃ। કારણાન્તરેતિ।
વહ્ન્યાદિરૂપકારણવ્યતિરિક્તકારણેત્યર્થઃ। એતદ્વિશેષણં
રૂપેતિ। ઇત્થં ચ --- પ્રતિબન્ધકત્વસ્યોક્તરીત્યા
કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વાદન્યાદૃશત્વે ચ। વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા
- વ્યવહારસ્યાન્યથા શક્તિરૂપાતિરિક્તપદાર્થાનુપગમે અનુપપત્ત્યા
સવિષયકત્વાસમ્ભવેન। નનૂત્તેજકમણ્યુભયસત્ત્વે ઽપિ વહ્નૌ
દાહાનુકૂલશક્તિવિરહાત્ કથં ત્વન્મતે ઽપિ દાહોપપત્તિરિત્યત્રાહ ---
મદિતિ। પ્રાભાકરપરમિદમ્। એવમગ્રે ઽપિ તવેત્યપિ। શક્ત્યન્તરેતિ।
મણ્યાદ્યપસરણદશાભાવિશક્તિવ્યતિરિક્તશક્તીત્યર્થઃ। વિશિષ્ટેતિ
મણિવિશેષણમ્। એવમગ્રે ઽપિ।
અનનુગતત્વાત્-અનુગતરૂપેણાભાવપ્રતિયોગિતયા
કારણતાવચ્છેદકકોટૌ નિવેશયિતુમશક્યત્વાત્। એતાદૃશેતિ।
તત્તદુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યાદ્યભાવાવચ્છિન્નેત્યર્થઃ। તવાપીતિ।
અપિતરત્ર નૈયાયિકસમુચ્ચાયકઃ દૃષ્ટાન્તતયા। આવશ્યકત્વાદિતિ।
અન્યથા તત્તદુત્તેજકમણ્યુભયદશાયાં દાહાનુકૂલશક્ત્યનુત્પાદાપત્તેઃ,
મણિમાત્રસત્ત્વે શક્ત્યુત્પાદાપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ। નનુ
તર્હ્યુક્તકારણતાકલ્પનાયા મતદ્વયે ઽપિ સમત્ત્વાત્ મન્મતમેવ ઉપેયમિતિ

મીમાંસકશઙ્કાં પરિજિહીર્ષુરાહ --- અનન્તેતિ। તત્તદિત્યાદિ।
તત્પદદ્વયમત્ર શક્તિપરમ્।
આધેયશક્તિનિરાસઃ
[338] એવમપિ-ઉક્તયુક્ત્યા અનુકૂલશક્તિનિરાસે ઽપિ। સ્પર્શ ઇતિ।
સ્પર્શો ઽત્ર સર્વત્ર સંયોગરૂપઃ ગ્રન્થ એવ સ્પષ્ટઃ। રૂપેતિ
કાર્યવિશેષણમ્। અર્હતેતિ। ભવતીતિ શેષઃ। ન ભવતીત્યન્વયઃ। કુત
ઇત્યત્રાહ--શક્તિમદિતિ। તદિતિ। ભોજનાદિયપકાર્યેતયર્થઃ।
એવમગ્રે ઽપિ એવં ચ-કાંસ્યાદૌ ભોજનાદિરૂપકાર્યાર્હત્વતદભાવસિદ્ધૌ
ચ। કાંસ્યાદાવિતિ। કાંસ્યાદિનિષ્ઠપ્રત્યાસત્ત્યેત્યર્થઃ। પ્રત્યાસન્નિશ્ચ
પ્રતિબધ્યતાવચ્છેદિકા આધારતા પ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદિકા તુ સમવાય
ઇતિ ધ્યેયમ્। ઉપપત્તાવિતિ।
કાંસ્યાદિગતભોજનાદિરૂપકાર્યાર્હત્વતદભાયોરિત્યાદિઃ। તદિતિ।
કાંસ્યાદાવિત્યાદિઃ। આધેયશક્તીત્યર્થઃ। નનુ સ્પર્શો નામ
સંયોગાતિરિક્તો ગુણ ઇતિ કથં તસ્ય
સંયોગરૂપતેત્યત્રાહ--પ્રકૃતે ચેતિ।
કાંસ્યાદિગતભોજનાદિકાર્યાસ્પૃશ્યસ્પર્શયોઃ
પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવકથનપ્રકરણે ચેત્યર્થઃ। તદિતિ।
સંયોગરૂપાસ્પૃશ્યસ્પર્શેત્યર્થઃ। નનુ ભસ્માદિસંયોગસમ્ભવે
ઇષ્ટાપત્તિરિત્યત્રાહ---અન્તરેતિ। વિનેત્યર્થઃ।
ભોજનાદ્યર્હતાપત્તિરિતિ। કાંસ્યાદેરિત્યાદિઃ। ઇતિ એવં રૂપેણ।
પુનઃ-પ્રાગુક્તાતિરિક્તપ્રકારેણ। પ્રથમેન-ભસ્માદિનેત્યત્ર
પ્રવિષ્ટેનેત્યર્થંઃ। દ્વિતીયેન ચેતિ। આદિશબ્દેનેત્યનુષજ્યતે।
કાંસ્યાદાવિત્યત્ર પ્રવિષ્ટેનેત્યર્થઃ। કૢપ્તેતિ।
દ્રવ્યાદ્યભાવાન્તસપતપદાર્થાંન્તર્ગતતયા સંપ્રતિપન્નેત્યર્થઃ।
ધ્વંસવિશેષેણૈવેતિ। ધ્વંસે વિશેષત્વં ચ
ભસ્માદિસંયોગકાલીનાસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકયાવદભાવસહિતત્વે
સતિ ભસ્માદિસંયોગપ્રતિયોગિકત્વમ્। તત્રાપીતિ।
કાંસ્યાદાવિત્યુનષજ્યતે। ભસ્માદિવિશેષણતાભ્રમવારણાય ધ્વંસેતિ।
અત્ર- દર્શિતશુદ્ધિપદાર્થશરીરે। સમ્બન્ધવિશેષેતિ।
અભાવીયવિશેષણતાવિશેષેત્યર્થઃ। નિયન્ત્રિતં-ઘટિતમ્। અન્યથા
અસ્પૃશ્યસ્પર્શવતિ કાંસ્યાદૌ સ્વપ્રતિયોગિમત્તાસમ્બન્ધેન
તાદૃશસ્પર્શપ્રતિયોગિકયાવદભાવવત્ત્વસમ્ભવાત્ તાદૃશયાવદભાવવતિ
કાંસ્યાદૌ ભસ્માદ્યસંયુક્તે ભસ્માદિસંયોગધ્વંસસ્ય કાલિકાદિનાં
સત્ત્વાત્ તાદૃશયાવદભાવવિશિષ્ટભસ્માદિસંયોગધ્વંસસ્ય
યત્રેત્યાદ્યુક્તકાંસ્યાદિસાધારણ્યાત્ અતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યાપાતાત્।
સામાનાધિકરણ્યમિતિ। એતચ્ચ સમ્બન્ધવિધયૈવં નિવેશ્યમ્।
તદીયસમ્બન્ધાપ્રવેશેન લાઘવાત્। તથા ચ
સ્વનિષ્ઠદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપકનિરૂપિતાધેયતારૂપતાદૃશસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
તાદૃશયાવદભાવવિશિષ્ટભસ્માદિસંયોગધ્વંસઃ શુદ્ધરિતિ નિષ્કર્ષઃ।
નનુ અસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકાભાવમાત્રનિવેશેનૈવોપપત્તૌ કિં

યાવત્ત્વપ્રવેશેન। ન ચ તાદૃશયત્કિઞ્ચિદભાવમાદાય
યત્રેત્યાદ્યુક્તસ્થલે ઽતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યં શઙ્કનીયમ્।
અસ્પૃશ્યવસ્તુત્વેન તાદૃશવસ્તૂન્યનુગમય્ય
તાદૃશવસ્તુસ્પર્શત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવનિવેશેનાદોષાદિત્યત્રાહ---અસ્પૃશ્યેતિ।
યત્કિઞ્ચિદિત્યભાવવિશેષણમ્। યાવદિતીતિ। તત્ર યત્રેત્યાદિના
પ્રાગુક્તકાંસ્યાદૌ। તદિતિ। શુદ્ધીત્યર્થઃ। નનુ યત્રેત્યાદ્યુક્તકાંસ્યાદૌ
ઉક્તાતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમ્। સંયોગરૂપસ્ય
તાદૃશસ્પર્શસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન તદભાવસયાપિ તદધિકરણે સત્ત્વાદત
આહ--તત્રેતિ। યત્રેત્યાદ્યુક્તકાંસ્યાદાવિત્યર્થઃ। નિરવચ્છિન્નેતિ। તથા ચ
નિરુક્તસામાનાધિકરણ્યઘટકપ્રથમાધેયતાયાં
નિરવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશનીયમિતિ ભાવઃ। ઉક્તેતિ। શુદ્ધ્યાપત્તિરૂપેત્યર્થઃ।
અભાવક્ટસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટેતિ।
સામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેનાભાવકૂટવિશિષ્ટેત્યર્થઃ ધ્વંસવિશેષણમ્।
ભસ્માદીત્યાદિ। તત્ર ---
ભસ્માદિસંયોગાદિકરણે। યદ્યપિ
ભસ્માદિસંયોગકાલાવચ્છિન્નભસ્માદિસંયોગાધિકરણનિરૂપિતાધેયત્વરૂપં
યથાશ્રુતં યત્ર
ભસ્માદિસંયોગાસ્પૃશ્યસ્પર્શાવિત્યાદ્યુક્તસ્થલીયતાદૃશયાવદભાવસાધારણં
ભસ્માદિસંયોગનાશકાલે તત્ર તાદૃશયાવદભાવસમ્ભવે ઽપિ
તાદૃશાભાવાનામધિકરણાન્તરવૃત્તિભસમાદિ
સંયોગાવચ્છેદકતદધિકરણવૃત્તિપૂર્વકાલીનભસ્માદિસંયોગનાશક્ષણાવચ્છેદેન
પૂર્વકાલીનભસ્માદિસંયોગાશ્રયે તદધિકરણે
સત્ત્વાદિત્યુક્તાતિપ્રસઙ્ગતાદસ્થ્યશઙ્કા। તથાપિ
ભસ્માદિસંયોગવિશિષ્ટત્વં કાલીનાન્તાર્થ ઇતિ ન દોષઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિષ્ઠસમવાયસસ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવિશિષ્ટનિરવચ્છિન્નવિશેષણતાસંબન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાસંબન્ધેન।
વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકનિરૂપિતત્વસ્વાવચ્છેદકક્ષણાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અસ્પૃશ્યાદિવિશેષણતાભ્રમનિવૃત્તયે અભાવવિશેષણમિતિ। તથા ચ -
ઉક્તાર્થકકાલીનાન્તવિશેષણદાને ચ। તત્ર - યત્રેત્યાદ્યુક્તકાંસ્યાદૌ।
યાવદિત્યભાવવિશેષણમ્। તદિતિ। અસ્પૃશ્યસ્પર્શેત્યર્થઃ। દોષ ઇતિ।
શુદ્ધતાપત્તિરૂપ ઇત્યાદિઃ।
સ્વત્વસ્યાતિરિક્તપદાર્થત્વખણ્ડનમ્
પ્રતીયત ઇતિ।
ચૈત્રનિરૂપિતસ્વત્વવદિદમિતિ બોધસ્ય તત્ર જનનાદિતિ ભાવઃ।
અપેર્દૃષ્ટાન્તતયા ઉક્તયુક્ત્યા
કૢપ્તપદાર્થાન્તર્ગતકાંસ્યાદિગતશુદ્ધિરૂપાધેયશક્તિલક્ષણોક્તાર્થસમુચ્ચાયકતા
ન યુજયતે। અનુક્તાર્થાન્તરસમુચ્ચાયકતાસમ્ભવે
તદયોગાદિત્યભિસન્ધાયાહ -- અપિનેતિ।
પ્રતિયોગિત્વાદિત્યાદિનાનુયોગિત્વાધિકરણત્વાદિપરિગ્રહઃ।

તાદૃશેત્યાદિ। તાદૃશશબ્દઃ યથેષ્ટવિનિયોગનિરૂપિતપરઃ। યોગ્ય
ત્વાન્તેન તદવચ્છેદકમિત્યત્ર તચ્છબ્દાર્થકથનમ્। અવચ્છેદકશબ્દઃ
પ્રયોજકપરૈત્યભિસન્ધિઃ। દીપિકાયામ્ [369] પ્રતિગ્રહાદીત્યાદિના
પિત્રાદિપરમ્પરાસઙ્ગ્રહઃ।
વિધિવાદઃ
પ્રકાશિકાયામ્
[370] સર્વેષામિત્યાદિ। અત્રાયમખણ્ડઃ શાબ્દબોધઃ -
સર્વપદાર્થંવિશેષ્યક - ઉક્તપદાર્થનિરૂપિત -
યથાયોગ્યાન્તર્ભાવપ્રકારકપ્રતિપત્ત્યનુકૂલવ્યાપારપ્રતિયોગિકધ્વંસવિશિષ્ટઃ,
યઃ
મૂલવિશેષ્યકવિધ્યનિરૂપકત્વાત્મકન્યૂનતાપ્રતિયોગિકાભાવપ્રકારકેચ્છાવિશિષ્ટવિધિવિશેષ્યકલક્ષણાદિપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દઃ,
તદનુકૂલભવિષ્યકાલીનકૃતિમાન્,
શિષ્યસમવેતશુશ્રૂષેચ્છાવિશિષ્ટવિધિનિરૂપણનિષ્ઠવર્તમાનકાલીનત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતકર્મત્વનિષ્ઠપ્રકારતાકજ્ઞાનજનકાયેત્યાદિગ્રન્થાભિન્નશબ્દાનુકૂલવર્તમાનકાલીનકૃતિમાનિત્યેવંરૂપઃ।
પ્રથમવૈશિષ્ટ્યં
1સ્વાશ્રયકાલાવચ્છિન્નવૃત્તિકત્વસ્વપ્રતિયોગિસમાનકર્તૃકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
દ્વિતીયવૈશિષ્ટ્યં
2સ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વસ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વોભયસમ્બન્ધેન। એવં
તૃતીયમપિ। તન્નિરૂપણમિત્ત્ર તચ્છબ્દો વિધિપરઃ। 3અત્ર સ્વપદં
સર્વમપિ નૈયાયિકપરમ્। પ્રયત્નેતિ। પ્રવૃત્તીત્યર્થઃ। વિશિષ્ટેતિ।
સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેનેત્યદિઃ સાધનતાવિશેષણમિદમ્।
એવમગ્રે ઽપિ। તાદૃશેતિ। પ્રયત્નજનકચિકીર્ષાજનકેત્યર્થઃ
જ્ઞાનવિશેષણમ્। કાર્યત્વાદીત્યનેન તત્પ્રતિપાદક ઇત્યત્ર
તચ્છબ્દાર્થકથનમ્। તવ્યાદીત્યાદિના તવ્યદનીયરોઃ પરિગ્રહઃ। નનુ
વસ્તુગત્યા કૃતિસાધ્યતારહિતે કૃતિસાધ્યતાભ્રમાત્ લોકે
પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે। અતઃ [370] કૃત્યસાધ્યે પ્રવૃત્ત્યદર્શનાદિતિ
દીપિકાવાક્યમયુક્તમિત્યત આહ --- કૃત્યસાધ્યત્વેનેતિ।
કૃત્યસાધ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયીભૂત ઇત્યર્થઃ।
1. સ્વં ધ્વંસઃ
તદાશ્રયકાલાવચ્છેદેન આકાશવૃત્તિમાન્ શબ્દઃ, એવં સ્વ ધ્વંસઃ
તત્પ્રતિયોગી પ્રતિપત્ત્યનુકૂલશબ્દાત્મકવ્યાપારઃ તત્સમાનકર્તૃકશ્ચ
શબ્દ ઇતિ સંબન્ધદ્વયોપપત્તિઃ।
2. સ્વં
ન્યૂનતાપરિહારેચ્છા તત્પ્રયોજ્યા ઇચ્છા
વિધિજ્ઞાનજનકશબ્દવિષયકેચ્છા તદ્વિષયત્વં તાદૃશશબ્દે, એવં સ્વં
ન્યૂનતાપરિહારેચ્છા તદ્વિષયઃ ન્યૂનતાપરિહારઃ તત્સમાનકર્તૃકત્વં
ચ તાદૃશશબ્દે ઇતિ સંબન્ધદ્વયોપપત્તિઃ।
3. અત્ર સ્વપદમિતિ।
એતત્પ્રકરણે પ્રકાશિકાસ્થાનિ સ્વપદાનિ ઇત્યર્થઃ।
ઽસ્વપરમતસાધારણમ્ઽ ઽસ્વમતેઽ ઇત્યાદૌ સ્થિતાનિ સ્વપદાનિ
નૈયાયિકપરાણીત્યર્થઃ।

ચિકીર્ષાદ્વારેત્યાદિ।
એવમગ્રે ઽપિ બોધ્યમિતિ ભાવઃ। કૃત્યસાધ્યત્વેતિ।
કૃતિસાધ્શ્યત્વાભાવેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ। કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનાભાવ
એવેત્યેવેન કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનવ્યવચ્છેદઃ। તત્ત્વેપ્રવર્તકત્વે
ગૌરવાદિતિ। દ્વિધા અભાવત્વઘટિતસ્ય
કૃત્યસાધ્યત્વાભાવજ્ઞાનાભાવત્વસ્ય
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વમપેક્ષ્યેત્યાદિઃ। તત્તદિતિ। કૃતિસાધ્યત્વાભાવ
કૃતિસાધ્યભેદેત્યર્થઃ। વ્યાપ્યાદીત્યાદિના
તત્તદવચ્છેદકધર્મકૃતિસાધ્યત્વવિરુદ્ધધર્મયોઃ સઙ્ગ્રહઃ। દિગિતિ।
અયમાશયઃ--- યત્ર કૃત્યસાધ્યત્વસ્ય કૃતિસાધ્યત્વસ્ય ચ જ્ઞાનં નાસીત્
તત્ર પ્રવૃત્તિવારણાય કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય પ્રવર્તઙ્કત્વમાવશ્યકમિતિ।
તત્રાપિ-વિષભક્ષણાદાવપિ। અયમ્-જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ। મત્કૃતિં
વિનેત્યાદિ। ઇદં ચ પુરષાન્તરકૃતપાકાદૌ વ્યભિચારવારણાય।
આનુમાનિકેતિ। અનુમાનજન્યેર્થઃ। રૂપેતિ નિમિત્તવિશેષણમ્।
સન્ધ્યાવન્દનેત્યુત્તરમાદિશબ્દઃ પૂરણીયઃ। તેન સ્નાનસઙ્ગ્રહઃ।
શુચિજીવિત્વાદીત્યત્ર શુચિજીવિત્વાદિમત્ત્વાદીત્યર્થઃ। આદિના
તત્કાલાશૌચસઙ્હઃ। એવમગ્રે ઽપિ। દીપિકાયામ્ અનુનુગમ ઇતિ।
ઉક્તકર્મત્રયસ્થલીયકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાનાં પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ
એકકારણત્વાસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ। પ્રકાશિકાયામ્
ઉપપાદયતિપ્રવૃત્તિસામાન્યેતિ।
પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાવચ્છેદકરૂપસ્યેત્યર્થઃ।
એકસ્ય - દર્શિતકર્મત્રયસ્થલીયકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસાધારણસ્ય। તસ્યેત્યત્ર
તન્નિષ્ઠેત્યત્ર ચ તચ્છબ્દઃ પુરુષપરઃ। કામનાદિરિત્યાદિના
વિહિતકાલશુચિતીવિત્વતાત્કાલિકાશૌચવત્ત્વયોઃ સઙ્ગ્રહઃ। તદ્વત્તાયા
ઇત્યત્ર તચ્છબ્દઃ કામનાદિંપરઃ। એવં-તત્સમ્બન્ધસ્યેત્યત્રાપિ। તથા -
સ્વવિષયેતિ। સ્વપદમત્ર કામનાપરમ્। સાધનત્વાદીત્યાદિના
આશ્રયત્વસઙ્ગ્રહઃ। રૂપેતિ સમ્બન્ધવિશેષણમ્। ચરમઃ તચ્છબ્દઃ
જ્ઞાનપરઃ। અનુગતત્વાદિતિ। અથૈવમપિ સ્વત્વસ્ય
તત્તત્પુરુષવ્યક્તિવિશ્રામાત્
પુરુષવ્યક્તિભેદેનાનન્તકાર્યકારણભાવપ્રસઙ્ગઃ। અન્યથા
પ્રવૃત્તિત્વસ્યાનુગતસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વે વ્યભિચારાપત્તેઃ। મૈવમ્
-- સમવાયેન વૈદિકકર્મગોચરપ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ
આધેયત્વસમવાયોઃ ભયસમ્બન્ધેન કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વેન
હેતુત્વોપગમાદદોષાત્। આધેયત્વં
સ્વવિશેષણવત્તાપ્રતિસન્ધાનજન્યત્વસમ્બન્ધેન।
કારણતાવચ્છેદકેત્યતપરં સંબન્ધેતિ વક્તવ્યમ્। લાઘવેનેત્યર્થ
ઇતિ। સમવાયસ્ય તાદૃશસ્યાતિલઘુત્વાદિતિ ભાવઃ। તદિતિ।
ગુર્વીત્યર્થઃ। કારણતાવચ્છેદકસ્યેતિ। સમ્બન્ધસ્યેતિ શેષઃ।
જન્યત્વેતિ। નિયતોત્તરવૃત્તિત્વરૂપેત્યાદિઃ। જન્યત્વાદીત્યાદિના।
સમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાધેયત્વોભયત્વાનાં સઙ્ગ્રહઃ। અત્ર -

પ્રયત્નજનકજ્ઞાનવિષયશરીરે। બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વમપિ ઇતિ।
બલવત્ યદનિષ્ટં તદનનુબન્ધિત્વમપીત્યર્થઃ।
જ્યોતિષ્ટોમયાગહેતુભૂતસ્યાર્થંવ્યયકાયક્લેશાદિરૂપાનિષ્ટસ્ય
વ્યાવૃત્ત્યે બલવદિતિ। ઇષ્ટોત્પત્તિપ્રાક્કાલીંનભિન્નત્વમિહ બલવત્ત્વમ્।
અપિઃ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનત્વયોઃ દૃષ્ટાન્તત્વેન
સમુચ્ચાયકઃ। તત્ર તદન્તર્ભાવપ્રયોજનમાહ
- તેનેતિ।
પ્રયત્નજનકજ્ઞાનવિષયશરીરે
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વનિવેશેનેત્યર્થઃ। ન પ્રવૃત્ત્યાપત્તિરિતિ
સમ્બન્ધઃ। રૂપેષ્ટેતિ કર્મધારયઃ। વિશિષ્ટેતિ।
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિકૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતેત્યર્થઃ।
પ્રવૃત્તાવિત્યાદિઃ। કૃતિસાધ્યત્વાદીતિ। આદિના
ઇષ્ટસાધનત્વબલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વયોઃ સઙ્ગ્રહઃ। પૃથગેવેતિ।
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વાદિનૈવેત્યર્થઃ। દણ્ડચક્રાદિન્યાયેનેતિ। અન્યથા
ઉક્તવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન કારણત્વોપગમે વિશેષણવિશેષ્યભાવે
વિનિગમનાવિરહેણ ગુરુધર્માવચ્છિન્નનાનાકારણતાસ્વીકારાપત્તેરિતિ
ધ્યેયમ્। પ્રવૃત્તીત્યર્થ ઇતિ। અન્યથા પ્રયત્નસ્ય
નિવૃત્તિજીવનયોનિસાધારણસ્ય
કૃતિસાધ્ત્વાદિજ્ઞાનકાર્યતાવચ્છેદકત્વે
વ્યતિરેકવ્યભિચારપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ। પ્રત્યવાયસ્યેતિ।
પાપસ્યેત્યર્થઃ। પ્રાગભાવઃ - અનુત્પત્તિઃ। અન્યથા યાવદાયુષં
સન્ધ્યવન્દનાદિકર્તરિ પ્રત્યવાયાજનનાત્। પ્રાગભાવાસમ્ભવેન
તદીયસન્ધ્યાવન્દનાદેર્નિંષ્ફલત્વાપત્તેરિતિ ભાવઃ। નનુ લોકે સુખ,
દુઃખનિવૃત્તિ, દુઃખહેતુનિવૃત્તીનામેવ ફલત્વમિષ્ટતયા
દૃષ્ટમિતિકથમુક્તલક્ષણપ્રાગભાવસ્ય ફલત્વસમ્ભવઃ, ઇષ્ટસ્યૈવ
ફલત્વાદિત્યત્રાહ -- તસ્યેતિ। દુઃખજનકાભાવતયેતિ। દુઃખજનકસ્ય
યો ઽભાવઃ તત્ત્વેનેત્યર્થઃ। તદિતિ દુઃખજનકેત્યર્થઃ। ફલત્વમિતિ।
પ્રવૃત્ત્યુદ્દેશ્યત્વઘટિતમિત્યાદિઃ દુઃખજનકાભાવતયા ઇષ્ટત્વં ચ
તાદૃશાભાવત્વપ્રકારકેચ્છાવિષયત્વમિતિ ધ્યેયમ્। નનુ
પ્રત્યવાયપરિહારશબ્દિતસ્ય તત્પ્રાગભાવસ્ય તદનુત્પત્તિરૂપસ્ય કથં
ફલત્વમ્। જન્યવે સતિ પ્રવૃત્યુદ્દેશ્યત્વં હિ તત્। ઉક્તપ્રાગભાવસ્તુ ન
જન્ય ઇતિ શઙ્કતે - ન ચેતિ। તદિતિ। પ્રત્યવાયેત્યર્થઃ। તસ્ય -
પ્રત્યવાયપ્રાગભાવસ્ય। સ્વરૂપસંબન્ધરૂપસ્ય - ધર્મિસ્વરૂપાનતિરિક્તસ્ય।
તત્ર - પ્રત્યવાયપ્રાગભાવે। ફલત્વાક્ષતેરિતિ ફલત્વશરીરેજન્યત્વસ્થલે
પ્રયોજ્યત્વસ્યૈવ નિવેશનીયત્વાદિતિ ભાવઃ।
અપૂર્વસ્ય
લિઙર્થત્વખણ્ડનમ્
[377] ઇચ્છાવિશેષેતિ।
સ્વસ્વત્વનિવૃત્તિપૂર્વકદેવતાસ્વત્વપ્રકારકેચ્છેદત્યર્થઃ।
આશુતરવિનાશિન ઇતિ। એતદર્થસ્ત્વગ્રે વ્યક્તીભવિષ્યતિ। ભાનમ્-જ્ઞાનં

શાબ્દરૂપમ્। યદ્વા ભાનં-વિષયતા। એવમગ્રે ઽપિ। સાધનત્વેનેત્યત્ર
તૃતીયા
વિષયતાન્વયિનિ
પ્રકારતાનિયપિતત્વે। ભાનમિત્યસ્ય શાબ્દબુદ્ધાવિત્યાદિઃ। [378] અયોગ્યત્વાદિતિ। સ્વર્ગસાધનત્વાભાવવત્વાત્। સાધનત્વસ્ય ચ
કાર્યાવ્યવહિતપ્રાક્ક્ષણાવચ્છેદેન
કાર્યાધિકરણવૃત્ત્યભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકતદ્ધર્મવત્ત્વરૂપત્વાત્
સ્વર્ગાવ્યવહિતપ્રાક્ક્ષણાવચ્છેદેન યાગાભાવાદિતિ ભાવઃ। નનુ
આશુતરવિનાશિત્વમતિશીઘ્રવિનાશિત્વં વિનાશિત્વં
નાશપ્રતિયોગિત્વમ્। તચ્ચાફલસ્થાયિન્યપિ સમ્ભવતિ
તતો ઽધિકસ્થાય્યપેક્ષયા તસ્ય તથાત્વાદિત્યતો વ્યાચષ્ટે - તૃતીયેતિ।
સ્વોત્પત્તિક્ષણેત્યાદિઃ। અન્યથા કિઞ્ચિદપેક્ષયા તૃતીયત્વસ્યાપિ
સર્વક્ષણસાધારણ્યાનપાયાત્ તદ્દોષાપત્તેઃ। સ્વોત્પત્તિક્ષણતૃતીયત્વં ચ
સ્વોત્પત્તિક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણત્વમ્। ન ચાત્ર
સ્વત્વઘટનયાનનુગમઃ। યતઃ પ્રમેયવિશિષ્ટત્વમાશુતરવિનાશિત્વમિતિ
સ્થૂલો ઽનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
1સ્વતાદાત્મ્યસ્વોત્પત્તિક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
1. યાગાદેઃ સ્વોત્પત્તિ
તૃતીયક્ષણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમુપપાદનીયમ્। તત્ર પ્રમેયપદેન
યાગ એવ ગ્રાહ્યઃ તદ્વિશિષ્ટત્વમુભયસંબન્ધેન યાગે। તથા હિ સ્વં યાગઃ
તત્તાદાત્મ્યં યાગે, એવં સ્વં યાગઃ તદુત્પત્તિક્ષણઃ પ્રથમક્ષણઃ
તદ્ધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણઃ દ્વિતીયક્ષણઃ
તદ્ધ્વંસોત્પત્યધિકરણક્ષણઃ તૃતીયક્ષણઃ તદ્વૃત્તિર્યોયાગધ્વંસઃ
તત્પ્રતિયોગિત્વં યાગે ઇતિ।
1ક્ષણવિશિષ્ટત્વમિતિ
સૂક્ષ્માનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વસ્વનિરૂપિતસ્વોત્પત્તિક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અતો ન દોષઃ। અનેકક્ષણવૃત્તિત્વરૂપં સ્થાયિત્વમ્।
દ્વિતીયક્ષણમાત્રવૃત્તિપદાર્થંસાધારણમપીત્યાલોચ્ય વ્યાચષ્ટે -
ફલપર્યન્તસ્થાયીતિ।
ફલેત્યસ્ય પ્રકૃતેત્યાદિઃ।
2સ્વોત્પત્તિક્ષણધ્વંસાધિકરણપ્રકૃતફલોત્પત્તિક્ષણધ્વંસાનધિકરણયાવત્ક્ષણવૃત્તિત્વમ્।
આધેયતયા તાદૃશક્ષણત્વવ્યાપકત્વપર્યવસિતં ફલપર્યન્તસ્થાયિત્વમ્।
નનુ [377] સ્થયિકાર્યમપૂર્વમેવ ઇતિ દીપિકાવાક્યમયુક્તમ્।
કૃતિસાધ્યતારૂપકાર્યતાયા યાગ એવ સમ્ભવાત્ અપૂર્વે
તદસમ્ભવાદિત્યત્રાહ - યાગ ઇતિ। સાક્ષાત્ - કિઞ્ચિદદ્વારા।
આશ્રયતાસમ્બન્ધેનેતિ યાવત્। યાગદ્વારા -
સ્વાશ્રયયાગજન્યત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધેન। તદિતિ। જન્યેત્યર્થઃ।
એકદેશ ઇતિ। કૃતાવિતિ શેષઃ। તત્ર - જ્યોતિષ્ટોમેન યજેતેતિ
વાક્યે। સાધનાન્તં યાગવિશેષણમ્। પૂર્વમિતિ।
જ્યોતિષ્ટોમવાક્યજન્યબોધાદિત્યાદિઃ। અનુપસ્થિતત્વાદિતિ।

પ્રમાણાન્તરેણાપૂર્વસિદ્ધેરસમ્ભવાત્ તાદૃશવાક્યેનૈવ
તત્સિદ્ધેર્વક્તવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। તત્ર - અપૂર્વે।
અત્ર - ઉક્તાક્ષેપે।
પ્રવદન્તીતિ। સમાધાનમિતિ શેષઃ। તદિતિ। ગુર્વિત્યર્થઃ। તાદૃશેતિ।
તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયકેત્યર્થઃ। તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયકત્વં
તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયતાનિરૂપકત્વમ્। ન ત્વિતિ। તદ્વિષયકશાબ્દં પ્રતિ
તદ્વિષયકશક્તિગ્રહસ્ય
1. પ્રથમસ્વપદેન
યાગોત્પત્તિતૃતીયક્ષણો ગ્રાહ્યઃ। તદ્વૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં યાગે।
દ્વિતીયસ્વપદં તૃતીયક્ષણપરમ્। તૃતીયસ્વપદં યાગપરમ્।
તૃતીયક્ષણનિરૂપિતા યાગનિષ્ઠા આધેયતા
સ્વોત્પત્તિક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણધ્વંસોત્પત્ત્યધિકરણક્ષણત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નાઃ।
તેન સંબન્ધેન યાગસ્ય તૃતીયક્ષણે સત્ત્વાદિતિ
તાદૃશાધેયત્વોભયસંબન્ધેન તૃતીયક્ષણવિશિષ્ટત્વં યાગસ્યેતિ
સમન્વયઃ।
2. સ્વં યાગઃ
તદુત્પત્તિક્ષણધ્વંસાધિકરક્ષણમારમ્ય
પ્રકૃતફલસ્યસ્વર્ગાદેરુત્ષતિક્ષણધ્વંસાનધિકરણભૂતા। યાવન્તઃ ક્ષણાઃ
તાવદ્વૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ।
તદ્વિષયકોપસ્થિતેશ્ચ
હેતુતા ન સ્વીક્રિયત ઇત્યર્થઃ। એવં ચોક્તરીત્યા
શક્તિગ્રહાદિશાબ્દબોધયોઃ સમાનવિષયકત્વેન
કાર્યકારણભાવમનુપેત્ય સમાનપ્રકારકતયા તયોસ્તદુપગમે
ચેત્યર્થઃ। યત્ર કુત્રચિત્ - ઘટાદૌ। યોગ્યતેતિ।
યાગવિષયકત્વાન્વયેત્યર્થઃ। નનુ શાબ્દબોધે યોગ્યતાવશાત્
ઘટાદિરૂપકાર્યસ્યૈવ ભાનં કુતો ન સમ્ભવતીત્યત્રાહ - ન હીતિ। ન
સમ્ભવતિ હીત્યન્વયઃ। અન્યદિતિ। અપૂર્વરૂપકાર્યાદિત્યાદિઃ। નિત્ય
ઇતિ। કર્મણીતિ શેષઃ।
ફલાભાવાદિતિ।
ફલત્વમિહ જન્યત્વઘટિતમ્। તત્ર - નિત્યકર્મવાક્યે। દીપિકાયામ્
[377] નિત્યવાક્યે ઽપીતિ અપિઃ કામ્યવાક્યસમુચ્ચાયકઃ દૃષ્ટાન્તતયા।
વાચ્યમિતિ। લિઙાદેરિત્યાદિઃ। નન્વપૂર્વસ્ય કેનાકારેણ
નિત્યવાક્યસ્થલિઙાદિવાચ્યતેત્યાશઙ્કાયામાહ - પ્રકાશિકાયામ્
કાર્યત્વેનેત્યાદિરિતિ। પણ્ડેતિ। તન્મતે ઽપૂર્વં દ્વિવિધમ્ -
1કલિકાપૂર્વમ્ પણ્ડાપૂર્વમ્ ચેતિ। તત્ર
કામ્યવાક્યસ્થલિઙાદિવાચ્યમપૂર્વમાદ્યમ્। નિત્યવાક્યસ્થલિઙાદિવાચ્યં
દ્વિતીયમ્। પણ્ડત્વં નપુંસકત્વમ્ ફલાજનકત્વમિતિ યાવત્ ઇતિ
ધ્યેયમ્। દીપિકાયામ્ [377] કલ્પ્યત ઇતિ। અયમત્ર
કલ્પનાપ્રકારઃ-નિત્યવાક્યસ્થલિઙ્ કાર્યાત્વપ્રકારેણાપૂર્વવાચકઃ
વૈદિકલિઙ્ત્વાત્ કામ્યવાક્યસ્થલિઙ્વદિતિ। ક્રિયેત્યાદિવાક્યે

ક્રિયાયા ધાત્વર્થસ્ય યત્કાર્યં ફલં તત્રેત્યર્થ ઇતિ ભ્રમવ્યુદાસાયાહ -
પ્રકાશિકાયામ્ ધાત્વર્થનિષ્ઠેતિ। તથા ચાત્ર કાર્યશબ્દઃ કાર્યત્વપરઃ।
ક્રિયાકાર્ય ઇત્યત્ર ષષ્ઠીસમાસ એવેતિ ભાવઃ। અલૌકિકેતિ।
વૈદિકેત્યર્થઃ। લિઙાદીતિ પૂરણીયમ્। સાધારણ્યેનેતિ।
સાધારણ્યમાધેયત્વમ્ શક્ત્યન્વયિનિ વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા।
કાર્યત્વાદાવેવેતિ। એવેનાપૂર્વવ્યવચ્છેદઃ। દીપિકાયામ્ [377] યાગસ્યાપીતિ। અપિરત્ર દૃષ્ટાન્તત્વેનાપૂર્વસમુચ્ચાયકઃ।
અયોગ્યેતિ। સ્વર્ગસાધનત્વાભાવવત્તેત્યર્થઃ। સાધનતયેતિ।
સ્વર્ગાદીત્યાદિઃ। તદિતિ।
1. કલિકાપૂર્વમિતિ।
કલયતિ ઉત્પાદયતિ ફલમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા નિષ્પન્નો ઽયં શબ્દઃ
સવર્ગાદિકામ્યફલસાધનમૂપર્વમાચષ્ટે। નપુંસકવાચી પણ્ડશબ્દઃ
નિષ્ફલત્વાર્થકઃ। તથા ચ નિષ્ફલાપૂર્વમિતિ પણ્ડાપૂર્વશબ્દાર્થઃ।
સાધનતેત્યર્થઃ। એવં
વ્યાખ્યાને ઽપિ તન્નિર્વાહાયેત્યત્ર અવાન્તરેતિ।
ફલસાધનયોર્મધ્યદશાભાવીત્યર્થઃ। અપૂર્વકલ્પનાદિતિ। અયમત્ર
કલ્પનાપ્રકારઃ--યાગઃ સ્વર્ગજનકવ્યાપારજનકઃ
સ્વર્ગાવ્યવહિતપ્રાક્કાલાવૃત્તિત્વે સતિ સ્વર્ગજનકત્વાત્ યો
યદવ્યવહિતપ્રાક્કાલાવૃત્તિત્વે સતિ યજ્જનકઃ સ
તજ્જનકવ્યાપારજનકઃ। યથા સંસ્કારદ્વારા સ્મૃતિજનકાનુભવ ઇતિ।
નનુ
યાગસ્યાયોગ્યતાનિશ્ચયો મા ભૂત્ તત્સંશયઃ પરં જાયત એવેતિ
નિશ્ચયવત્સંશયસ્યાપિ તદ્વત્તાધીવિરોધિત્વાત્ કથં
સ્વર્ગાદિસાધનતયા યાગબોધસમ્ભવ ઇત્યત્રાહ --- પ્રકાશિકાયામ્
અયોગ્યતેતિ। સ્વર્ગાદિસાધનત્વાભાવવત્તેત્યર્થઃ। તસ્ય -
અયોગ્યતાસંશયસ્ય। અવિઘટકત્વાદિતિ। અવિરોધિત્વાદિત્યર્થઃ।
તદભાવવત્તાનિંશ્ચયસ્યૈવ તદ્વત્તાધીવિરોધિત્વાદિતિ ભાવઃ।
યાગધર્મિઙ્કસ્વર્ગાદિસાધનત્વપ્રકારકબુદ્ધાવિત્યાદિઃ। બોધ ઇતિ।
જ્યોતિષ્ટોમાદિવાક્યતઃ સ્વર્ગાદિસાધનતાયા ઇત્યાદિઃ।
વાક્યાદિતિ। જ્યોતિષ્ટોમાદીત્યાદિઃ। તસ્ય-યાગસ્ય। નન્વપૂર્વસ્ય
યાગવ્યાપારત્વે યાગજન્યત્વં યાગજન્યસ્વર્ગાદિરૂફલજનકત્વં દ્વયમપિ
કલ્પનીયમ્। યાગધ્વંસસ્ય યાગવ્યાપારતાયાં તુ પ્રતિયોગિવિધયા
યાગજન્યતાયા યાગધ્વંસે કૢપ્તત્વાત્ સ્વર્ગાદિરૂફલજનકતામાત્રં
કલ્પનીયમિત્યુભયકલ્પનયા પૂર્વપક્ષે ગૌરવમિત્યાશઙ્કતે ---
નન્વિતિ। ધ્વંસસ્યૈવેત્યેવેનાપૂર્વવ્યવચ્છેદઃ। વ્યાપારત્વમિતિ।
યાગેત્યાદિઃ। સ્પર્શાદીત્યાદિના
કરતોયાતિલઙ્ઘનગણ્ડકીબાહુતરણયોઃ સંગ્રહઃ।
દીપિકાયામ્ [377] ન
યાગધ્વંસો વ્યાપાર ઇતિ। ન વ્યાપાર ઇત્યન્વયઃ। વ્યાપાર
ઇત્યસ્ય યાગેત્યાદિઃ। અન્યથા શ્રૌતસ્ય ક્ષરતેઃ નશ્યતીત્યર્થપરતયા
ધ્વંસસ્ય નાશવિરહેણ વ્યાપારસ્ય

કીર્તનાદિનાશશ્રુતિવિરોધપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ। અત્ર ચ ન ક્ષરતિઃ
નાશરૂપમુખ્યક્ષરણપરઃ અપિ તુ ફલાસમર્થત્વરૂપગૌણક્ષરણપરઃ। એવં
ચ યાગધ્વંસસ્ય યાગવ્યાપારતાયામપિ ન ક્ષતિઃ। તસ્ય ફલાસમર્થત્વં ચ
ભવતિ। ધર્મકીર્તનાદેઃ સ્વર્ગાદિફલં પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પનયા।
અન્યથા પ્રાગુક્તકલ્પના -- અપૂર્વરૂપધર્મસ્ય નાશકલ્પના તન્નાશં પ્રતિ
કીર્તનાદેઃ હેતુત્વકલ્પના ચેતિ મહાગૌરવાપત્તેરિતિ
દીપિકોક્તદૂષણં ન વિચારસહમિતિ આલોચ્ય ધ્વંસસ્ય
વ્યાપારતાયામભેદ્યં દૂષણં સ્વયમાહ - પ્રકાશિકાયામ્ ધ્વંસસ્યેતિ।
દૂષણાન્તરમ્ - પ્રાગુપાદિતદૂષણાતિરિક્તદૂષણમ્।
આખ્યાતસ્ય
યત્નાર્થકત્વસ્થાપનમ્
નનુ
લોકવ્યુત્પત્તીત્યત્ર વ્યુત્પત્તેઃ કૃતિસાધ્યત્વાદૌ લિઙ્ગાદિ
શક્તિગ્રહરૂપતાયાઃ ક્રિયાયાં
કૃતિસાધ્યત્વાદ્યન્વયનિયામકત્વકથનં ન યુજ્યતે ઇત્યતો
વ્યાચષ્ટે - [380] લોકવ્યવહારેત્યર્થ ઇતિ। સ ચ
લોકવ્યવહારશ્ચ। ઇત્યેવંરૂપ ઇત્યનેનાન્વયઃ।
કૃતિસાધ્યત્વેનેત્યાદિ। જ્ઞાનાન્વયિનિ પ્રકારત્વે તૃતીયા। તત્પદં
ત્રલન્તયત્પદસમાનાર્થકમ્। તથા ચ
કૃતિસાધ્યત્વેષ્ટસાધનત્વપ્રકારકજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ। તદર્થ ઇતિ।
તત્પદમત્ર લોકવ્યુત્પત્તિબલાદિત્યેતત્પરમ્। તત્રેતીતિ। તત્ર - લોકે।
દીપિકાયામ્ લિઙ્ત્વેનેત્યતઃ પરમાદીતિ શેષઃ। વિધ્યર્થત્વમિતિ।
લિઙાદેરિત્યાદિઃ। વિધિરથૌ વાચ્યો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ। તથા ચ
વિધિશબ્દસ્ય પ્રવર્તકજ્ઞાનવિષયપરતયા
તાદૃશવિષયવાચકત્વમિત્યર્થઃ। આખ્યતત્વેનેત્યાદિ। આખ્યાતત્વાવચ્છિન્નં
તન્નિર્વક્તિ --- પ્રકાશિકાયામ્ આખ્યાતત્વેનેતિ। તચ્ચ --- આખ્યાતત્વં ચ।
સંકેતેતિ। પાણિનીયેત્યાદિઃ। શક્તેતિ।
લિઙાદિનિષ્ઠકૃતિનિરૂપિતેત્યાદિઃ। શક્તિનિરૂપકતેત્યર્થઃ। અવચ્છિન્ને
-- વિશિષ્ટે। એવમગ્રે ઽપિ। સંબન્ધેતિ। સમ્બન્ધશ્ચાત્રાનુકૂલતા।
એવમગ્રે ઽપિ। તત્ - કિં કરોતીત્યેવં રૂપમ્। તદિતિ। કિં
કરોતીત્યેવંરૂપપ્રશ્નવાક્યેત્યર્થઃ। નિવર્તકત્વમિતિ। સમ્ભવતીન્તિ
શેષઃ। અનયથા। કૃતિત્વાવચ્છિન્ને પાકસંબન્ધબોધકત્વવિરહે।
તન્નિવર્તકત્વમિત્યાદેરનુષઙ્ગાત્ તન્નિવર્તઙ્કત્વં ન
સમ્ભવતીત્યન્વયઃ। કૃતિબોધકત્વાસંભવાદિતિ। અચેતને રથાદૌ
ચેતનધર્મસ્ય કૃતેરસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ। તદિતિ। રથો
ગચ્છતીત્યાદિસ્થલીનયાખ્યાતેત્યર્થઃ। અનુરોધેનેતિ। અનેન
સર્વાખ્યાતાનાં શક્ત્યૈકરૂપ્યૌચિત્યન્યાયઃ સૂચિતઃ। વ્યાપાર એવેતિ।
એવેન કૃતિવ્યવચ્છેદઃ। નનુ રથો ગચ્છતીત્યાદૌ
વ્યાપારત્વરૂપલઘુધર્માવચ્છિન્ને લક્ષણાસ્વીકારેણૈવ સામઞ્જસ્યે
અનુકૂલવ્યાપારત્વરૂપગુરુધર્માવચ્છિન્ને લક્ષણાકથનં

દીપિકાકારસ્યાયુક્તમ્। એવમનુકૂલત્વે નિરૂપિતત્વસંમ્બન્ધેન
ગમનાદેરન્વયસ્ય વાચ્યતયા તાદૃશસંબન્ધસ્યાધિકસ્ય શાબ્દબુદ્ધૈં
ભાનકલ્પને મહાગૌરવં ચેત્યત્રાહ---વ્યાપાર ઇતિ। એતેન ---
અનુકૂલત્વરૂપેણ। નિરૂઢેતિ।
અનાદિતાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થનિષ્ઠેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ
આશ્રયતાસમ્બન્ધેનૈવેત્યેવકારઃ અન્વયેનેત્યુત્તરં યોજ્યઃ।
એવેનાખ્યાતાર્થતયા કલ્પિતે આશ્રયત્વે નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન
અન્વયવ્યવચ્છેદઃ। નામાર્થયોરિવેતિ એકનામાર્થેં અપરનામાર્થસ્ય યથા
અભેદાતિરિક્તસમ્બન્ધેન નાન્વયઃ। તથેહાપિ નામાર્થે
ધાત્વર્થસ્યાભેદાતિરિક્તસમ્બન્ધેનાન્વયો નોપેયતે। અન્યથા
રાજાપુરુષ ઇત્યાદૌ પુરુષાદિપદાર્થેં રાજાદિપદાર્થસ્ય
સ્વસ્વામિભાવાદિસમ્બન્ધેન પચ્યતે તણ્ડુલ ઇત્યાદૌ ધાત્વર્થસ્ય
પાકાદેઃ ક્રિયાકર્મભાવાદિસમ્બન્ધેન તણ્ડુલાદિપદાર્થે
યથાક્રમમન્વયાપત્તેરિતિ ભાવઃ। અવ્યુત્પન્નત્વાત્ --
સમભિવ્યાહારવિશેષજ્ઞાનનિયામ્યત્વવિરહાત્। તત્ર-રથો
ગચ્છતીત્યાદૌ। તથા - પ્રથમાન્તાર્થે ગમનાદેરાશ્રયતાસંબન્ધેન।
સંબન્ધે ઽતિરિક્તત્વવિશેષણપ્રવેશફલમાહ - સ્તોકં
પચતીત્યાદાવપીતિ। કર્તૃકર્મણોરાખ્યાતાર્થતાસમ્ભવે દીપિકાકૃતા
યુક્તેરકથનાત્ સ્વયં
તત્ર તામાહ - આખ્યાતસ્યેતિ। કર્ત્રાદાવિતિ। આદિના
ધાત્વર્થતાવચ્છેદકત્વાભિમતસંયોગવિભાગાદિરૂપતત્તત્ફલવદાત્મકકર્મપરિગ્રહઃ।
મહાગૌરવસૂચનાયાનન્તેત્યુક્તમ્। કૃત્યાદેરિત્યાદિના
સંયોગાદિરૂફલપરિગ્રહઃ। એવમગ્રે ઽપિ। અઙ્ગીકાર્યમિત્યતઃ પરં
કૃતિત્વાદિજાતેઃ શક્યતાવ્ચ્દેદકતાવચ્છેદકમપ્યઙ્ગીકાર્યમિતિ
શેષઃ। કૃતિત્વાદીતયાદિના સંયોગત્વાદિપરિગ્રહઃ।
જાત્યખણ્ડોપાધ્યતિરિક્તસ્ય યત્કિઞ્ચિદ્રૂપેણૈવ ભાનાદિતિ ભાવઃ।
લાઘવમિતિ। કૃતિત્વાદિજાતેરેકત્વેનાનન્ત્યવિરહાત્
જાત્યનુલ્લિખિતપ્રતીતૌ જાતેઃ સ્વરૂપત એવ ભાનોપગમેન
કસ્યચિદ્ધર્માન્તરસ્ય શક્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાયા
અપ્યનુપગમાચ્ચેતિ ભાવઃ। દીપિકાયામ્ તદિતિ કર્તૃકર્મપરમ્।
એકત્વાદીત્યાદિપદાર્થમાહ - પ્રકાશિકાયામ્ આદિના કૃત્યાદીતિ।
આદિનેત્યસ્યાદિશબ્દેનેત્યર્થઃ। એવમન્યત્રાપિ। તર્હિ આખ્યાતસ્ય
કૃત્યાદ્યર્થકત્વે। કર્તૃકર્મણોરિતિ। દેવદત્તઃ પચતિ પચ્યતે તણ્ડુલ
ઇત્યાદાવિતિશેષઃ। લાભઃ - પ્રતિતિઃ। કર્તૃત્વકર્મન્ત્વાભ્યાં
દેવદત્તતણ્ડુલાદેરિત્યાદિઃ।
એવમગ્રે ઽપિ।
દીપિકાયામ્ તયોઃ - કર્તૃકર્મણોઃ। આક્ષેપાદેવેતિ।
આક્ષેપશ્ચાર્થાપત્તિઃ। દેવદત્તાદેઃ કર્તૃત્વાદિકમન્તરા
કૃત્યાદિપરાખ્યાતસમભિવ્યાહૃતદેવદત્તાદિપદબોધ્યત્વમનુપપન્નમિ ત્યાદિરૂપા।
નનુ સ્વમતે ઉક્તરૂપાક્ષેપાનુપગમાદાક્ષેપાદેવેતિ

દીપિકાવાક્યમસઙ્ગતમિત્યત્રાહ - પ્રકાશિકાયામ્ પરમતેનેતિ।
સ્વમતે ત્વિતિ। સ્વપદમત્ર નૈયાયિકપરમ્। પદેનૈવ ઇત્યેવેન
ઉક્તાક્ષેપવ્યુદાસઃ। તદિતિ કર્તૃકર્મેત્યર્થઃ। દેવદત્તઃ પચતીત્યાદૌ
કઞ્ચનાક્ષેપં તત્પરિહારં ચ વિવક્ષન્ તદુપયો ગિત્વેન
શાબ્દબોધપ્રકારં યથાયોગં દર્શયતિ - દેવદત્તઃ તણ્ડુલં
પચતીત્યત્રેતિ। તત્ર - તેવદત્તઃ પચતિ, તણ્ડુલઃ પચ્યત
ઇત્યુક્તસ્થલયોઃ। અનભિધાનાદિતીતિ। તૃતીયાદ્વિતીયાનિયામકયોઃ
સૂત્રયોરનભિહિતાધિકારીયત્વાદિતિ ભાવઃ। અનભિહ્વિત ઇતિ।
લકારાદિભિરિત્યાદિઃ। લકારાદિ જન્યશાબ્દબોધાવિષય ઇત્યર્થઃ।
તાદૃશે - લકારાદિભિરનભિહિત - ઇત્યર્થઃ। મૂલે ઽપ્યેવમ્।
ઉપસર્ગાણાં
દ્યોતકત્વમ્
[385] ઉપસર્ગાણામ્ - ઉપસર્ગાત્ ક્રિયાયોગ
ઇતિ વિહિતોપસર્ગસંજ્ઞકાનામ્ પ્રાદીનામિતિ શેષઃ। વચનત્વેતિ।
પ્રકર્ષાદિરૂપાર્થવિશેષેત્યાદિઃ। તાત્પર્યેતિ।
સમભિવ્યાહૃતધાતુપ્રતિપાદ્યાર્થવિશેષેત્યાદિઃ। ગ્રાહકત્વમિતિ। અન્યથા
ઉપાસ્યતે ગુરુઃ ઇત્યાદૌ ઉપશબ્દસ્ય સમીપદેશપરતયા
આસેશ્ચાધેયત્વાર્થકત્વેન
સમીપદેશાધેયત્વરૂપવિશિષ્ટાર્થપરસ્યોપાસેરકર્મકત્વેન ઽલઃ
કર્મણિ ચ ભાવે ચાકર્મકેભ્યઃઽ (પા. સૂ 3.4.69) ઇતિ સૂત્રોક્તરીત્યા
કર્મલકારાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્। અતઃ ઉપશબ્દઃ
ઉપાસનાત્મકજ્ઞાનવિશેષરૂપાર્થવિશેષે આસધાતોસ્તાત્પર્યં ગ્રાહ યતિ
ઇત્યેવ વક્તવ્યમિતિ। એવમન્યત્રાપિ બોધ્યમ્। દીપિકાયામ્
પ્રકર્ષે-પ્રકર્ષાદૌ દ્યોતકત્વમેવેત્યેવકારવ્યવચ્છેદ્યં સ્ફુટયતિ-ન તત્ર
શક્તિરિતિ। તત્ર પ્રકર્ષાદૌ। તેન - ઉક્તરીત્યા ઉપસર્ગાણાં
દ્યોતકત્વસ્થાપનેન। સૂચિતમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ। ઇતરેતિ।
ઉપસર્ગંસંજ્ઞારહિતેત્યર્થઃ। નિપાતનાદિતિ એવકારાદીનામિતિ શેષઃ।
ઽસ્વરાદિનિપાતમવ્યયમ્ઽ (પા. સૂ. 1.1.37) ઇતિ
સૂત્રવિહિતનિપાતસંજ્ઞકાનામિત્યર્થઃ। એવકારાદીનાં
વાચકત્વપ્રકારમુપપાદયતિ - તથા હીત્યાદિના। અયોગવ્યવચ્છેદઃ
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકીભૂતશઙ્ખત્વાદિવ્યાપકત્વમ્। અન્યયોગેતિ
એવકારસ્યેત્યાદિરનુષજ્યતે। વ્યવચ્છેદશ્ચેતિ। અર્થ ઇત્યનુષજ્યતે।
અન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકપાર્થત્વાદિવ્યાપ્યત્વમ્।
ઇત્યાદિકમિત્યાદિના ક્રિયાસઙ્ગતૈવકારસ્યાત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદઃ
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વાભિમતસરોજત્વાદિસામાનાધિકરણ્યરૂપઃ। અર્થ
ઇત્યાદિકમિત્યર્થઃ।
પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય
મોક્ષહેતુત્વનિરૂપણમ્
[388] પ્રેક્ષાવદિતિ। બુદ્ધિમદિત્યર્થઃ। વિષયેતિ
મુક્તિવિશેષણમ્। પૃથિવ્યાદેઃ જલત્વાદિના જ્ઞાનસ્યાતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય

મુક્તિપ્રયોજકત્વાસમ્ભવાદાહ - પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્યેતિ।
યથાવસ્થિતાકારેણ પદાર્થજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ। અન્યેષામિતિ।
મુક્તિયપપ્રયોજનાદિત્યાદિઃ। અવાન્તરેતિ। મધ્યવર્તીત્યર્થઃ। પરમેતિ।
પરમત્વં ચ સ્વાનન્તરોત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનસાધ્યપ્રયોજનકાન્યત્વમ્।
સાધ્યત્વં ચ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા બોધ્યમ્। અનુગમસ્તુ સ્ફુટઃ।
શ્રુતેરિતિ। ઽઆત્મા વારેઽત્યાદિઃ।
નનૂપાયસ્ય
ફલપ્રાગ્ભાવિત્વાનુરોધેનોપાયપ્રતિપાદકસ્ય ભાગસ્ય
ફલપ્રતિપાદકભાગપ્રાગ્ભાવિત્વમાવશ્યકમિતિ કથં દ્રષ્ટવ્ય
ઇત્યાદિવાક્યસઙ્ગતિરિત્યત્રાહ આર્થેતિ। અર્થસમ્બન્ધીત્યર્થઃ।
ક્રમેણેતિ। ક્રમશ્ચ પૌર્વાપર્યમ્। ઉક્તશ્રુતિવાક્ય ઇત્યાદિઃ।
એવમગ્રે ઽપિ। શબ્દેતિ। શબ્દસમ્બન્ધીત્યર્થઃ। ત્યક્તો ભવતીતિ।
નિદિધ્યાસિતવ્યો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ યોજનેતિ ભાવઃ। યુક્તિભિઃ
બહુયુક્તિવિષયકપરામર્શજન્યાનુમિતિધારેત્યર્થઃ। આત્મન ઇતિ।
આત્મવિશેષ્યકેતરભિન્નત્વપ્રકારકાનુમિતિરિત્યર્થઃ। તચ્ચ -
ઉક્નરૂપાનુમાનં ચ। પ્રતિયોગીતરેતિ સમાનાધિકરણસમાસઃ। તચ્ચ
ઉક્તરૂપાનુપાનં ચ। તદિતિ। આત્મન
ઇતરર્ભિન્નત્વેનાનુમાનત્યર્થઃ। તદનન્તરમિ ત્યત્ર તચ્છબ્દો
મનનપર ઇત્યાશયેન વ્યાચષ્ટે -- મનનેત્યાદિ। શ્રુતસ્યેત્યાદિ।
નૈરન્તર્યં વિજાતીયપ્રત્યયાવ્યવહિતત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા। પ્રત્યયે
વિજાતીયત્વં ચ શ્રુતાર્થાતિરિક્તાર્થવિષયકત્વમ્। પ્રત્યાહૃત્યેતિ।
પ્રત્યાહરણં સમ્બન્ધનિવૃત્ત્યનુકૂલવ્યાપારઃ। સમ્બન્ધાન્વયિનિ
અનુયોગિત્વે પઞ્ચમી વિષયેભ્ય ઇત્યત્ર। એવમગ્રે ઽપિ તદનન્તરમિત્યત્ર
તચ્છબ્દઃ નિદિધ્યાસનપર ઇત્યભિસન્ધાયાહ - [388] નિદિધ્યાસનેતિ। નનુ મિથ્યાજ્ઞાનમાત્રનાશે ઽપિ
તદધીનવાસનાસત્ત્વે દોષસમ્ભવાત્ મિથ્યાજ્ઞાનનાશેન
દોષાભાવકથનમયુક્તમિત્યતો વ્યાચષ્ટે --- [388] વાસનાસહિતેતિ। જ્ઞાનવિશેષણમ્। વાસના - સંસ્કારઃ।
રાગાદિરિત્યાદિના દોષમોહયોઃ પરિગ્રહઃ। [688] વિશેષેતિ। રજતવ્યાવર્તકાકારેત્યર્થઃ।
શુક્તિત્વાદિરૂપેત્યાદિઃ। જ્ઞાનેનૈવેત્યેવેન તાદૃ