Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 120

oṃ
tarkasaṃgrahadīpikāprakāśikā
nāvalpākkam śrīrāmānujatātācāryaviracitayā
bālapriyākhyavyākhyayā
tiruppukkuli śrīkṛṣṇatātācāryaviracitayā
prasāraṇākhyavyākhyayā ca samullasitā
śrīḥ
prastāvanā
tatra bhavatā
annambhaṭṭena viracitaḥ tarkasaṃgrahaḥ tatkṛtadīpikākhyavyākhyānasahitaḥ
nyāyaśāstramadhijigāṃsamānaiḥ sarvairapi ādau paṭhyata iti
viśvaprasiddham/ tarkasaṃgrahasya dīpikāvyatiriktāni padakṛtyam,
nyāyabodhinī, vākyavṛttiḥ, niruktiḥ, paṭṭābhirāmaṭippaṇī
ityādīni bahūni vyākhyānāni mudritānyamudritāni ca upalabhyante/
tathā dīpikāyāḥ rāmarudrī, nīlakaṇṭhakṛtā prakāśikā,
nṛsiṃhaśāstrikṛtā prakāśikā, paṭṭābhirāmakṛtā prakāśikā,
ityādayaḥ anekā vyākhyāḥ mudritā amudritāśca vartante/
tarkasaṃgrahavyākhyāsu nyāyabodhinyāḥ dīpikāvyakhyāsu
nīlakaṇṭhīyaprakāśikāyāśca paṭhanapāṭhanapracāro 'sti/ saṃkṣiptaśailyā
apekṣitasakalārthapratipādakatvarūpo viśeṣa eva
paṭhanapāṭhanagocaratāyāṃ mukhyo hetuḥ/ tatrāpi nīlakaṇṭhaprakāśikā
laghugādādharīti vyapadeśayogyā chātrāṇāṃ viduṣāṃ ca
cittarañjakatamā cakāsti/ yeṣāṃ gādādharyādiṣu grantheṣu gāḍhaḥ
paricayo vartate ta eva prakāśikāyāḥ tātparyaṃ rasaṃ ca
jñātumanubhavituṃ ca śaknuvanti/
tasyāḥ
nīlakaṇṭhaprakāśikāyāḥ prativākyaṃ bhāvārthaspaṣṭīkaraṇacaṇā kācana
vyākhyā cirāt nāvatīrṇā/ yadyapi nīlakaṇṭhaputreṇa kṛtā
bhāskārodayanāmnī vyākhyā bahoḥ kālāt pūrvaṃ
nirṇayasāgarayantrālayena mudrāpitā upalabhyate, tathāpi apekṣitasthale
samucitarītyā avyākhyānāta anapekṣitavistarakaraṇācca
bālatārkikāṇāṃ nopakāriṇī sā/ pratyuta bahuṣu sthaleṣu
prakāśikāyāḥ hṛdayamanavagacchantī viparītatayā vyākhyāntī
vyāmohameva janayati/ iyaṃ nīlakaṇṭhaputreṇa na kṛtā syādityapi
tādṛśasthalānāṃ darśanena matiḥ samupajāyate/ ata eva mādṛśānāṃ
bālatārkikāṇāṃ viduṣāṃ copakārāya samīcīnā kācana vyākhyā
kartavyeti bahoḥ kālāt pūrvaṃ nāvalpākābhijanān paṇḍitapravarān
en. es. rāmānujatātācāryān prārthayam/ teṣāṃ savidhe
nyāyaśāstraṃ mayādhītamitīmaṃ sambandhaṃ puraskṛtya prārthanāmakaravam/
te 'pi sadyaḥ prārthanāṃ svīkṛtya ekavarṣābhyantare bālapriyānāmnīṃ

prakāśikāyāḥ vyākhyāṃ nirmāya aduḥ/ tasyāḥ prakāśanasamayo 'dhunā
samupanata iti nitarāṃ momudyate cetaḥ/ anayā vyākhyayā
bālatārkikāḥ sarve 'pi mahāntamupakāraṃ prāpyasyantīti niścapracam/
atha bhāskarodayāyāṃ vidyamānānyasāṃgatyāni
sthālīpulākanyāyena pradarśayāmaḥ---
[ 1 ]
prakāśikāyāṃ 'tarkasyāpādakābhāvasādhakaviparyayapratiyogyāpādyakatvarūpaviparyaye
tatkoṭiparyavasāyitvaṃ darśayati - darśanābhāvānnāstīti' iti
paṅktiḥ (pṛ. 142) dṛśyate/ asyāḥ paṅktervāstavārthaḥ ayam - 'yadyatra
ghaṭaḥ syāttarhi bhūtalamiva ghaṭo 'drakṣyata' ityākārake tarke āpādako
ghaṭaḥ tasyābhāvaḥ ghaṭābhāvastasya sādhako viparyayadarśanābhāvaḥ tasya
pratiyogi darśanameva āpādyamiti āpādakābhāvaḥ
sādhakaviparyayapratiyogyāpādyakatvaṃ tarkasyeti/
[ 2 ]
bhāskarodayākārastu imamāśayamagṛhītvā kimapi likhati/
tathā hi bhāskārodayā paṅktiḥ- 'āpādakasya
darśanāpattisaṃpādakaghaṭāstitvasya abhāvasādhako darśanābhāvo
nāstīti yo viparyayaḥ
tatpratiyogidarśanābhāvarūpaviparyayapratiyogi yaddarśanaṃ
tasyāpādyatvarūpaṃ viparyaye darśanābhāvānnāstīti vyatyāsarūpe
tatkoṭiparyavasāyitvaṃ nāstītyabhāvakoṭiparyavasāyitvaṃ tarkasya
darśayatīti samuditārthaḥ" (pṛ. 80) iti/
'tarkitā āpāditā
pratiyogino ghaṭādeḥ sattvasya sattvaprasakteḥ' iti prakāśikā (pṛ.142)/ atra tarkitā
ityasya
āpādanaviṣayabhūtetyarthaḥ/ āpādanāśrayabhūteti bhāskarodayā (pṛ.80)/
[ 3 ]
satpratipakṣaprakaraṇe
prakāśikāyāṃ 'yatsaṃbandhi yat sādhyaṃ
tadabhāvavyāpyahetvantarasya jñānaṃ pakṣe 'sti sa satpratipakṣa ityarthaḥ'
iti paṅktirdṛśyate (pṛ. 203)/ tasyā ayamarthaḥ- yatsaṃbandhītyasya
yaddhetusaṃbandhītyarthaḥ/ tathā ca yaddhetusaṃbandhi yat sādhyaṃ
tadabhāvavyāpyahetvantarasya jñānaṃ tatpakṣe 'sti sa satpratipakṣaḥ/ sa
satpratipakṣa ityatra
tatpadena
yatsaṃbandhītyatra yatpadena gṛhīto heturgrāhya iti/
bhāskārodayāyāṃ tu - 'yatpadena prakṛtābhipretapakṣaparigrahaḥ/
pakṣetyatra tadityādiḥ/ tathā ca yatpakṣakaṃ yatsādhyaṃ
tadabhāvavyāpyahetvantarasya jñānaṃ tatpakṣe sa ityanvayaḥ' iti
vyākhyānaṃ dṛśyate (pṛ. 116)/ atrānanvayādikaṃ viduṣāṃ spaṣṭam/

[ 4 ]
prāmāṇyavāde prakāśikāyāṃ - 'bhaṭṭamate tu jñānasyātīndriyatayā
jñātatāliṅgakānumitereva prāthamikajñānagraharūpatayā tayā prāmāṇyaṃ
gṛhyate' iti paṅktirdṛśyate (pṛ. 239)/ atra jñānasya grahaḥ jñānagrahaḥ
prāthamikaścāsau jñānagrahaśceti karmadhārayaḥ/ tena prāthamikatvaṃ
jñānagrahaviśeṣaṇam/ jñānagrahe prāthamikatvaviśeṣaṇāt
naiyāyikasaṃmatapravṛttyādiliṅgakānumityātmakaḥ dvitīyo
jñānagrahaḥ vyavacchidyata iti prakāśikāśayaḥ/
bhāskārodayāyāṃ tu etattattvājñānāt 'prathame bhavaṃ prāthamikaṃ
tacca jñānaṃ vyavasāyātmakaṃ, tasya graharūpatayā
tadgrāhakānumityātmakajñānasvarūpatayeti yāvat' iti yatkimapi
vyākhyātam (pṛ. 137)/
[ 5 ]
tathā tatraiva - 'anumānaprayogastu idaṃ jñānamapramā
visaṃvādipravṛttijanakatvāt yannaivaṃ tannaivam' iti dṛśyate (pṛ.288)/ atra visaṃvādipravṛttītyatra visaṃvādinī yā pravṛttiḥ
tajjanakatvādityarthaḥ/ visaṃvādinītyasya viphaletyarthaḥ/ bhāskārodayāyāṃ tu 'viparītajñāna
vatpravṛttijanakatvādityarthaḥ' ityuktam/ anena visaṃvādinaḥ
pravṛttiriti vigraho 'bhipretaḥ/ atrānaucityaṃ spaṣṭameva/
udāharaṇārthaṃ
kānicit sthalāni pradarśitāni/ etādṛśasthaleṣu bālapriyāyāṃ prāmāṇikarītyā vyākhyānaṃ kṛtam/
athaitanmudraṇasamāptisamaye tiruppukkulisvāmīti vikhyātaiḥ
sārdhaśatasaṃvatsarebhyaḥ pūrvaṃ kāñcīmadhyuṣitavadbhiḥ
catustantraniṣṇātaiviracitānekanyāyagranthakroḍapatraiḥ
śrīkṛṣṇatātācāryaiḥ kṛtāyāḥ prasāraṇāḥ khyāyāḥ prakāśikāvyākhyāyāḥ
ekā tālapatramayī granthalipimātṛkā saṃprati kāñcīmadhivasatāṃ
villiyaṃpākkaṃ śrīsampatkumāratātācāryāṇāṃ sakāśāt labdhā/
vyākhyeyaṃ śrīkṛṣṇatātācāryaiṃḥ mātṛkārūpeṇa vilikhiteti
tālapatrāgranthapuṣpikātaḥ avagamyate/ api cātratyapramā tvānugamaḥ
tathaiva nyāyasiddhāñjanavyākhyāyāṃ
ratnapeṭikāyāṃ dṛśyata/ kiṃ ca
tadīyagranthāntaraśailīmanukarotīyaṃ prasāraṇā/ ato vyākhyeyaṃ
śrīkṛṣṇatātācāryaiḥ kṛtetyatra na ko 'pi saṃdehaḥ/ asyāṃ prasāraṇāyāṃ
prāyaḥ sarveṣāṃ lakṣaṇānāmanugamāḥ vartante/ tasmādiyaṃ vyākhyā
anugamamārgajijñāsūnāṃ mahate upakārāya kalpeteti matvā asyā api
prakāśanaṃ yuktarūpaṃ manvānena mayā anubandharūpeṇa vyākhyeyaṃ
mudrāpitā/ yadi pūrvameveyaṃ samupalabdhā abhaviṣyat tadā iyamapi
tattatsthalasyādhasyāt bālapriyayā sākaṃ mudrāpitā abhaviṣyat/ athāpi
anubandharūpeṇa vā mudraṇārthamiyaṃ labdheti alabhyalābheneva
saṃtuṣyatyantaraṅgam/
granthasyāsya

tarkasaṃṅgraha-dīpikā-prakāśikā-bālapriyā-prasāraṇā-guñjarūpasya
prakāśanam -
'siddhyanti karmasu
mahatsvapi yanniyojyāḥ
sambhāvanā guṇamavehi
tamīśvaraṇām/'
iti nītyā -
bālyāt prabhṛti niravagrahānugrahagarbheṇa kaṭākṣaviśeṣeṇa
māmujjīvayatāṃ vedādiśāstrasaṃrakṣaṇārthaṃ kṛtāvatārāṇāṃ
ājanmaśuddhānāṃ maharṣipravarāṇāṃ ācāryatallajānāṃ bhaktajanabṛndaiḥ
sevyamānānāṃ śrīkāñcīkāmakoṭipīṭhādhīśvarāṇāṃ
śrīmaccandraśekharendrasarasvatīśrīcaraṇānāṃ madguruvaryāṇāṃ
karuṇāvilāsavijṛmbhitam/
mama mātulapādānāṃ
śrīkāñcī-ācāryacaraṇapādapadmabhaktāgragaṇyānāṃ
dharmarakṣaṇadhurandharāṇāṃ satkarmaniratānāṃ śamadamādyātmaguṇasaṃpannānāṃ
samadhigatanyāyādiśāstrasārāṇāṃ śrīvāñchināthāryavaryāṇāṃ
ṣaṣṭyabdapūrtimahotsavasmārakacihnatayā granthamenaṃ
śrīdakṣiṇāmūrtivyāsaśaṅkaraśabditaṃ satyajñānapadoditaṃ ca yajjyotiḥ
tatsvarūpāṇāṃ śrīkāmakoṣṭhavarapīṭhajuṣāṃ gurūṇāṃ caraṇanalinayoḥ
praṇāmaśatāni vidhāya nyāyavedāntādiśāstreṣu vyutpattyatiśayaṃ
prārthayamānaḥ sabhaktiśraddhaṃ samarpayāmi/
samucitasaralavyākhyānaviraheṇa tarkaśāstrādhyayanāt bibhyatāṃ
bālatārkikāṇāṃ grantho 'yaṃ mahāntamupakāramādhāsyati/ satsvapi
bahuṣu kāryeṣu matprārthanāmaṅgīkṛtya mahopakārakarīṃ bālapriyāṃ
nirmāya mādṛśān
bālatārkiṅkān
anugṛhītavadbhyaḥ mama tarkaśāstragurubhyaḥ nyāyamīmāṃsā - vyākaraṇa -
vedāntaśiromaṇibhyaḥ viracitānekagranthebhyaḥ
śrīkāñcīkāmakoṭipīṭhā dhīśvarāṇāṃ paramānugrahapātrabhūtebhyaḥ
tirupatisthakendrīyasaṃskṛtavidyāpīṭhe
prādhyāpakapadamalaṅkurvadbhyaḥ vidvadvarebhyaḥ śrī. en. es.
rāmānujatātācāryebhyaḥ parāṃ kṛtajñatāṃ prakaṭayāmi/
asya granthasya
āmukhalekhanena mām anugṛhītavatāṃ prācyapratīcyavidyāviśāradānāṃ
vikhyātaviduṣāṃ madrapurīviśvavidyālaye saṃskṛtavibhāgasya
prādhyāpakānāmadhyakṣāṇāṃ ca ḍā0 ke. kuñjuṇṇirājāmahodayānāṃ hārdaṃ
kārtajñyamāviṣkaromi/
prasāraṇākhyavyākhyāyāḥ
tālakośarūpāṃ pratiṃ dattvā upakṛtavadbhyaḥ kāñcīpuranivāsibhyaḥ,

vidvadbhyaḥ śrīvilliyampākkaṃ sampatkumāratātācāryebhyaḥ, tasyā eva
kākadamayapratitaḥ chāyācitrarūpāṃ pratiṃ sampādyadattvā upakṛtavadbhya
aḍayārkośālayādhikāribhyaśca hārdikīṃ kṛtajñatāṃ prakāśayāmi/
etadgranthasya
mudraṇopayogitayā suspaṣṭarītyā devanāgaralipyā mātṛkāṃ
vilikhitavadbhyaḥ nyāyaśiromaṇibhyaḥ ḍā0 ī. govindan
mahāśayebhyaḥ kṛtajñatāṃ nivedayāmi/
samīcīnapakkikayā
nirdiṣṭasamaye mudraṇaṃ kṛtavate iḷaṅgo mudraṇālayādhikāriṇo
em. es. maṇiyavan mahāśayāya maṅgalāśāsanapūrvakaṃ kṛtajñatā
nivedyate/
api ca upoddhāte
dīpikādiṣu vivecitaviṣayāṇāṃ madhyemukhyatamatayā pratibhātān
pañcadaśaviṣayān adhikṛtya
prācīnanavīnanyāyavaiśeṣikagranthādiparāmarśapūrvakaṃ vivecanaṃ
akaravam/ anusandhānamārgānusāreṇa likhito 'yamupoddhātaḥ
anusandhānakutūhalināmupakārāya kalpate/ anavadhānataḥ mudraṇādau
jātāḥ aśuddhayaḥ vidvadbhiḥ kṣantavyāḥ śodhanīyāśceti prārthaye/
iti
śrīkāmakoṣṭhavarapīṭhajuṣāṃ gurūṇāṃ
vaiśākhaśuddhapūrṇimā
pādāravindamakarandarasaikajīvī
(21-5-1980) en. vīlināthaḥ
///
/ śrīḥ/
[ 1 ] maṅgalavādaḥ
iha khalu prāyaḥ
sarve 'pi ganthakārāḥ granthārambhasamaye maṅgalamācarantīti
sarvasaṃpratipannam/ tatra maṅgalācaraṇe kiṃ pramāṇam? kiṃ vā
prayojanamiti maṅgalavāde nirūpyate/ nyāyabhāṣyakāraḥ
maṅgalācaraṇamadhikṛtya na kimapyavādīt/ nyāyavārtikakāro 'pi
maṅgalācaraṇaṃ vinaiva prabandhamārebhe/ ṭīkākārastu vācaspatimiśraḥ
maṅgalācaraṇapūrvakameva ṭīkāmārabhata/ tatra paramaśiṣṭo 'pi
vārtikakāraḥ kuto vā granthārambhe maṅgalaṃ nācacāretyāśaṅkya
iṣṭadevatānamaskārarūpaṃ maṅgalaṃ kṛtavāneva/ athāpi granthe tanna
nyaveśayat/ na hi maṅgalakaraṃ yadyatkriyate tatsarvaṃ granthe
niveśanīyamiti nirbandho 'stīti samādhānaṃ provāca ṭīkākāraḥ/
tatsandarbhe ---
'avigītaśiṣṭācāraparamparāprāpto vārtikakāreṇa
paramaśiṣṭena

kṛto 'pīṣṭadevatānamaskāro na śāstre
niveśetiḥ'1
iti vadan
maṅgalācaraṇe śiṣṭācāraḥ pramāṇamiti sūcayati/
tātparyaṭīkāpariśuddhau udayanācāryāḥ- kāryārambhe
prārabdhasyāntarāyaviraheṇa parisamāptiṃ kāmayamānāḥ
abhīṣṭadevatānamaskārapūrvakaṃ prekṣāvantaḥ pravartante/ paraṃ tu dṛśyate
tatra tatra bahuśo vyabhicāraḥ, kṛtanamaskārasyāpi samīhitāsiddheḥ,
akṛtanamaskārasyāpi samīhitasiddheśca/ na cātra 'vṛṣṭikāmaḥ kārīrīṃ
nirvapet' itivat 'prārabdhaparisamāptikāmo devatāṃ
namaskuryāt' iti śrutirasti yena vyabhicāre 'pi
karmakartṛsādhanavaiguṇyaṃ kalpayāmaḥ/ tasmāt 'arthakāma iha vaṭe
prativasantaṃ vakṣaṃ pūjayet' itivat
aprāmāṇikaprasiddhivijṛmbhitametanmaṅgalācaraṇamityabhisandhāya
kimu vārtikakṛtā maṅgalaṃ na kṛtam? ityākāṅkṣāsamādhānārthaṃḥ
pūrvoktaṭīkāgantha ityavatārikāṃ kṛtvā, pratyakṣamiva
avigītaśiṣṭācāro 'pi śrutisadbhāve pramāṇameva, nirmūlasya
śiṣṭācārasyāsaṃbhavāt/ tathā ca kvacinmaṅgale samāptyabhāvaḥ
karmakartṛsādhanavaiguṇyaprayuktaḥ/ iha janmani asatyapi maṅgale
samāptistu janmāntarīyamaṅgalādhīneti samavarṇayan/ etena
śiṣṭācārānumitā śrutiḥ granthārambhe maṅgalakartavyatāyāṃ
pramāṇamiti udayanācāryāśayo 'vagamyate, maṅgalaṃ samāptiphalakamiti
ca/
tatna bhūṣaṇakārāśayaḥ
nyāyabhūṣaṇakārāḥ -
praṇāmakṛtena hi maṅlenaṃ adharmapratibandhakena adharmaṃmūlā
vighnavināyakāḥ protsāryante/ tataḥ śāstraparisamāptirityarthavān
praṇāmaḥ/ yatra tu na samāptistatra praṇāmasyāsamyakatvamanumeyaṃ
karturadharmabāhulyaṃ vā/ yatrāpyantareṇa praṇāmaṃ
śāstraparisamāptirdṛśyate, tatrāpi mānasaḥ kāyiko vā
praṇāmo 'numeyaḥ, sādhanāntarasādhyo vā dharmaḥ/ vācikapraṇāme
tvanyeṣāmapyupadeśasiddhiriti viśeṣaḥ/ yasya tu vighnaheturadharma eva
nāsti, tenāpi tadāśaṅkyā kartavya eva praṇāmaḥ/ śatrvādyāśaṅkyā
astrādisaṃgrahavaditi nirūpayantaḥ maṅgalasyāvaśyakartavyatāṃ
bodhayanti/ maṅgalakartavyatāyāṃ pramāṇaṃ tu te na pratyapādayan/
maṅgalasya samāptiphalakatvameva bhāsarvañjñābhimatam/
vaiśeṣikadarśanarīti ḥ
vaiśeṣikadarśane
'athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ' iti prathamasūtre ādau athaśabdaṃ
prayuñjānaḥ kaṇādo maṅgalamācarati smeti upaskārakāro vyācaṣṭe/

bhāṣyakāraḥ praśastapādācāryaḥ 'praṇamya hetumīśvaram'
itīśvarapraṇāmātmakaṃ
maṅgalamanvatiṣṭhat/ tatra kiraṇāvalyām1 - kṛtamaṅgalena cārabdhaṃ
karma parisamāpyate pracīyate ca/ (pracayo nāma prāripsitasya granthasya
gurūṇā śiṣyāya dānasyāvicchedaḥ/) na cānvayavyatirekābhyāṃ
vyabhicārāt maṅgalasya nirvighnaparisamāptihetutvaṃ na bhavatīti
vācyam/ āgamamūlakasya kāryakāraṇabhāvasyābādhyatvāt/ satyapi
maṅgale samāptyabhāvastu karmakartṛsādhanavaiguṇyāditi pratyapādi/
nyāyakandalīkāro 'pi
'praṇamya hetumīśvaram' iti ślokaṃ vyācakṣāṇa āha2 - karmārambhe hi
devatā guruśca namaskriyate iti śiṣṭācāro 'yam/ phalaṃ ca
namaskārasya vighnadhvaṃsaḥ/ nanu kiṃ namaskārādeva vighnopaśamaḥ
utānyasmādapi/ na tāvannamaskārādevetyasti niyamaḥ/ asatyapi
namaskāre nyāyamīmāṃsābhāṣyayoḥ parisamāptatvāt/ yadā
cānyasmādapi tadā niyamena maṅgalācaraṇam vyartham/ atrocyate/
namaskārādeva vighnopaśamo bhavati, śiṣṭaiḥ niyamena granthārambhe
tadanuṣṭhānāt/ na ca nyāyamīmāṃsābhāṣyakārābhyāṃ na kṛto
namaskāraḥ/ kiṃ tu kṛto 'pi granthe na nyabandhi/ kathamidaṃ jñāyata iti
cet - kartuḥ śiṣṭatayaiva/ mleccho 'pi tāvat gurvārambhe karmaṇi na
pravartate yāvadiṣṭān na namasyati/ tathā ca paramāstikau
vātsyāyanaśabarasvāminau maṅgalaṃ
nānvatiṣṭhatāmityetadasaṃbhāvitam
maṅgalācāre smṛtisaṃmatiḥ
maṅgalācāre
smṛtirapi pramāṇam/ tathā hi manuḥ3---
"maṅgalācārayuktaḥ syāt prayatātmā
jitendriya/
japecca juhuyāccaiva
nityamagnimatandritaḥ//
maṅgalācārayuktānāṃ
nityaṃ ca prayatātmanām/
japatāṃ juhvatāṃ caiva
vinipāto na vidyate //"
iti/ vinipāta
ityasya vighna ityarthaḥ/ atra dvitīyaślokaḥ maṇikāraiḥ
maṅgalavādānte pramāṇatayā udāhṛtaḥ/
tatra itihāsasaṃmatiḥ
itihāsaśreṣṭhe
mahābhārate1 vyāsasaṃhitāṃ śrotumicchadbhiḥ maharṣibhiḥ prārthitaḥ
sautiḥ paurāṇikaḥ kathārambhāt prāk---

"ādyaṃ puruṣamīśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam/
ṛtamekākṣaraṃ brahma
vyaktāvyaktaṃ sanātanam//
asacca sadasaccaiva
yadviśvaṃ sadasatparam/
parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ
purāṇaṃ paramavyayam//
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ
viṣṇuṃ vareṇyamanaghaṃ śucim/
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ
carācaraguruṃ harim//
maharṣeḥ pūjitasyeha
sarvalokairmahātmanaḥ/
pravakṣyāmi mataṃ puṇyaṃ
vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ//"
itīṣṭadevatānamaskārapūrvakaṃ kathāmārabhamāṇaḥ granthārambhe
maṅgalācaraṇasyāvaśyakartavyatāṃ nivedayati/ evaṃ viṣṇupurāṇe 'pi
parāśara2ḥ---
"viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitau sarge tathā
prabhum/
praṇamya
jagatāmīśamajamakṣayamavyayam//
kathayāmi
yathāpūrvam.......'
iti
viṣṇunamaskārapūrvakaṃ granthamārabhate sma/
maṇikṛnmatam
maṇikārāḥ ādau
saṃpradāyamatamanusṛtya vistareṇa maṅgalasya samāptiphalakatvaṃ
sādhayāmāsuḥ/ śiṣṭācārānumitaśrutireva maṅgalakartavyatāyāṃ
pramāṇamityapi nyarūpayan/ tato maṅgalasya vighnadhvaṃsaḥ phalamiti
svasiddhāntaṃ vistareṇa samavarṇayan/
annambhaṭṭasyāśayaḥ
dīpikākārā
annambhaṭṭāḥ śiṣṭācāreṇānumitā 'samāptikāmo maṅgalamācaret'
iti śrutiḥ granthārambhe maṅgalakartavyatāyāṃ pramāṇam/ maṅgalasya
samāptiḥ phalam/ vighnadhvaṃso dvāram/ vighnasamasaṃkhyākasya maṅgalasya
kāraṇatvāt nānvayavyabhicāraḥ/ janmāntarīyamaṅgalamādāya na
vyatirekavyabhicāra iti nirūpayanti/ prakāśikāyām maṅgalasya
vighnadhvaṃsaḥ phalamiti maṇikṛnmatamapi saṃgṛhītam/ na kevalaṃ śrutiḥ

maṅgalakartavyatāyāṃ pramāṇam, api tu
'maṅgalaṃ kartavyaṃ
samāptiphalakatvāt' ityanumānamapi tatra pramāṇamiti
pratipādayāmbabhūvuḥ prakāśikākṛtaḥ/
[ 2 ] tamovādaḥ
navaiva dravyāṇīti
dravyavibhajanamasaṃgatam/ pṛthivyādinavadravyavyatiriktasya
tamonāmakasya dravyasya sadbhāvāditi mīmāṃsakamatarītyā ākṣipya
tamasaḥ tejo 'bhāve 'ntarbhāvāt na tadatiriktaṃ dravyamiti dravyamiti
dīpikāyāṃ nyarūpyata/ tatra mīmāṃsakānāmayamāśayaḥ- tamaso dravyatvaṃ
tāvadavaśyamaṅgīkaraṇīyam/ 'nīlaṃ tamaḥ' iti pratītyā rūpavattvasya
'calati tamaḥ' iti pratītyā kriyāvattvasya cāvagamena
rūpavattvakriyāvattvābhyāṃ dravyatvavyāpyābhyāṃ dravyatvasiddheḥ/ tathā ca
tamo dravyaṃ nīlādiprakārakābādhitapratītiviṣayatvāt ghaṭavat
ityanumānaṃ tamaso dravyatve pramāṇam/ na ca yatra yatrālokābhāvaḥ
tatra
cākṣuṣapramāviṣayatvābhāvaḥ iti vā yatra
yatrālokābhāvavadviṣayakajñānatvaṃ tatra cākṣuṣapramātvābhāva iti vā
vyāptisattvāt 'nīlaṃ tamaḥ' iti pratyayasya pramātvāsaṃbhavāt
uktahetuḥ svarūpāsiddha iti vācyam/ ālokādyātmake tejasi
saṃyogasaṃbandhāvacchinnālokābhāvasattvena tatra
cākṣaṣupramāviṣayatvasyaiva sattvena vyabhicārāt uktavyāpterasaṃbhavāt/
na ca tejobhinnatvaṃ niveśya vyāptirvaktavyā/ tathā ca yatra yatra
tejobhinnatve sati ālokābhāvaḥ tatra tatra cākṣuṣapramāviṣayatvābhāva
iti vyāpterna vyabhicāra iti vācyam/ tathāpi tamastvena
bhavadabhimate ālokābhāve ālokasaṃyogarūpakāraṇābhāve 'pi
cākṣuṣapramāviṣayatvasyaiva sattvena vyabhicārasya durvāratvāt/ evaṃ
ālokābhāvaḥ tamaḥ, rūpapratītyabhāvaḥ tamaḥ, viyadvyāptaṃ
pārthivaparamāṇugatanailyameva tama iti pakṣāḥ na saṃgacchante/
vidhirūpeṇa nañullekharahitatayā pratīyamānasya tamasaḥ
abhāvarūpatvāsaṃbhavāt/ nailyāśrayatayā pratīyamānasya tamasaḥ
nailyarūpatvāsaṃbhavācca/ na ca vidhirūpeṇa pratīyamānatvasya
bhāvatvasādhakatve pralayavināśādipadollikhitapratītiviṣayasya
pradhvaṃsasyābhāvatvānupapattiriti vācyam/
nailyacalanādiguṇakriyāśrayasya itaraviviktasya vastunaḥ
sphuṭopalambhavat bhūtale ghaṭapralaya ityādau viviktatayā
bhāvarūpavastvantarānupalambhāt pralayasyābhāvarūpatvāt/ api ca ghaṭasya
pralayaḥ ghaṭasya vināśa ityevaṃ sapratiyogikatayā upalambhāt
pralayasyābhāvarūpatvam/ tamasastu niṣpratiyogikatayā upalambhāt
nābhāvarūpatvam/ na

codbhūtayapavatpārthivasyodbhūtasparśavattvaniyamāt tamasaḥ
pārthivatve tatra sparśopalambhaprasaṅgaṃ iti vācyam/
indranīlamaṇyālokādīnāṃ nīlarūpavattayā pārthivatvāvaśyaṃbhāvāt
tatra vyabhicāreṇa uktaniyamāsaṃbhavāt/
nanu 'tamo na dravyam,
ālokābhāvavatve sati cākṣuṣapratyakṣaviṣayatvāt ālokābhāvavat'
ityanumānena tamaso dravyatvābhāvasiddheḥ kathaṃ tasya dravyatvam/
ghaṭādau vyabhicāravāraṇāya ālokābhāvavattve satīti viśeṣaṇamiti
cet - kimidamanumānaṃ prābhākaraiḥ prayujyate, uta naitāyikaiḥ,
āhosvit rūpamātraṃ tama iti vādibhiḥ/ nādyaḥ, tanmate
atiriktābhāvānaṅgīkāreṇa ālokābhāvarūpadṛṣṭāntasya
tadghaṭitahetoścāsiddheḥ/ na dvitīyaḥ, naiyāyikamate
ālokābhāvasyaiva tamastvāt pakṣadṛṣṭāntabhedābhāvāt/ tathā ca
ālokābhāva eva dravyabhedasādhanamiti paryavasānāt siddhasādhanaṃ
doṣaḥ iti/ na tṛtīyaḥ/
divābhītādidṛśyamānairdravyairvyabhicārāt/
mānuṣacākṣuṣaviṣayatvādityuktāvapi
yogidṛśyamānairdravyairvyabhicārāt/
tathā ca tamaso
dravyatve siddhe gandhaśūnyatvāt pṛthivītvābhāve nīlarūpavattvāt
jalāditvābhāve ca siddhe atiriktadravyatvaṃ sidhyatīti/
naiyāyikamatam
prauḍhaṃ prakāśakaṃ ca
yattejaḥ tatsāmānyābhāvastama ityetāvataivopapattau
atiriktadravyatvakalpane pramāṇābhāvaḥ/ tamo na dravyaṃ
ālokāsahakṛtacakṣurgrāhyatvāt ālokābhāvavat ityanumānaṃ
tamaso dravyatvābhāve pramāṇam/ tejassāmānyābhāvarūpaṃ tamaḥ pakṣa.,
tejoviśeṣābhāvo dṛṣṭānta iti pakṣadṛṣṭāntabhedābhāva iti
dūṣaṇasya nāvakāśaḥ/ atha vā tamaśśabdavācyaṃ pakṣaḥ ālokābhāvo
dṛṣṭānta iti na doṣaḥ/ 'nīlaṃ tamaḥ' 'calati tamaḥ' iti
pratītyorbhramatvāt na tābhyāṃ rūpavattvaṃ kriyāvattvaṃ vā tamasaḥ
sidhyatīti naiyāyikamatam/
atrāhuḥ -
rūpādimattāpratīterbhramatvaṃ na vaktuṃ śakyam/ 'nīlaṃ tamaḥ' 'calati
tamaḥ' iti pratītyanantaraṃ 'nedaṃ tamo nīlam' 'nedaṃ tamaścalati'
iti bādhakapratītyanudayena tasyāḥ bhramatvāyogāt/ kiṃ ca
tamasastejobhāvarūpatve kiñjinniṣṭhanīlarūpāropeṇa nīlaṃ tama iti
pratītirūpapādanīyā/ tathā sati kiñcinniṣṭhapītarūpāropeṇa kadācit
pītaṃ tama iti pratītirapi syāt/
maṇimayameruśikharādirūpādyāropeṇa nīlaṃ nabhaḥ pītaṃ nabhaḥ

ityādipratītivat/ tasmādanyadīyanīlarūpādarāropāsambhavena
rūpavattāpratīterbhramatvāyogena pramātvasyaivāvaśyakatayā
nīlarūpavattvādinā
tamaso 'tiriktadravyatvaṃ
siddhameva/
nanu
niruktayuktibhistamaso 'tiriktarūpavaddravyatvāṅgīkāre ālo
kasahakṛtacakṣurgrāhyatvaṃ syāt/ dravyavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena
cākṣuṣatvāvacchinnaṃ prati ālokasahakṛtacakṣuṣaḥ kāraṇatvāvaśyaṃbhāvāt
tamoviṣayakacākṣuṣasya ālokavirahe 'pi jāyamānatvānna
tamaso 'tiriktadravyatvasiddhiḥ/ na ca tamobhinnadravyacākṣuṣatvāvacchinnaṃ
pratyevālokasya kāraṇatvāṅgīkārāt nānupapattiriti vācyam/
kāryatāvacchedake tamobhinnatvaniveśena gauravāpatteriti cet - na/
bhavanmate 'pi tejoviṣayaka pratyakṣe tejo 'ntarasaṃnikarṣānapekṣaṇena
ālokasahakṛtacakṣuṣaḥ kāraṇatve alokātmakadravyacākṣuṣānupapattyā
tejobhinnadravyacākṣuṣatvāvacchinnaṃ pratyeva
ālokasahakṛtacakṣuṣaḥ kāraṇatvaṃ vācyam/ tathā ca
tejoviṣayakacākṣuṣaṃ prati ālokasahakṛtacakṣuṣaḥ kāraṇatvābhāvena
andhakāre sūvarṇātmakatejaścākṣuṣāpattyā tadvāraṇāya suvarṇabhinnaṃ
yattejaḥ tadbhinnadravyacākṣuṣaṃ prati ālokasahakṛtacakṣuṣaḥ
kāraṇatvaṃ vācyamiti
kāryatāvacchedakagauravasya duṣpariharatvāt/ ataḥ tamobhinnaṃ
suvarṇabhinnatejobhinnaṃ ca yaddravyaṃ tadviṣayakacākṣuṣaṃ pratyeva
ālokasahakṛtacakṣurgrāhyatvābhāve 'pi kṣativirahāt
tamaso 'tiriktadravyatvasiddhirniṣpratyūhaiveti/
[ 3 ] suvarṇavicāraḥ
tatra
prācīnamatam
nyāyasūtratadbhāṣyavaiśeṣikasūtreṣu suvarṇasya
taijasatvaprastāvo na dṛśyate/ paraṃ tu
'trapusīsaloharajatasuvarṇānāmagnisaṃyogāddravatvamadbhiḥ
sāmānyam' (vai. sū. 2-1-7) iti sūtraṃ suvarṇasya naimittikadravatvaṃ
bodhayati/ tatra sūtre 'taijasānām' iti padamadhikamāsīditi
jñāyate/ yato vedāntadeśikaiḥ sarvārthaṃsiddhau1 --
'trapusīsalohasuvarṇānāṃ taijasānāmagnisaṃyogāt dravatvamadbhiḥ
sāmānyam' iti
vaiśeṣikasūtramuddhṛtamasti/ tena ca suvarṇasya taijasatvaṃ
kaṇādasyāpi saṃmatamiti jñāyate/ praśastapādabhāṣye1
tejonirūpaṇaprakaraṇe
viṣayarūpaṃ tejaḥ bhaumadivyodaryākarajabhedāt caturdhā vibhajya

'ākarajaṃ suvarṇādi' ityetāvanmātramuktam/ tatra kandalīkāraḥ2 --
'ākaraḥ sthānaviśeṣaḥ/ tasmin suvarṇarajatādi taijasaṃ dravyaṃ jāyate/
suvarṇādīnāṃ taijasatve tāvadāgamaḥ pramāṇam/ nyāyaścābhihitaḥ/
bhogināmadṛṣṭavaśena bhūyasāṃ pārthivāvayavānāmupaṣṭambhāt
anudbhūtarūpasparśaṃ piṇḍībhāvayogyaṃ suvarṇādikamārabhyate/ tatra
pārthivadravyasamavetā rasādaya upalabhyante' ityāha/ atra āgamapadena
'agnerapatyaṃ prathamaṃ hiraṇyam' iti śrutivākyaṃ vivakṣitam/
'kṣititejasornaimittikadravatvayogaḥ'3
iti
bhāṣyavyākhyāvasare kandalyāṃ suvarṇasya taijasatvasādhako
nyāyo 'bhihitaḥ/ sa ca - sūvarṇe dravatvaṃ nāsti/ gurutvamiva
pṛthivyāmeva vidyamānaṃ dravatvaṃ dahyamāneṣu suvarṇeṣu
saṃyuktasamavāyāt pratīyata iti cet - na/
pārthivadravatvasyātyantāgnisaṃyogena bhasmībhāvadarśanāt
suvarṇadravatvasya cātyantāgnisaṃyoge 'pi bhasmībhāvavirahāt suvarṇaṃ
na pārthivam iti/
kiraṇāvalyāmapi4 --
'suvarṇādikaṃ na pārthivam
atyanatānalasaṃyoge 'pyaparāvartamānarūpavattvāt jalavat'
ityanumānena suvarṇasya pṛthivībhinnatvaṃ prasādhya
sāṃsiddhikadravatvaśaityayorabhāvāt
snehāvinābhūtadravyāntarasaṃgrahānupalambhācca jalabhinnatvaṃ saṃsādhya,
rūpavattvāt vāyuprabhṛtyanyatvaṃ sādhayitvā pariśeṣāt taijasatvaṃ
prasādhitam/
maṇikārāśayaḥ
maṇikārā api
kandalīkiraṇāvalyādṛtaṃ panthānamevānusṛtyānumānena suvarṇasya
taijasatvaṃ sādhitavantaḥ/ tatrānuktāni anyānyapi kānicidanumānāni
maṇau pradarśitānīti viśeṣaḥ/
tāni yathā ---
( 1 )
atyantāgnisaṃyogi pītarūpavaddravyaṃ
vijātīyarūpapratibandhakadravardravyasaṃyuktam, naktandivamagnisaṃyoge 'pi
pītarūpātiriktarūpānāśrayatvāt,
tāvatparyantamagnisaṃyuktajalamadhyasthapītaṭavat/
( 2 )
atyantāgnisaṃyogenānucchidyamānadravatvādhikaraṇaṃ taijasam
jalapṛthivībhyāmanyatve sati rūpavattvāt
vahnivat/
( 3 ) pītaṃ

dravatvādhikaraṇaṃ dravatvocchedapratibandhakadravadravyasaṃyuktam
atyantāgnisaṃyoge 'pyanucchidyamānadravatvādhārapārthivatvāt
kvathyamānajalamadhyasthitaghṛtavat/
( 4 ) vivādādhyāsitaṃ
dravatvādhikaraṇaṃ taijasaṃ asati dravadravyasaṃyoge
atyantāgnisaṃyoge 'pyanucchidyamānadravatvādhāratvāt yannaivaṃ
tannaivaṃ yathā jalaṃ ghṛtaṃ vā/
( 5 ) tejastvaṃ
nādravarūpavanmātravṛtti rūpavadvṛttidravyatvasākṣādvyāpyajātitvāt
pṛthivītvavat/
yadvā
tejastvaṃ drutavṛtti
rūpavadvṛttidravyatvasākṣādvyāpyajātitvāt jalatvavat/
( 6 ) suvarṇārambhakāḥ
paramāṇavaḥ na pārthivāḥ
atyantāgnisaṃyogenānucchidyamānadravatvādhikaraṇatvāt
jalaparamāṇuvat/
taijasā vā tata eva, yannaivaṃ tannaivaṃ yathā ghṛtaparamāṇuḥ/
( 7 ) pārthivārabdhaṃ
taijasārabdhaṃ vā suvarṇamapārthivaṃ taijasaṃ vā
atyantāgnisaṃyoge 'pyanucchidyamānadravatvādhikaraṇaparamāṇvārabdhatvāt
iti vā/
dīpikāyāmapyannambhaṭṭaḥ imāmeva rītimavalambya suvarṇasya
taijasatvaṃ sādhayati/
ekadeśimatena suvarṇasya
pārthivatvam
muktāvalīvyākhyāne
dinakarīye1 --- 'navīnāstu' ityādinā suvarṇasya pārthivatvasādhakaṃ
matāntaramupanyastam/ teṣāmāśayastu 'pītaṃ suvarṇaṃ drutam' iti
pratītyā pītarūpavati suvarṇe ata eva pārthive dravatvavattvamavagamyate/
tathā pratīyamānasya pārthivadravatvasya atitāpe 'pyanucchedāt tatra
vyabhicāro durvāraḥ/ na ca tādṛśapratītirbhramarūpeti vācyam/
bādhakābhāvāt/ na ca tasya pārthivatve agnisaṃyogāttadīyarūpanāśaḥ
kuto na bhavatīti vācyam/ anubhavabalena rūpanāśaṃ prati tādātmyena
suvarṇasya pratibandhakatvāṅgīkārāditi/
atredaṃ vicāraṇīyam
--- pratibandhakābhāvaviśiṣṭaḥ atyantāgnisaṃyogaḥ pārthivadravatvanāśaṃ
prati heturiti
kāryakāraṇabhāvaḥ
āvaśyakaḥ/ tatra suvarṇasthapārthivabhāgamatadravatvanāśarūpakāryasya abhāvaḥ

pratibandhakābhāvaviśiṣṭātyantāgnisaṃyogarūpakāraṇābhāvaprayuktaḥ
iti nirvivādam/ tatra tādṛśaviśiṣṭābhāvarūpaḥ kāraṇābhāvaḥ na
viśeṣyābhāvāt, atyantāgnisaṃyogarūpasya viśeṣyasya yatra sattvāt/
kiṃ tu pratibandhakābhāvarūpasya viśeṣaṇasyā bhāvādeva vaktavya iti
pratibandhaka kiñcit dravadravyāntaraṃ tatrāstīti vaktavyam/ tasyāpi
pṛthivītve taddravatvanāśapratibandhakaṃ dravyāntaraṃ tasyāpi
tathetyanavasthā syāt/ ataḥ pratibandhakāntaraṃ vinā
avinaśyaddravatvādeva tanna pṛthivī iti/
dīpikākārāḥ
pārthivabhāgasyāpi dravatvaṃ tejobhāgasyāpi dravatvamaṅgīkurvanti/
'pītadravyadravatvanāśa' 'dravadravyāntara' iti padayoḥ svārasyāt/
muktāvalyāṃ tu 'jalamadhyasthamaṣīkṣodavattasyādrutatvāt' iti granthena
pārthivabhāgasya dravatvābhāva eva pratipāditaḥ/ ata eva tadanusāreṇa
suvarṇasya taijasatvasādhakamanumānāntaraṃ muktāvalyāmupanyastamiti
bālapriyākārāḥ
vistareṇa nirūpayanti/
[ 4 ] vāyupratyakṣavicāraḥ
dīpikākārāḥ
sparśānumeyo vāyurityādinā sparśaliṅgakānumānavedyatvaṃ vāyoḥ
prasādhya rūparahitatvāt vāyuḥ na pratyakṣavedya iti nyarūpayan/
etattattvamadhunā parīkṣyate/
bahidindriyajanyadravyapratyakṣasāmānyaṃ prati udbhūtarūpaṃ
kāraṇam/ tathā ca vāyorudbhūtarūpavirahāt na pratyakṣagocaratvam,
kiṃ tvanumānaikavedyatā/ tathā ca vaiśeṣikaṃ sūtram --- 'sparśaśca
vāyoḥ' [vai. sū. 2-1-9] iti/ caśabdena śabdadhṛtikampā gṛhyanta/
ataḥ sparśādibhirvāyuranumeyaḥ, na tu pratyakṣa iti sūtrārthaḥ/
tathā ca
praśastapādabhāṣyam1 ---
'viṣayastūpalabhyamānasparśādhiṣṭhānabhūtaḥ
sparśaṃśabdadhṛtikampaliṅgaḥ'
iti/ tatra
kandalīkāraḥ2 --- na tāvadvāyorastitve pratyakṣaṃ pramāṇam,
sparśādanyasya tvacā agrahaṇāt/ na ca vāyurvātīti jñānāt vāyuḥ
pratyakṣa iti vācyam/ tasya jñānasya sparśaliṅgakānumitirūpatvāt/
yatra yatra spārśanapratyakṣaviṣayatvaṃ tatra tatra cākṣuṣapratyakṣaviṣayatvamiti
vyāpteḥ ghaṭādau darśanāt rūpābhāvena vāyau cākṣaṣatvarūpasya
vyāpakasya
nivṛttau tadvyāpyaṃ
spārśanatvamapi nivartate/ ato vāyurna pratyakṣaviṣayaḥ, api tvanumeya
iti nyarūpayat/

maṇikāramatam
dravyaviṣayakaspārśanaṃ prati nodbhūtasparśamātraṃ prayojakam/
tathā sati udbhūtasparśāśrayasya nidāghoṣmaṇaḥ pratyakṣatayā
tadvṛttisaṃkhyāderapi pratyakṣatā syāt/ yogyavyaktivṛtteḥ saṃkhyāyāḥ
yogyatvamiti niyamāt/ na khalūṣmaṇi kareṇa parāmṛṣṭe 'pi
tadgatāṃ saṃkhyāṃ ko 'pyadhyakṣayati/ nāpi dravyapratyakṣaṃ prati
udbhūtarūpamātraṃ prayojakam, tathā sati
udbhūtarūpavataḥ
candrādyudyotasyāpi pratyakṣatayā tadgatasaṃkhyāyā api pratyakṣatā
prasajyeta/ na hi nipuṇamavalokayannapi candraprabhādigataṃ saṃkhyādikaṃ
kaścit paśyati/ ataḥ pratyekaṃ vyabhicārāt udbhūtasparśaḥ
udbhūtarūpaṃ cetyubhayamapi dravyapratyakṣatve prayojakamiti vaktavyam/
candrādyālokaḥ udbhūtarūpavānapi udbhūtasparśavānna bhavati/
nidāghoṣmā udbhūtasparśavānapi nodbhūtarūpavān/
atastayorapratyakṣatvāt tadgatasaṃkhyāyāḥ pratyakṣatā āpādayituṃ na
śakyate/ tathā ca vāyurudbhūtasparśavānapi nodbhūtarūpavāniti na
pratyakṣaḥ/
api ca dravyapratyakṣaṃ
prati nodbhūtasparśaḥ kāraṇam/ tathā sati pakṣikāṇḍe calati
pūrvadeśavibhāgottaradeśasaṃyogayoḥ pratyakṣatā na syāt/
prabhāmaṇḍalātmakayoḥ pūrvottaradeśayoḥ udbhūtasparśaśūnyatvāt/ ata
udbhūtarūpameva dravyapratyakṣatāyāṃ tantramiti saṃpradāyavidaḥ/
tanmate 'pi udbhūtarūpaśūnyo vāyurapratyakṣa eveti maṇikārāḥ
pratyapīpadan/
evaṃ ca
bahirindriyajanyadravyapratyakṣaṃ prati udbhūtarūpasya kāraṇatve niścite
'vāyuḥ bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayaḥ pratyakṣasparśāśrayatvā'
dityanumāne
pakṣadharmadravyatvāvacchinnasādhyavyāpakamudabhūtarūpavattvamupādhiḥ/ tathā ca
vāyuḥ bahirindriyajanyapratyakṣāviṣayaḥ
rūpaśūnyadravyatvāt
ākāśavadityanumānena vāyorapratyakṣatvaṃ sidhyatīti
maṇikāranirūpaṇasya sārāṃśaḥ/ dīpikākāro 'pyamumeva
panthānamavalalambe/
muktāvalyāṃ vāyoḥ
pratyakṣatvopapādanam/
muktāvalyāṃ1navīnāstu ityādinā vāyoḥ pratyakṣattvaṃ
vyavāsthāpi/ tathā hi - bahirindriyajanyadravyapratyakṣatvāvacchinnaṃ prati na
rūpaṃ kāraṇaṃ, pramāṇābhāvāt/ api tu cākṣuṣapratyakṣe rūpaṃ,
spārśanapratyakṣe sparśaḥ

kāraṇam/ tathā ca sparśāśrayasya vāyoḥ tvācapratyakṣaviṣayatve na
kimapi bādhakam/ yathā hi udbhūtasparśaśūnyāyā api prabhāyāḥ 'prabhāṃ
paśyāmi' ityanubhavabalāt cākṣuṣapratyakṣaviṣayatvamupeyate, tathā
'vāyuṃ spṛśāmi' ityanubhavāt udbhūtarūpaśūnyasyāpi vāyoḥ
spārśanapratyakṣaviṣayatve ko virodhaḥ? tarhi yogyavāyuvṛttiḥ
saṃkhyāpi gṛhyeteti maṇyuktadoṣasya kaḥ parihāra iti cet - ayam/
sajātīyasaṃvalanarūpāddoṣāt kvacit vāyoḥ saṃkhyā na gṛhyate/
doṣābhāve tu saṃkhyāgrahaṇamiṣṭameveti/
vastutastu pakṣikāṇḍe
gacchati pūrvottarasaṃyogavibhāgau pratyakṣau/ tatrāśrayasya
prabhātmakadeśasyāpratyakṣatve tadāśrita saṃyogavibhāgayorapratyakṣatā
syāditi yuktyā prabhāyāḥ pratyakṣatve 'pi vāyorna tathātvamiti
maṇikārairuktatvāt prabhādṛṣṭāntena vāyoḥ pratyakṣatā sādhayituṃ na
śakyate/ vāyau tu naitādṛśī yuktirasti/ ato vāyurapratyakṣa eveti
dinakaryādau2 spaṣṭam/
cintāmaṇiprakāśakāraḥ
rucidattamiśraḥ vāyoḥ pratyakṣatvameva samarthaṃyate/ udbhūtarūpasparśavati
sauratejasi pratyakṣe 'pi saṃkhyādikaṃ na pratyakṣam/ tathā vāyāvapyastu/
yadi ca sauratejasi saṃkhyādikaṃ pratyakṣamevetyaṅgīkriyate, tathā
vāyāvapi
svīkriyatām/ yadvā
saṃkhyāpratyakṣaṃ prati āśraye udbhūtasparśavattve sati
udbhūtarūpavattvameva prayojakam/
ato vāyau saṃkhyā na
gṛhyate/ tathāpi vāyoḥ spārśanatve udbhūtasparśamātraṃ prayojakamiti
vāyoḥ spārśaṃnatvaṃ nirābādhamiti tena nyarūpi/
[ 5 ] pramālakṣaṇavicāraḥ
dīpikāyāṃ 'tadvati
tatprakārako 'nubhavo yathārthaḥ', 'tadabhāvavati
tatprakārako 'nubhavo 'yathārthaḥ' iti maṇikāraniṣkṛṣṭaṃ
panthānamavalambya pramāyāḥ apramāyāśca lakṣaṇe abhihite/ atra viṣaye
prāktanānāmāśayaṃ nūtanalakṣaṇābhidhāne kāraṇaṃ ca vimṛśāmaḥ/
'tattvajñānānniḥ- śreyasādhigamaḥ' (nyā. sū. 1-1-1) iti prathamasūtre
tattvajñānasyāpavargopāyatvamuktvā tatprakārapratipādanapare 'duḥkhajanma'
ityādidvitīyasūtre tattvajñānaṃ mithyājñānasya nivartakamityavadat/
tena tattvajñānaṃ prameti sūtrakāro manyate/ pramāyā eva
bhramarūpamithyājñānanivartakatvāt/ tasya bhāvaḥ tattvaṃ -
viśeṣyavṛttidharmaḥ tasya jñānaṃ tattvajñānam/ viśeṣyavṛttidharmaprakārakaṃ
jñānaṃ tattvajñānamiti yāvat/ anena viśeṣyavṛttidharmaprakārakajñānatvaṃ
pramāyāḥ lakṣaṇamiti paryavasyati/ atra pakṣe yathārthasmṛtāvativyāptiḥ

prasajati, tasyā api viśeṣyavṛttidharmaprakārakajñānatvāt/
tṛtīyasūtre bhāṣye1
--- 'upalabdhisādhanāni pramāṇānīti samākhyānirvacanasāmarthyāt
boddhavyamiti vadan bhāṣyakāraḥ 'upalabdhi pramā' iti sūcayati/
'buddhirūpalabdhirjñānamityanarthāntaram' iti (nyā. sū. 1-1-15)
sūtrānusāreṇa upalabdhipadasya jñānam ityathaḥ/
nirviṣayakajñānasyāsaṃbhavāt arthaṃviṣayakajñānatvaṃ pramātvamiti labhyate/
ata eva 'yattat arthavijñānaṃ sā pramitiḥ' iti prathamasūtre bhāṣyam/
paraṃ tvatra lakṣaṇe smṛtau bhrame cātivyāptiḥ, tayorapi
arthaviṣayakatvāt jñānatvācca/
uktānupapattimālocyaiva ṭīkākārāḥ vācaspatimiśrāḥ1 --
'lokādhīnāvadhāraṇo
hi śabdārthasaṃbandhaḥ/ lokaśca
smṛteranyāmupalabdhimarthāvyabhicāriṇīṃ pramāmācaṣṭe'
ityāhuḥ/
arthāvyabhicāri smṛtibhinnaṃ jñānaṃ prameti tadarthaḥ/
jñānasyārthāvyabhicaritatvaṃ yathāvasthitārthaviṣayakatvam/ atra pakṣe 'pi
yathārthasmṛtāvativyāptidoṣo vartate/
ata eva nyāyasāre2
jñānapadasya sthāne anubhavapadaṃ niveśya 'samyaganubhavaḥ pramā' iti
pramāyāḥ lakṣaṇamuktam/ anubhave samyaktvaṃ ca
tathābhūtārthaniścayasvabhāvatvamiti nyāyabhūṣaṇe3/
sūtrasthasya tattvajñānasya
pramāttve smṛtāvativyāptiriti paryālocyaiva 'tattvānubhūtiḥ pramā'
iti lakṣaṇāvalyāmudamanācāryaiḥ saptapadārthyāṃ
śivādityamiśraiścābhyadhāyi/ idaṃ lakṣaṇaṃ bahudhā vikalpya khaṇḍana
khaṇḍakhādye
adūṣyata/
nyāyakusumāñjalau
udayanācāryāḥ---
'yathārthānubhavo
mānamanapekṣatayeṣyate'4
iti kārikābhāgena
yathārthānubhavatvaṃ pramāyāḥ lakṣaṇamiti avadan/ anubhavapadasaṃyojanena
smṛtāvativyāptirnirākṛtā bhavati/ anubhave yathārthatvaṃ yatra yadasti
tatra tadviṣayakatvameva/ tathā hi bhrāntinirvacanāvasare kusumāñjalau5
'yannāsti tatra
tasyāvagatiriti bhrāntyarthatvāt' ityabhāṇi/
tadvyākhyāne prakāśe
vardhamānopādhyāyaiḥ6---

'etena yad yatrāsti
tatra tajjñānaṃ prametyapi nirūktam'
ityavādi/ evaṃ ca
tadvati tatprakārakānubhavatvaṃ pramātvamiti udayanācāryāṇāṃ niṣkṛṣṭaṃ
pramālakṣaṇam/ maṇikārairapyetallakṣaṇaṃ siddhāntatvena svīkṛtamiti
dīpikākāro 'pi tadeva lakṣaṇaṃ provāca/
smṛtisādhāraṇaṃ pramātvam
viśvanāthapañcānanena kārikāvalyāṃ pramāyāḥ lakṣaṇadvayamuktam
'bhramabhinnaṃ tu
jñānamatrocyate pramā' (kārikā. 134)
'athavā tatprakāraṃ
yajjñānaṃ tadviśeṣyakam/ tatpramā'
(kārikā 135)
iti/ tatra prathamaṃ
lakṣaṇaṃ bhramabhinnatve sati jñānatvamiti/ atra lakṣaṇe śuktirajatayoḥ 'hame
rajate' iti jñānaṃ rajate rajataviṣayakatvāṃśe pramā itīṣyate/
tatra bhramabhinnatvaṃ nāstīti avyāptiṃ paryālocya dvitīyaṃ
lakṣaṇamanusṛtam/ tacca tadvadviśeṣyakatve sati tatprakārakaṃ jñānaṃ
prameti/
atra lakṣaṇadvaye 'pi
anubhavapadamaniveśva jñānapadasyaiva niveśāt smṛtāvativyāptiḥ
pramālakṣaṇasyeti śaṅkāyāḥ itthaṃ samādhānamuktaṃ muktāvalyām -
smṛteḥ pramātvamiṣyata eva/ atastasyā api
pramālakṣaṇalakṣyatvānnātivyāptiḥ/ yadi smṛteḥ pramātvamabhyupagamyate
tarhitatkāraṇasya pañcamapramāṇatvamāpadyata iti cet - maivam/
pramāṇalakṣaṇasyānubhavaghaṭitatvāt/ yathārthānubhavakaraṇaṃ pramāṇamiti
pramāṇalakṣaṇam/ smṛtikaraṇasyānubhavakaraṇatve nāsti,
smṛteranubhavatvābhāvāt iti na pramāṇatvaprasaktiḥ iti/
viśvanāthasyedamupapādanaṃ yuktarūpaṃ pratibhāti/
nyāyasūtrakāreṇa mithyājñānavirodhini pramājñāne 'tattvajñānam'
iti smṛtisādhāraṇajñānapadasyaiva prayogāt smṛterapi pramātvaṃ
tadabhimatam/ tenaiva 'pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni' (nyā.
sū. 1-1-3) iti sūtre smṛtikaraṇasya pramāṇamadhye 'parigaṇanāt
anubhavaghaṭitameva pramāṇalakṣaṇaṃ kartavyamiti sūcitamiti/
prakāśikākāraniṣkarṣaḥ
'tadvati
tatprakārakānubhavo yathārthaḥ' ityuktāvapi raṅgarajatayoḥ 'ime
rajataraṅge' iti bhrame 'tivyāptiḥ/ tasyāpi
rajatatvavadrajataviśeṣyakatve sati rajatatvaprakārakatvāt
raṅgatvavadraṅgaviśeṣyakatve sati raṅgatvaprakārakatvācca/ ato

viśeṣyatāprakāratayornirūpyanirūpakabhāvaṃ niveśya
tadvanniṣṭhāviśeṣyatānirūpitatanniṣṭhaprakāratāśālyanubhavatvaṃ
pramālakṣaṇaṃ vācyamiti prakāśikāyāṃ niṣkarṣaḥ kṛtaḥ/
ayamatrānugamaḥ ---
prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakānubhavaḥ pramā/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchedakasambandhena svāśrayavanniṣṭhatvasavanirūpitatvobhayasambandhena/
yadvā prakāritāviśiṣṭaviśeṣyitāvadanubhavaḥ pramā/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnatvasvanirūpitaprakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpitatvobhayasaṃbandhena/
prakāratāvaiśiṣṭyaṃ ca svāvacchedakasambandhena
svāśrayavanniṣṭhatvasambandheneti/ adhikaṃ prasāraṇākhyavyākhyāyāṃ
draṣṭavyam/
paraṃ tvevaṃ
niṣkṛṣṭalakṣaṇasyāpi nirvikalpakāvyāptiḥ/ niṣprakārake
nirvikalpakapadābhidheyajñāne tatprakārakatvaghaṭitapramālakṣaṇavirahāt/
ataḥ tadabhāvavati tatprakārakānubhavaḥ apramā, tadbhinno 'nubhavaḥ pramā
iti lakṣaṇaṃ vācyam/ muktāvalīkṛtastu nirvikalpakaṃ
bhramapramābahirbhūntamiti manyante/
[ 6 ] kāraṇatraividhyavicāraḥ
tarkasaṃgraha-dīpikā-kārikāvalī-muktāvalīprabhṛtiṣu
nyāyavaiśeṣikānusāriṣu prakaraṇagrantheṣu samavāyikāraṇam
asamavāyikāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ ceti kāraṇaṃ tredhā vibhajya tasya
pratyekaṃ lakṣaṇamapi niṣkṛṣya pratipāditamasti/ paraṃ
tvādhunikavimarśakāḥ kecana itthaṃ kāraṇasya tredhā vibhāgaḥ na
sūtrādiṣu prācīneṣu grantheṣūllikhitaḥ kevalaṃ navīnanaiyāyikaiḥ
pratipādita iti manyante/ etattattvamadhunā paryālocyate/
'kriyāguṇavat
samavāyikāraṇamiti dravyalakṣaṇam' (vai.sū. 1-1-15), ' kāraṇaṃ
tvasamavāyino guṇāḥ' (vai.sū.5-2-24) 'kāraṇena kālaḥ' (vai.sū.5-2-26)
ityādivaiśeṣikasūtrāṇāmavalokanena kāraṇatrayamapi
sūtrākārasaṃmatamiti jñāyate/ praśastapādabhāṣye 'pi kāraṇatrayaṃ
svīkṛtam/ 'yugapat trayāṇāṃ samavāyyasamavāyinimittakāraṇānāṃ
vināśāt paratvasya vināśaḥ' ityādayo bhāṣyagranthāḥ draṣṭavyāḥ/
yadyapi nyāsasūtreṣu
kāraṇatrayaprastāvo na dṛśyate, tathāpi vātsyāyanabhāṣye tatsūcanaṃ
vartate/ tathā hi nyāyadarśaṃne caturthādhyāne prathamāhnike aṣṭādaśaṃ
sūtram --- 'kramanirdeśādapratiṣedhaḥ' iti/ sūtramidaṃ śūnyameva
jagadupādānakāraṇamiti matanirākaraṇasaṃdarbhe/ vidyate/ tatra ca
bhāṣyam ---
'bījāvayavāḥ
kutaścinnimittāt prādurbhūtakriyāḥ

pūrvavyūhaṃ jahati
vyūhāntaraṃ cāpadyante/
vyūhāntarāt aṅkura
utpadyate/ dṛśyante
khalvavayavāḥ
tatsaṃyogāśca aṅkurotpattihetavaḥ'
iti/ atra
'kutaścinnimittāt' ityanena adṛṣṭādirūpaṃ nimittakāraṇaṃ
sūcitam/ 'avayavāstatsaṃyogāścāṅkurotpattihetavaḥ' ityanena
avayavarūpaṃ samavāyikāraṇam avayavasaṃyogarūpamasamavāyikāraṇaṃ ca
sūcitam/ nyāyavārtikakāro 'pi trīṇi kāraṇāni tatra tatra kaṇṭharaveṇa
nirdiśati/ 'tatkāritatvādahetuḥ' (nyā.sū.4-1-21) iti sūtrasthaṃ
'tatkāritatvādityevaṃ bruvatā nimittakāraṇamīśvaraḥ ityupagataṃ
bhavati/ yacca nimittaṃ tat itarayoḥ
samavāyikāraṇāsamavāyikāraṇayoranugrāhakaṃ yathā turyādi tantūnāṃ
tatsaṃyogānāṃ ca' iti vārtikam,
'ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ' (nyā.sū. 1-1-12)
iti sūtrasthaṃ 'na kiñcidapyekakāraṇakaṃ kāryaṃ dṛṣṭam/ sarvaṃ hi kāryaṃ
prādurbhavat samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo bhavati' iti
vārtikaṃ cātrānusandhānamarhataḥ/ tathā
ca
samavāyikāraṇāsamavāyikāraṇanimittakāraṇarūpeṇa kāraṇaṃ
trividhamiti vibhāgaḥ prācīnagranthārūḍha iti siddham/ navyagrantheṣu
teṣāṃ kāraṇānāṃ lakṣaṇānyeva pariṣkṛtya pratipāditāni/
kāraṇatrayasvīkāre upapattayaḥ
atra kācidāśaṅkā
--- yathā vedāntiprabhṛtayaḥ upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ ceti
kāraṇaṃ dvividhamaṅgīkurvanti, tathā kuto naiyāyikā
nāṅgīkurvantīti/ tatrocyate/ naiyāyikā avayavātiriktamavayavinaṃ
svīkurvanti/ vedāntinastu tantūnāṃ saṃyogaviśeṣa eva paṭo na
tadatirikta iti prāhuḥ/ vedāntināṃ mate tantuseyāṅgaḥ
kāryakoṭau
niviśate/ naiyāyikānāṃ mate tu paṭanāmako 'vayavī kāryabhūtaḥ/ sa
ca tantusaṃyogaviśeṣādutpadyate/ atastantusaṃyogo 'pi kāraṇamiti
svīkartavyam/ tasya samavāyikāraṇatvāsaṃbhavena asamavāyikāraṇatvaṃ
pratipāditamiti/
tarhi samavāyikāraṇaṃ
nimittakāraṇaṃ ceti dvedhā vibhāgo 'stu, tantusaṃyogasyāpi
nimittakāraṇatvamevāstu iti cet --- atrocyate/
nimittakāraṇabhūtatantuvāyanāśe 'pi paṭarūpaṃ kāryaṃ tiṣṭhati/

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc