તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 120

ઓં
તર્કસંગ્રહદીપિકાપ્રકાશિકા
નાવલ્પાક્કમ્ શ્રીરામાનુજતાતાચાર્યવિરચિતયા
બાલપ્રિયાખ્યવ્યાખ્યયા
તિરુપ્પુક્કુલિ શ્રીકૃષ્ણતાતાચાર્યવિરચિતયા
પ્રસારણાખ્યવ્યાખ્યયા ચ સમુલ્લસિતા
શ્રીઃ
પ્રસ્તાવના
તત્ર ભવતા
અન્નમ્ભટ્ટેન વિરચિતઃ તર્કસંગ્રહઃ તત્કૃતદીપિકાખ્યવ્યાખ્યાનસહિતઃ
ન્યાયશાસ્ત્રમધિજિગાંસમાનૈઃ સર્વૈરપિ આદૌ પઠ્યત ઇતિ
વિશ્વપ્રસિદ્ધમ્। તર્કસંગ્રહસ્ય દીપિકાવ્યતિરિક્તાનિ પદકૃત્યમ્,
ન્યાયબોધિની, વાક્યવૃત્તિઃ, નિરુક્તિઃ, પટ્ટાભિરામટિપ્પણી
ઇત્યાદીનિ બહૂનિ વ્યાખ્યાનાનિ મુદ્રિતાન્યમુદ્રિતાનિ ચ ઉપલભ્યન્તે।
તથા દીપિકાયાઃ રામરુદ્રી, નીલકણ્ઠકૃતા પ્રકાશિકા,
નૃસિંહશાસ્ત્રિકૃતા પ્રકાશિકા, પટ્ટાભિરામકૃતા પ્રકાશિકા,
ઇત્યાદયઃ અનેકા વ્યાખ્યાઃ મુદ્રિતા અમુદ્રિતાશ્ચ વર્તન્તે।
તર્કસંગ્રહવ્યાખ્યાસુ ન્યાયબોધિન્યાઃ દીપિકાવ્યખ્યાસુ
નીલકણ્ઠીયપ્રકાશિકાયાશ્ચ પઠનપાઠનપ્રચારો ઽસ્તિ। સંક્ષિપ્તશૈલ્યા
અપેક્ષિતસકલાર્થપ્રતિપાદકત્વરૂપો વિશેષ એવ
પઠનપાઠનગોચરતાયાં મુખ્યો હેતુઃ। તત્રાપિ નીલકણ્ઠપ્રકાશિકા
લઘુગાદાધરીતિ વ્યપદેશયોગ્યા છાત્રાણાં વિદુષાં ચ
ચિત્તરઞ્જકતમા ચકાસ્તિ। યેષાં ગાદાધર્યાદિષુ ગ્રન્થેષુ ગાઢઃ
પરિચયો વર્તતે ત એવ પ્રકાશિકાયાઃ તાત્પર્યં રસં ચ
જ્ઞાતુમનુભવિતું ચ શક્નુવન્તિ।
તસ્યાઃ
નીલકણ્ઠપ્રકાશિકાયાઃ પ્રતિવાક્યં ભાવાર્થસ્પષ્ટીકરણચણા કાચન
વ્યાખ્યા ચિરાત્ નાવતીર્ણા। યદ્યપિ નીલકણ્ઠપુત્રેણ કૃતા
ભાસ્કારોદયનામ્ની વ્યાખ્યા બહોઃ કાલાત્ પૂર્વં
નિર્ણયસાગરયન્ત્રાલયેન મુદ્રાપિતા ઉપલભ્યતે, તથાપિ અપેક્ષિતસ્થલે
સમુચિતરીત્યા અવ્યાખ્યાનાત અનપેક્ષિતવિસ્તરકરણાચ્ચ
બાલતાર્કિકાણાં નોપકારિણી સા। પ્રત્યુત બહુષુ સ્થલેષુ
પ્રકાશિકાયાઃ હૃદયમનવગચ્છન્તી વિપરીતતયા વ્યાખ્યાન્તી
વ્યામોહમેવ જનયતિ। ઇયં નીલકણ્ઠપુત્રેણ ન કૃતા સ્યાદિત્યપિ
તાદૃશસ્થલાનાં દર્શનેન મતિઃ સમુપજાયતે। અત એવ માદૃશાનાં
બાલતાર્કિકાણાં વિદુષાં ચોપકારાય સમીચીના કાચન વ્યાખ્યા
કર્તવ્યેતિ બહોઃ કાલાત્ પૂર્વં નાવલ્પાકાભિજનાન્ પણ્ડિતપ્રવરાન્
એન્. એસ્. રામાનુજતાતાચાર્યાન્ પ્રાર્થયમ્। તેષાં સવિધે
ન્યાયશાસ્ત્રં મયાધીતમિતીમં સમ્બન્ધં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થનામકરવમ્।
તે ઽપિ સદ્યઃ પ્રાર્થનાં સ્વીકૃત્ય એકવર્ષાભ્યન્તરે બાલપ્રિયાનામ્નીં

પ્રકાશિકાયાઃ વ્યાખ્યાં નિર્માય અદુઃ। તસ્યાઃ પ્રકાશનસમયો ઽધુના
સમુપનત ઇતિ નિતરાં મોમુદ્યતે ચેતઃ। અનયા વ્યાખ્યયા
બાલતાર્કિકાઃ સર્વે ઽપિ મહાન્તમુપકારં પ્રાપ્યસ્યન્તીતિ નિશ્ચપ્રચમ્।
અથ ભાસ્કરોદયાયાં વિદ્યમાનાન્યસાંગત્યાનિ
સ્થાલીપુલાકન્યાયેન પ્રદર્શયામઃ---
[ 1 ]
પ્રકાશિકાયાં ઽતર્કસ્યાપાદકાભાવસાધકવિપર્યયપ્રતિયોગ્યાપાદ્યકત્વરૂપવિપર્યયે
તત્કોટિપર્યવસાયિત્વં દર્શયતિ - દર્શનાભાવાન્નાસ્તીતિઽ ઇતિ
પઙ્ક્તિઃ (પૃ. 142) દૃશ્યતે। અસ્યાઃ પઙ્ક્તેર્વાસ્તવાર્થઃ અયમ્ - ઽયદ્યત્ર
ઘટઃ સ્યાત્તર્હિ ભૂતલમિવ ઘટો ઽદ્રક્ષ્યતઽ ઇત્યાકારકે તર્કે આપાદકો
ઘટઃ તસ્યાભાવઃ ઘટાભાવસ્તસ્ય સાધકો વિપર્યયદર્શનાભાવઃ તસ્ય
પ્રતિયોગિ દર્શનમેવ આપાદ્યમિતિ આપાદકાભાવઃ
સાધકવિપર્યયપ્રતિયોગ્યાપાદ્યકત્વં તર્કસ્યેતિ।
[ 2 ]
ભાસ્કરોદયાકારસ્તુ ઇમમાશયમગૃહીત્વા કિમપિ લિખતિ।
તથા હિ ભાસ્કારોદયા પઙ્ક્તિઃ- ઽઆપાદકસ્ય
દર્શનાપત્તિસંપાદકઘટાસ્તિત્વસ્ય અભાવસાધકો દર્શનાભાવો
નાસ્તીતિ યો વિપર્યયઃ
તત્પ્રતિયોગિદર્શનાભાવરૂપવિપર્યયપ્રતિયોગિ યદ્દર્શનં
તસ્યાપાદ્યત્વરૂપં વિપર્યયે દર્શનાભાવાન્નાસ્તીતિ વ્યત્યાસરૂપે
તત્કોટિપર્યવસાયિત્વં નાસ્તીત્યભાવકોટિપર્યવસાયિત્વં તર્કસ્ય
દર્શયતીતિ સમુદિતાર્થઃ" (પૃ. 80) ઇતિ।
ઽતર્કિતા આપાદિતા
પ્રતિયોગિનો ઘટાદેઃ સત્ત્વસ્ય સત્ત્વપ્રસક્તેઃઽ ઇતિ પ્રકાશિકા (પૃ.142)। અત્ર તર્કિતા
ઇત્યસ્ય
આપાદનવિષયભૂતેત્યર્થઃ। આપાદનાશ્રયભૂતેતિ ભાસ્કરોદયા (પૃ.80)।
[ 3 ]
સત્પ્રતિપક્ષપ્રકરણે
પ્રકાશિકાયાં ઽયત્સંબન્ધિ યત્ સાધ્યં
તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય જ્ઞાનં પક્ષે ઽસ્તિ સ સત્પ્રતિપક્ષ ઇત્યર્થઃઽ
ઇતિ પઙ્ક્તિર્દૃશ્યતે (પૃ. 203)। તસ્યા અયમર્થઃ- યત્સંબન્ધીત્યસ્ય
યદ્ધેતુસંબન્ધીત્યર્થઃ। તથા ચ યદ્ધેતુસંબન્ધિ યત્ સાધ્યં
તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય જ્ઞાનં તત્પક્ષે ઽસ્તિ સ સત્પ્રતિપક્ષઃ। સ
સત્પ્રતિપક્ષ ઇત્યત્ર
તત્પદેન
યત્સંબન્ધીત્યત્ર યત્પદેન ગૃહીતો હેતુર્ગ્રાહ્ય ઇતિ।
ભાસ્કારોદયાયાં તુ - ઽયત્પદેન પ્રકૃતાભિપ્રેતપક્ષપરિગ્રહઃ।
પક્ષેત્યત્ર તદિત્યાદિઃ। તથા ચ યત્પક્ષકં યત્સાધ્યં
તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય જ્ઞાનં તત્પક્ષે સ ઇત્યન્વયઃઽ ઇતિ
વ્યાખ્યાનં દૃશ્યતે (પૃ. 116)। અત્રાનન્વયાદિકં વિદુષાં સ્પષ્ટમ્।

[ 4 ]
પ્રામાણ્યવાદે પ્રકાશિકાયાં - ઽભટ્ટમતે તુ જ્ઞાનસ્યાતીન્દ્રિયતયા
જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતેરેવ પ્રાથમિકજ્ઞાનગ્રહરૂપતયા તયા પ્રામાણ્યં
ગૃહ્યતેઽ ઇતિ પઙ્ક્તિર્દૃશ્યતે (પૃ. 239)। અત્ર જ્ઞાનસ્ય ગ્રહઃ જ્ઞાનગ્રહઃ
પ્રાથમિકશ્ચાસૌ જ્ઞાનગ્રહશ્ચેતિ કર્મધારયઃ। તેન પ્રાથમિકત્વં
જ્ઞાનગ્રહવિશેષણમ્। જ્ઞાનગ્રહે પ્રાથમિકત્વવિશેષણાત્
નૈયાયિકસંમતપ્રવૃત્ત્યાદિલિઙ્ગકાનુમિત્યાત્મકઃ દ્વિતીયો
જ્ઞાનગ્રહઃ વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ પ્રકાશિકાશયઃ।
ભાસ્કારોદયાયાં તુ એતત્તત્ત્વાજ્ઞાનાત્ ઽપ્રથમે ભવં પ્રાથમિકં
તચ્ચ જ્ઞાનં વ્યવસાયાત્મકં, તસ્ય ગ્રહરૂપતયા
તદ્ગ્રાહકાનુમિત્યાત્મકજ્ઞાનસ્વરૂપતયેતિ યાવત્ઽ ઇતિ યત્કિમપિ
વ્યાખ્યાતમ્ (પૃ. 137)।
[ 5 ]
તથા તત્રૈવ - ઽઅનુમાનપ્રયોગસ્તુ ઇદં જ્ઞાનમપ્રમા
વિસંવાદિપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવમ્ઽ ઇતિ દૃશ્યતે (પૃ.288)। અત્ર વિસંવાદિપ્રવૃત્તીત્યત્ર વિસંવાદિની યા પ્રવૃત્તિઃ
તજ્જનકત્વાદિત્યર્થઃ। વિસંવાદિનીત્યસ્ય વિફલેત્યર્થઃ। ભાસ્કારોદયાયાં તુ ઽવિપરીતજ્ઞાન
વત્પ્રવૃત્તિજનકત્વાદિત્યર્થઃઽ ઇત્યુક્તમ્। અનેન વિસંવાદિનઃ
પ્રવૃત્તિરિતિ વિગ્રહો ઽભિપ્રેતઃ। અત્રાનૌચિત્યં સ્પષ્ટમેવ।
ઉદાહરણાર્થં
કાનિચિત્ સ્થલાનિ પ્રદર્શિતાનિ। એતાદૃશસ્થલેષુ બાલપ્રિયાયાં પ્રામાણિકરીત્યા વ્યાખ્યાનં કૃતમ્।
અથૈતન્મુદ્રણસમાપ્તિસમયે તિરુપ્પુક્કુલિસ્વામીતિ વિખ્યાતૈઃ
સાર્ધશતસંવત્સરેભ્યઃ પૂર્વં કાઞ્ચીમધ્યુષિતવદ્ભિઃ
ચતુસ્તન્ત્રનિષ્ણાતૈવિરચિતાનેકન્યાયગ્રન્થક્રોડપત્રૈઃ
શ્રીકૃષ્ણતાતાચાર્યૈઃ કૃતાયાઃ પ્રસારણાઃ ખ્યાયાઃ પ્રકાશિકાવ્યાખ્યાયાઃ
એકા તાલપત્રમયી ગ્રન્થલિપિમાતૃકા સંપ્રતિ કાઞ્ચીમધિવસતાં
વિલ્લિયંપાક્કં શ્રીસમ્પત્કુમારતાતાચાર્યાણાં સકાશાત્ લબ્ધા।
વ્યાખ્યેયં શ્રીકૃષ્ણતાતાચાર્યૈંઃ માતૃકારૂપેણ વિલિખિતેતિ
તાલપત્રાગ્રન્થપુષ્પિકાતઃ અવગમ્યતે। અપિ ચાત્રત્યપ્રમા ત્વાનુગમઃ
તથૈવ ન્યાયસિદ્ધાઞ્જનવ્યાખ્યાયાં
રત્નપેટિકાયાં દૃશ્યત। કિં ચ
તદીયગ્રન્થાન્તરશૈલીમનુકરોતીયં પ્રસારણા। અતો વ્યાખ્યેયં
શ્રીકૃષ્ણતાતાચાર્યૈઃ કૃતેત્યત્ર ન કો ઽપિ સંદેહઃ। અસ્યાં પ્રસારણાયાં
પ્રાયઃ સર્વેષાં લક્ષણાનામનુગમાઃ વર્તન્તે। તસ્માદિયં વ્યાખ્યા
અનુગમમાર્ગજિજ્ઞાસૂનાં મહતે ઉપકારાય કલ્પેતેતિ મત્વા અસ્યા અપિ
પ્રકાશનં યુક્તરૂપં મન્વાનેન મયા અનુબન્ધરૂપેણ વ્યાખ્યેયં
મુદ્રાપિતા। યદિ પૂર્વમેવેયં સમુપલબ્ધા અભવિષ્યત્ તદા ઇયમપિ
તત્તત્સ્થલસ્યાધસ્યાત્ બાલપ્રિયયા સાકં મુદ્રાપિતા અભવિષ્યત્। અથાપિ
અનુબન્ધરૂપેણ વા મુદ્રણાર્થમિયં લબ્ધેતિ અલભ્યલાભેનેવ
સંતુષ્યત્યન્તરઙ્ગમ્।
ગ્રન્થસ્યાસ્ય

તર્કસંઙ્ગ્રહ-દીપિકા-પ્રકાશિકા-બાલપ્રિયા-પ્રસારણા-ગુઞ્જરૂપસ્ય
પ્રકાશનમ્ -
ઽસિદ્ધ્યન્તિ કર્મસુ
મહત્સ્વપિ યન્નિયોજ્યાઃ
સમ્ભાવના ગુણમવેહિ
તમીશ્વરણામ્।ઽ
ઇતિ નીત્યા -
બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ નિરવગ્રહાનુગ્રહગર્ભેણ કટાક્ષવિશેષેણ
મામુજ્જીવયતાં વેદાદિશાસ્ત્રસંરક્ષણાર્થં કૃતાવતારાણાં
આજન્મશુદ્ધાનાં મહર્ષિપ્રવરાણાં આચાર્યતલ્લજાનાં ભક્તજનબૃન્દૈઃ
સેવ્યમાનાનાં શ્રીકાઞ્ચીકામકોટિપીઠાધીશ્વરાણાં
શ્રીમચ્ચન્દ્રશેખરેન્દ્રસરસ્વતીશ્રીચરણાનાં મદ્ગુરુવર્યાણાં
કરુણાવિલાસવિજૃમ્ભિતમ્।
મમ માતુલપાદાનાં
શ્રીકાઞ્ચી-આચાર્યચરણપાદપદ્મભક્તાગ્રગણ્યાનાં
ધર્મરક્ષણધુરન્ધરાણાં સત્કર્મનિરતાનાં શમદમાદ્યાત્મગુણસંપન્નાનાં
સમધિગતન્યાયાદિશાસ્ત્રસારાણાં શ્રીવાઞ્છિનાથાર્યવર્યાણાં
ષષ્ટ્યબ્દપૂર્તિમહોત્સવસ્મારકચિહ્નતયા ગ્રન્થમેનં
શ્રીદક્ષિણામૂર્તિવ્યાસશઙ્કરશબ્દિતં સત્યજ્ઞાનપદોદિતં ચ યજ્જ્યોતિઃ
તત્સ્વરૂપાણાં શ્રીકામકોષ્ઠવરપીઠજુષાં ગુરૂણાં ચરણનલિનયોઃ
પ્રણામશતાનિ વિધાય ન્યાયવેદાન્તાદિશાસ્ત્રેષુ વ્યુત્પત્ત્યતિશયં
પ્રાર્થયમાનઃ સભક્તિશ્રદ્ધં સમર્પયામિ।
સમુચિતસરલવ્યાખ્યાનવિરહેણ તર્કશાસ્ત્રાધ્યયનાત્ બિભ્યતાં
બાલતાર્કિકાણાં ગ્રન્થો ઽયં મહાન્તમુપકારમાધાસ્યતિ। સત્સ્વપિ
બહુષુ કાર્યેષુ મત્પ્રાર્થનામઙ્ગીકૃત્ય મહોપકારકરીં બાલપ્રિયાં
નિર્માય માદૃશાન્
બાલતાર્કિઙ્કાન્
અનુગૃહીતવદ્ભ્યઃ મમ તર્કશાસ્ત્રગુરુભ્યઃ ન્યાયમીમાંસા - વ્યાકરણ -
વેદાન્તશિરોમણિભ્યઃ વિરચિતાનેકગ્રન્થેભ્યઃ
શ્રીકાઞ્ચીકામકોટિપીઠા ધીશ્વરાણાં પરમાનુગ્રહપાત્રભૂતેભ્યઃ
તિરુપતિસ્થકેન્દ્રીયસંસ્કૃતવિદ્યાપીઠે
પ્રાધ્યાપકપદમલઙ્કુર્વદ્ભ્યઃ વિદ્વદ્વરેભ્યઃ શ્રી. એન્. એસ્.
રામાનુજતાતાચાર્યેભ્યઃ પરાં કૃતજ્ઞતાં પ્રકટયામિ।
અસ્ય ગ્રન્થસ્ય
આમુખલેખનેન મામ્ અનુગૃહીતવતાં પ્રાચ્યપ્રતીચ્યવિદ્યાવિશારદાનાં
વિખ્યાતવિદુષાં મદ્રપુરીવિશ્વવિદ્યાલયે સંસ્કૃતવિભાગસ્ય
પ્રાધ્યાપકાનામધ્યક્ષાણાં ચ ડા0 કે. કુઞ્જુણ્ણિરાજામહોદયાનાં હાર્દં
કાર્તજ્ઞ્યમાવિષ્કરોમિ।
પ્રસારણાખ્યવ્યાખ્યાયાઃ
તાલકોશરૂપાં પ્રતિં દત્ત્વા ઉપકૃતવદ્ભ્યઃ કાઞ્ચીપુરનિવાસિભ્યઃ,

વિદ્વદ્ભ્યઃ શ્રીવિલ્લિયમ્પાક્કં સમ્પત્કુમારતાતાચાર્યેભ્યઃ, તસ્યા એવ
કાકદમયપ્રતિતઃ છાયાચિત્રરૂપાં પ્રતિં સમ્પાદ્યદત્ત્વા ઉપકૃતવદ્ભ્ય
અડયાર્કોશાલયાધિકારિભ્યશ્ચ હાર્દિકીં કૃતજ્ઞતાં પ્રકાશયામિ।
એતદ્ગ્રન્થસ્ય
મુદ્રણોપયોગિતયા સુસ્પષ્ટરીત્યા દેવનાગરલિપ્યા માતૃકાં
વિલિખિતવદ્ભ્યઃ ન્યાયશિરોમણિભ્યઃ ડા0 ઈ. ગોવિન્દન્
મહાશયેભ્યઃ કૃતજ્ઞતાં નિવેદયામિ।
સમીચીનપક્કિકયા
નિર્દિષ્ટસમયે મુદ્રણં કૃતવતે ઇળઙ્ગો મુદ્રણાલયાધિકારિણો
એમ્. એસ્. મણિયવન્ મહાશયાય મઙ્ગલાશાસનપૂર્વકં કૃતજ્ઞતા
નિવેદ્યતે।
અપિ ચ ઉપોદ્ધાતે
દીપિકાદિષુ વિવેચિતવિષયાણાં મધ્યેમુખ્યતમતયા પ્રતિભાતાન્
પઞ્ચદશવિષયાન્ અધિકૃત્ય
પ્રાચીનનવીનન્યાયવૈશેષિકગ્રન્થાદિપરામર્શપૂર્વકં વિવેચનં
અકરવમ્। અનુસન્ધાનમાર્ગાનુસારેણ લિખિતો ઽયમુપોદ્ધાતઃ
અનુસન્ધાનકુતૂહલિનામુપકારાય કલ્પતે। અનવધાનતઃ મુદ્રણાદૌ
જાતાઃ અશુદ્ધયઃ વિદ્વદ્ભિઃ ક્ષન્તવ્યાઃ શોધનીયાશ્ચેતિ પ્રાર્થયે।
ઇતિ
શ્રીકામકોષ્ઠવરપીઠજુષાં ગુરૂણાં
વૈશાખશુદ્ધપૂર્ણિમા
પાદારવિન્દમકરન્દરસૈકજીવી
(21-5-1980) એન્. વીલિનાથઃ
॥।
। શ્રીઃ।
[ 1 ] મઙ્ગલવાદઃ
ઇહ ખલુ પ્રાયઃ
સર્વે ઽપિ ગન્થકારાઃ ગ્રન્થારમ્ભસમયે મઙ્ગલમાચરન્તીતિ
સર્વસંપ્રતિપન્નમ્। તત્ર મઙ્ગલાચરણે કિં પ્રમાણમ્? કિં વા
પ્રયોજનમિતિ મઙ્ગલવાદે નિરૂપ્યતે। ન્યાયભાષ્યકારઃ
મઙ્ગલાચરણમધિકૃત્ય ન કિમપ્યવાદીત્। ન્યાયવાર્તિકકારો ઽપિ
મઙ્ગલાચરણં વિનૈવ પ્રબન્ધમારેભે। ટીકાકારસ્તુ વાચસ્પતિમિશ્રઃ
મઙ્ગલાચરણપૂર્વકમેવ ટીકામારભત। તત્ર પરમશિષ્ટો ઽપિ
વાર્તિકકારઃ કુતો વા ગ્રન્થારમ્ભે મઙ્ગલં નાચચારેત્યાશઙ્ક્ય
ઇષ્ટદેવતાનમસ્કારરૂપં મઙ્ગલં કૃતવાનેવ। અથાપિ ગ્રન્થે તન્ન
ન્યવેશયત્। ન હિ મઙ્ગલકરં યદ્યત્ક્રિયતે તત્સર્વં ગ્રન્થે
નિવેશનીયમિતિ નિર્બન્ધો ઽસ્તીતિ સમાધાનં પ્રોવાચ ટીકાકારઃ।
તત્સન્દર્ભે ---
ઽઅવિગીતશિષ્ટાચારપરમ્પરાપ્રાપ્તો વાર્તિકકારેણ
પરમશિષ્ટેન

કૃતો ઽપીષ્ટદેવતાનમસ્કારો ન શાસ્ત્રે
નિવેશેતિઃઽ1
ઇતિ વદન્
મઙ્ગલાચરણે શિષ્ટાચારઃ પ્રમાણમિતિ સૂચયતિ।
તાત્પર્યટીકાપરિશુદ્ધૌ ઉદયનાચાર્યાઃ- કાર્યારમ્ભે
પ્રારબ્ધસ્યાન્તરાયવિરહેણ પરિસમાપ્તિં કામયમાનાઃ
અભીષ્ટદેવતાનમસ્કારપૂર્વકં પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે। પરં તુ દૃશ્યતે
તત્ર તત્ર બહુશો વ્યભિચારઃ, કૃતનમસ્કારસ્યાપિ સમીહિતાસિદ્ધેઃ,
અકૃતનમસ્કારસ્યાપિ સમીહિતસિદ્ધેશ્ચ। ન ચાત્ર ઽવૃષ્ટિકામઃ કારીરીં
નિર્વપેત્ઽ ઇતિવત્ ઽપ્રારબ્ધપરિસમાપ્તિકામો દેવતાં
નમસ્કુર્યાત્ઽ ઇતિ શ્રુતિરસ્તિ યેન વ્યભિચારે ઽપિ
કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યં કલ્પયામઃ। તસ્માત્ ઽઅર્થકામ ઇહ વટે
પ્રતિવસન્તં વક્ષં પૂજયેત્ઽ ઇતિવત્
અપ્રામાણિકપ્રસિદ્ધિવિજૃમ્ભિતમેતન્મઙ્ગલાચરણમિત્યભિસન્ધાય
કિમુ વાર્તિકકૃતા મઙ્ગલં ન કૃતમ્? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાસમાધાનાર્થંઃ
પૂર્વોક્તટીકાગન્થ ઇત્યવતારિકાં કૃત્વા, પ્રત્યક્ષમિવ
અવિગીતશિષ્ટાચારો ઽપિ શ્રુતિસદ્ભાવે પ્રમાણમેવ, નિર્મૂલસ્ય
શિષ્ટાચારસ્યાસંભવાત્। તથા ચ ક્વચિન્મઙ્ગલે સમાપ્ત્યભાવઃ
કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યપ્રયુક્તઃ। ઇહ જન્મનિ અસત્યપિ મઙ્ગલે
સમાપ્તિસ્તુ જન્માન્તરીયમઙ્ગલાધીનેતિ સમવર્ણયન્। એતેન
શિષ્ટાચારાનુમિતા શ્રુતિઃ ગ્રન્થારમ્ભે મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં
પ્રમાણમિતિ ઉદયનાચાર્યાશયો ઽવગમ્યતે, મઙ્ગલં સમાપ્તિફલકમિતિ
ચ।
તત્ન ભૂષણકારાશયઃ
ન્યાયભૂષણકારાઃ -
પ્રણામકૃતેન હિ મઙ્લેનં અધર્મપ્રતિબન્ધકેન અધર્મંમૂલા
વિઘ્નવિનાયકાઃ પ્રોત્સાર્યન્તે। તતઃ શાસ્ત્રપરિસમાપ્તિરિત્યર્થવાન્
પ્રણામઃ। યત્ર તુ ન સમાપ્તિસ્તત્ર પ્રણામસ્યાસમ્યકત્વમનુમેયં
કર્તુરધર્મબાહુલ્યં વા। યત્રાપ્યન્તરેણ પ્રણામં
શાસ્ત્રપરિસમાપ્તિર્દૃશ્યતે, તત્રાપિ માનસઃ કાયિકો વા
પ્રણામો ઽનુમેયઃ, સાધનાન્તરસાધ્યો વા ધર્મઃ। વાચિકપ્રણામે
ત્વન્યેષામપ્યુપદેશસિદ્ધિરિતિ વિશેષઃ। યસ્ય તુ વિઘ્નહેતુરધર્મ એવ
નાસ્તિ, તેનાપિ તદાશઙ્ક્યા કર્તવ્ય એવ પ્રણામઃ। શત્ર્વાદ્યાશઙ્ક્યા
અસ્ત્રાદિસંગ્રહવદિતિ નિરૂપયન્તઃ મઙ્ગલસ્યાવશ્યકર્તવ્યતાં
બોધયન્તિ। મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં પ્રમાણં તુ તે ન પ્રત્યપાદયન્।
મઙ્ગલસ્ય સમાપ્તિફલકત્વમેવ ભાસર્વઞ્જ્ઞાભિમતમ્।
વૈશેષિકદર્શનરીતિ ઃ
વૈશેષિકદર્શને
ઽઅથાતો ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ ઇતિ પ્રથમસૂત્રે આદૌ અથશબ્દં
પ્રયુઞ્જાનઃ કણાદો મઙ્ગલમાચરતિ સ્મેતિ ઉપસ્કારકારો વ્યાચષ્ટે।

ભાષ્યકારઃ પ્રશસ્તપાદાચાર્યઃ ઽપ્રણમ્ય હેતુમીશ્વરમ્ઽ
ઇતીશ્વરપ્રણામાત્મકં
મઙ્ગલમન્વતિષ્ઠત્। તત્ર કિરણાવલ્યામ્1 - કૃતમઙ્ગલેન ચારબ્ધં
કર્મ પરિસમાપ્યતે પ્રચીયતે ચ। (પ્રચયો નામ પ્રારિપ્સિતસ્ય ગ્રન્થસ્ય
ગુરૂણા શિષ્યાય દાનસ્યાવિચ્છેદઃ।) ન ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
વ્યભિચારાત્ મઙ્ગલસ્ય નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તિહેતુત્વં ન ભવતીતિ
વાચ્યમ્। આગમમૂલકસ્ય કાર્યકારણભાવસ્યાબાધ્યત્વાત્। સત્યપિ
મઙ્ગલે સમાપ્ત્યભાવસ્તુ કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાદિતિ પ્રત્યપાદિ।
ન્યાયકન્દલીકારો ઽપિ
ઽપ્રણમ્ય હેતુમીશ્વરમ્ઽ ઇતિ શ્લોકં વ્યાચક્ષાણ આહ2 - કર્મારમ્ભે હિ
દેવતા ગુરુશ્ચ નમસ્ક્રિયતે ઇતિ શિષ્ટાચારો ઽયમ્। ફલં ચ
નમસ્કારસ્ય વિઘ્નધ્વંસઃ। નનુ કિં નમસ્કારાદેવ વિઘ્નોપશમઃ
ઉતાન્યસ્માદપિ। ન તાવન્નમસ્કારાદેવેત્યસ્તિ નિયમઃ। અસત્યપિ
નમસ્કારે ન્યાયમીમાંસાભાષ્યયોઃ પરિસમાપ્તત્વાત્। યદા
ચાન્યસ્માદપિ તદા નિયમેન મઙ્ગલાચરણમ્ વ્યર્થમ્। અત્રોચ્યતે।
નમસ્કારાદેવ વિઘ્નોપશમો ભવતિ, શિષ્ટૈઃ નિયમેન ગ્રન્થારમ્ભે
તદનુષ્ઠાનાત્। ન ચ ન્યાયમીમાંસાભાષ્યકારાભ્યાં ન કૃતો
નમસ્કારઃ। કિં તુ કૃતો ઽપિ ગ્રન્થે ન ન્યબન્ધિ। કથમિદં જ્ઞાયત ઇતિ
ચેત્ - કર્તુઃ શિષ્ટતયૈવ। મ્લેચ્છો ઽપિ તાવત્ ગુર્વારમ્ભે કર્મણિ ન
પ્રવર્તતે યાવદિષ્ટાન્ ન નમસ્યતિ। તથા ચ પરમાસ્તિકૌ
વાત્સ્યાયનશબરસ્વામિનૌ મઙ્ગલં
નાન્વતિષ્ઠતામિત્યેતદસંભાવિતમ્
મઙ્ગલાચારે સ્મૃતિસંમતિઃ
મઙ્ગલાચારે
સ્મૃતિરપિ પ્રમાણમ્। તથા હિ મનુઃ3---
"મઙ્ગલાચારયુક્તઃ સ્યાત્ પ્રયતાત્મા
જિતેન્દ્રિય।
જપેચ્ચ જુહુયાચ્ચૈવ
નિત્યમગ્નિમતન્દ્રિતઃ॥
મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં
નિત્યં ચ પ્રયતાત્મનામ્।
જપતાં જુહ્વતાં ચૈવ
વિનિપાતો ન વિદ્યતે ॥"
ઇતિ। વિનિપાત
ઇત્યસ્ય વિઘ્ન ઇત્યર્થઃ। અત્ર દ્વિતીયશ્લોકઃ મણિકારૈઃ
મઙ્ગલવાદાન્તે પ્રમાણતયા ઉદાહૃતઃ।
તત્ર ઇતિહાસસંમતિઃ
ઇતિહાસશ્રેષ્ઠે
મહાભારતે1 વ્યાસસંહિતાં શ્રોતુમિચ્છદ્ભિઃ મહર્ષિભિઃ પ્રાર્થિતઃ
સૌતિઃ પૌરાણિકઃ કથારમ્ભાત્ પ્રાક્---

"આદ્યં પુરુષમીશાનં પુરુહૂતં પુરુષ્ટુતમ્।
ઋતમેકાક્ષરં બ્રહ્મ
વ્યક્તાવ્યક્તં સનાતનમ્॥
અસચ્ચ સદસચ્ચૈવ
યદ્વિશ્વં સદસત્પરમ્।
પરાવરાણાં સ્રષ્ટારં
પુરાણં પરમવ્યયમ્॥
મઙ્ગલ્યં મઙ્ગલં
વિષ્ણું વરેણ્યમનઘં શુચિમ્।
નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશં
ચરાચરગુરું હરિમ્॥
મહર્ષેઃ પૂજિતસ્યેહ
સર્વલોકૈર્મહાત્મનઃ।
પ્રવક્ષ્યામિ મતં પુણ્યં
વ્યાસસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ॥"
ઇતીષ્ટદેવતાનમસ્કારપૂર્વકં કથામારભમાણઃ ગ્રન્થારમ્ભે
મઙ્ગલાચરણસ્યાવશ્યકર્તવ્યતાં નિવેદયતિ। એવં વિષ્ણુપુરાણે ઽપિ
પરાશર2ઃ---
"વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા
પ્રભુમ્।
પ્રણમ્ય
જગતામીશમજમક્ષયમવ્યયમ્॥
કથયામિ
યથાપૂર્વમ્.......ઽ
ઇતિ
વિષ્ણુનમસ્કારપૂર્વકં ગ્રન્થમારભતે સ્મ।
મણિકૃન્મતમ્
મણિકારાઃ આદૌ
સંપ્રદાયમતમનુસૃત્ય વિસ્તરેણ મઙ્ગલસ્ય સમાપ્તિફલકત્વં
સાધયામાસુઃ। શિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતિરેવ મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં
પ્રમાણમિત્યપિ ન્યરૂપયન્। તતો મઙ્ગલસ્ય વિઘ્નધ્વંસઃ ફલમિતિ
સ્વસિદ્ધાન્તં વિસ્તરેણ સમવર્ણયન્।
અન્નમ્ભટ્ટસ્યાશયઃ
દીપિકાકારા
અન્નમ્ભટ્ટાઃ શિષ્ટાચારેણાનુમિતા ઽસમાપ્તિકામો મઙ્ગલમાચરેત્ઽ
ઇતિ શ્રુતિઃ ગ્રન્થારમ્ભે મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં પ્રમાણમ્। મઙ્ગલસ્ય
સમાપ્તિઃ ફલમ્। વિઘ્નધ્વંસો દ્વારમ્। વિઘ્નસમસંખ્યાકસ્ય મઙ્ગલસ્ય
કારણત્વાત્ નાન્વયવ્યભિચારઃ। જન્માન્તરીયમઙ્ગલમાદાય ન
વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ નિરૂપયન્તિ। પ્રકાશિકાયામ્ મઙ્ગલસ્ય
વિઘ્નધ્વંસઃ ફલમિતિ મણિકૃન્મતમપિ સંગૃહીતમ્। ન કેવલં શ્રુતિઃ

મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં પ્રમાણમ્, અપિ તુ
ઽમઙ્ગલં કર્તવ્યં
સમાપ્તિફલકત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનમપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ
પ્રતિપાદયામ્બભૂવુઃ પ્રકાશિકાકૃતઃ।
[ 2 ] તમોવાદઃ
નવૈવ દ્રવ્યાણીતિ
દ્રવ્યવિભજનમસંગતમ્। પૃથિવ્યાદિનવદ્રવ્યવ્યતિરિક્તસ્ય
તમોનામકસ્ય દ્રવ્યસ્ય સદ્ભાવાદિતિ મીમાંસકમતરીત્યા આક્ષિપ્ય
તમસઃ તેજો ઽભાવે ઽન્તર્ભાવાત્ ન તદતિરિક્તં દ્રવ્યમિતિ દ્રવ્યમિતિ
દીપિકાયાં ન્યરૂપ્યત। તત્ર મીમાંસકાનામયમાશયઃ- તમસો દ્રવ્યત્વં
તાવદવશ્યમઙ્ગીકરણીયમ્। ઽનીલં તમઃઽ ઇતિ પ્રતીત્યા રૂપવત્ત્વસ્ય
ઽચલતિ તમઃઽ ઇતિ પ્રતીત્યા ક્રિયાવત્ત્વસ્ય ચાવગમેન
રૂપવત્ત્વક્રિયાવત્ત્વાભ્યાં દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યાભ્યાં દ્રવ્યત્વસિદ્ધેઃ। તથા ચ
તમો દ્રવ્યં નીલાદિપ્રકારકાબાધિતપ્રતીતિવિષયત્વાત્ ઘટવત્
ઇત્યનુમાનં તમસો દ્રવ્યત્વે પ્રમાણમ્। ન ચ યત્ર યત્રાલોકાભાવઃ
તત્ર
ચાક્ષુષપ્રમાવિષયત્વાભાવઃ ઇતિ વા યત્ર
યત્રાલોકાભાવવદ્વિષયકજ્ઞાનત્વં તત્ર ચાક્ષુષપ્રમાત્વાભાવ ઇતિ વા
વ્યાપ્તિસત્ત્વાત્ ઽનીલં તમઃઽ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય પ્રમાત્વાસંભવાત્
ઉક્તહેતુઃ સ્વરૂપાસિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્। આલોકાદ્યાત્મકે તેજસિ
સંયોગસંબન્ધાવચ્છિન્નાલોકાભાવસત્ત્વેન તત્ર
ચાક્ષષુપ્રમાવિષયત્વસ્યૈવ સત્ત્વેન વ્યભિચારાત્ ઉક્તવ્યાપ્તેરસંભવાત્।
ન ચ તેજોભિન્નત્વં નિવેશ્ય વ્યાપ્તિર્વક્તવ્યા। તથા ચ યત્ર યત્ર
તેજોભિન્નત્વે સતિ આલોકાભાવઃ તત્ર તત્ર ચાક્ષુષપ્રમાવિષયત્વાભાવ
ઇતિ વ્યાપ્તેર્ન વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। તથાપિ તમસ્ત્વેન
ભવદભિમતે આલોકાભાવે આલોકસંયોગરૂપકારણાભાવે ઽપિ
ચાક્ષુષપ્રમાવિષયત્વસ્યૈવ સત્ત્વેન વ્યભિચારસ્ય દુર્વારત્વાત્। એવં
આલોકાભાવઃ તમઃ, રૂપપ્રતીત્યભાવઃ તમઃ, વિયદ્વ્યાપ્તં
પાર્થિવપરમાણુગતનૈલ્યમેવ તમ ઇતિ પક્ષાઃ ન સંગચ્છન્તે।
વિધિરૂપેણ નઞુલ્લેખરહિતતયા પ્રતીયમાનસ્ય તમસઃ
અભાવરૂપત્વાસંભવાત્। નૈલ્યાશ્રયતયા પ્રતીયમાનસ્ય તમસઃ
નૈલ્યરૂપત્વાસંભવાચ્ચ। ન ચ વિધિરૂપેણ પ્રતીયમાનત્વસ્ય
ભાવત્વસાધકત્વે પ્રલયવિનાશાદિપદોલ્લિખિતપ્રતીતિવિષયસ્ય
પ્રધ્વંસસ્યાભાવત્વાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
નૈલ્યચલનાદિગુણક્રિયાશ્રયસ્ય ઇતરવિવિક્તસ્ય વસ્તુનઃ
સ્ફુટોપલમ્ભવત્ ભૂતલે ઘટપ્રલય ઇત્યાદૌ વિવિક્તતયા
ભાવરૂપવસ્ત્વન્તરાનુપલમ્ભાત્ પ્રલયસ્યાભાવરૂપત્વાત્। અપિ ચ ઘટસ્ય
પ્રલયઃ ઘટસ્ય વિનાશ ઇત્યેવં સપ્રતિયોગિકતયા ઉપલમ્ભાત્
પ્રલયસ્યાભાવરૂપત્વમ્। તમસસ્તુ નિષ્પ્રતિયોગિકતયા ઉપલમ્ભાત્
નાભાવરૂપત્વમ્। ન

ચોદ્ભૂતયપવત્પાર્થિવસ્યોદ્ભૂતસ્પર્શવત્ત્વનિયમાત્ તમસઃ
પાર્થિવત્વે તત્ર સ્પર્શોપલમ્ભપ્રસઙ્ગં ઇતિ વાચ્યમ્।
ઇન્દ્રનીલમણ્યાલોકાદીનાં નીલરૂપવત્તયા પાર્થિવત્વાવશ્યંભાવાત્
તત્ર વ્યભિચારેણ ઉક્તનિયમાસંભવાત્।
નનુ ઽતમો ન દ્રવ્યમ્,
આલોકાભાવવત્વે સતિ ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ આલોકાભાવવત્ઽ
ઇત્યનુમાનેન તમસો દ્રવ્યત્વાભાવસિદ્ધેઃ કથં તસ્ય દ્રવ્યત્વમ્।
ઘટાદૌ વ્યભિચારવારણાય આલોકાભાવવત્ત્વે સતીતિ વિશેષણમિતિ
ચેત્ - કિમિદમનુમાનં પ્રાભાકરૈઃ પ્રયુજ્યતે, ઉત નૈતાયિકૈઃ,
આહોસ્વિત્ રૂપમાત્રં તમ ઇતિ વાદિભિઃ। નાદ્યઃ, તન્મતે
અતિરિક્તાભાવાનઙ્ગીકારેણ આલોકાભાવરૂપદૃષ્ટાન્તસ્ય
તદ્ઘટિતહેતોશ્ચાસિદ્ધેઃ। ન દ્વિતીયઃ, નૈયાયિકમતે
આલોકાભાવસ્યૈવ તમસ્ત્વાત્ પક્ષદૃષ્ટાન્તભેદાભાવાત્। તથા ચ
આલોકાભાવ એવ દ્રવ્યભેદસાધનમિતિ પર્યવસાનાત્ સિદ્ધસાધનં
દોષઃ ઇતિ। ન તૃતીયઃ।
દિવાભીતાદિદૃશ્યમાનૈર્દ્રવ્યૈર્વ્યભિચારાત્।
માનુષચાક્ષુષવિષયત્વાદિત્યુક્તાવપિ
યોગિદૃશ્યમાનૈર્દ્રવ્યૈર્વ્યભિચારાત્।
તથા ચ તમસો
દ્રવ્યત્વે સિદ્ધે ગન્ધશૂન્યત્વાત્ પૃથિવીત્વાભાવે નીલરૂપવત્ત્વાત્
જલાદિત્વાભાવે ચ સિદ્ધે અતિરિક્તદ્રવ્યત્વં સિધ્યતીતિ।
નૈયાયિકમતમ્
પ્રૌઢં પ્રકાશકં ચ
યત્તેજઃ તત્સામાન્યાભાવસ્તમ ઇત્યેતાવતૈવોપપત્તૌ
અતિરિક્તદ્રવ્યત્વકલ્પને પ્રમાણાભાવઃ। તમો ન દ્રવ્યં
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વાત્ આલોકાભાવવત્ ઇત્યનુમાનં
તમસો દ્રવ્યત્વાભાવે પ્રમાણમ્। તેજસ્સામાન્યાભાવરૂપં તમઃ પક્ષ.,
તેજોવિશેષાભાવો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ પક્ષદૃષ્ટાન્તભેદાભાવ ઇતિ
દૂષણસ્ય નાવકાશઃ। અથ વા તમશ્શબ્દવાચ્યં પક્ષઃ આલોકાભાવો
દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ન દોષઃ। ઽનીલં તમઃઽ ઽચલતિ તમઃઽ ઇતિ
પ્રતીત્યોર્ભ્રમત્વાત્ ન તાભ્યાં રૂપવત્ત્વં ક્રિયાવત્ત્વં વા તમસઃ
સિધ્યતીતિ નૈયાયિકમતમ્।
અત્રાહુઃ -
રૂપાદિમત્તાપ્રતીતેર્ભ્રમત્વં ન વક્તું શક્યમ્। ઽનીલં તમઃઽ ઽચલતિ
તમઃઽ ઇતિ પ્રતીત્યનન્તરં ઽનેદં તમો નીલમ્ઽ ઽનેદં તમશ્ચલતિઽ
ઇતિ બાધકપ્રતીત્યનુદયેન તસ્યાઃ ભ્રમત્વાયોગાત્। કિં ચ
તમસસ્તેજોભાવરૂપત્વે કિઞ્જિન્નિષ્ઠનીલરૂપારોપેણ નીલં તમ ઇતિ
પ્રતીતિરૂપપાદનીયા। તથા સતિ કિઞ્ચિન્નિષ્ઠપીતરૂપારોપેણ કદાચિત્
પીતં તમ ઇતિ પ્રતીતિરપિ સ્યાત્।
મણિમયમેરુશિખરાદિરૂપાદ્યારોપેણ નીલં નભઃ પીતં નભઃ

ઇત્યાદિપ્રતીતિવત્। તસ્માદન્યદીયનીલરૂપાદરારોપાસમ્ભવેન
રૂપવત્તાપ્રતીતેર્ભ્રમત્વાયોગેન પ્રમાત્વસ્યૈવાવશ્યકતયા
નીલરૂપવત્ત્વાદિના
તમસો ઽતિરિક્તદ્રવ્યત્વં
સિદ્ધમેવ।
નનુ
નિરુક્તયુક્તિભિસ્તમસો ઽતિરિક્તરૂપવદ્દ્રવ્યત્વાઙ્ગીકારે આલો
કસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં સ્યાત્। દ્રવ્યવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન
ચાક્ષુષત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ આલોકસહકૃતચક્ષુષઃ કારણત્વાવશ્યંભાવાત્
તમોવિષયકચાક્ષુષસ્ય આલોકવિરહે ઽપિ જાયમાનત્વાન્ન
તમસો ઽતિરિક્તદ્રવ્યત્વસિદ્ધિઃ। ન ચ તમોભિન્નદ્રવ્યચાક્ષુષત્વાવચ્છિન્નં
પ્રત્યેવાલોકસ્ય કારણત્વાઙ્ગીકારાત્ નાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
કાર્યતાવચ્છેદકે તમોભિન્નત્વનિવેશેન ગૌરવાપત્તેરિતિ ચેત્ - ન।
ભવન્મતે ઽપિ તેજોવિષયક પ્રત્યક્ષે તેજો ઽન્તરસંનિકર્ષાનપેક્ષણેન
આલોકસહકૃતચક્ષુષઃ કારણત્વે અલોકાત્મકદ્રવ્યચાક્ષુષાનુપપત્ત્યા
તેજોભિન્નદ્રવ્યચાક્ષુષત્વાવચ્છિન્નં પ્રત્યેવ
આલોકસહકૃતચક્ષુષઃ કારણત્વં વાચ્યમ્। તથા ચ
તેજોવિષયકચાક્ષુષં પ્રતિ આલોકસહકૃતચક્ષુષઃ કારણત્વાભાવેન
અન્ધકારે સૂવર્ણાત્મકતેજશ્ચાક્ષુષાપત્ત્યા તદ્વારણાય સુવર્ણભિન્નં
યત્તેજઃ તદ્ભિન્નદ્રવ્યચાક્ષુષં પ્રતિ આલોકસહકૃતચક્ષુષઃ
કારણત્વં વાચ્યમિતિ
કાર્યતાવચ્છેદકગૌરવસ્ય દુષ્પરિહરત્વાત્। અતઃ તમોભિન્નં
સુવર્ણભિન્નતેજોભિન્નં ચ યદ્દ્રવ્યં તદ્વિષયકચાક્ષુષં પ્રત્યેવ
આલોકસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વાભાવે ઽપિ ક્ષતિવિરહાત્
તમસો ઽતિરિક્તદ્રવ્યત્વસિદ્ધિર્નિષ્પ્રત્યૂહૈવેતિ।
[ 3 ] સુવર્ણવિચારઃ
તત્ર
પ્રાચીનમતમ્
ન્યાયસૂત્રતદ્ભાષ્યવૈશેષિકસૂત્રેષુ સુવર્ણસ્ય
તૈજસત્વપ્રસ્તાવો ન દૃશ્યતે। પરં તુ
ઽત્રપુસીસલોહરજતસુવર્ણાનામગ્નિસંયોગાદ્દ્રવત્વમદ્ભિઃ
સામાન્યમ્ઽ (વૈ. સૂ. 2-1-7) ઇતિ સૂત્રં સુવર્ણસ્ય નૈમિત્તિકદ્રવત્વં
બોધયતિ। તત્ર સૂત્રે ઽતૈજસાનામ્ઽ ઇતિ પદમધિકમાસીદિતિ
જ્ઞાયતે। યતો વેદાન્તદેશિકૈઃ સર્વાર્થંસિદ્ધૌ1 --
ઽત્રપુસીસલોહસુવર્ણાનાં તૈજસાનામગ્નિસંયોગાત્ દ્રવત્વમદ્ભિઃ
સામાન્યમ્ઽ ઇતિ
વૈશેષિકસૂત્રમુદ્ધૃતમસ્તિ। તેન ચ સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વં
કણાદસ્યાપિ સંમતમિતિ જ્ઞાયતે। પ્રશસ્તપાદભાષ્યે1
તેજોનિરૂપણપ્રકરણે
વિષયરૂપં તેજઃ ભૌમદિવ્યોદર્યાકરજભેદાત્ ચતુર્ધા વિભજ્ય

ઽઆકરજં સુવર્ણાદિઽ ઇત્યેતાવન્માત્રમુક્તમ્। તત્ર કન્દલીકારઃ2 --
ઽઆકરઃ સ્થાનવિશેષઃ। તસ્મિન્ સુવર્ણરજતાદિ તૈજસં દ્રવ્યં જાયતે।
સુવર્ણાદીનાં તૈજસત્વે તાવદાગમઃ પ્રમાણમ્। ન્યાયશ્ચાભિહિતઃ।
ભોગિનામદૃષ્ટવશેન ભૂયસાં પાર્થિવાવયવાનામુપષ્ટમ્ભાત્
અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં પિણ્ડીભાવયોગ્યં સુવર્ણાદિકમારભ્યતે। તત્ર
પાર્થિવદ્રવ્યસમવેતા રસાદય ઉપલભ્યન્તેઽ ઇત્યાહ। અત્ર આગમપદેન
ઽઅગ્નેરપત્યં પ્રથમં હિરણ્યમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિવાક્યં વિવક્ષિતમ્।
ઽક્ષિતિતેજસોર્નૈમિત્તિકદ્રવત્વયોગઃઽ3
ઇતિ
ભાષ્યવ્યાખ્યાવસરે કન્દલ્યાં સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વસાધકો
ન્યાયો ઽભિહિતઃ। સ ચ - સૂવર્ણે દ્રવત્વં નાસ્તિ। ગુરુત્વમિવ
પૃથિવ્યામેવ વિદ્યમાનં દ્રવત્વં દહ્યમાનેષુ સુવર્ણેષુ
સંયુક્તસમવાયાત્ પ્રતીયત ઇતિ ચેત્ - ન।
પાર્થિવદ્રવત્વસ્યાત્યન્તાગ્નિસંયોગેન ભસ્મીભાવદર્શનાત્
સુવર્ણદ્રવત્વસ્ય ચાત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપિ ભસ્મીભાવવિરહાત્ સુવર્ણં
ન પાર્થિવમ્ ઇતિ।
કિરણાવલ્યામપિ4 --
ઽસુવર્ણાદિકં ન પાર્થિવમ્
અત્યનતાનલસંયોગે ઽપ્યપરાવર્તમાનરૂપવત્ત્વાત્ જલવત્ઽ
ઇત્યનુમાનેન સુવર્ણસ્ય પૃથિવીભિન્નત્વં પ્રસાધ્ય
સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વશૈત્યયોરભાવાત્
સ્નેહાવિનાભૂતદ્રવ્યાન્તરસંગ્રહાનુપલમ્ભાચ્ચ જલભિન્નત્વં સંસાધ્ય,
રૂપવત્ત્વાત્ વાયુપ્રભૃત્યન્યત્વં સાધયિત્વા પરિશેષાત્ તૈજસત્વં
પ્રસાધિતમ્।
મણિકારાશયઃ
મણિકારા અપિ
કન્દલીકિરણાવલ્યાદૃતં પન્થાનમેવાનુસૃત્યાનુમાનેન સુવર્ણસ્ય
તૈજસત્વં સાધિતવન્તઃ। તત્રાનુક્તાનિ અન્યાન્યપિ કાનિચિદનુમાનાનિ
મણૌ પ્રદર્શિતાનીતિ વિશેષઃ।
તાનિ યથા ---
( 1 )
અત્યન્તાગ્નિસંયોગિ પીતરૂપવદ્દ્રવ્યં
વિજાતીયરૂપપ્રતિબન્ધકદ્રવર્દ્રવ્યસંયુક્તમ્, નક્તન્દિવમગ્નિસંયોગે ઽપિ
પીતરૂપાતિરિક્તરૂપાનાશ્રયત્વાત્,
તાવત્પર્યન્તમગ્નિસંયુક્તજલમધ્યસ્થપીતટવત્।
( 2 )
અત્યન્તાગ્નિસંયોગેનાનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણં તૈજસમ્
જલપૃથિવીભ્યામન્યત્વે સતિ રૂપવત્ત્વાત્
વહ્નિવત્।
( 3 ) પીતં

દ્રવત્વાધિકરણં દ્રવત્વોચ્છેદપ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યસંયુક્તમ્
અત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધારપાર્થિવત્વાત્
ક્વથ્યમાનજલમધ્યસ્થિતઘૃતવત્।
( 4 ) વિવાદાધ્યાસિતં
દ્રવત્વાધિકરણં તૈજસં અસતિ દ્રવદ્રવ્યસંયોગે
અત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધારત્વાત્ યન્નૈવં
તન્નૈવં યથા જલં ઘૃતં વા।
( 5 ) તેજસ્ત્વં
નાદ્રવરૂપવન્માત્રવૃત્તિ રૂપવદ્વૃત્તિદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિત્વાત્
પૃથિવીત્વવત્।
યદ્વા
તેજસ્ત્વં દ્રુતવૃત્તિ
રૂપવદ્વૃત્તિદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિત્વાત્ જલત્વવત્।
( 6 ) સુવર્ણારમ્ભકાઃ
પરમાણવઃ ન પાર્થિવાઃ
અત્યન્તાગ્નિસંયોગેનાનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્
જલપરમાણુવત્।
તૈજસા વા તત એવ, યન્નૈવં તન્નૈવં યથા ઘૃતપરમાણુઃ।
( 7 ) પાર્થિવારબ્ધં
તૈજસારબ્ધં વા સુવર્ણમપાર્થિવં તૈજસં વા
અત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણપરમાણ્વારબ્ધત્વાત્
ઇતિ વા।
દીપિકાયામપ્યન્નમ્ભટ્ટઃ ઇમામેવ રીતિમવલમ્બ્ય સુવર્ણસ્ય
તૈજસત્વં સાધયતિ।
એકદેશિમતેન સુવર્ણસ્ય
પાર્થિવત્વમ્
મુક્તાવલીવ્યાખ્યાને
દિનકરીયે1 --- ઽનવીનાસ્તુઽ ઇત્યાદિના સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વસાધકં
મતાન્તરમુપન્યસ્તમ્। તેષામાશયસ્તુ ઽપીતં સુવર્ણં દ્રુતમ્ઽ ઇતિ
પ્રતીત્યા પીતરૂપવતિ સુવર્ણે અત એવ પાર્થિવે દ્રવત્વવત્ત્વમવગમ્યતે।
તથા પ્રતીયમાનસ્ય પાર્થિવદ્રવત્વસ્ય અતિતાપે ઽપ્યનુચ્છેદાત્ તત્ર
વ્યભિચારો દુર્વારઃ। ન ચ તાદૃશપ્રતીતિર્ભ્રમરૂપેતિ વાચ્યમ્।
બાધકાભાવાત્। ન ચ તસ્ય પાર્થિવત્વે અગ્નિસંયોગાત્તદીયરૂપનાશઃ
કુતો ન ભવતીતિ વાચ્યમ્। અનુભવબલેન રૂપનાશં પ્રતિ તાદાત્મ્યેન
સુવર્ણસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાઙ્ગીકારાદિતિ।
અત્રેદં વિચારણીયમ્
--- પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટઃ અત્યન્તાગ્નિસંયોગઃ પાર્થિવદ્રવત્વનાશં
પ્રતિ હેતુરિતિ
કાર્યકારણભાવઃ
આવશ્યકઃ। તત્ર સુવર્ણસ્થપાર્થિવભાગમતદ્રવત્વનાશરૂપકાર્યસ્ય અભાવઃ

પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટાત્યન્તાગ્નિસંયોગરૂપકારણાભાવપ્રયુક્તઃ
ઇતિ નિર્વિવાદમ્। તત્ર તાદૃશવિશિષ્ટાભાવરૂપઃ કારણાભાવઃ ન
વિશેષ્યાભાવાત્, અત્યન્તાગ્નિસંયોગરૂપસ્ય વિશેષ્યસ્ય યત્ર સત્ત્વાત્।
કિં તુ પ્રતિબન્ધકાભાવરૂપસ્ય વિશેષણસ્યા ભાવાદેવ વક્તવ્ય ઇતિ
પ્રતિબન્ધક કિઞ્ચિત્ દ્રવદ્રવ્યાન્તરં તત્રાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્। તસ્યાપિ
પૃથિવીત્વે તદ્દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકં દ્રવ્યાન્તરં તસ્યાપિ
તથેત્યનવસ્થા સ્યાત્। અતઃ પ્રતિબન્ધકાન્તરં વિના
અવિનશ્યદ્દ્રવત્વાદેવ તન્ન પૃથિવી ઇતિ।
દીપિકાકારાઃ
પાર્થિવભાગસ્યાપિ દ્રવત્વં તેજોભાગસ્યાપિ દ્રવત્વમઙ્ગીકુર્વન્તિ।
ઽપીતદ્રવ્યદ્રવત્વનાશઽ ઽદ્રવદ્રવ્યાન્તરઽ ઇતિ પદયોઃ સ્વારસ્યાત્।
મુક્તાવલ્યાં તુ ઽજલમધ્યસ્થમષીક્ષોદવત્તસ્યાદ્રુતત્વાત્ઽ ઇતિ ગ્રન્થેન
પાર્થિવભાગસ્ય દ્રવત્વાભાવ એવ પ્રતિપાદિતઃ। અત એવ તદનુસારેણ
સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વસાધકમનુમાનાન્તરં મુક્તાવલ્યામુપન્યસ્તમિતિ
બાલપ્રિયાકારાઃ
વિસ્તરેણ નિરૂપયન્તિ।
[ 4 ] વાયુપ્રત્યક્ષવિચારઃ
દીપિકાકારાઃ
સ્પર્શાનુમેયો વાયુરિત્યાદિના સ્પર્શલિઙ્ગકાનુમાનવેદ્યત્વં વાયોઃ
પ્રસાધ્ય રૂપરહિતત્વાત્ વાયુઃ ન પ્રત્યક્ષવેદ્ય ઇતિ ન્યરૂપયન્।
એતત્તત્ત્વમધુના પરીક્ષ્યતે।
બહિદિન્દ્રિયજન્યદ્રવ્યપ્રત્યક્ષસામાન્યં પ્રતિ ઉદ્ભૂતરૂપં
કારણમ્। તથા ચ વાયોરુદ્ભૂતરૂપવિરહાત્ ન પ્રત્યક્ષગોચરત્વમ્,
કિં ત્વનુમાનૈકવેદ્યતા। તથા ચ વૈશેષિકં સૂત્રમ્ --- ઽસ્પર્શશ્ચ
વાયોઃઽ [વૈ. સૂ. 2-1-9] ઇતિ। ચશબ્દેન શબ્દધૃતિકમ્પા ગૃહ્યન્ત।
અતઃ સ્પર્શાદિભિર્વાયુરનુમેયઃ, ન તુ પ્રત્યક્ષ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ।
તથા ચ
પ્રશસ્તપાદભાષ્યમ્1 ---
ઽવિષયસ્તૂપલભ્યમાનસ્પર્શાધિષ્ઠાનભૂતઃ
સ્પર્શંશબ્દધૃતિકમ્પલિઙ્ગઃઽ
ઇતિ। તત્ર
કન્દલીકારઃ2 --- ન તાવદ્વાયોરસ્તિત્વે પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્,
સ્પર્શાદન્યસ્ય ત્વચા અગ્રહણાત્। ન ચ વાયુર્વાતીતિ જ્ઞાનાત્ વાયુઃ
પ્રત્યક્ષ ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્પર્શલિઙ્ગકાનુમિતિરૂપત્વાત્।
યત્ર યત્ર સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષવિષયત્વં તત્ર તત્ર ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયત્વમિતિ
વ્યાપ્તેઃ ઘટાદૌ દર્શનાત્ રૂપાભાવેન વાયૌ ચાક્ષષત્વરૂપસ્ય
વ્યાપકસ્ય
નિવૃત્તૌ તદ્વ્યાપ્યં
સ્પાર્શનત્વમપિ નિવર્તતે। અતો વાયુર્ન પ્રત્યક્ષવિષયઃ, અપિ ત્વનુમેય
ઇતિ ન્યરૂપયત્।

મણિકારમતમ્
દ્રવ્યવિષયકસ્પાર્શનં પ્રતિ નોદ્ભૂતસ્પર્શમાત્રં પ્રયોજકમ્।
તથા સતિ ઉદ્ભૂતસ્પર્શાશ્રયસ્ય નિદાઘોષ્મણઃ પ્રત્યક્ષતયા
તદ્વૃત્તિસંખ્યાદેરપિ પ્રત્યક્ષતા સ્યાત્। યોગ્યવ્યક્તિવૃત્તેઃ સંખ્યાયાઃ
યોગ્યત્વમિતિ નિયમાત્। ન ખલૂષ્મણિ કરેણ પરામૃષ્ટે ઽપિ
તદ્ગતાં સંખ્યાં કો ઽપ્યધ્યક્ષયતિ। નાપિ દ્રવ્યપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
ઉદ્ભૂતરૂપમાત્રં પ્રયોજકમ્, તથા સતિ
ઉદ્ભૂતરૂપવતઃ
ચન્દ્રાદ્યુદ્યોતસ્યાપિ પ્રત્યક્ષતયા તદ્ગતસંખ્યાયા અપિ પ્રત્યક્ષતા
પ્રસજ્યેત। ન હિ નિપુણમવલોકયન્નપિ ચન્દ્રપ્રભાદિગતં સંખ્યાદિકં
કશ્ચિત્ પશ્યતિ। અતઃ પ્રત્યેકં વ્યભિચારાત્ ઉદ્ભૂતસ્પર્શઃ
ઉદ્ભૂતરૂપં ચેત્યુભયમપિ દ્રવ્યપ્રત્યક્ષત્વે પ્રયોજકમિતિ વક્તવ્યમ્।
ચન્દ્રાદ્યાલોકઃ ઉદ્ભૂતરૂપવાનપિ ઉદ્ભૂતસ્પર્શવાન્ન ભવતિ।
નિદાઘોષ્મા ઉદ્ભૂતસ્પર્શવાનપિ નોદ્ભૂતરૂપવાન્।
અતસ્તયોરપ્રત્યક્ષત્વાત્ તદ્ગતસંખ્યાયાઃ પ્રત્યક્ષતા આપાદયિતું ન
શક્યતે। તથા ચ વાયુરુદ્ભૂતસ્પર્શવાનપિ નોદ્ભૂતરૂપવાનિતિ ન
પ્રત્યક્ષઃ।
અપિ ચ દ્રવ્યપ્રત્યક્ષં
પ્રતિ નોદ્ભૂતસ્પર્શઃ કારણમ્। તથા સતિ પક્ષિકાણ્ડે ચલતિ
પૂર્વદેશવિભાગોત્તરદેશસંયોગયોઃ પ્રત્યક્ષતા ન સ્યાત્।
પ્રભામણ્ડલાત્મકયોઃ પૂર્વોત્તરદેશયોઃ ઉદ્ભૂતસ્પર્શશૂન્યત્વાત્। અત
ઉદ્ભૂતરૂપમેવ દ્રવ્યપ્રત્યક્ષતાયાં તન્ત્રમિતિ સંપ્રદાયવિદઃ।
તન્મતે ઽપિ ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યો વાયુરપ્રત્યક્ષ એવેતિ મણિકારાઃ
પ્રત્યપીપદન્।
એવં ચ
બહિરિન્દ્રિયજન્યદ્રવ્યપ્રત્યક્ષં પ્રતિ ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય કારણત્વે નિશ્ચિતે
ઽવાયુઃ બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાઽ
દિત્યનુમાને
પક્ષધર્મદ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકમુદભૂતરૂપવત્ત્વમુપાધિઃ। તથા ચ
વાયુઃ બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયઃ
રૂપશૂન્યદ્રવ્યત્વાત્
આકાશવદિત્યનુમાનેન વાયોરપ્રત્યક્ષત્વં સિધ્યતીતિ
મણિકારનિરૂપણસ્ય સારાંશઃ। દીપિકાકારો ઽપ્યમુમેવ
પન્થાનમવલલમ્બે।
મુક્તાવલ્યાં વાયોઃ
પ્રત્યક્ષત્વોપપાદનમ્।
મુક્તાવલ્યાં1નવીનાસ્તુ ઇત્યાદિના વાયોઃ પ્રત્યક્ષત્ત્વં
વ્યવાસ્થાપિ। તથા હિ - બહિરિન્દ્રિયજન્યદ્રવ્યપ્રત્યક્ષત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ ન
રૂપં કારણં, પ્રમાણાભાવાત્। અપિ તુ ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષે રૂપં,
સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષે સ્પર્શઃ

કારણમ્। તથા ચ સ્પર્શાશ્રયસ્ય વાયોઃ ત્વાચપ્રત્યક્ષવિષયત્વે ન
કિમપિ બાધકમ્। યથા હિ ઉદ્ભૂતસ્પર્શશૂન્યાયા અપિ પ્રભાયાઃ ઽપ્રભાં
પશ્યામિઽ ઇત્યનુભવબલાત્ ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયત્વમુપેયતે, તથા
ઽવાયું સ્પૃશામિઽ ઇત્યનુભવાત્ ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યસ્યાપિ વાયોઃ
સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષવિષયત્વે કો વિરોધઃ? તર્હિ યોગ્યવાયુવૃત્તિઃ
સંખ્યાપિ ગૃહ્યેતેતિ મણ્યુક્તદોષસ્ય કઃ પરિહાર ઇતિ ચેત્ - અયમ્।
સજાતીયસંવલનરૂપાદ્દોષાત્ ક્વચિત્ વાયોઃ સંખ્યા ન ગૃહ્યતે।
દોષાભાવે તુ સંખ્યાગ્રહણમિષ્ટમેવેતિ।
વસ્તુતસ્તુ પક્ષિકાણ્ડે
ગચ્છતિ પૂર્વોત્તરસંયોગવિભાગૌ પ્રત્યક્ષૌ। તત્રાશ્રયસ્ય
પ્રભાત્મકદેશસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે તદાશ્રિત સંયોગવિભાગયોરપ્રત્યક્ષતા
સ્યાદિતિ યુક્ત્યા પ્રભાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ વાયોર્ન તથાત્વમિતિ
મણિકારૈરુક્તત્વાત્ પ્રભાદૃષ્ટાન્તેન વાયોઃ પ્રત્યક્ષતા સાધયિતું ન
શક્યતે। વાયૌ તુ નૈતાદૃશી યુક્તિરસ્તિ। અતો વાયુરપ્રત્યક્ષ એવેતિ
દિનકર્યાદૌ2 સ્પષ્ટમ્।
ચિન્તામણિપ્રકાશકારઃ
રુચિદત્તમિશ્રઃ વાયોઃ પ્રત્યક્ષત્વમેવ સમર્થંયતે। ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શવતિ
સૌરતેજસિ પ્રત્યક્ષે ઽપિ સંખ્યાદિકં ન પ્રત્યક્ષમ્। તથા વાયાવપ્યસ્તુ।
યદિ ચ સૌરતેજસિ સંખ્યાદિકં પ્રત્યક્ષમેવેત્યઙ્ગીક્રિયતે, તથા
વાયાવપિ
સ્વીક્રિયતામ્। યદ્વા
સંખ્યાપ્રત્યક્ષં પ્રતિ આશ્રયે ઉદ્ભૂતસ્પર્શવત્ત્વે સતિ
ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમેવ પ્રયોજકમ્।
અતો વાયૌ સંખ્યા ન
ગૃહ્યતે। તથાપિ વાયોઃ સ્પાર્શનત્વે ઉદ્ભૂતસ્પર્શમાત્રં પ્રયોજકમિતિ
વાયોઃ સ્પાર્શંનત્વં નિરાબાધમિતિ તેન ન્યરૂપિ।
[ 5 ] પ્રમાલક્ષણવિચારઃ
દીપિકાયાં ઽતદ્વતિ
તત્પ્રકારકો ઽનુભવો યથાર્થઃઽ, ઽતદભાવવતિ
તત્પ્રકારકો ઽનુભવો ઽયથાર્થઃઽ ઇતિ મણિકારનિષ્કૃષ્ટં
પન્થાનમવલમ્બ્ય પ્રમાયાઃ અપ્રમાયાશ્ચ લક્ષણે અભિહિતે। અત્ર વિષયે
પ્રાક્તનાનામાશયં નૂતનલક્ષણાભિધાને કારણં ચ વિમૃશામઃ।
ઽતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃ- શ્રેયસાધિગમઃઽ (ન્યા. સૂ. 1-1-1) ઇતિ પ્રથમસૂત્રે
તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાપવર્ગોપાયત્વમુક્ત્વા તત્પ્રકારપ્રતિપાદનપરે ઽદુઃખજન્મઽ
ઇત્યાદિદ્વિતીયસૂત્રે તત્ત્વજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકમિત્યવદત્।
તેન તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમેતિ સૂત્રકારો મન્યતે। પ્રમાયા એવ
ભ્રમરૂપમિથ્યાજ્ઞાનનિવર્તકત્વાત્। તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વં -
વિશેષ્યવૃત્તિધર્મઃ તસ્ય જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્। વિશેષ્યવૃત્તિધર્મપ્રકારકં
જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ યાવત્। અનેન વિશેષ્યવૃત્તિધર્મપ્રકારકજ્ઞાનત્વં
પ્રમાયાઃ લક્ષણમિતિ પર્યવસ્યતિ। અત્ર પક્ષે યથાર્થસ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિઃ

પ્રસજતિ, તસ્યા અપિ વિશેષ્યવૃત્તિધર્મપ્રકારકજ્ઞાનત્વાત્।
તૃતીયસૂત્રે ભાષ્યે1
--- ઽઉપલબ્ધિસાધનાનિ પ્રમાણાનીતિ સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાત્
બોદ્ધવ્યમિતિ વદન્ ભાષ્યકારઃ ઽઉપલબ્ધિ પ્રમાઽ ઇતિ સૂચયતિ।
ઽબુદ્ધિરૂપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્ઽ ઇતિ (ન્યા. સૂ. 1-1-15)
સૂત્રાનુસારેણ ઉપલબ્ધિપદસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇત્યથઃ।
નિર્વિષયકજ્ઞાનસ્યાસંભવાત્ અર્થંવિષયકજ્ઞાનત્વં પ્રમાત્વમિતિ લભ્યતે।
અત એવ ઽયત્તત્ અર્થવિજ્ઞાનં સા પ્રમિતિઃઽ ઇતિ પ્રથમસૂત્રે ભાષ્યમ્।
પરં ત્વત્ર લક્ષણે સ્મૃતૌ ભ્રમે ચાતિવ્યાપ્તિઃ, તયોરપિ
અર્થવિષયકત્વાત્ જ્ઞાનત્વાચ્ચ।
ઉક્તાનુપપત્તિમાલોચ્યૈવ ટીકાકારાઃ વાચસ્પતિમિશ્રાઃ1 --
ઽલોકાધીનાવધારણો
હિ શબ્દાર્થસંબન્ધઃ। લોકશ્ચ
સ્મૃતેરન્યામુપલબ્ધિમર્થાવ્યભિચારિણીં પ્રમામાચષ્ટેઽ
ઇત્યાહુઃ।
અર્થાવ્યભિચારિ સ્મૃતિભિન્નં જ્ઞાનં પ્રમેતિ તદર્થઃ।
જ્ઞાનસ્યાર્થાવ્યભિચરિતત્વં યથાવસ્થિતાર્થવિષયકત્વમ્। અત્ર પક્ષે ઽપિ
યથાર્થસ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિદોષો વર્તતે।
અત એવ ન્યાયસારે2
જ્ઞાનપદસ્ય સ્થાને અનુભવપદં નિવેશ્ય ઽસમ્યગનુભવઃ પ્રમાઽ ઇતિ
પ્રમાયાઃ લક્ષણમુક્તમ્। અનુભવે સમ્યક્ત્વં ચ
તથાભૂતાર્થનિશ્ચયસ્વભાવત્વમિતિ ન્યાયભૂષણે3।
સૂત્રસ્થસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય
પ્રમાત્ત્વે સ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિરિતિ પર્યાલોચ્યૈવ ઽતત્ત્વાનુભૂતિઃ પ્રમાઽ
ઇતિ લક્ષણાવલ્યામુદમનાચાર્યૈઃ સપ્તપદાર્થ્યાં
શિવાદિત્યમિશ્રૈશ્ચાભ્યધાયિ। ઇદં લક્ષણં બહુધા વિકલ્પ્ય ખણ્ડન
ખણ્ડખાદ્યે
અદૂષ્યત।
ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ
ઉદયનાચાર્યાઃ---
ઽયથાર્થાનુભવો
માનમનપેક્ષતયેષ્યતેઽ4
ઇતિ કારિકાભાગેન
યથાર્થાનુભવત્વં પ્રમાયાઃ લક્ષણમિતિ અવદન્। અનુભવપદસંયોજનેન
સ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિર્નિરાકૃતા ભવતિ। અનુભવે યથાર્થત્વં યત્ર યદસ્તિ
તત્ર તદ્વિષયકત્વમેવ। તથા હિ ભ્રાન્તિનિર્વચનાવસરે કુસુમાઞ્જલૌ5
ઽયન્નાસ્તિ તત્ર
તસ્યાવગતિરિતિ ભ્રાન્ત્યર્થત્વાત્ઽ ઇત્યભાણિ।
તદ્વ્યાખ્યાને પ્રકાશે
વર્ધમાનોપાધ્યાયૈઃ6---

ઽએતેન યદ્ યત્રાસ્તિ
તત્ર તજ્જ્ઞાનં પ્રમેત્યપિ નિરૂક્તમ્ઽ
ઇત્યવાદિ। એવં ચ
તદ્વતિ તત્પ્રકારકાનુભવત્વં પ્રમાત્વમિતિ ઉદયનાચાર્યાણાં નિષ્કૃષ્ટં
પ્રમાલક્ષણમ્। મણિકારૈરપ્યેતલ્લક્ષણં સિદ્ધાન્તત્વેન સ્વીકૃતમિતિ
દીપિકાકારો ઽપિ તદેવ લક્ષણં પ્રોવાચ।
સ્મૃતિસાધારણં પ્રમાત્વમ્
વિશ્વનાથપઞ્ચાનનેન કારિકાવલ્યાં પ્રમાયાઃ લક્ષણદ્વયમુક્તમ્
ઽભ્રમભિન્નં તુ
જ્ઞાનમત્રોચ્યતે પ્રમાઽ (કારિકા. 134)
ઽઅથવા તત્પ્રકારં
યજ્જ્ઞાનં તદ્વિશેષ્યકમ્। તત્પ્રમાઽ
(કારિકા 135)
ઇતિ। તત્ર પ્રથમં
લક્ષણં ભ્રમભિન્નત્વે સતિ જ્ઞાનત્વમિતિ। અત્ર લક્ષણે શુક્તિરજતયોઃ ઽહમે
રજતેઽ ઇતિ જ્ઞાનં રજતે રજતવિષયકત્વાંશે પ્રમા ઇતીષ્યતે।
તત્ર ભ્રમભિન્નત્વં નાસ્તીતિ અવ્યાપ્તિં પર્યાલોચ્ય દ્વિતીયં
લક્ષણમનુસૃતમ્। તચ્ચ તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ તત્પ્રકારકં જ્ઞાનં
પ્રમેતિ।
અત્ર લક્ષણદ્વયે ઽપિ
અનુભવપદમનિવેશ્વ જ્ઞાનપદસ્યૈવ નિવેશાત્ સ્મૃતાવતિવ્યાપ્તિઃ
પ્રમાલક્ષણસ્યેતિ શઙ્કાયાઃ ઇત્થં સમાધાનમુક્તં મુક્તાવલ્યામ્ -
સ્મૃતેઃ પ્રમાત્વમિષ્યત એવ। અતસ્તસ્યા અપિ
પ્રમાલક્ષણલક્ષ્યત્વાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ। યદિ સ્મૃતેઃ પ્રમાત્વમભ્યુપગમ્યતે
તર્હિતત્કારણસ્ય પઞ્ચમપ્રમાણત્વમાપદ્યત ઇતિ ચેત્ - મૈવમ્।
પ્રમાણલક્ષણસ્યાનુભવઘટિતત્વાત્। યથાર્થાનુભવકરણં પ્રમાણમિતિ
પ્રમાણલક્ષણમ્। સ્મૃતિકરણસ્યાનુભવકરણત્વે નાસ્તિ,
સ્મૃતેરનુભવત્વાભાવાત્ ઇતિ ન પ્રમાણત્વપ્રસક્તિઃ ઇતિ।
વિશ્વનાથસ્યેદમુપપાદનં યુક્તરૂપં પ્રતિભાતિ।
ન્યાયસૂત્રકારેણ મિથ્યાજ્ઞાનવિરોધિનિ પ્રમાજ્ઞાને ઽતત્ત્વજ્ઞાનમ્ઽ
ઇતિ સ્મૃતિસાધારણજ્ઞાનપદસ્યૈવ પ્રયોગાત્ સ્મૃતેરપિ પ્રમાત્વં
તદભિમતમ્। તેનૈવ ઽપ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનિઽ (ન્યા.
સૂ. 1-1-3) ઇતિ સૂત્રે સ્મૃતિકરણસ્ય પ્રમાણમધ્યે ઽપરિગણનાત્
અનુભવઘટિતમેવ પ્રમાણલક્ષણં કર્તવ્યમિતિ સૂચિતમિતિ।
પ્રકાશિકાકારનિષ્કર્ષઃ
ઽતદ્વતિ
તત્પ્રકારકાનુભવો યથાર્થઃઽ ઇત્યુક્તાવપિ રઙ્ગરજતયોઃ ઽઇમે
રજતરઙ્ગેઽ ઇતિ ભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્યાપિ
રજતત્વવદ્રજતવિશેષ્યકત્વે સતિ રજતત્વપ્રકારકત્વાત્
રઙ્ગત્વવદ્રઙ્ગવિશેષ્યકત્વે સતિ રઙ્ગત્વપ્રકારકત્વાચ્ચ। અતો

વિશેષ્યતાપ્રકારતયોર્નિરૂપ્યનિરૂપકભાવં નિવેશ્ય
તદ્વન્નિષ્ઠાવિશેષ્યતાનિરૂપિતતન્નિષ્ઠપ્રકારતાશાલ્યનુભવત્વં
પ્રમાલક્ષણં વાચ્યમિતિ પ્રકાશિકાયાં નિષ્કર્ષઃ કૃતઃ।
અયમત્રાનુગમઃ ---
પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકાનુભવઃ પ્રમા। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન સ્વાશ્રયવન્નિષ્ઠત્વસવનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
યદ્વા પ્રકારિતાવિશિષ્ટવિશેષ્યિતાવદનુભવઃ પ્રમા। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપિતપ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
પ્રકારતાવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
સ્વાશ્રયવન્નિષ્ઠત્વસમ્બન્ધેનેતિ। અધિકં પ્રસારણાખ્યવ્યાખ્યાયાં
દ્રષ્ટવ્યમ્।
પરં ત્વેવં
નિષ્કૃષ્ટલક્ષણસ્યાપિ નિર્વિકલ્પકાવ્યાપ્તિઃ। નિષ્પ્રકારકે
નિર્વિકલ્પકપદાભિધેયજ્ઞાને તત્પ્રકારકત્વઘટિતપ્રમાલક્ષણવિરહાત્।
અતઃ તદભાવવતિ તત્પ્રકારકાનુભવઃ અપ્રમા, તદ્ભિન્નો ઽનુભવઃ પ્રમા
ઇતિ લક્ષણં વાચ્યમ્। મુક્તાવલીકૃતસ્તુ નિર્વિકલ્પકં
ભ્રમપ્રમાબહિર્ભૂન્તમિતિ મન્યન્તે।
[ 6 ] કારણત્રૈવિધ્યવિચારઃ
તર્કસંગ્રહ-દીપિકા-કારિકાવલી-મુક્તાવલીપ્રભૃતિષુ
ન્યાયવૈશેષિકાનુસારિષુ પ્રકરણગ્રન્થેષુ સમવાયિકારણમ્
અસમવાયિકારણં નિમિત્તકારણં ચેતિ કારણં ત્રેધા વિભજ્ય તસ્ય
પ્રત્યેકં લક્ષણમપિ નિષ્કૃષ્ય પ્રતિપાદિતમસ્તિ। પરં
ત્વાધુનિકવિમર્શકાઃ કેચન ઇત્થં કારણસ્ય ત્રેધા વિભાગઃ ન
સૂત્રાદિષુ પ્રાચીનેષુ ગ્રન્થેષૂલ્લિખિતઃ કેવલં નવીનનૈયાયિકૈઃ
પ્રતિપાદિત ઇતિ મન્યન્તે। એતત્તત્ત્વમધુના પર્યાલોચ્યતે।
ઽક્રિયાગુણવત્
સમવાયિકારણમિતિ દ્રવ્યલક્ષણમ્ઽ (વૈ.સૂ. 1-1-15), ઽ કારણં
ત્વસમવાયિનો ગુણાઃઽ (વૈ.સૂ.5-2-24) ઽકારણેન કાલઃઽ (વૈ.સૂ.5-2-26)
ઇત્યાદિવૈશેષિકસૂત્રાણામવલોકનેન કારણત્રયમપિ
સૂત્રાકારસંમતમિતિ જ્ઞાયતે। પ્રશસ્તપાદભાષ્યે ઽપિ કારણત્રયં
સ્વીકૃતમ્। ઽયુગપત્ ત્રયાણાં સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તકારણાનાં
વિનાશાત્ પરત્વસ્ય વિનાશઃઽ ઇત્યાદયો ભાષ્યગ્રન્થાઃ દ્રષ્ટવ્યાઃ।
યદ્યપિ ન્યાસસૂત્રેષુ
કારણત્રયપ્રસ્તાવો ન દૃશ્યતે, તથાપિ વાત્સ્યાયનભાષ્યે તત્સૂચનં
વર્તતે। તથા હિ ન્યાયદર્શંને ચતુર્થાધ્યાને પ્રથમાહ્નિકે અષ્ટાદશં
સૂત્રમ્ --- ઽક્રમનિર્દેશાદપ્રતિષેધઃઽ ઇતિ। સૂત્રમિદં શૂન્યમેવ
જગદુપાદાનકારણમિતિ મતનિરાકરણસંદર્ભે। વિદ્યતે। તત્ર ચ
ભાષ્યમ્ ---
ઽબીજાવયવાઃ
કુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્ પ્રાદુર્ભૂતક્રિયાઃ

પૂર્વવ્યૂહં જહતિ
વ્યૂહાન્તરં ચાપદ્યન્તે।
વ્યૂહાન્તરાત્ અઙ્કુર
ઉત્પદ્યતે। દૃશ્યન્તે
ખલ્વવયવાઃ
તત્સંયોગાશ્ચ અઙ્કુરોત્પત્તિહેતવઃઽ
ઇતિ। અત્ર
ઽકુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્ઽ ઇત્યનેન અદૃષ્ટાદિરૂપં નિમિત્તકારણં
સૂચિતમ્। ઽઅવયવાસ્તત્સંયોગાશ્ચાઙ્કુરોત્પત્તિહેતવઃઽ ઇત્યનેન
અવયવરૂપં સમવાયિકારણમ્ અવયવસંયોગરૂપમસમવાયિકારણં ચ
સૂચિતમ્। ન્યાયવાર્તિકકારો ઽપિ ત્રીણિ કારણાનિ તત્ર તત્ર કણ્ઠરવેણ
નિર્દિશતિ। ઽતત્કારિતત્વાદહેતુઃઽ (ન્યા.સૂ.4-1-21) ઇતિ સૂત્રસ્થં
ઽતત્કારિતત્વાદિત્યેવં બ્રુવતા નિમિત્તકારણમીશ્વરઃ ઇત્યુપગતં
ભવતિ। યચ્ચ નિમિત્તં તત્ ઇતરયોઃ
સમવાયિકારણાસમવાયિકારણયોરનુગ્રાહકં યથા તુર્યાદિ તન્તૂનાં
તત્સંયોગાનાં ચઽ ઇતિ વાર્તિકમ્,
ઽઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃઽ (ન્યા.સૂ. 1-1-12)
ઇતિ સૂત્રસ્થં ઽન કિઞ્ચિદપ્યેકકારણકં કાર્યં દૃષ્ટમ્। સર્વં હિ કાર્યં
પ્રાદુર્ભવત્ સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તકારણેભ્યો ભવતિઽ ઇતિ
વાર્તિકં ચાત્રાનુસન્ધાનમર્હતઃ। તથા
ચ
સમવાયિકારણાસમવાયિકારણનિમિત્તકારણરૂપેણ કારણં
ત્રિવિધમિતિ વિભાગઃ પ્રાચીનગ્રન્થારૂઢ ઇતિ સિદ્ધમ્। નવ્યગ્રન્થેષુ
તેષાં કારણાનાં લક્ષણાન્યેવ પરિષ્કૃત્ય પ્રતિપાદિતાનિ।
કારણત્રયસ્વીકારે ઉપપત્તયઃ
અત્ર કાચિદાશઙ્કા
--- યથા વેદાન્તિપ્રભૃતયઃ ઉપાદાનકારણં નિમિત્તકારણં ચેતિ
કારણં દ્વિવિધમઙ્ગીકુર્વન્તિ, તથા કુતો નૈયાયિકા
નાઙ્ગીકુર્વન્તીતિ। તત્રોચ્યતે। નૈયાયિકા અવયવાતિરિક્તમવયવિનં
સ્વીકુર્વન્તિ। વેદાન્તિનસ્તુ તન્તૂનાં સંયોગવિશેષ એવ પટો ન
તદતિરિક્ત ઇતિ પ્રાહુઃ। વેદાન્તિનાં મતે તન્તુસેયાઙ્ગઃ
કાર્યકોટૌ
નિવિશતે। નૈયાયિકાનાં મતે તુ પટનામકો ઽવયવી કાર્યભૂતઃ। સ
ચ તન્તુસંયોગવિશેષાદુત્પદ્યતે। અતસ્તન્તુસંયોગો ઽપિ કારણમિતિ
સ્વીકર્તવ્યમ્। તસ્ય સમવાયિકારણત્વાસંભવેન અસમવાયિકારણત્વં
પ્રતિપાદિતમિતિ।
તર્હિ સમવાયિકારણં
નિમિત્તકારણં ચેતિ દ્વેધા વિભાગો ઽસ્તુ, તન્તુસંયોગસ્યાપિ
નિમિત્તકારણત્વમેવાસ્તુ ઇતિ ચેત્ --- અત્રોચ્યતે।
નિમિત્તકારણભૂતતન્તુવાયનાશે ઽપિ પટરૂપં કાર્યં તિષ્ઠતિ।