Tarkarahasya · ભાગ 120

[1]ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ।
__________નોતેસ્__________
[1] સ્હ્: 1.
યઃ શ્રીમાનવદાતધીઃ પરપરામર્શાચલસ્યાશનિઃ સદ્ગ્રન્થપ્રથમાનપૌરુષતયા પ્રામાણિકગ્રામણીઃ ।
... ... ... ... ... ધર્મતા તસ્યૈતત્ પ્રતિરચ્યતે તનુધિયો રત્યૈ રહસ્યં મયા ॥
તર્કરહસ્યે વિમૃશતિ સંશયશરણાનિ શાસ્ત્રવચનાનિ ।
... ... ... ... ॥
અર્થાનર્થપ્રાપ્તિપરિત્યાગયોરવશ્યં પ્રમાણપૂર્વકત્વાત્ તદવિદુષાં ચ વ્યુત્પાદનાર્થમિદમારભ્યતે । ... ... ... વિષયાસ્તત્પ્રતિષેધેન પ્રમાણં પ્રતિપાદ્યતે ।
પ્રમાણમવિસં[2]વાદિ જ્ઞાનમર્થક્રિયાસ્થિતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[2] સમ્બા- મૂ- પા- ।
યત્ પુનર્વિસં[3]વાદિ ન તત્ પ્રમાણમ્ । કરણસાધિતેન પ્રમાણશબ્દેન કર્ત્તૃત્વં કર્મક્રિયાક્ષેપપૂર્વકં સાધકતમમ્ ... ... ... યઃ પ્રાધાન્યેન । તત્સહચરઃ શરીરેન્દ્રિયગણસ્તત્ [સાધકતમમિત્યુ]ચ્યતે । કર્મચાર્થક્રિયા ... ... યાપિ પ્રમિતિઃ । સાપિઽસંજ્ઞાપ્રાયાઃ કુતો ભવન્તીતિન્યાયાત્ પ્રવૃત્તિવિષયનિયમાર્થક્રિયાસમર્થ --- [પ્રાપણશક્તિકત્વં, નત્વર્થપ્રાપણમેવ । તસ્ય] [પ્।અ।ઇ]
__________નોતેસ્__________
[3] સમ્બા- મૂ- પા- ।
પ્રવૃત્ત્યપ્રદર્શિતમર્થં પ્રાપ્તુકામાન્ વ્યવહર્ત્તૄન્ પ્રતિ નિરર્થકત્વાત્ ।
કિમ્ હિ તેષાં યદિ પ્રમાણેનાર્થઃ પ્રતીતઃ ?
સા ચેત્ પ્રતીતિસ્તેષાં વાઞ્છાભાજિ તસ્મિન્નર્થે પ્રવૃત્તિ-પ્રાપ્ત્યોરઙ્ગમ્ ।
એવં તર્હિ---
[4]યથૈવ તેષાં તદુપયુજ્યતે તથૈવ ... ... ... ... તથૈવ તર્હ્યવ્યાપૃતામ્ (?) તેષાં ચ વ્યવહર્ત્તૄણામુપયુજ્યતે પર્યેષણામાત્રં ચ પ્રમાણમ્ । પરિચ્છેદે ઽપિ પ્રવૃત્તિપ્રાપ્ત્યઙ્ગતયૈવ ।
__________નોતેસ્__________
[4] સ્હ્: 2.
ન ચ પરદર્શને તથા વ્યુત્પાદિતમ્ । વ્યુત્પાદિતં ચાચાર્યેણ તથા---અવિસંવાદી[5]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[5] સમ્બા- મૂ- પા- ।
અર્થક્રિયાસ્થિતિરવિસં[6]વાદનમ્ । અર્થો દાહાદિરેષણીયત્વાત્ । તસ્ય યા ક્રિયાનિષ્પત્તિઃ કર્મસ્થા તસ્યાઃ સ્થિતિરવિચલનમ્ । સ્વપ્નનિરાસાર્થમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[6] સમ્બા- મૂ- પા- ।
સ્વપ્ને પ્રાતઃ[7]પ્રબુદ્ધસ્ય ભટિત્યમ્લાનભાસનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[7] ત ઇતિ વિસર્ગરહિતઃ પા- મૂ- પુ- ।
તદ્યોગે પરિસં[8]વાદીતિ મત્વર્થીયેનઽઅવિસં[9]વાદિશબ્દઃ પુરુષસ્ય હેયોપાદેયયોઃ[10]પ્રવૃત્ત્યપાકારયોરર્થક્રિયાતત્સાધનરૂપયોઃ પ્રસિદ્ધઽઇતિ ભાષ્યમતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[8] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[9] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[10] યો ઇતિ વિસર્ગરહિતઃ પા- મૂ- પુ- ।
ધર્મોત્તરમતે તુ---
ઽયત્રાવિસં[11]વાદિપદં નાસ્તિ તત્ર રૂપાપ્રદર્શિતાર્થપ્રાપકે પ્રસિદ્ધો યથાસ્માકમયમવિસં[12]વાદકઃ પુરુષઃ પ્રમાણમિતિ વદન્તિ વ્યવહર્ત્તારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[11] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[12] સમ્વા- મૂ- પા- ।

યદ્યપિ ---
પ્રાપકત્વં પ્રમાણશબ્દાત્ પ્રાપ્તં સંજ્ઞાપ્રાયત્વેન કૃતમ્ ।
યત્રાવિસં[13]વાદિપદં નાસ્તિ તત્રાપ્યવિસં[14]વાદિપદેનાપ્યુપાત્તં વાર્ત્તિકે---
__________નોતેસ્__________
[13] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[14] સમ્વા- મૂ- પા- ।
પ્રમાણશબ્દપ્રવૃત્તિ---[પ્।બ્ 2] નિમિત્તખ્યાત્યર્થમ્ ।
ભાષ્યમતે તુ---
અવિસં[15]વાદિપદં લક્ષણસ્ય લૌકિકાર્થત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[15] સમ્વા- મૂ- પા- ।
અર્થક્રિયાર્થી હિ---સર્વઃ પ્રમાણમપ્રમાણં[16]વા અન્વેષ્યતે । પ્રેક્ષાવાન્ ન વ્યસનિતયા ।
__________નોતેસ્__________
[16] ણમ્વા મૂ- પા- ।
[17]તસ્માત્
ન અર્થપ્રતીતિમાત્રં પ્રમિતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[17] સ્હ્: 3.
કિં તર્હિ ?
પરોક્તા વિશિષ્ટૈવ । તસ્યાશ્ચ---સાધકતમં નેન્દ્રિયાદિકમ્ વક્ષ્યમાણયુક્ત્યા ।
કિન્તર્હિ ?
જ્ઞાનગતમર્થસારૂપ્યમ્ । અતસ્તદાત્મકતયા જ્ઞાનમેવ પ્રમાણમ્ ।
નેન્દ્રિયાદિકમ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાન -- પ્રથમક્ષણ -- ભાવિજ્ઞાનમાકારવિશેષનિયમેનાત્મશક્ત્ત્યુત્પાદિત-સ્વવ્યા( પા )ર-વ્યવહર્તૃ-વ્યવસાયવશેનાતદ્રૂપપરાવૃત્તાર્થક્રિયાસમર્થં પરિચ્છિન્દત્ સ્વવૃત્તેઃ કારણં ભવત્ સ્વાપ્તેરભ્યુપાયતાં સ્પૃશતિ ।
ન હિ---ઉપદર્શક-વ્યાપારાત્ પ્રવર્ત્તકત્વમન્યદસ્ય । પ્રવર્ત્તકત્વાચ્ચ નાપરં પ્રાપકત્વમ્ । ન હિ હસ્તે ગૃહીત્વા જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તયતિ । ન વા પુરુષદેશમનુમાનમર્થયદ્ વાન્ધો ન પુરુષમનુદેશમર્થં પ્રાપયતિ । કિં તુ---
સમર્થમ્ અર્થક્રિયાયાં દર્શયદેવ પ્રવર્ત્તયતિ---પ્રવૃત્તિ (વિષયમર્થમુપદિશત્) પ્રાપયતિ ।
સર્વેષામેવ ચ જ્ઞાનાનામેકમેવેયં વિધા, યદુતાર્થોપદર્શનં નામ ।
તતસ્તદન્યદશેષમધિગતાર્થાધિગન્તૃત્વેનાપ્રમાણમ્ ।
નનુ ચ---
અર્થોપદર્શનાદ્ યદિ નાપરં પ્રવર્ત્તકત્વાદિ । તદેવમ્-પુનરુક્તમ્ આવર્ત્તેત ?
પ્રદર્શયેત્ પ્રવર્ત્તયતિ પ્રવૃત્તિ-વિષ[પ્ અ।2]યમુપદર્શયત્ પ્રાપયતીતિ ચ ।
યત એવં વાક્યાર્થઃ `સ્યાદુપદર્શયેદુપદર્શયતીતિ ન સમીચીનમાલોચિતં પરેણ ।
પ્રવૃત્તિર્નામ---
વક્ષ્યમાણલક્ષણાભિન્નૈવોપદર્શનાદન્યત્રૈવ ચ પ્રાપ્તિર્હસ્તાદિ-સ્પર્શરૂપા ।
પરમેતાવદુચ્યતે ।
[18]જ્ઞાનમુપદર્શયદેવ તસ્યાઃ પ્રવૃત્તેઃ પ્રાપ્તેશ્ચ નિબન્ધનમ્, ન વ્યાપારાન્ત્રેણ ।
__________નોતેસ્__________
[18] સ્હ્: 4.
યથા---
દ્વાઃસ્થ-બધ્યઘાતકપૃથ્વીનાથેષુ બહુષુ મારકેષુ કસ્યચિત્કથઞ્ચિદુપયોગા[19]દ્રાજ્ઞો મારકત્વમા[20]જ્ઞાદાનમેવેત્યુક્તૌ કિમાજ્ઞાદાનમાજ્ઞાદાનમિત્યેવાહુઃ ।
__________નોતેસ્__________

[19] ગો- મૂ- પા- ।
[20] માવજ્ઞા ઇતિ લિખિત્વા વ છિન્નમિવ મૂ- પુ- ।
કિં વા મરણન્નામ બધ્યસ્ય ભિન્નમેવાસ્તે । તદ્ધેતુત્વેન બધ્યમાનમાજ્ઞાદાનં વ્યાપારાન્તરતિરષ્કારે ચરિતાર્થશ્ચાન્યદેવેતિ । તથેહાપિ વેદિતવ્યમ્ ।
બહુષુ પ્રાપકેષુ જ્ઞાનમાત્રાર્થપ્રભૃતિષુ જ્ઞાનં કથં પ્રાપયતિ ? --ઇતિ પ્રશ્ને-----
પ્રતિવચનમ્---`ઉપદર્શયદેવેઽતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
નનુ--
બહુષુ સ્થાનેષુ યદેતદુક્તમ્--
`અર્થક્રિયાસમર્થસ્ય પ્રાપણાયોગ્યમ્ઽ ઇતિ । તત્ કથમવધાર્યમ્ ?
કિમર્થસ્યોપાદેયસ્ય દાહાદેઃ ક્રિયાનિષ્પત્તિસ્તત્ર સમર્થસ્યેતિ ?
તથાર્થત્વે---
હેયાર્થક્રિયાસમર્થસ્યાસઙ્ગ્રહાન્ ન્યૂનતા ।
અર્થક્રિયાવિષયસ્ય ચ જ્ઞાનસ્ય[21]પ્રમાણ્યમનુપાત્તં સ્યાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[21] અત્ર મ લિખિત્વા છિન્નમિવ મૂ- પુ- ।
ન હિ `પ્રદર્શિતાર્થક્રિયાસમર્થપ્રાપણયોગ્યં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ વદતા અર્થક્રિયાપ્રાપકમપિ પ્રમાણમા [પ્।બ્।3] ત્રં ભવતિ ।
અથાર્થ્યત ઇ[22]ત્યર્થો હાતુમુપાદાતુશ્ચાર્થ્યમાનો દાહાદિરેવોચ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[22] અત્ર તિ લિખિત્વા છિન્નમિવ મૂ- પુ- ।
`અર્થક્રિયા ચાર્થક્રિયાસમર્થશ્ચે`તિ વિરૂપૈકશેષો વિવક્ષિતઃ ।
[23]તથાપ્યેકવચનાનુપપત્તિશ્ચ ।
__________નોતેસ્__________
[23] સ્હ્: 5.
કથં ચ---
`પ્રાપણયોગ્યં પ્રમાણમ્`---
ઇત્યુક્તૌ સાક્ષાદર્થક્રિયાપ્રાપકમ્ સઙ્ગૃહ્યેત?
સત્યમ્ ।
અયમેવાર્થો હૃદિસ્થઃ ।
`અર્થક્રિયાસમર્થસ્યેઽત્યુપલક્ષણાર્થમુક્તમ્ ।
તેન---
અર્થક્રિયાયા અપ્રાપકમપિ પ્રમાણયોગ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
`અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસા પ્રતીતિઃ કલ્પને ઽત્યત્ર યથા
અભિલાપસંસૃષ્ટમસંસૃષ્ટમ્ અપિ સમ્પુષ્ટં યોગ્યં `યોગ્ય` શબ્દેન સઙ્ગૃહ્યતે, તથેહાપિ વ્યવસ્થાપ્યમ્ ।
યત્ પ્રાપણયોગ્યં યચ્ચ સાક્ષાત્ પ્રાપકમ્, તદુભયં યોગ્યશબ્દેન વિષયીકર્ત્તવ્યમ્ ।
સ્વસં[24]વેદનપ્રત્યક્ષસ્ય ચાત્માનં મેયં પ્રતિ પ્રાપકત્વં સાતિશયમસ્તીતિ સામાન્યલક્ષણમક્ષીણમ્ અસ્મિન્નિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[24] સમ્વ- મૂ- પા- ।
વિષયસારૂપ્યમપિ તસ્ય તાદાત્મ્યે સતિ સૂપપાદમ્ ।
ઉત્તરપ્રાપ્તિહેતુત્વાત્ પૂર્વસ્ય યદિ માનતા ।
તથૈવ પ્રતિરૂપત્વાદુત્તરસ્ય કથં ન સા ? ॥
તેન---

સ્વતઃ સર્વપ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યમિતિ ગૃહ્યતામ્ ।
નહિ સ્વતો ઽસતી શક્તિઃ કર્ત્તુમન્યેન પાર્યતે[25]। ।[26]
__________નોતેસ્__________
[25] ન હિ સ્વતો ઽસતી... ... પાર્યતે --ત- સં- પં- 745, 813 પૃ- ।
[26] સ્વતઃ સર્વપ્રમાણાનાં.... ગૃહ્યતામ્ । .... પાર્યતે ॥ -(પૂર્વાર્ધમાત્રં) ત- સં- પં- 745 પૃ-, 2812 કા- । ઉત્તરાર્ધશ્ તત્રૈવ 2811 વ્યાખ્યાયામ્ ।
ચત્વારો હિ પક્ષાઃ ।
કદાચિત્ પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યઞ્ચ સ્વતઃ ।
[27]કિં વા સ્વતો ઽપ્રામાણ્યં પરતઃ પ્રામાણ્યમ્ ?
__________નોતેસ્__________
[27] સ્હ્: 6.
અથવા ઇયમ્ અપિ પરતઃ [પ્।અ।3] કિં વા સ્વતઃ પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યમ્ ?
તથાપિ પ્રામાણ્યં[28]પરતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[28] ણ્ય- મૂ- પા- ।
તત્ર---
પરસ્પરવિરુદ્ધદ્વયપ્રસઙ્ગાન્ નાદ્યઃ ।
અનુપલમ્ભેન પ્રામાણ્યપ્રતિષેધસ્ય સમ્ભાવ્યત્વાન્ ન દ્વિતીયઃ ।
સ્વતો ઽનુપલમ્ભેન યદ્યપ્યપ્રામાણ્યમ્, તથાપિ પ્રાંઆણ્યમપિ સં[29]વાદ[30]ગુણવિજ્ઞાનાર્થાદિ પરતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[29] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[30] સમ્વા- મૂ- પા- ।
તદા---
સં[31]વાદગુણવિજ્ઞાને કેન નાભ્યધિકે મતે?
__________નોતેસ્__________
[31] સમ્વા- મૂ- પા- ।
સાપેક્ષત્વે પ્રમાણત્વં ન વ્યવસ્થાપ્યતે ક્વચિત્[32] । ।[33]
__________નોતેસ્__________
[32] સંવાદગુણવિજ્ઞાને.... .... મતે .... ક્વચિત્ ॥ (પૂર્વાર્ધમાત્રં) ત- સં- પં- 787 પૃ- ।
[33] સાપેક્ષત્વે પ્રમાણત્વં.... ક્વચિત્ ॥ -ત- સં- પં- 746 પૃ-, 2813 કા- ।
ઇતિ ન્યાયાન્ ન તૃતીયઃ ।
તસ્માત્ ---
સ્વતઃ પ્રમાણત્વપ્રસઙ્ગેન[34]વ્યવસ્થિતં બાધકારણદુષ્ટત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[34] ણ- મૂ- પા- ।
`જ્ઞાનાભ્યાં તદયોગ્યતઃ`---ઇતિ ન્યાયાત્ સ્વતઃ પ્રામાણ્યમ્ । `અપ્રામાણ્યમન્યત` ઇતિ ન્યાય્યમિ`ત્યપાસ્તમ્ ।
સાપેક્ષમ્ એબ પ્રામાણ્યં, નચાવસ્થાકારણજ્ઞાને હિ તદુત્પત્તિસમ્બન્ધેના`વિસં[35]વાદિત્વમ્` સાક્ષાત્ પ્રાપકે તાદાત્મ્યેન ।
__________નોતેસ્__________
[35] સમ્વા- મૂ- પા- ।
તતો વ્યવતિષ્ઠત એવ પ્રાંઆણ્યમ્ ।
તેન---

`સં[36]વાદેનૈવ સં[37]વાદઃ પુનર્મૃગ્યસ્તથૈવ[38]... ...` ઇત્યનવસ્થા પ્રત્યાખ્યાતા ।
__________નોતેસ્__________
[36] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[37] સમ્વા- મૂ- પા- ।
[38] સંવાદેનાપિ.... .... તથૈવ (હિ) । ત- સં- પં- 757 પૃ-, 2854 કા (ન- યુક્તઃ પાઠઃ) તં- સં- પં- 781 પૃ-, 2962 કા- ।
[39]નનુ---
__________નોતેસ્__________
[39] સ્હ્: 7.
સં[40]વાદો નામોત્તરો ઽર્થજ્ઞાનજ્ઞેયરૂપઃ । સ કિં [સ]જાતીયો વિજાતીયો વા?
__________નોતેસ્__________
[40] સમ્વા- મૂ- પા- ।
યદ્યાદ્યઃ ?
તદા---વેદજ્ઞાનમ્ વેદજ્ઞાનાન્તરસં[41]વાદાત્ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[41] સમ્વા- મૂ- પા- ।
અથ દ્વિતીયઃ ।
તદપિ---
"શબ્દધીશ્ચાપ્રમાણં સ્યાદિતરાભિરસડ્ગતેઃ" ।
ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
"ઘટજ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનાત્ પ્રમાણં કિન્ન કીર્ત્ત્યતે?"
ઇતિ ચ સ્યાત્ ।
ન ।
"સમ્બદ્ધાર્થપરિપ્રાપ્ત્યા પ્રમાણં સર્વમુચ્યતે ।
ન સજાતિવિજાતીયે વિજ્ઞાનોત્પત્તિમાત્રતઃ ॥
મત્વર્થીયેન નિષ્પન્નમવિ[પ્।બ્।4]સં[42]વાદિવેદ્યતામ્ ।
__________નોતેસ્__________
[42] સમ્વા- મૂ- પા- ।
તદુત્પત્તેશ્ચ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાત્તસ્ય સમ્ભવઃ ॥
[નિવેદનં] તેન શાબ્દે ઽપ્યમિપ્રાયનિવેદનાત્ ।"
શબ્દો વિપઞ્ચીપઞ્ચમાદિધ્વનિઃ । તસ્યેદં જ્ઞાનમ્ શાબ્દમ્ ।
તસ્મિન્ । અપિ શબ્દાત્ પાવકાદિજ્ઞાને ।
અર્થક્રિયાસ્થિતિરવિસં[43]વાદનમિતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[43] સમ્વા- મૂ- પા- ।
કથમ્ ?
અભિપ્રાયનિવેદનાત્ ।
ઇષ્ટત્વાનિષ્ટત્વાભ્યાં પુરુષસ્યાર્થપરિચ્છેદો ઽભિપ્રાયઃ ।
તેન નિષ્ઠિતં વેદનમ્, નિવેદનમ્ । ઇદં વેદ્યમાનમ્ । અર્થક્રિયાયાઃ ।
[44]તથા હિ---
__________નોતેસ્__________

[44] સ્હ્: 8.
અર્થક્રિયાસમર્થમિતિ જ્ઞાને ઽર્થક્રિયાનિવેદનમ્ । અર્થક્રિયાનુભવે તુ સુતરામભિપ્રાયનિ વેદનમ્ ।
ગે (જ્ઞે?)યસ્વરૂપસં[45]વિત્તિરેવ તત્ર ક્રિયા મતા ।
__________નોતેસ્__________
[45] સમ્વા- મૂ- પા- ।
ચિત્રે ઽપિ દૃષ્ટિમાત્રેણ ફલં પરિસમાપ્તિમત્[46]। ।[47]
__________નોતેસ્__________
[46] ચિત્રેઽપિ દૃષ્ટિ... ....સમાપ્તિમત્ ॥ --પ્ર- વા- ભા- 5 પૃ- ।
[47] જ્ઞેયસ્વરૂપ... .... ... મતા । ... મત્ પ્ર- વા- ભા- 5 પૃ- ।
ઐરાવતી[48]ચન્દ્રસૂર્ય[49]ગ્રહરાશ્યાદિવેદને ।
__________નોતેસ્__________
[48] ઽરઽલિખિત્વા છિન્નમ્ ।
[49] ઽયોઽઓકાર માત્રા છિન્ના ।
અભિપ્રાયાવિસં[50]વાદાત્ પ્રમાણં ન્યાયવિજ્જગૌ ॥
__________નોતેસ્__________
[50] સમ્બા- મૂ- પા- ।
વેદસમ્બન્ધવૈધુર્યાત્ સજાતીયો (-ન્વ[51]?) યે ઽપિ ન ।
__________નોતેસ્__________
[51] અત્ર ત્રુ ટિઃ મૂ- પુ- ।
પ્રામાર્ણ્ય ગૃહ્યતાં સભ્યાઃ ! શક્તિવાદો હ્યનાદૃતઃ ॥
યત્ પુનઃ---
નાર્થક્રિયાન્વયિ, તત્ સમર્થદ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યસમવાયાન્ત્યવિશેષં યથાસમયમાખ્યાતમ્ । તજ્જ્ઞાનં તદ્વિષયતયાપૂર્વાર્થમપિ ન પ્રમાણમ્ ।
વ્યવહર્ત્તૄન્ પ્રતિ નિરર્થકત્વાત્ ।
અર્થક્રિયાસમર્થસ્ય વિચારૈઃ કિં તદર્થિનામ્ ।
ષ્[52]અણ્ઢસ્ય રૂપવૈરૂપ્યે કામિન્યાઃ કિં પરીક્ષ્યા[53]?[54]
__________નોતેસ્__________
[52] શ મૂ- પા- ।
[53] અર્થક્રિયા .... .... .... ર્થિના । .... પરીક્ષયા ॥ -હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 59 પૃ-; પ્ર- વા- 3।209-11॥; ત- સ- ટી- પઞ્જિકાયામ્ 152 પૃ- ॥
[54] ષણ્ઢસ્ય રૂપવૈરૂપ્યે.... ....પરીક્ષયા ॥ - પ્ર- વા- 3।209-11; હે- વિ- ટીકાયામ્ - અર્ચટેનાપ્યુદ્ ધૃતમ્ 59 પૃ-; -ત- સ- પં- 152 પૃ- ॥
---ઇતિ ન્યાયાત્ ।
સ્વલક્ષણમર્થક્રિયાસમર્થમાદૃત્યાસમર્થ [પ્।અ।4] મપિ સામાન્ય---
લક્ષણમધ્યવસેયાર્થતયા સમર્થમિતિ તદવિષયં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
તચ્ચ---
નિયતમુપદર્શિતં પ્રાપયિતું શક્યં વિદ્યમાનં ચ ।
ન ચ સંશયઃ ।
ક્રમભાવિ ક્રમોત્તરભાવિ વા જ્ઞાનં સન્નિયતમર્થમાદર્શયિતું દૃષ્ટસામર્થ્યમ્ । પ્રતિભાસનિયમબલેન નિયમમધ્યક્ષં દર્શયતિ । દર્શયતિ ચાનુમાનં લિઙ્ગબલેન નિયતમર્થમ્ ।
[55]અત એવ---
__________નોતેસ્__________
[55] સ્હ્: 9.
વિકલ્પેષ્વનુમાનવિકલ્પ એવ પ્રમાણમ્ ।

સર્વેણ વા લિઙ્ગેન વિકલ્પેન નિયામકમદૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તેન ભાવાભાવયોરનિયત એવાર્થો દર્શયિતવ્યઃ ।
ન ચ ---અનિયતઃ શક્યપ્રાપણઃ ।
વિપર્યાસજ્ઞાનેન ચ યદ્યપિ નિયત એવ દર્શ્યતે, તથાપિ ન વિદ્યમાનો દર્શ્યત ઇતિ ન શક્યપ્રાપણઃ ।
તત્ર---
કશ્ચિદ્ વિપર્યાસો નિર્વિકલ્પો ઽસ્તિ ।
યથા ---નિશોથિનીનાથદ્વૈવિધ્યબોધઃ ।
કશ્ચિદ્ વિકલ્પાત્મા ।
યથા---મરુમરીચિનિચયે વિરોધમાને નીરારોપી । સ હિ---
મરીચેર્નિયતપ્રતિભાસં નિયામકમાશ્રિત્ય જાયમાનો યૌક્તસંશયાત્મા ।
કિન્તર્હિ ?
વિપર્યાસ એવ ।
યતઃ---
પ્રતિભાસમાને વસ્તુનિ પ્રતિભાસબલોત્પન્નો વિકલ્પો નિશ્ચયો વા સ્યાદ્ વિપર્યાસો વા ।
સંશયસ્તુ---
સમુચ્ચરદ્રૂપદ્વયાલમ્બ્યેવ વિકલ્પઃ ।
પરોક્ષે તુ વિષયે સમુચ્ચરદ્રૂપદ્વયો યૌક્તશ્ચ સંશયો વિકલ્પઃ ।
યથા---
ઽશ્વો મે ત્રાતાગમિષ્યતીતિ વિકલ્પઃ [પ્।બ્।5] સંશયો યૌક્તસ્તથા વેદોત્થો ઽપિ ।
તેન---
અપ્રમાણ્યં ત્રિધા ભિન્નં મિથ્યાત્વજ્ઞાનસંશયૈઃ ।
ન તાવદ્ વેદે સંશયલક્ષણમપ્રામાણ્યમિતિ પરાહતમ્ ।
[56]નનુ---
__________નોતેસ્__________
[56] સ્હ્: 10.
યદુક્તમ્ ચાર્વાકાદિભિઃ ---
પ્રમાણેન તાવદર્થઃ સિધ્યતિ । પ્રમાણં પુનઃ કેન સિદ્ધમ્ ?
ન સ્વસં[57]વેદનેન ।
__________નોતેસ્__________
[57] સમ્બે- મૂ- પા- ।
તસ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપમાત્રસ્ય સાક્ષાત્ કૃતાવધિકારાત્ ।
નાપ્યનેન પ્રમાણેન ।
સં[58]વાદગુણવિજ્ઞાનાદિનાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[58] સમ્બા-મૂ- પા- ।
નાપ્યપ્રમાણેન ।
પ્રમેયસ્યાપ્યપ્રમાણતઃ સિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ કિં પ્રમાણવ્યુત્પત્ત્યા?
નાપિ વ્યવહારેણ ।
તસ્યાપિ પ્રમાણેતરત્વેનપ્રસ્તુતદોષાનતિપાતાત્ ।
કિઞ્ચ---
તજ્ જ્ઞાનમ્ આત્મગુણો વા?

તત્ પરિણામો વા ?
સ્વતન્ત્રં વા સાકારમ્?
નિરાકારમેકમનેકં વા ?
સર્વત્ર ચ વાદિનાં વિવાદસમ્ભવાત્ ।
તત્ ન તત્ત્વનિષ્ઠા (?)।
તસ્માત્ ---
તત્ત્વોપપ્લવ[59]સ્વારમ્ભો ન દમ્ભાદપરો વિધિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[59] પ્લવેશં- મૂ- પા- ।
ઇતિ । ન । યત્ એવ વિવાદો બહુમુખસ્તત એવ શાસ્ત્રમવતારિતમ્ ।
[60]યતઃ---
__________નોતેસ્__________
[60] સ્હ્: 11.
"શાસ્ત્રં મોહનિવર્ત્તનમ્ ।
પૂર્વાપરસ્યાસ્મરણં શાસ્ત્રેણાનેન વાર્યતે[61]।"
__________નોતેસ્__________
[61] પૂર્વાપરસ્યાસ્મરણં.... .... વાર્યતે ॥ પ્ર- વા- ભા- 28 પૃ- ॥ (વ્યવહારપરામર્શોચ્છામં મોહનિવર્ત્તનમિતિ પૃવાર્ધિસ્તત્ર ।)
તથા -પિ ।
"યો ઽપિ તાપાદિતો ઽભ્યેતિ ચન્દનં ન હુતાશનમ્ ।
વક્તુઃ[62]કિઞ્ચિદનાશ્રિત્ય પ્રમાણં તુ ન વર્ત્તતે ॥"
__________નોતેસ્__________
[62] ક્તુ- મૂ- પા- ।
આસ્તાં તાવત્ ।
યથાયથમર્થ-સાર્થમર્થયમાનાનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારાપરોક્ષતાકારસ્ય જ્ઞાનસ્યાસં[63]વેદને યજ્જાયેતાન્ધતમસમશેષમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[63] સમ્બે- મૂ- પા- ।
`વિપ્લવઃ સમસ્તો ઽયમ્ઽ ઇત્યપિ વિપ્લવસ્વરૂપાવે [પ્।અ।5] દને તપોધનસમર્થજ્ઞાનાનવરોધે પ્રતિપાદ્યાનવધારણેન ચિન્તયિતુમશક્યં પ્રાગેવ પ્રકાશયિતુમ્ । અતઃ સમસ્યેવ પ્રમાણાદિસ્વપ્રત્યયવ્યવસ્થાપિતમ્ ।
ઽકેવલવ્યવહારેઽપિ વિમતિરેવ વ્યવહારિણામિતિ વ્યામોહાપોહાયારબ્ધવ્યમેવ શાસ્ત્રમ્ ।
"નીલાદિસ્ફુટતાપ્રાયં પ્રમેયં ગ્રાહકાત્મનઃ ।
કર્ત્તૃત્વમાન્તરત્વેન સ્ફુટત્વે સ્ફુટતા ક્રિયા ॥
વક્તબ્યા નાત ઉપરિ વક્તવ્યાન્તરમસ્તિ વઃ ।
મહોપપ્લવવાદે ઽપિ પ્રમાણાદિકસમ્મતઃ ॥
પરાવરોધતઃ સર્વમેવઞ્ચેત્ સ્વાત્મનો ન કિમ્?
ગ્રાહકાદિ પ્રકાશે હિ સમે સર્વં સમં મતમ્ ॥
પ્રકાશશ્ચેદસન્ સર્વો વાદાયાસ્તો જલાઞ્જલિઃ ॥"
તસ્માત્ ---
પ્રકટતાન્તર્ગતસમસ્તસત્ત્વસન્તાન---સમ્ભવિગ્રાહકાકારાદિ ---
[64]ષ્વાભવેનાભવં (?) ભવ્યેતરપ્રાણિનાં હાનેતરવ્યવહારો વિવાદમૂલાધારો વાન્ધ્યમુદ્ધૂયાવધાર્યતામ્ !
__________નોતેસ્__________
[64] સ્હ્: 12.

નનુ ---
ગ્રાહકાકારાદિવેદનમન્તરેણ ન કાચિચ્ ચિત્તવૃત્તિઃ । તતઃ કથમિદમ્ ? ---
પ્રમાણમપ્રમાણઞ્ચેદં પ્રાપકેતરત્વેનાપિ પ્રથમતઃ પ્રભૃતિ સમ્પ્રધાર્યમ્ ? ઇતિ ચેત્ ?
ઉચ્યતે ।
તદ્ દૃષ્ટાવેવ દૃષ્ટત્વાત્ પાકપાવકયોર્દ્વયોઃ ।
સમ્બન્ધં સમ્પ્રધાર્યૈવ તાદાત્મ્યોત્પત્તિલક્ષણમ્ ॥
પુનઃ[65]પાવક સં[66]વિત્તિ--- સામર્થ્યોત્પન્નસંસ્મૃતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[65] પુનપાવ- મૂ- પા- ।
[66] સમ્બે- મૂ- પા- ।
અભિલાષાચ્ચ લોકાનાં વ્યવહારઃ[67]પ્રવર્ત્તતે ॥
__________નોતેસ્__________
[67] રોપાયોન ઇતિ લિખિત્વા ખણ્ડિતમિવ મૂ- પુ- ।
સ્વાભિપ્રાયેણ વિચેષ્ટતાં નમેષ્ટપરિપુષ્ટયે ધાર્ષ્ટ્યાદિત્યવિશિષ્ટઃ (?) શિષ્ટો લોકઃ ।
સાર્વલૌકિકઃ પુનરયમેવ વ્યવહારોપા[પ્।બ્।6] યો ઽનુભવપદ્ધતિ---
પ્રસિદ્ધઃ ।
યદુત વ્યુત્પત્તિકાલે પરિકલય્ય પાવકપ્રતિબદ્ધં પાકપરિતોત્સારણવીક્ષણક્ષતિપ્રભૃતિ કાર્યમ્ । તદૂર્ધ્વં ચ --- પાવકસં[68]વિત્ત્યા પૂર્વદર્શનસંસ્કારઃ પ્રબોધનકૃતાત્ સમ્યક્ સ્મરણાત્ । પાકાદિકં પ્રતિપાવકસામર્થ્યવિષયાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[68] સમ્બિ- મૂ- પા- ।
અભિમતાભિમતત્વેન ચ પાવકાદેર્ હાતુમ્ ઉપાદાતું ચાભિલાષાદ્ વ્યવહારો હાનો પા(દા)નલક્ષણઃ પ્રવર્ત્તતે । તદેતાવત્યેવ સામગ્રી વ્યવહારપ્રવર્ત્તને નિશ્ચિતા । નાત ઉત્તરા । નાતો વા ભૂયસી ।
[69]યતો હિ ---
__________નોતેસ્__________
[69] સ્હ્: 13.
ઉત્પત્તિવેલાયાં દ્વિષ્ઠસમ્બન્ધસં[70]વિત્તિર્જાતા । સમ્બન્ધિદ્વયદર્શનાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[70] સમ્બિ- મૂ- પા- ।
સમ્બન્ધ-નિબન્ધનશ્ચાબ્યભિચારઃ । અવ્યભિચાર --- નિબન્ધનં ચ પ્રાપણયોગ્યત્વં જ્ઞાનસ્ય ।
`પશ્ચાદર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્મરણાત્ પાવકસ્યાભિલાષાચ્ચ પુંસાં[71] પ્રવૃત્તિર્ઽ ઇતિ સમાપ્તં સર્વમીહિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[71] સા- મૂ- પા- ।
ન સમાપ્તમ્ ।
યદિ ---હાતુમભિલાષાત્ હાનલક્ષણો વ્યાપારઃ । તર્હિ હાપકતયોપયુજ્યમાનં ન જ્ઞાનં પ્રાપકતયા પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
વક્તવ્યંમ્ ।
યસ્માત્તદહિવિષકણ્ટકાવ્યભિચારનિબન્ધનેન પ્રાપકત્વેન યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ ---
પરિહાર્યં સં[72]વૃત્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[72] સમ્વૃ- મૂ- પા- ।
અપરથા ।
યદ્યાશીવિષાદિના જ્ઞાનં ન શ્લેષયિતું શક્નુયાત્? કિમર્થમ્ પરિજિહીર્ષેત પુરુષઃ?

તસ્માત્ ---
પ્રાપકમેવ પ્રમાણમ્ ।
ન હાપકત્વેન પ્રમાનં વક્તવ્યમ્ ।
નનુ---
[પ્।બ્।6] વ્યુત્પત્તિવેલાયામેવ યદિ ભૂતાભૂતત્વાદિસંશયઃ ।
તદા વ્યુત્પત્તિરપિ ન સ્યાત્ ? પાકકાર્યદર્શને સન્દેહાભાવાત્ ।
[73]ઉપરિષ્ટાત્ કેવલપાવકદર્શને સંશયઃ સ્યાત્?
__________નોતેસ્__________
[73] સ્હ્: 14.
સ ચ ન પ્રમાણવ્યાપારપરિપન્થી ।
વિપર્યાસો હિ---
વિપરીતં રૂપં પરિચ્છિન્દન્ પ્રતિભાસમાનત્વભાવાસંસ્પર્ષી પ્રમાણવ્યાપારમુપરુન્ધ્યાત્ !
ઉક્તં હિ---
"નો ચેદ્ ભ્રાન્તનિમિત્તેન સંયોજ્યેત ગુણાન્તરમ્ ।
શુક્તૌ વા રજતાકારો રૂપસાધર્મ્યદર્શનાત્ ॥"
ઇતિ ।
ન તુ---
ઽસંશયનિમિત્તેનેઽ ત્યુક્તમ્ ।
નનુ---
વ્યુત્પન્નાર્થક્રિયાસામર્થ્યાદિસ્તદુપરિષ્ટાદ્ વિપર્યસ્યમાનઃ સન્દિહાનો વા પુનઃ પાકાદિવિલોકનેન નિવૃત્તઃ ।
તત્ કિમ્?
સન્દેહ-વિપર્યાસયોઃ પ્રત્યક્ષવ્યાપાર-પ્રાતિકૂલ્યાપ્રાતિકૂલ્યવિચારણે?
સત્યમ્ ।
ઽપ્રતિભાસમાનરૂપાનુરૂપઃ સંશયઃ ।
સ્મરણં તત્ પ્રતિસન્ધાયકત્વેન ।
ન વિપર્યાસઃ ।
સ્વપ્નવિપરીતત્વાદિઽતિ પ્રદર્શનાર્થમુક્તમ્ ।
પુનઃ પ્રયોજનં ચાસ્ય પુરસ્તાદ્ વક્ષ્યતે ।
અધ્યવ[74]સેયવિષયાપેક્ષે ચ પ્રાપકત્વે પ્રમાણસ્ય વિષયસ્વરૂપગ્રહણં ગ્રાહ્યવિષયસ્યાનુપયુક્તમ્ । તસ્યાપ્રાપ્યત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[74] ધ્યયસે- મૂ- પા- ।
[75]વસ્તુ ગૃહ્ણાતુ, મા વા ગ્રહીત ।
__________નોતેસ્__________
[75] સ્હ્: 15.
ઽઅધ્યવ[76]સેયં વસ્તુ પ્રાપયેદિઽતિ પ્રમાણમ્ । તત્ પ્રાપકમવિકલ્પકં વિકલ્પ (કં)[77]વાસ્તુ । સર્વથા ક્ષણાદૂર્ધ્વં નિબદ્ધે તસ્મિન્ [પ્।બ્।7]
__________નોતેસ્__________
[76] ધ્યયસે-યૂ- પા- ।
[77] લ્પમ્વા- મૂ- પા- ।
તદાત્મકે ચ વિકલ્પકત્વે તદ્વ્યાપારાનુકારિણા સ્મરણેન પ્રયોજનમ્ ।
તચ્ચ સ્મરણમ્---

ઽવિકલ્પકાવિકલ્પકયોઃ સમાનમિઽતિ નાર્થો વિકલ્પત્વેન પ્રત્યક્ષસ્ય ।
તતઃ પુનઃ ચરમકાલભાવીનિ યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ વ્યાહારવ્યવહારકાણિ તાવન્તિ પ્રાયાવધીનિ ગૃહીતગ્રહણાદપ્રમાણાનિ ।
તથા---
ધારાવાહીન્યપિ નિર્વિકલ્પાનિ જ્ઞાનાન્યપ્રમાણાનિ । પૂર્બેણ (!) સહોત્તરેષામભિન્નયોગક્ષેમત્વાત્ ।
ઽપરિચ્છિન્નશ્ચાર્થઃ પ્રવૃત્તિવિષયઃ પ્રાપણીયઃ પ્રમાણસ્યેઽતિ વચનેન શ[78]ઙ્ખે પીતજ્ઞાનં મણિપ્રભાયાં મણિજ્ઞાનમ્ । અન્યદપિ ચૈવંમ્ પ્રકારં જ્ઞાનમપ્રમાણમુક્તમ્ । ન હિ તસ્મિન્નવસિતેઽન્યદવસિતં નામ । અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[78] સંખ- મૂ- પા- ।
ભિન્નૈર્ દેશકાલાકારૈર્ વિરુદ્ધૈરધ્યાસિતં શુક્લાદિ (ક) મન્યદેવ।
અર્થપ્રાપ્તિસ્તુ-પ્રવર્ત્તકાન્તરાત્ ।
પ્રવર્ત્તકજ્ઞાનોપદર્શિતં હ્યર્થં પ્રાપ્તુકામા કાયવાગ્વ્યાપારસહાયા બુદ્ધિઃ પ્રવૃત્તિઃ । સા તસ્મિન્નેવાવસિતે વસ્તુનિ સત્યસતિ વા સમાપ્યત ઇતિ ન પીતાકારજ્ઞાનપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઃ શુક્લાકારવસ્તુ પ્રાપ્તિનિમિત્તમ્ । જ્ઞાનાન્તરાદેવ પુનઃ પર્યન્તતઃ સ્પર્શગ્રાહિણો ઽપિ તત્પ્રાપ્તિઃ।
[79]એવમ્---
__________નોતેસ્__________
[79] સ્હ્: 16.
પરિચ્છિન્નપ્રવૃત્તિવિષયપ્રાપણં સમ્યગ્જ્ઞાનત્વં પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરવિશિષ્ટં શક્યપ્રાપ્તિવિષયઞ્ચ સુ[પ્।અ।7]દર્શશ્ચ પ્રમાણવ્યાપારઃ ।
તચ્ચ પ્રાપણશક્તત્વમ્ । ન તુ પ્રાપણમેવ । પ્રાપણસ્યોત્તરજ્ઞાનરૂપત્વાત્ ।
તચ્ચ પ્રાપણશક્તત્વમ્ પ્રાપ્યાદર્થાદાત્મલાભનિમિત્તમ્ ।
શક્તત્વનિશ્ચયસ્તુ ---
અનુમાનસ્ય સ્વત એવાર્થક્રિયાનિર્ભાસસ્ય ચ પ્રત્યક્ષસ્ય ।
પ્રવર્ત્તકાધ્યક્ષસ્ય તુ કસ્યચિત્ સ્વત એવ યન્નિદ્રાદ્યનુપદ્રુતમાસન્નદેશમાશઙ્કિતવ્યઞ્જકદોષં વસ્તુ ગૃહ્ણાતિ, તદ્ રૂપસં[80]વેદનાદેવ સત્યાર્થમવસીયતે । વ્યવહારવ્યુત્પત્તેઃ પ્રભૃતિર્ હિ તથાભૂતસ્ય સતતમભિનિશ્ચિતાવ્યભિચારિત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[80] સમ્વે- મૂ- પા- ।
કસ્યચિત્ પુનરર્થાવિનાભાવઃ પરતો નિશ્ચીયતે યદવિનાભાવસંશયાનુવર્ત્તિતવ્યાપારમ્ ।
યથા ---
કિમેતત્ પ્રતિભાસમાનં સત્યમ્ ? ઉત ન ? ઇતિ ।
યચ્ચ ---
સામાન્યસિદ્ધૌ વિશેષે સંશયસન્દૂષિતવ્યાપારમ્ ।
યથા ---
વૃક્ષમાત્રસિદ્ધૌ -
કિમયં ધવઃ ? કિં વા પલાશઃ ? ઇતિ ।
પૂર્વસ્મિન્ સર્વાત્મનિ પરતઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
પરસ્મિન્ પુનઃ સામાન્યેનાર્થક્રિયાકારિ-ગ્રાહિણી સામાન્યસ્ય વિશેષાત્મનાર્થક્રિયાકરણાદ્ વિશેષનિષ્ઠં પ્રામાણ્યમ્ પરતસ્તુ નિશ્ચેતવ્યમ્ ।
કિઞ્ચિત્ પુનર્વિશેષગ્રાહિપ્રતિભાસવશાન્ નિશ્ચિતસામાન્યેઽપિ વિશેષેઽપિ પ્રમાણમ્ ।
[81]યથા---
__________નોતેસ્__________
[81] સ્હ્: 17.
શિંશપાગ્રાહિવૃક્ષત્વે ।
તથા ચ ---
ન ક્ષણિકત્વં વિશેષો ન વિશેષપ્રતિ [પ્।બ્।8] ભાસાન્ નિશ્ચિતમ્ ।
અતસ્તાદૃશે પ્રમાણાન્તરમેવ પ્રવર્ત્તકમ્ ।
તથા ---

ભિન્ને સહચારિણિ સ્પર્શાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચ ---
અર્થક્રિયાજ્ઞાનાદેવ નિશ્ચયઃ । અપિતુ યતઃ કુતશ્ચિત્ । નાન્તરી(ય)કદર્શનાત્
। યો ઽયં સર્વાત્મનિ સંશયઃ, યશ્ચ વિશેષાલમ્બનઃ । સર્વો ઽસૌ પ્રતિભાસમાનસ્યાત્મનો ઽધ્યવસાયં પ્રતિ જનકત્વાત્ પરઃ ।
તદવસાયાસામર્થ્યે તદ્વિષયવિમર્શયોગાત્ ।
પ્રતિભાસનેન હિ સ્વવિકલ્પજનનસમર્થેન પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રહણમુક્તમ્ ।
નિશ્ચયસ્ય તુ નિશ્ચયનેન વ્યાપારેણ ।
તદેવમ્ ---
પ્રતિભાસમાનો ગ્રાહ્યાકારો બાહ્યો ઽર્થગ્રહણવ્યાપારાત્મકઃ, વિમર્શેણ(ન?) જન્યમાનેન નિશ્ચેષ્યમાણઃ । અભ્યાસાવસ્થાવત્ સમાપ્તઃ । કેવલં સંશયઃ[82]પરતો ધ્વંસતે । ન ચ પરં પ્રત્યક્ષં સત્ પૂર્વસ્ય પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતિ । ન વા તસ્મિન્નર્થે લિઙ્ગમ્ । તન્માત્રાત્ સંશયધ્વંસનેઽન્વયાદ્યનુસરણાભાવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[82] ય- મૂ- પા- ।
તસ્માન્ ન પ્રત્યક્ષં વ્યાપારો ધીસંશયઃ ।
કથં ન તદ્વ્યાપારો ઽપરો વા ? યાવતા શક્યપ્રાપણવિષયોપદર્શનં પ્રમાણવ્યાપારઃ । શક્ય[83]પ્રાપણશ્ચ વિષયઃ સ એવ યો નિયતઃ । ન ચ [84]નિયમો નામ સંશયસ્ય વિષયઃ । સંશયો હિ જલને દ્વયોઃ । ન ચ ચલયન્નેવ નિયમયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[83] ક્યં- મૂ- પા- ।
[84] સ્હ્: 18.
કિં વા ---
સંશયઃ પ્રતિભાસમાનાર્થાવસાય ઇત્યસ્ય પ્રયાસસ્ય ફલમ્ ---
[પ્।અ।8] સત્યમ્ ।
ત્રયો હિ યોગા વિકલ્પાનાં સમ્ભાવ્યતે(ન્તે ?) । --- સમુચ્ચયો, વિકલ્પો વિરોધશ્ચેતિ ।
તત્રૈકત્ર યુગપદભિસમ્બધ્યમાનસ્યાનિયતસ્યાનેકસ્ય સ્વરૂપેણ ભેદાવધારણં સ મુચ્ચયઃ । યથા ---
નીલઞ્ચ તદુત્પલઞ્ચેતિ ---
અનેકત્રાનિયતૈકસમુદાયિભેદાવધારણં વિકલ્પઃ । યથા ---
ભયો વા જાતિર્વા । શુભં[85]વેતિ બ્રાહ્મણશબ્દવાચ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[85] મ્વે- મૂ- પા- ।
બાધ્યવા ધકભાવો વિરોધઃ । યથા ---
સર્પો રજ્જુરિતિ તત્રાયં સંશયો ન સમુચ્ચયસ્પર્શી । સમુચ્ચયે હિ --અયમર્થઃ સ્યાત્ ।
પ્રતિભાસમાનો ઽર્થઃ સત્યશ્ચાસત્યશ્ચેતિ । ન વા વિરોધેન પ્રવૃત્તઃ ।
ન ખલુ સત્યત્વમપોહ્યાસત્યત્વં[86]વિધત્તે । પારિશેષ્યાત્ પુનર્વિકલ્પપક્ષમાશ્રયેત્-ઽસ્થાણુર્વા, પુરુષો વેઽ ત્યાદિવત્ ।
__________નોતેસ્__________
[86] મ્વિ મૂ- પા- ।
તથા ચા ---
પ્રવર્ત્તમાનઃ સશયઃ પર્યાયેણ નિયતમર્થમવસ્ય ન શક્યપ્રાપણમેવાવસ્યતિ ।
તસ્માત્---
ન પ્રમાણવ્યાપારોપરોધી ।
[87]જાનાતિ ચ લોકો યથા-ઽઅયં પ્રતિભાસમાનો ઽર્થઃ, કદાચિત્, સત્ય-એવ, કદાચિદસત્ય એવેઽ તિ ।
__________નોતેસ્__________
[87] સ્હ્: 19.
અભ્યાસાર્થમેવં વ્યુત્પાદ્યતે । જ્ઞાતે હ્યર્થાવિનાભાવિત્વનિમિત્તપ્રાપણયોગ્યોપદર્શનલક્ષણે પ્રામાણ્યે અધ્યાસેન ભવિતવ્યમ્ ।

અધ્યાસાત્ પરતો નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કં સ્વતઃ પ્રમાણમ્ ।
અન્યેન જ્ઞાત્વા તદધ્યાસઃ ?
ઇતિ ચેત્ ?
ન ।
પ્રત્ય [પ્।બ્।9] ક્ષાનુમાનાભ્યામુત્તરાભ્યાં પૂર્વજ્ઞાનસ્વભાવભૂતપ્રામાણ્યપરિચ્છેદાયોગાત્ ।
તદેવમ્---
શક્યપ્રાપણપ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શનં પ્રત્યક્ષાનુમાનયોઃ સામાન્યપ્રામાણ્યલક્ષણમ્ ।
સામાન્યં ચ વ્યક્તિનિષ્ઠમ્ ।
પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ વ્યક્તિભેદઃ સાવધારણઃ, ન શબ્દોપમાનાદિઃ ।
તથા હિ ---
શબ્દજ્ઞાનાદસન્નિકૃષ્ટેઽર્થે જ્ઞાનં શાબ્દમ્ । શબ્દસ્ય લક્ષણગ્રહણાદુત્તરકાલં પરોક્ષેઽર્થે યદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્ ઽશબ્દાદાગતમિઽતિ કૃત્વા શાબ્દં પ્રમાણમ્, તચ્ ચ દ્વિવિધમ્, અપૌરુષેયશબ્દજનિતં[88]ઽ પ્રત્યયિતપુરુષવાક્ય[89]જઞ્ચ ।
__________નોતેસ્__________
[88] ત મૂ- પા- ।
[89] હ્ય ઇવ મૂલપાઠે ।
આહ ચ ---
ઽશબ્દાદુદેતિ યજ્ જ્ઞાનમપ્રત્યક્ષેઽર્થવસ્તુનિ ।
[90]યદ[91]કર્ત્તૃકતો વાક્યાદ્ યદ્ વા પ્રત્યયિતોદિતાત્ ॥
__________નોતેસ્__________
[90] સ્હ્: 20.
[91] તચ્ચા ... ... રત્નકીર્ત્તિનિવન્ઘે પાઠઃ ।
ન જ્ઞાનમિદમધ્યક્ષં પરોક્ષવિષયત્વતઃ[92]।
__________નોતેસ્__________
[92] ન જ્ઞાનમિદ.... ....ત્વતઃ ॥ --તં- સં- પં- 433 પૃ-, 1590 કા- ।
ન (+આ) નુમાનં ચ ઘટતે ત્રૈરૂપ્યેણ વિશેષતઃ[93]। ।
__________નોતેસ્__________
[93] નઽનુમાનં ચ.... વિયોગતઃ । --ત- સં- પં- 433 પૃ-, 1490 કા- ।
ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટો હિ લિઙ્ગીત્યેતત્ સ નિશ્ચિતમ્ ।
ન તાવદનુમાનં ચ યાવત્તદ્ વિષયં ન તત્[94]। ।[95]
__________નોતેસ્__________
[94] ધર્મી ધર્મ.... .... નિશ્ચિતમ્ । ન તદ્ ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-, 1491 કા- ।
[95] ન તાવદનુમાનં.... .... તદ્ ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-, 1491 કા- ।
ઇતિ ।
ઽયશ્ચાત્ર કલ્પ્યતે ધર્મી પ્રમેયો ઽસ્ય સ એવ હિ ।
ન ચાનવધૃતે તસ્મિન્ તદ્ધર્મસ્યાવધારણા[96]। ।[97]
__________નોતેસ્__________
[96] ન ચાનવધૃતે.... .... ધારણા ॥ --તં- સં- પં- 434 પૃ-, 1492 કા- ।
[97] યશ્ચાત્ર કલ્પ્યતે.... ...એવ હિ । ... વઘારણા ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-, 1492 કા- ।
પ્રાક્ સ ચેત્ પક્ષધર્મત્વાદ્ ગૃહીતં કિં તતઃ પરમ્[98]। ।
__________નોતેસ્__________
[98] પ્રાક્ સ ચેત્ પક્ષ.... .... તતઃ પરમ્ ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-, 493 કા- ।

પક્ષે ધર્માદિભિર્જ્ઞાતૈર્ યેન સ્યાદનુમાનતા[99]।
__________નોતેસ્__________
[99] પક્ષે ધર્માદિભિ.... .... માનતા ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-,1493 કા- ।
અન્વયો ન ચ શબ્દસ્ય પ્રમેયેણ નિરૂપ્યતે ।
વ્યાપારેણ હિ સર્વેષામન્વેતૃત્વં પ્રતીયતે[100]। ।[101]
__________નોતેસ્__________
[100] અન્વયો ન ચ શબ્દસ્ય.... .... નિરૂપ્યતે । .... પ્રતીયતે ॥ --ત- સ- પં- 434 પૃ-, 1494 કા- ।
[101] વ્યાપારેણ હિ... .... પ્રતીયતે ॥ --ત- સં- પં- 434 પૃ-, 1494 કા- ।
યત્ર ધૂમો ઽસ્તિ તત્રા[પ્2અ।9]ગ્નેરસ્તિત્વેનાન્વયઃ સ્ફુટઃ[102]।
__________નોતેસ્__________
[102] યત્ર ભૂયો ઽસ્તિ.... ....નાન્વયઃ સ્ફુટઃ ॥ -(મ્- પાઠયુક્) ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1495 કા- ।
નત્વેવ યત્ર શબ્દો ઽસ્તિ તત્રાર્થો ઽસ્તીતિ નિશ્ચયઃ[103]। ।
__________નોતેસ્__________
[103] નત્વેન યત્ર.... .... નિશ્ચયઃ ॥ -(વં નિશ્ચિતં પાઠયુક્) ત- સં- પં- 345 પૃ-, 1495 કા- ।
ન તાવત્ તત્ર દેશે ઽસૌ ન તત્કાલે ચ ગમ્યતે[104]।
__________નોતેસ્__________
[104] ન તાવત્તત્ર.... .... .... ગમ્યતે ॥ --ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1496 કા- ।
તસ્માચ્છબ્દ (+સ્ય?) લિઙ્ગસ્ય પ્રમેયેણાનુમાગતિઃ[105]।
__________નોતેસ્__________
[105] તસ્માચ્છબ્દ.... .... ગતિઃ ॥ --ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1496 કા- ।
ભવેન્નિત્યવિભુત્વાચ્ચેત્ સર્વશવ્દેષુ તત્ સમમ્[106]।
__________નોતેસ્__________
[106] ભવેન્નિત્યવિભુત્વા.... .... સમમ્ ॥ --ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1496 કા- ।
તેન સર્વત્ર દૃષ્ટત્વાદ્ વ્યતિરેકસ્ય ચાગતિઃ[107]। ।
__________નોતેસ્__________
[107] તેન સર્વત્ર.... ....ચાગતિઃ--ત- સં- પં- 43 પૃ-, 1497 કા- ।
સર્વશવ્દૈર્ અશેષાર્થપ્રતિપત્તિઃ પ્રસજ્જ્ય[108]તે[109]।
__________નોતેસ્__________
[108] હ્ય- ઇવ મૂલપાઠે । fન્ 2 દિએસેર્ સેઇતે ઓહ્ને અન્ગબે ઇમ્ તેxત્ !
[109] સર્વશબ્દૈરશેષા.... .... પ્રસજ્જ્યતે ॥ --ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1497 કા- ।
તસ્માદનનુમાનત્વં શાવ્દે પ્રત્યક્ષવદ્ ભવેત્[110]। ।
__________નોતેસ્__________
[110] તસ્માદનનુમાન.... ... ભવેત્ ॥ ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1497 કા- ।
ત્રૈરૂપ્યાવહિતત્વેન તાદૃગ્વિષયવર્જનાત્ ।
અગ્નિહોત્રાદિવચનાદકસ્મજ્ જ્ઞાનજન્મનઃ[111]। ।[112]
__________નોતેસ્__________
[111] અગ્નિહોત્રાદિ... ... જન્મનઃ ॥ -(તઃ) ત- સ- પં- 436 પૃ-, 1499 કા- ।
[112] ત્રૈરૂપ્યાવહિત.... .... વર્જનાત્ । .... જન્મનઃ ॥ --ત- સં- પં- 435 પૃ-, 1497 કા- ।
તત્પ્રમાણત્વમપ્યસ્ય નિરાકર્ત્તું ન પાર્યતે[113]। ।
__________નોતેસ્__________

[113] તત્પ્રમાણત્વ.... .... પાર્યતે ॥ ત- સં- પં- 436 પૃ-, 1499 કા- ।
ઇતિ ।
[114]પરોક્ષાર્થસાદૃશ્યપરિચ્છેદસ્તૂપમાનમ્ । તચ્ચ દ્વિવિધમેવ ।
__________નોતેસ્__________
[114] સ્હ્: 21.
સાદૃશ્યાત્મકમ્ જ્ઞાનાત્મકઞ્ચ । તદત્ર પરિદૃશ્યમાનગવયગતસાદૃશ્યં વસ્તુભૂતમ્ ।
સાદૃશ્યસ્ય ચ[115]વસ્તુત્વં ન શક્યમપવાદિતુમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[115] ન ઇવ મૂલપાઠે ।
ભૂયો ઽવયવસામાન્યયોગો જાત્યન્તરસ્ય તત્ ।
તસ્માદ્ યત્ સ્મર્યતે તત્ સ્યાત્ સાદૃશ્યેન વિશેષિતમ્ ।
પ્રમેયમુપમાનસ્ય સાદ્રશ્યં વા તદાશ્રિતમ્[116]।[117]
__________નોતેસ્__________
[116] તસ્માદ્ યત્ સ્મર્યતે... ... વિશેષિતમ્ । ... શ્રિતમ્ ॥ --ત- સં- પં- 819 પૃ-, શ્લો- વ- ષા- 444 (તદન્વિતમ્ પાઠયુક્)
[117] પ્રમેયમુપમાનસ્ય.... ...શ્રિતમ્ ॥ -શ્લો- વા- પ- 444; ત- સં- પં- 819 પૃ-, 849 પૃ-, (તદન્વિતમ્ પાઠયુક્)
ગાં દૃષ્ટ્વાયમરણ્યાન્યાં ગવયં વીક્ષતે યદા ।
ભૂયો ઽવયવસામાન્યભાજં વર્ત્તુલકણ્ઠ[118]કમ્[119]। ।[120]
__________નોતેસ્__________
[118] ણ્ટ- ઇવ મૂલપાઠે ।
[119] ગાં દૃષ્ટ્વાય ... ....યદા । ... કણ્ટકમ્ ॥ -ત- સં- પૃ- 444 પૃ-, 152 કા- ।
[120] ભૂયો ઽવયવ.... .... કણ્ઠકમ્ ॥ -ત- સં- પં- 444 પૃ-, 1528 કા- ।
તદાસ્ય ગવયે જ્ઞાતરૂપમાત્રાવવોધકમ્ ।
પ્રત્યક્ષમેવ યચ્ચાપિ વિશેષણવિકલ્પકમ્[121] । ।[122]
__________નોતેસ્__________
[121] તદાસ્ય ગવયેઽજ્ઞાન... .... બોધકમ્ । .... કલ્પકમ્ ॥ -ત- સ- પં- 444 પૃ-, 1529 કા- ।
[122] પ્રત્યક્ષમેવ પઞ્ચાપિ.... વિકલ્પકમ્ ॥ --ત- સં- પં- 444 પૃ-, 1529 પૃ- ।
ગવા સદૃશરૂપો ઽયં પશુરિત્યેતદી [પ્2બ્।1।9] દૃશમ્[123]।
__________નોતેસ્__________
[123] ગવા સદૃશ .... .... દીદૃશમ્ ॥ --ત- સં- પ- 444 પૃ-, 1530 કા- ।
અક્ષવ્યાપારસદ્ભાવે જાતિઃ પ્રત્યક્ષમિષ્યતે[124]।
__________નોતેસ્__________
[124] અક્ષવ્યાપારસદ્ભાવે... ... મિષ્યતે । ત (ત્ત્વ) સ (ઙ્ગ્રહ) પ (ઞ્જિકા) 4445 પૃ-, 1529 કા- ।
તત્ર યદ્યપિ ગાં સ્મૃત્વા તજ્જ્ઞાનમુપજાયતે ।
સન્નિધેર્ગવયસ્થત્વાદ્ ભવેદિન્દ્રિયગોચરઃ[125]।[126]
__________નોતેસ્__________
[125] તત્ર યદ્યપિ ગાં... .... જાયતે । ... ગોચરઃ ॥ ત- સં- પં- 444 પૃ-, 1541 કા- ।
[126] સન્નિધે.... .... .... ગોચરઃ ॥ --ત- સં- પં- 444 પૃ-, 1531 કા- ।
સામાન્યં ચ દ્વિસમ્બદ્ધં પ્રત્યેકં ચ સમાપ્યતે ।
પ્રતિયોગિન્યદૃષ્ટેઽપિ યસ્માત્તદુપલભ્યતે[127]। ।[128]
__________નોતેસ્__________

[127] પ્રતિયોગિન્ય.... .... લમ્યતે ॥ --ત- સં- પં- 445 પૃ-, 1532 કા- ।
[128] સામાન્યં ચ દ્વિસમ્બદ્ધ.... સમાપ્યતે । .... લભ્યતે ॥ -(ઽન્યવદ્ધિ સાદૃશ્યંઽપાઠયુક્) ત- સં- પં- 445 પૃ-, 1532 કા- ।
પ્રત્યક્ષેણાવબુદ્ધેઽપિ સાદૃશ્યે ગ[129]વિ ચ સ્મૃતે ।
__________નોતેસ્__________
[129] વ ઇવ મૂલપાઠે ।
વિશિષ્ટસ્યાન્યતો ઽસિદ્ધેરુપમાયાઃ પ્રમાણતા[130] । ।[131]
__________નોતેસ્__________
[130] પ્રત્યક્ષેણાવબુદ્ધે.... .... સ્મૃતે । .... પ્રમાણતા ॥ --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1526 કા- ।
[131] વિશિષ્ટસ્યાન્યતો... ... પ્રમાણતા । --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1536 કા- ।
પ્રત્યક્ષેઽપિ યથા દેશે સ્મર્યમાણે ચ પાવકે ।
વિશિષ્ટવિષયત્વેન નાનુમાનાપ્રમાણતા[132]।[133]
__________નોતેસ્__________
[132] પ્રત્યક્ષેઽપિ યથા.... .... પાવકે । .... પ્રમાણતા ॥ --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1537 કા- ।
[133] વિશિષ્ટવિષયત્વેન.... ....પ્રમાણતા ॥ --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1537 કા- ।
[134]નહિ પ્રત્યક્ષતાપ્યસ્ય વિદૂરસ્યોપપદ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[134] સ્હ્: 22.
ઇન્દ્રિયાર્થાભિસમ્બન્ધવ્યાપારવિરહાત્ તથા[135]।[136]
__________નોતેસ્__________
[135] ઇન્દ્રિયાર્થાભિ.... .... .... તથા ॥ ત- સ- પં- 446 પૃ-, 1538 કા- ।
[136] ન હિ પ્રત્યક્ષતા.... .... .... પદ્યતે । .... તથા ॥ --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1538 કા- ।
ત્રૈરૂપ્યાનુપપત્તેશ્ચ ન તસ્યાપ્યનુમાનતા ।
પક્ષધર્માદિનૈવાત્ર કથઞ્ચિદપિ યુજ્યતે[137]। ।[138]
__________નોતેસ્__________
[137] ત્રૈરૂપ્યાનુપ.... ....પ્રમાણતા । .... યુજ્યતે ॥ --ત- સં- પં- 436 પૃ-, 1539 કા- ।
[138] પક્ષધર્માદિ.... .... યુજ્યતે । --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1539 કા- ।
પ્રાક્ પ્રમેયસ્ય સાદૃશ્યં તદ્ધર્મત્વેન ગૃહ્યતે ।
ગવયે ગૃહ્યમાણં ચ ન ગવામનુમાપકમ્[139]। ।[140]
__________નોતેસ્__________
[139] ગબયે ગૃહ્ય.... .... માપકમ્ ॥ --ત- સં- પં- 443 પૃ-,1540 કા- ।
[140] પ્રાક્ પ્રમેયસ્ય.... .... ગૃહ્યતે । .... માપકમ્ ॥ --ત- સં- પં- 446 પૃ-, 1540 કા- ।
પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાત્ ગોગતસ્ય ન માનતા[141]।
__________નોતેસ્__________
[141] પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશ.... ....લિઙ્ગતા । --ત- સં- પં- 447 પૃ-, 1541 કા- ।
ગવ (યશ્ચાપ્યસમ્બન્ધાન્ન ગોલિઙ્ગત્વમૃચ્છતિ[142]। ।
__________નોતેસ્__________
[142] ગવય.... .... .... મૃચ્છતિ ॥ -ત- સં- પં- 447 પૃ-, 1541 કા- ।
[નચા[143]]) પ્રમાણં તજ્જ્ઞાનમજ્ઞાનાર્થપ્રકાશનાત્[144]। ।
__________નોતેસ્__________
[143] ના- મૂ- પા- ।

[144] ન ચાપ્ર.... .... .... નાત્ ॥ -તં- સં- પં- 447 પૃ-, 1542 કા- ।
ગવયાલોકનાત્ પૂર્વં તત્સાદૃશ્યાનવગ્રહાત્[145]। ।
__________નોતેસ્__________
[145] ગવયાલોક... .... .... ગ્રહાદ્ ॥ -ત- સં- પં- 447 પૃ-, 1542 કા- ।
ઇતિ ।
(પ્રસિદ્ધસાધર્મ્ય (-આત્ ?) સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધસ્ય સાધન)[146]મુપમાનમિતિ પ્રસિદ્ધેન ગવા સાધર્મ્યં સાદૃશ્યલક્ષણં યસ્ય સ પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યો ગવયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[146] મૂલેઽપાઠ્યમપિ યથાકથઞ્ચિત્ પઠિતમ્ ।
તસ્મા [પ્2અ।2।8] (દિતિ)[147]લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી । તમેવ હેતું કૃત્ય (ત્વા?) સાધ્યો યઃ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધઃ । તસ્ય સાધનં સિદ્ધિર્યા પ્રતિપત્તિઃ સોપમાનમિતિ । અનેનૈતદુક્તં ભવતિઃ ---
__________નોતેસ્__________
[147] મૂલેઽપાઠ્યમપિ યથાકથઞ્ચિત્ પઠિતમ્ ।
"ગૌરિવ ગવયઽ ઇ[148](તિ વૃદ્ધસ્યા[149]) ઽઽદેશવાક્યશ્રવણાત્ અનેન ગવા સદૃશે પ્રાણિનિ પરોક્ષેઽવિશેષતો ગવયસમ્બન્ધો યેન પ્રથમં પ્રતિપન્નઃ સ્યાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[148] મૂલેઽપાઠ્યમપિ યથાકથઞ્ચિત્ પઠિતમ્ ।
[149] મૂલેઽપાઠ્યમપિ યથાકથઞ્ચિત્ પઠિતમ્ ।
પશ્ચાદરણ્યં ગત્વા ગવયદર્શના (દ્ વૃદ્ધાતિ)[150]દેશવાક્યં સ્મૃત્વા ચ એવં પ્રતિપદ્યતેઃ ---
__________નોતેસ્__________
[150] ઇદમપ્યપાઠ્યં કથઞ્ચિત્ પઠિતમ્ ।
ઽઅયમેવ સ પ્રાણી ગવયશબ્દવાચ્યઃ યો મયા પૂર્વમવિશેષતો ગવયસંજ્ઞકઃ પ્રતિપન્નઽ ઇતિ ।
[151]પૂર્વં હ્યવિશેષતઃ સંજ્ઞાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરા[152]સીત્ । ઇદાનીં તયા વ્યક્તિવિશેષવિષયનિષ્ઠા સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિઃ[153]પ્રજાયતે ।
__________નોતેસ્__________
[151] સ્હ્: 23.
[152] શો- - મૂ- પા- ।
[153] પત્તિત---મૂ- પા- ।
સોપમાનં પ્રમાણાન્તરમ્ ।
અન્યે પુનરમુમેવાર્થમાહુઃ ---
આગમાહિતસંસ્કારસ્મૃત્યપેક્ષાત્ સાધર્મ્યજ્ઞાનાત્ સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરુપમાનમ્ । ઽગૌરિવ ગવયઽ ઇત્યતિદેશવાક્યમાગમઃ । તેનાહિતો જ્ઞાનજો જ્ઞાનહેતુશ્ચેત્યેવંલક્ષણો યઃ સંસ્કારાખ્યો ગુણઃ, તતો યાતિદેશવાક્યાત્ સ્મૃતિરુપજાયતે, અરણ્યે ગવયદર્શનાત્, તામપેક્ષતે યત્, સાધર્મ્યજ્ઞાનં તત્, તથોક્તમ્ । સમાખ્યા = સંજ્ઞાશબ્દ ઇતિયાવત્ । તસ્યાઃ[154]સહાર્થન યઃ સમ્બન્ધ[155]સ્તસ્ય પ્રતિપત્તિરુપમાનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[154] સ્યા - - મૂ- પા- ।
[155] ઽધઃસ્ત---મૂ- પા- ।
આહ ચ ---
શ્રુતા[પ્2બ્।2।8]તિદેશવાક્યસ્ય સમાનાર્થોપલમ્ભને ।
સંજ્ઞાસમ્બન્ધ (+યોઃ?) જ્ઞાનમુપમા કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે[156]। ।[157]
__________નોતેસ્__________
[156] શ્રુતાતિદેશ... .... .... લભ્યતે । ....ઇષ્યતે ॥ -ત- સં- પં- 451 પૃ-, 1563 કા- ।
[157] સંજ્ઞા... ... ....ઇષ્યતે -ત- સં- પં- 451 પૃ-, 1563 કા- ।
ઇતિ ।
દૃષ્ટો શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપપદ્યતઽ ઇત્યદૃષ્ટકલ્પનાર્થાપત્તિઃ ।
પ્રમાણષટ્કવિજ્ઞાતો યત્રાર્થો નાન્યથા ભવન્ ।
અદૃષ્ટં કલ્પયેદન્યં સાર્થાપત્તિરુદાહૃતા[158]। ।[159]

__________નોતેસ્__________
[158] અદૃષ્ટં કલ્પયેદન્યં... .... રુદાહૃતા ॥ ત- સ- પં- 456 પૃ-, 1587 કા- ।
[159] પ્રમાણષટ્કવિ.... .... ભવન્ । .... હૃતા । । -ત- સં- પં- 456 પૃ-, 1587 કા- ।
તત્ર પ્રત્યક્ષતો જ્ઞાતાદ્ દાહાદ્ દહનશક્તતા ।
વહ્નેરનુમિતા [ત્સૂર્યે માનાત્] તચ્છક્તિયોગિતા[160]। ।[161]
__________નોતેસ્__________
[160] તત્ર પ્રત્યક્ષતો.... .... શક્તતા । યોગિતા ॥ --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1588 કા- ।
[161] બહ્વેરનુમિતા (ત્સૂર્યે).... .... યોગિતા ॥ --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1588 કા- ।
શક્તયઃ સર્વભાવાનાં કાર્યાર્થાપત્તિસાધનાઃ ॥
અપૂર્વાસ્તાશ્ચ ગમ્યન્તે સમ્બન્ધગ્રહણાદ્ ઋતે[162]। ।[163]
__________નોતેસ્__________
[162] અપૂર્વાસ્તાશ્ચ ગમ્યન્તે... .... દૃતે ॥ --ત- સ- પં- 457 પૃ-, 1589 કા- ।
[163] શક્તયઃ સર્વભાવાનાં.... ....સાધનાઃ ॥ .... દૃતે ॥ --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1589 કા- । 620 પૃષ્ઠે ચ । (પૂર્વાર્ધમાત્રમ્) 751 પૃ-, 2840 કા- ॥ 813 પૃષ્ઠેઽપિ ।
[164]નચાસાં પૂર્વસમ્બન્ધો ન ચાન્યો ગૃહ્યતેઽધુના।
__________નોતેસ્__________
[164] સ્હ્: 24.
કાર્યૈઃ સહ યતઃ સ્યાતાં પક્ષધર્માન્વયાવિહ[165]। ।[166]
__________નોતેસ્__________
[165] કાર્યૈઃ સહ યતઃ.... ....વિહ ॥ --ત- સ- પં- 457 પૃ-, 1560 કા- ।
[166] ન ચાસાં પૂર્વ.... ....ઽધુના । ....વિહ ॥ --તં- સં- પં- 457 પૃ-, 1590 કા- ।
શ્રોત્રાદિશક્તિપક્ષે વા યાવાન્ હેતુઃ[167]પ્રયુજ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[167] ઽસ્યા ઇતિ લિખિત્વા છિન્નમ્ મૂલપાઠે ।
સર્વો ઽસાવાશ્રયાસિદ્ધો ધર્માસિદ્ધઃ પ્રયુજ્યતે ॥[168][169]
__________નોતેસ્__________
[168] શ્રોત્રાદિશક્તિપક્ષે... .... યુજ્યતે । ....પ્રયુજ્યતે । --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1561 કા- ।
[169] સર્વો ઽસાવાશ્રયા.... .... પ્રયુજ્યતે --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1591 કા- ।
ઽપીનો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ચેત્યેવમાદિવચઃશ્રુતૌ ॥
રાત્રિભોજનવિજ્ઞાનં શ્રુતાર્થાપત્તિરુચ્યતે[170] । ।[171]
__________નોતેસ્__________
[170] પીનો દિવા ન.... .... શ્રુતૌ । .... રુચ્યતે ॥ --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1495 કા- ।
[171] રાત્રિભોજનવિજ્ઞાનં.... ....રુચ્યતે --ત- સં- પં- 457 પૃ-, 1592 કા- ।
ન રાત્ર્યાદિપદાર્થશ્ચ દિવાવાક્યેઽવગમ્યતે ।
ન દિવાદિપ[172]દાર્થાનાં સંસર્ગો રાત્રિભોજનમ્[173]। ।[174]
__________નોતેસ્__________
[172] ઽષ્ઠઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નમસ્તિ મૂલપાઠે ।
[173] ન દિવાદિ.... .... ભોજનમ્ ॥ --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1593 કા- ।
[174] ન રાત્ર્યાદિ.... .... .... ગમ્યતે । ....ભોજનમ્ ॥ --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1593 કા- ।
ન ભેદો યેન તદ્વાહ્યં તસ્ય સ્યાત્ પ્રતિપાદકમ્ ।
અન્યાર્થવ્યાપૃ[175]તત્વાચ્ચ ન દ્વિતીયાર્થકલ્પના[176]। ।[177]

__________નોતેસ્__________
[175] ઽદિઽમૂ- પા- ।
[176] અન્યાર્થવ્યાપૃતત્વા... .... કલ્પના ॥ --ત- સ- પં- 458 પૃ-, 1594 કા- ।
[177] ન ભેદો યેન.... .... પાદિકમ્ । .... કલ્પના ॥ --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1594 કા- ।
તસ્માદ્ વાક્યાન્તરેણાયં બુદ્ધિસ્થેન પ્રતીયતે ।
તેનાનાગમિકત્વેઽપિ યત્તદ્ વાક્યં પ્રતીયતે[178]। ।[179]
__________નોતેસ્__________
[178] તસ્માદ્ વાક્યા.... ....પ્રતીયતે । ....પ્રતીયતે ॥ --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1595 કા- ।
[179] તેનાનાગમિક.... .... પ્રતીયતે । ....ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1595 કા- ।
પ્રમાણં તસ્ય વક્તવ્યં પ્રત્યક્ષાદિષુ યદ્ ભવેત્[180]।
__________નોતેસ્__________
[180] પ્રમાણં તસ્ય.... ...યદ્ ભવેદ્ ॥ --ત- સં- પં- 158 પૃ-, 1596 કા- ।
નત્વન્નુચારિ [પ્2અ।3।7] તે વાક્યે પ્રત્યક્ષં તાવદિષ્યતે[181]। ।
__________નોતેસ્__________
[181] ન ત્વનુચ્ચારિતે.... ....દિષ્યતે ॥ --ત- સં- પં-, 458 પૃ-, 1596 કા- ।
નાનુમાનં નહીદં હિ દૃષ્ટં તેન સહ ક્વચિત્[182] ।
__________નોતેસ્__________
[182] નાનુમાનં ન હીદં.... .... ક્વચિત્ । --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1597 કા- ।
યદિ ત્વનુપલબ્ધેઽપિ સમ્બન્ધે લિઙ્ગમિષ્યતે ॥
તદુચ્ચારણમાત્રેણ સર્વવાક્યમતિર્ભવેત્[183]।[184]
__________નોતેસ્__________
[183] તદુચ્ચારણ.... .... ભવેત્ ॥ --ત- સં- પં- 438 પૃ-, 1598 કા- ।
[184] યદિત્વનુપલવ્ધે .... મિષ્યતે । ર્ભવેત્ ॥ --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1597 કા- ।
સમ્બન્ધરહિત્વેન નાન્યતસ્તદ્ વિશિષ્યતે ।
ગવયોપમિતા યા ગૌસ્તજ્જ્ઞાનગ્રાહ્યશક્તતા[185]। ।[186]
__________નોતેસ્__________
[185] ગબયો .... ... .... શક્તા ॥ --ત- સં- પં- 459 પૃ-, 1699 કા- ।
[186] સમ્વન્ધરહિતત્વેન.... .... શિષ્યતે । .... શક્તા --ત- સં- પં- 458 પૃ-, 1598 કા- ।
ઉપમાવલસમ્ભૂતસામર્થ્યે ન પ્રતીયતે ।
અભિધા નાન્યથા સિદ્ધ્યેદિતિ વાચકશક્તતામ્[187]।[188]
__________નોતેસ્__________
[187] અભિધાનાન્યથા.... ....શક્તતામ્। । --ત- સ- પં- 459 પૃ-, 1600 કા- ।
[188] ઉપમાબલ.... .... .... પ્રતીયતે । ... શક્તતામ્ ॥ ત- સ- પં- 459 પૃ-, 1599 કા- ।
અર્થાપત્ત્યાવગમ્યૈવ તદનન્યગતેઃ પુનઃ। ।
[189]અર્થાપત્ત્યન્તરેણૈવ શબ્દનિત્યત્વનિશ્ચયઃ[190][191]।
__________નોતેસ્__________
[189] સ્હ્: 25.
[190] અર્થાપત્ત્યાવગમ્યૈવ.... .... પુનઃ । .... નિશ્ચયઃ ॥ -ત- સં- પં- 459 પૃ-, 1600 કા- ।
[191] અર્થાપત્ત્યન્તરેણૈવ ........ નિશ્ચયઃ। । --ત- સં- પ- 459 પૃ-, 1601 કા- ।
અનિત્યો હિ ન સઙ્કેતવ્યવહારાનુવૃત્તિભાગ્[192]। ।

__________નોતેસ્__________
[192] અનિત્યો હિ ન... ... ભાગ્ ॥ -ત- સ- પં- 459 પૃ-, 1601 કા- ।
ઇતિ ।
"પ્રમાણાભાવનિર્ણીતચૈત્રાભાવવિશેષિતાત્ ।
ગેહાચ્ચૈત્રબહિર્ભાવસિદ્ધિર્યા ત્વિહ વર્ણિતા[193]। ।[194]
__________નોતેસ્__________
[193] ગેહાચ્ચૈત્ર.... ... બર્ણિતા। -ત- સં- પં-, 460 પૃ-, 1602 કા- ।
[194] પ્રમાણાભાવ.... ....વિશેષિતાત્ । .... વર્ણિતા। । -ત- સં- પં- 460 પૃ-; 1602 કા- ।
તામભાવોત્થિતામન્યામર્થાપત્તિમુદાહરેત્ ।
પક્ષધર્માદ્યનઙ્ગત્વાદ્ ભિન્નૈષાપ્યનુમાનતઃ[195]। ।[196]
__________નોતેસ્__________
[195] તામભાવો.... .... ....હરેત્ । .... નુમાનતઃ। । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1603 કા- ।
[196] પક્ષધર્માદ્ય.... ....નુમાનતઃ । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1303 કા-
બહિર્દેશવિશિષ્ટેઽર્થે દેશે વા તદ્ વિશેષિતે !
પ્રમેયે યો ગૃહાભાવઃ પક્ષધર્મસ્ત્વસૌ કથમ્[197]? ॥[198]
__________નોતેસ્__________
[197] પ્રમેયે યો ગૃહાભાવઃ.... .... કથમ્। । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1604 કા- ।
[198] બહિર્દેશવિશિ.... ....તે । ....કિમ્। । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1604 કા- ।
જીવતશ્ચ ગૃહાભાવઃ પક્ષધર્મો ન[199]કલ્પ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[199] ઽન વિક-ઽમૂ- પા- ।
તત્સંવિત્તિબહિર્ભાવં ન ચાબુદ્ધ્વોપ[200]જાયતે[201]।[202]
__________નોતેસ્__________
[200] ઽજાયઽઇતિ દ્વિવારં લિખિતં મૂલપાઠે ।
[201] જીવતશ્ચ ગૃહાભાબ.... કલ્પ્યતે । .... જાયતે। । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1605 કા- ।
[202] તત્સંવિત્તિ.... .... જાયતે ॥ -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1605 કા- ।
ગેહાભાવસ્તુ યઃ શુદ્ધો વિદ્યમાનત્વવર્જિતઃ ।
સ મૃતેષ્વપિ દૃષ્ટત્વાદ્ બહિર્વિત્તેર્ન સાધકઃ[203]। ।[204]
__________નોતેસ્__________
[203] ગેહાભાવસ્તુ .... ...વર્ણિતઃ- । ... સાઘકઃ ॥ ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1606 કા- । શ્લો- વા- ।
[204] સ મૃતેષ્વપિ........ સાધકઃ । -ત- સં- પં- 460 પૃ-, 1606 કા- ।
યત્ર ચતસૃભિઃ શક્તિરેવ પ્રમીયતે । એકયા શબ્દનિત્યત્વમ્, અપરયા બહિ (---:?) સ્થિતં દ્રવ્યમેવેતિ પિણ્ડાર્થઃ ।
પ્રમાણ [પ્2બ્।3।7] પઞ્ચકં યત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે ।
વસ્તુસત્તાવબોધાર્થં તત્રાભાવપ્રમાણતા[205] । ।[206]
__________નોતેસ્__________
[205] પ્રમાણપઞ્ચકં.... .... જાયતે । .... પ્રમાણતા । । --શ્લો- વા- અભાવ, 1, 2, 11; હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 200 પૃ-, ।; ત- સં- પં- 470 પૃ-, 1648 કા- ॥
[206] વસ્તુસત્તાવ.... ....પ્રમાણતા ॥ -શ્લો- વા- અભાવ, 1,2,11 । । -ત- સં- પં- 470 પૃ-, 1648 કા- ।
ઇહ સર્વમેવ વસ્તુ સદસદ્રૂપેણ દ્વ્યાત્મકમિતિ ।
"પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિઃ પ્રમાણાભાવ ઇષ્યતે ।
સાત્મનઃ પરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ[207] । ।[208]