Tantraloka · Chapter 9

atha tattvapravibhāgo vistarataḥ kathyate kramaprāptaḥ // 1b

yānyuktāni purāṇyamūni vividhaibhadairyadeṣvanvitaṃ rūpaṃ bhāti paraṃ prakāśaniviḍaṃ devaḥ sa ekaḥ śivaḥ /
tatsvātantryarasātpunaḥ śivapadādbhede vibhāte paraṃ yadrūpaṃ bahudhānugāmi tadidaṃ tattvaṃ vibhoḥ śāsane // 2

tathāhi kālasadanādvīrabhadrapurāntagam /
dhṛtikāṭhinyagarimādyavabhāsāddharātmatā // 3

evaṃ jalāditattveṣu vācyaṃ yāvatsadāśive /
svasminkārye@tha dharmaughe yadvāpi svasadṛgguṇe // 4

āste sāmānyakalpena tananādvyāptṛbhāvataḥ /
tattattvaṃ kramaśaḥ pṛthvīpradhānaṃ puṃśivādayaḥ // 5

dehānāṃ bhuvanānāṃ ca na prasaṅgastato bhavet /
śrīmanmataṅgaśāstrādau taduktaṃ parameśinā // 6

tatraiṣāṃ darśyate dṛṣṭaḥ siddhayogīśvarīmate /
kāryakāraṇabhāvo yaḥ śivecchāparikalpitaḥ // 7

vastutaḥ sarvabhāvānāṃ karteśānaḥ paraḥ śivaḥ /
asvatantrasya kartṛtvaṃ nahi jātūpapadyate // 8

svatantratā ca cinmātravapuṣaḥ parameśituḥ /
svatantraṃ ca jaḍaṃ ceti tadanyonyaṃ virudhyate // 9

jāḍyaṃ pramātṛtantratvaṃ svātmasiddhimapi prati /
na kartṛtvādṛte cānyat kāraṇatvaṃ hi labhyate // 10

tasminsati hi tadbhāva ityapekṣaikajīvitam /
nirapekṣeṣu bhāveṣu svātmaniṣṭhatayā katham // 11

sa pūrvamatha paścātsa iti cetpūrvapaścimau /
svabhāve@natiriktau cetsama ityavaśiṣyate // 12

bījamaṅkura ityasmin satattve hetutadvatoḥ /
ghaṭaḥ paṭaśceti bhavet kāryakāraṇatā na kim // 13

bījamaṅkurapatrāditayā pariṇameta cet /
atatsvabhāvavapuṣaḥ sa svabhāvo na yujyate // 14

sa tatsvabhāva iti cet tarhi bījāṅkurā nije /
tāvatyeva na viśrāntau tadanyātyantasaṃbhavāt // 15

tataśca citrākāro@sau tāvānkaścitprasajyate /
astu cet na jaḍe@nyonyaviruddhākārasaṃbhavaḥ // 16

krameṇa citrākāro@stu jaḍaḥ kiṃ nu viruddhyate /
kramo@kramo vā bhāvasya na svarūpādhiko bhavet // 17

tathopalambhamātraṃ tau upalambhaśca kiṃ tathā /
upalabdhāpi vijñānasvabhāvo yo@sya so@pi hi // 18

kramopalambharūpatvāt krameṇopalabheta cet /
tasya tarhi kramaḥ ko@sau tadanyānupalambhataḥ // 19

svabhāva iti cennāsau svarūpādadhiko bhavet /
svarūpānadhikasyāpi kramasya svasvabhāvataḥ // 20

svātantryādbhāsanaṃ syāccet kimanyadbrūmahe vayam /
itthaṃ śrīśiva evaikaḥ karteti paribhāṣyate // 21

kartṛtvaṃ caitadetasya tathāmātrāvabhāsanam /
tathāvabhāsanaṃ cāsti kāryakāraṇabhāvagam // 22

yathā hi ghaṭasāhityaṃ paṭasyāpyavabhāsate /
tathā ghaṭānantaratā kiṃ tu sā niyamojjhitā // 23

ato yanniyamenaiva yasmādābhātyanantaram /
tattasya kāraṇaṃ brūmaḥ sati rūpānvaye@dhike // 24

niyamaśca tathārūpabhāsanāmātrasārakaḥ /
bījādaṅkura ityevaṃ bhāsanaṃ nahi sarvadā // 25

yogīcchānantarodbhūtatathābhūtāṅkuro yataḥ /
iṣṭe tathāvidhākāre niyamo bhāsate yataḥ // 26

svapne ghaṭapaṭādīnāṃ hetutadvatsvabhāvatā /
bhāsate niyamenaiva bādhāśūnyena tāvati // 27

tato yāvati yādrūpyānniyamo bādhavarjitaḥ /
bhāti tāvati tādrūpyāddṛḍhahetuphalātmatā // 28

tathābhūte ca niyame hetutadvattvakāriṇi /
vastutaścinmayasyaiva hetutā taddhi sarvagam // 29

ata eva ghaṭodbhūtau sāmagrī heturucyate /
sāmagrī ca samagrāṇāṃ yadyekaṃ neṣyate vapuḥ // 30

hetubhedānna bhedaḥ syāt phale taccāsamañjasam /
yadyasyānuvidhatte tāmanvayavyatirekitām // 31

tattasya hetu cetso@yaṃ kuṇṭhatarko na naḥ priyaḥ /
samagrāśca yathā daṇḍasūtracakrakarādayaḥ // 32

dūrāśca bhāvinaścetthaṃ hetutveneti manmahe /
yadi tatra bhavenmerurbhaviṣyanvāpi kaścana // 33

na jāyeta ghaṭo nūnaṃ tatpratyūhavyapohitaḥ /
yathā ca cakraṃ niyate deśe kāle ca hetutām // 34

yāti karkisumervādyāstadvatsvasthāvadhi sthitāḥ /
tathā ca teṣāṃ hetunāṃ saṃyojanaviyojane // 35

niyate śiva evaikaḥ svatantraḥ kartṛtāmiyāt /
kumbhakārasya yā saṃvit cakradaṇḍādiyojane // 36

śiva eva hi sā yasmāt saṃvidaḥ kā viśiṣṭatā /
kaumbhakārī tu saṃvittiravacchedāvabhāsanāt // 37

bhinnakalpā yadi kṣepyā daṇḍacakrādimadhyataḥ /
tasmādekaikanirmāṇe śivo viśvaikavigrahaḥ // 38

karteti puṃsaḥ kartṛtvābhimāno@pi vibhoḥ kṛtiḥ /
ata eva tathābhānaparamārthatayā sthiteḥ // 39

kāryakāraṇabhāvasya loke śāstre ca citratā /
māyāto@vyaktakalayoriti rauravasaṃgrahe // 40

śrīpūrve tu kalātattvādavyaktamiti kathyate /
tata eva niśākhyānātkalībhūtādaliṅgakam // 41

iti vyākhyāsmadukte@sminsati nyāye@tiniṣphalā /
loke ca gomayātkīṭāt saṃkalpātsvapnataḥ smṛteḥ // 42

yogīcchāto dravyamantraprabhāvādeśca vṛścikaḥ /
anya eva sa cet kāmaṃ kutaścitsvaviśeṣataḥ // 43

sa tu sarvatra tulyastatparāmarśaikyamasti tu /
tata eva svarūpe@pi krame@pyanyādṛśī sthitiḥ // 44

śāstreṣu yujyate citrāt tathābhāvasvabhāvataḥ /
puṃrāgavitkalākālamāyā jñānottare kramāt // 45

niyatirnāsti vairiñce kalordhve niyatiḥ śratā /
puṃrāgavittrayādūrdhvaṃ kalāniyatisaṃpuṭam // 46

kālo māyeti kathitaḥ kramaḥ kiraṇaśāstragaḥ /
pumānniyatyā kālaśca rāgavidyākalānvitaḥ // 47

ityeṣa krama uddiṣṭo mātaṅge pārameśvare /
kāryakāraṇabhāvīye tattve itthaṃ vyavasthite // 48

śrīpūrvaśāstre kathitāṃ vacmaḥ kāraṇakalpanām /
śivaḥ svatantradṛgrūpaḥ pañcaśaktisunirbharaḥ // 49

svātantryabhāsitabhidā pañcadhā pravibhajyate /
cidānandeṣaṇājñānakriyāṇāṃ susphuṭatvataḥ // 50

śivaśaktisadeśānavidyākhyaṃ tattvapañcakam /
ekaikatrāpi tattve@smin sarvaśaktisunirbhare // 51

tattatprādhānyayogena sa sa bhedo nirūpyate /
tathāhi svasvatantratvaparipūrṇatayā vibhuḥ // 52

niḥsaṃkhyairbahubhī rūpairbhātyavacchedavarjanāt /
śāṃbhavāḥ śaktijā mantramaheśā mantranāyakāh // 53

mantrā iti viśuddhāḥ syuramī pañca gaṇāḥ kramāt /
svasminsvasmin gaṇe bhāti yadyadrūpaṃ samanvayi // 54

tadeṣu tattvamityuktaṃ kālāgnyāderdharādivat /
tena yatprāhurākhyānasādṛśyena viḍambitāḥ // 55

gurūpāsāṃ vinaivāttapustakābhīṣṭadṛṣṭayaḥ /
brahmā nivṛttyadhipatiḥ pṛthaktattvaṃ na gaṇyate // 56

sadāśivādyāstu pṛthag gaṇyanta iti ko nayaḥ /
brahmaviṣṇuhareśānasuśivānāśritātmani // 57

ṣaṭke kāraṇasaṃjñe@rdhajaratīyamiyaṃ kutaḥ /
iti tanmūlato dhvastaṃ gaṇitaṃ nahi kāraṇam // 58

yathā pṛthivyadhipatirnṛpastattvāntaraṃ nahi /
tathā tattatkaleśānaḥ pṛthak tattvāntaraṃ katham // 59

tadevaṃ pañcakamidaṃ śuddho@dhvā paribhāṣyate /
tatra sākṣācchivecchaiva kartryābhāsitabhedikā // 60

īśvarecchāvaśakṣubdhabhogalolikacidgaṇān /
saṃvibhaktumaghoreśaḥ sṛjatīha sitetaram // 61

aṇūnāṃ lolikā nāma niṣkarmā yābhilāṣitā /
apūrṇaṃmanyatājñānaṃ malaṃ sāvacchidojjhitā // 62

yogyatāmātramevaitadbhāvyavacchedasaṃgrahe /
malastenāsya na pṛthaktattvabhāvo@sti rāgavat // 63

niravacchedakarmāṃśamātrāvacchedatastu sā /
rāgaḥ puṃsi dhiyo dharmaḥ karmabhedavicitratā // 64

apūrṇamanyatā ceyaṃ tathārūpāvabhāsanam /
svatantrasya śivasyecchā ghaṭarūpo yathā ghaṭaḥ // 65

svātmapracchādanecchaiva vastubhūtastathā malaḥ /
yathaivāvyatiriktasya dharāderbhāvitātmatā // 66

tathaivāsyeti śāstreṣu vyatiriktaḥ sthito malaḥ /
vyatiriktaḥ svatantrastu na ko@pi śakaṭādivat // 67

tatsadvitīyā sāśuddhiḥ śivamuktāṇugā na kim /
malasya roddhrī kāpyasti śaktiḥ sa cāpyamuktagā // 68

iti nyāyojjhito vādaḥ śraddhāmātraikakalpitaḥ /
roddhrī śaktirjaḍasyāsau svayaṃ naiva pravartate // 69

svayaṃ pravṛttau viśvaṃ syāttathā ceśanikā pramā /
malasya roddhrīṃ tāṃ śaktimīśaścetsaṃyunakti tat // 70

kīdṛśaṃ pratyaṇumiti praśne nāstyuttaraṃ vacaḥ /
malaścāvaraṇaṃ tacca nāvāryasya viśeṣakam // 71

upalambhaṃ vihantyetadghaṭasyeva paṭāvṛtiḥ /
malenāvṛtarūpāṇāmaṇūnāṃ yatsatattvakam // 72

śiva eva ca tatpaśyettasyaivāsau malo bhavet /
vibhorjñānakriyāmātrasārasyāṇugaṇasya ca // 73

tadabhāvo malo rūpadhvaṃsāyaiva prakalpate /
dharmāddharmiṇi yo bhedaḥ samavāyena caikatā // 74

na tadbhavadbhiruditaṃ kaṇabhojanaśiṣyavat /
nāmūrtena na mūrtena prāvarītuṃ ca śakyate // 75

jñānaṃ cākṣuṣaraśmīnāṃ tathābhāve saratyapi /
sa eva ca malo mūrtaḥ kiṃ jñānena na vedyate // 76

sarvageṇa tataḥ sarvaḥ sarvajñatvaṃ na kiṃ bhajet /
yaśca dhvāntātprakāśasyāvṛtistatpratighātibhiḥ // 77

mūrtānāṃ pratighastejo@ṇūnāṃ nāmūrta īdṛśam /
na ca cetanamātmānamasvatantro malaḥ kṣamaḥ // 78

āvarītuṃ na cācyaṃ ca madyāvṛtinidarśanam /
uktaṃ bhavadbhirevetthaṃ jaḍaḥ kartā nahi svayam // 79

svatantrasyeśvarasyaitāḥ śaktayaḥ prerikāḥ kila /
ataḥ karmavipākajñaprabhuśaktibaleritam // 80

madyaṃ sūte madaṃ duḥkhasukhamohaphalātmakam /
na ceśapreritaḥ puṃso mala āvṛṇuyādyataḥ // 81

nirmale puṃsi neśasya prerakatvaṃ tathocitam /
tulye nirmalabhāve ca prerayeyurna te katham // 82

tamīśaṃ prati yuktaṃ yad bhūyasāṃ syātsadharmatā /
tena svarūpasvātantryamātraṃ malavijṛmbhitam // 83

nirṇītaṃ vitataṃ caitanmayānyatretyalaṃ punaḥ /
malo@bhilāṣaścājñānamavidyā lolikāprathā // 84

bhavadoṣo@nuplavaśca glāniḥ śoṣo vimūḍhatā /
ahaṃmamātmatātaṅko māyāśaktirathāvṛtiḥ // 85

doṣabījaṃ paśutvaṃ ca saṃsārāṅkurakāraṇam /
ityādyanvarthasaṃjñābhistatra tatraiṣa bhaṇyate // 86

asmin sati bhavati bhavo duṣṭo bhedātmaneti bhavadoṣaḥ /
mañcavadasmin duḥkhasroto@ṇūn vahati yatplavastena // 87

śeṣāstu sugamarūpāḥ śabdāstatrārthamūhayeducitam /
saṃsārakāraṇaṃ karma saṃsārāṅkura ucyate // 88

caturdaśavidhaṃ bhūtavaiciatryaṃ karmajaṃ yataḥ /
ata eva sāṃkhyayogapāñcarātrādiśāsane // 89

ahaṃmameti saṃtyāgo naiṣkarmyāyopadiśyate /
niṣkarmā hi sthite mūlamale@pyajñānanāmani // 90

vaicitryakāraṇābhāvānnordhva sarati nāpyadhaḥ /
kevalaṃ pārimityena śivābhedamasaṃspṛśan // 91

vijñānakevalī proktaḥ śuddhacinmātrasaṃsthitaḥ /
sa punaḥ śāṃbhavecchātaḥ śivābhedaṃ parāmṛśan // 92

kramānmantreśatannetṛrūpo yāti śivātmatām /
nanu kāraṇametasya karmaṇaścenmalaḥ katham // 93

sa vijñānākalasyāpi na sūte karmasaṃtatim /
maivaṃ sa hi malo jñānākale didhvaṃsiṣuḥ katham // 94

hetuḥ syāddhvaṃsamānatvaṃ svātantryādeva codbhavet /
didhvaṃsiṣudhvaṃsamānadhvastākhyāsu tisṛṣvatha // 95

daśāsvantaḥ kṛtāvasthāntarāsu svakramasthiteḥ /
vijñānākalamantreśatadīśāditvakalpanā // 96

tataśca supte turye ca vakṣyate bahubhedatā /
ataḥ pradhvaṃsanaunmukhyakhilībhūtasvaśaktikaḥ // 97

karmaṇo hetutāmetu malaḥ kathamivocyatām /
kiṃ ca karmāpi na malādyataḥ karma kriyātmakam // 98

kriyā ca kartṛtārūpāt svātantryānna punarmalāt /
yā tvasya karmaṇaścitraphaladatvena karmatā // 99

prasiddhā sā na saṃkocaṃ vinātmani malaśca saḥ /
vicitraṃ hi phalaṃ bhinnaṃ bhogyatvenābhimanyate // 100

bhoktaryātmani teneyaṃ bhedarūpā vyavasthitiḥ /
iti svakāryaprasave sahakāritvamāśrayan // 101

sāmarthyavyañjakatvena karmaṇaḥ kāraṇaṃ malaḥ /
nanvevaṃ karmasadbhāvānmalasyāpi sthiteḥ katham // 102

vijñānākalatā tasya saṃkoco hyasti tādṛśaḥ /
maivamadhvastasaṃkoco@pyasau bhāvanayā dṛḍham // 103

nāhaṃ karteti manvānaḥ karmasaṃskāramujjhati /
phaliṣyatīdaṃ karmeti yā dṛḍhā vṛttirātmani // 104

sa saṃskāraḥ phalāyeha na tu smaraṇakāraṇam /
apradhvaste@pi saṃkoce nāhaṃ karteti bhāvanāt // 105

na phalaṃ kṣīvamūḍhādeḥ prāyaścitte@tha vā kṛte /
yanmayādya tapastaptaṃ tadasmai syāditi sphuṭam // 106

abhisaṃdhimataḥ karma na phaledabhisandhitaḥ /
tathābhisaṃdhānākhyāṃ tu mānase karma saṃskriyām // 107

phaloparaktāṃ vidadhatkalpate phalasampade /
yastu tatrāpi dārḍhyena phalasaṃskāramujjhati // 108

sa tatphalatyāgakṛtaṃ viśiṣṭaṃ phalamaśnute /
anayā paripāṭyā yaḥ samastāṃ karmasaṃtatim // 109

anahaṃyutayā projjhet sasaṃkoco@pi so@kalaḥ /
nanvitthaṃ duṣkṛtaṃ kiṃcidātmīyamabhisaṃdhitaḥ // 110

parasmai syānna vijñātaṃ bhavatā tāttvikaṃ vacaḥ /
tasya bhoktustathā cetsyādabhisaṃdhiryathātmani // 111

tadavaśyaṃ parasyāpi satastadduṣkṛtaṃ bhavet /
parābhisaṃdhisaṃvittau svābhisaṃdhirdṛḍhībhavet // 112

abhisaṃdhānavirahe tvasya no phalayogitā /
na me duṣkṛtamityeṣā rūḍhistasyāphalāya sā // 113

parābhisandhivicchede svātmanānabhisaṃhitau /
dvayorapi phalaṃ na syānnāśahetuvyavasthiteḥ // 114

sukhahetau sukhe cāsya sāmānyādabhisaṃdhitaḥ /
nirviśeṣādapi nyāyyā dharmādiphalabhoktṛtā // 115

duḥkhaṃ me duḥkhaheturvā stādityeṣa punarna tu /
sāmānyo@pyabhisaṃdhiḥ syāttadadharmasya nāgamaḥ // 116

prakṛtaṃ brūmahe jñānākalasyoktacarasya yat /
anahaṃyutayā sarvā vilīnāḥ karmasaṃskriyāḥ // 117

tasmādasya na karmāsti kasyāpi sahakāritām /
malaḥ karotu tenāyaṃ dhvaṃsamānatvamaśnute // 118

apadhvastamalastvantaḥśivāveśavaśīkṛtaḥ /
ahaṃbhāvaparo@pyeti na karmādhīnavṛttitām // 119

uktaṃ śrīpūrvaśāstre ca tadetatparameśinā /
malamajñānamicchanti saṃsārāṅkurakāraṇam // 120

dharmādharmātmakaṃ karma sukhaduḥkhādilakṣaṇam /
lakṣayetsukhaduḥkhādi svaṃ kārya hetubhāvataḥ // 121

nahi hetuḥ kadāpyāste vinā kārya nijaṃ kvacit /
hetutā yogyataivāsau phalānantaryabhāvitā // 122

pūrvakasya tu hetutvaṃ pāramparyeṇa kiṃ ca tat /
lakṣyate sukhaduḥkhādyaiḥ samāne dṛṣṭakāraṇe // 123

citrairhetvantaraṃ kiṃcittacca karmeha darśanāt /
svāṅge prasādaraukṣyādi jāyamānaṃ svakarmaṇā // 124

dṛṣṭamityanyadehasthaṃ kāraṇaṃ karma kalpyāte /
ihāpyanyānyadehasthe sphuṭaṃ karmaphale yataḥ // 125

kṛṣikarma madhau bhogaḥ śaradyanyā ca sā tanuḥ /
anusaṃdhāturekasya saṃbhavastu yatastataḥ // 126

tasyaiva tatphalaṃ citraṃ karma yasya purātanam /
kṣīvo@pi rājā sūdaṃ cedādiśetprātarīdṛśam // 127

bhojayetyanusaṃdhānādvinā prāpnoti tatphalam /
itthaṃ janmāntaropāttakarmāpyadyānusaṃdhinā // 128

vinā bhuṅkte phalaṃ hetustatra prācyā hyakampatā /
ata eva kṛtaṃ karma karmaṇā tapasāpi vā // 129

jñānena vā nirudhyeta phalapākeṣvanunmukham /
ārabdhakāryaṃ dehe@smin yatpunaḥ karma tatkatham // 130

ucchidyatāmantyadaśaṃ niroddhuṃ nahi śakyate /
tatraiva dehe yattvanyadadyagaṃ vā purātanam // 131

karma tajjñānadīkṣādyaiḥ śaṇḍhīkartuṃ prasahyate /
tathā saṃskāradārḍhya hi phalāya dṛḍhatā punaḥ // 132

yadā yadā vinaśyeta karmadhvastaṃ tadā tadā /
ato mohaparādhīno yadyapyakṛta kiṃcana // 133

tathāpi jñānakāle tatsarvameva pradahyate /
uktaṃ ca śrīpare@hānādānaḥ sarvadṛgulvaṇaḥ // 134

muhūrtānnirdahetsarva dehasthamakṛtaṃ kṛtam /
dehasthamiti dehena saha tādātmyamāśritā // 135

svācchandyātsaṃvidevoktā tatrasthaṃ karma dahyate /
dehaikyavāsanātyāgāt sa ca viśvātmatāsthiteḥ // 136

akālakalite vyāpinyabhinne yā hi saṃskriyā /
saṃkoca eva sānena so@pi dehaikatāmayaḥ // 137

etatkārmamalaṃ proktaṃ yena sākaṃ layākalāḥ /
syurguhāgahanāntaḥsthāḥ suptā iva sarīsṛpāḥ // 138

tataḥ prabuddhasaṃskārāste yathocitabhāginaḥ /
brahmādisthāvarānte@smin saṃsranti punaḥ punaḥ // 139

ye punaḥ karmasaṃskārahānyai prārabdhabhāvanāḥ /
bhāvanāpariniṣpattimaprāpya pralayaṃ gatāḥ // 140

mahāntaṃ te tathāntaḥsthabhāvanāpākasauṣṭhavāt /
mantratvaṃ pratipadyante citrāccitraṃ ca karmataḥ // 141

asya kārmamalasyeyanmāyāntādhvavisāriṇaḥ /
pradhānaṃ kāraṇaṃ proktamajñānātmāṇavo malaḥ // 142

kṣobho@sya lolikākhyasya sahakāritayā sphuṭam /
tiṣṭhāsāyogyataunmukhyamīśvarecchāvaśācca tat // 143

na jaḍaścidadhiṣṭhānaṃ vinā kvāpi kṣamo yataḥ /
aṇavo nāma naivānyatprakāśātmā maheśvaraḥ // 144

cidacidrūpatābhāsī pudgalaḥ kṣetravitpaśuḥ /
cidrūpatvācca sa vyāpī nirguṇo niṣkriyastataḥ // 145

yogopāyepsako nityo mūrtivandhyaḥ prabhāṣyate /
acittvādajñatā bhedo bhogyādbhoktrantarādatha // 146

teṣāmaṇūnāṃ sa mala īśvarecchāvaśādbhṛśam /
prabudhyate tathā coktaṃ śāstre śrīpūrvanāmani // 147

īśvarecchāvaśādasya bhogecchā saṃprajāyate /
bhogecchorupakārārthamādyo mantramaheśvaraḥ // 148

māyāṃ vikṣobhya saṃsāraṃ nirmimīte vicitrakam /
māyā ca nāma devasya śaktiravyatirekiṇī // 149

bhedāvabhāsasvātantryaṃ tathāhi sa tayā kṛtaḥ /
ādyo bhedāvabhāso yo vibhāgamanupeyivān // 150

garbhīkṛtānantabhāvivibhāsā sā parā niśā /
sā jaḍā bhedarūpatvāt kāryaṃ cāsyā jaḍaṃ yataḥ // 151

vyāpinī viśvahetutvāt sūkṣmā kāryaikakalpanāt /
śivaśaktyavinābhāvānnityaikā mūlakāraṇam // 152

acetanamanekātma sarva kārya yathā ghaṭaḥ /
pradhānaṃ ca tathā tasmāt kārya nātmā tu cetanaḥ // 153

ata evādhvani proktā pūrvaṃ māyā dvidhā sthitā /
yathā ca māyā devasya śaktirabhyeti bhedinam // 154

tattvabhāvaṃ tathānyo@pi kalādistattvavistaraḥ /
niruddhaśakteryā kiṃcitkartṛtodvalanātmikā // 155

nāthasya śaktiḥ sādhastātpuṃsaḥ kṣeptrī kalocyate /
evaṃ vidyādayo@pyete dharāntāḥ paramārthataḥ // 156

śivaśaktimayā eva proktanyāyānusārataḥ /
tathāpi yatpṛthagbhānaṃ kalāderīśvarecchayā // 157

tato jaḍatve kāryatve pṛthaktattvasthitau dhruvam /
upādānaṃ smṛtā māyā kvacittatkāryameva ca // 158

tathāvabhāsacitraṃ ca rūpamanyonyavarjitam /
yadbhāti kila saṃkalpe tadasti ghaṭavadvahiḥ // 159

khapuṣpādyastitāṃ brūmastato na vyabhicāritā /
khapuṣpaṃ kāladiṅmātṛsāpekṣaṃ nāstiśabdataḥ // 160

dharādivat tathātyantābhāvo@pyevaṃ vivicyatām /
yatsaṃkalpyaṃ tathā tasya bahirdeho@sti cetanaḥ // 161

caitravatsauśivāntaṃ tat sarva tādṛśadehavat /
yasya deho yathā tasya tajjātīyaṃ puraṃ bahiḥ // 162

ataḥ suśivaparyantā siddhā bhuvanapaddhatiḥ /
ātmanām tatpuraṃ prāpyaṃ deśatvādanyadeśavat // 163

ātmanāmadhvabhoktṛtvaṃ tato@yatnena siddhyati /
sā māyā kṣobhamāpannā viśvaṃ sūte samantataḥ // 164

daṇḍāhatevāmalakī phalāni kila yadyapi /
tathāpi tu tathā citrapaurvāparyāvabhāsanāt // 165

māyākārye@pi tattvaughe kāryakāraṇatā mithaḥ /
sā yadyapyanyaśāstreṣu bahudhā dṛśyate sphuṭam // 166

tathāpi mālinīśāstradṛśā tāṃ saṃpracakṣmahe /
kalādivasudhāntaṃ yanmāyāntaḥ saṃpracakṣate // 167

pratyātmabhinnamevaitat sukhaduḥkhādibhedataḥ /
ekasyāmeva jagati bhogasādhanasaṃhatau // 168

sukhādīnāṃ samaṃ vyakterbhogabhedaḥ kuto bhavet /
na cāsau karmabhedena tasyaivānupapattitaḥ // 169

tasmāt kalādiko vargo bhinna eva kadācana /
aikyametīśvarecchāto nṛttagītādivādane // 170

eṣāṃ kalāditattvānāṃ sarveṣāmapi bhāvinām /
śuddhatvamasti teṣāṃ ye śaktipātapavitritāḥ // 171

kalā hi śuddhā tattādṛk karmatvaṃ saṃprasūyate /
mitamapyāśu yenāsmāt saṃsārādeṣa mucyate // 172

rāgavidyākālayatiprakṛtyakṣārthasaṃcayaḥ /
itthaṃ śuddha iti procya gururmānastutau vibhuḥ // 173

evameṣā kalādīnāmutpattiḥ pravivicyate /
māyātattvāt kalā jātā kiṃcitkartṛtvalakṣaṇā // 174

māyā hi cinmayādbhedaṃ śivādvidadhatī paśoḥ /
suṣuptatāmivādhatte tata eva hyadṛkkriyaḥ // 175

kalā hi kiṃcitkartṛtvaṃ sūte svāliṅganādaṇoḥ /
tasyāścāpyaṇunānyonyaṃ hyañjane sā prasūyate // 176

sadyonirvāṇadīkṣotthapuṃviśleṣe hi sā satī /
śliṣyantyapi ca no sūte tathāpi svaphalaṃ kvacit // 177

ucchūnateva prathamā sūkṣmāṅkurakaleva ca /
bījasyāmbvagnimṛtkambutuṣayogāt prasūtikṛt // 178

kalā māyāṇusaṃyogajāpyeṣā nirvikārakam /
nāṇuṃ kuryādupādānaṃ kiṃtu māyāṃ vikāriṇīm // 179

malaścāvārako māyā bhāvopādānakāraṇam /
karma syāt sahakāryeva sukhaduḥkhodbhavaṃ prati // 180

ataḥ saṃcchannacaitanyasamudbalanakāryakṛt /
kalaivānantanāthasya śaktyā saṃpreritā jaḍā // 181

na ceśaśaktirevāsya caitanyaṃ balayiṣyati /
tadupodbalitaṃ taddhi na kiṃcitkartṛtāṃ vrajet // 182

seyaṃ kalā na karaṇaṃ mukhyaṃ vidyādikaṃ yathā /
puṃsi kartari sā kartrī prayojakatayā yataḥ // 183

alakṣyāntarayoritthaṃ yadā puṃskalayorbhavet /
māyāgarbheśaśaktyāderantarajñānamāntaram // 184

tadā māyāpuṃvivekaḥ sarvakarmakṣayādbhavet /
vijñānākalatā māyādhastānno yātyadhaḥ pumān // 185

dhīpuṃviveke vijñāte pradhānapuruṣāntare /
api na kṣīṇakarmā syāt kalāyāṃ taddhi saṃbhavet // 186

ataḥ sāṃkhyadṛśā siddhaḥ pradhānādho na saṃsaret /
kalāpuṃsorviveke tu māyādho naiva gacchati // 187

malādviviktamātmānaṃ paśyaṃstu śivatāṃ vrajet /
sarvatra caiśvaraḥ śaktipāto@tra sahakāraṇam // 188

māyāgarbhādhikārīyo dvayorantye tu nirmalaḥ /
seyaṃ kalā kāryabhedādanyaiva hyanumīyate // 189

anyathaikaṃ bhavedviśvaṃ kāryāyetyanyanihnavaḥ /
iti mataṅgaśāstrādau yā proktā sā kalā svayam // 190

kiṃcidrūpatayākṣipya kartṛtvamiti bhaṅgitaḥ /
kiṃcidrūpaviśiṣṭaṃ yat kartṛtvaṃ tatkathaṃ bhavet // 191

ajñasyeti tataḥ sūte kiṃcijjñatvātmikāṃ vidam /
buddhiṃ paśyati sā vidyā buddhidarpaṇacāriṇaḥ // 192

sukhādīn pratyayān mohaprabhṛtīn kāryakāraṇe /
karmajālaṃ ca tatrasthaṃ vivinakti nijātmanā // 193

buddhistu guṇasaṃkīrṇā vivekena kathaṃ sukham /
duḥkhaṃ mohātmakaṃ vāpi viṣayaṃ darśayedapi // 194

svacchāyāṃ dhiyi saṃkrāmanbhāvaḥ saṃvedyatāṃ katham /
tayā vinaiti sāpyanyatkaraṇaṃ puṃsi kartari // 195

nanu cobhayataḥ śubhrādarśadaśīyadhīgatāt /
puṃsprakāśādbhāti bhāvaḥ maivaṃ tatpratibimbanam // 196

jaḍameva hi mukhyo@tha puṃsprakāśo@sya bhāsanam /
bahiḥsthasyaiva tasyāstu buddheḥ kiṃkalpanā kṛtā // 197

abhedabhūmireṣā ca bhedaśceha vicāryate /
tasmādbuddhigato bhāvo vidyākaraṇagocaraḥ // 198

bhāvānāṃ pratibimbaṃ ca vedyaṃ dhīkalpanā tataḥ /
kiṃcittu kurute tasmānnūnamastyaparaṃ tu tat // 199

rāgatattvamiti proktaṃ yattatraivoparañjakam /
na cāvairāgyamātraṃ tattatrāpyāsaktivṛttitaḥ // 200

viraktāvapi tṛptasya sūkṣmarāgavyavasthiteḥ /
kālastuṭyādibhiścaitat kartṛtvaṃ kalayatyataḥ // 201

kāryāvacchedi kartṛtvaṃ kālo@vaśyaṃ kaliṣyati /
niyatiryojanāṃ dhatte viśiṣṭe kāryamaṇḍale // 202

vidyā rāgo@tha niyatiḥ kālaścaitaccatuṣṭayam /
kalākāryaṃ bhoktṛbhāve tiṣṭhadbhoktṛtvapūritam // 203

māyā kalā rāgavidye kālo niyatireva ca /
kañcukāni ṣaḍuktāni saṃvidastatsthitau paśuḥ // 204

dehapuryaṣṭakādyeṣu vedyeṣu kila vedanam /
etatṣaṭkasasaṃkocaṃ yadavedyamasāvaṇuḥ // 205

uktaṃ śivatanuśāstre tadidaṃ bhaṅgyantareṇa punaḥ /
āvaraṇaṃ sarvātmagamaśuddhiranyāpyananyarūpeva // 206

śivadahanakiraṇajālairdāhyatvāt sā yato@nyarūpaiva /
anidaṃpūrvatayā yadrañjayati nijātmanā tato@nanyā // 207

sahajāśuddhimato@ṇorīśaguhābhyāṃ hi kañcukastrividhaḥ /
tasya dvitīyacitiriva svacchasya niyujyate kalā ślakṣṇā // 208

anayā vidvasya paśorupabhogasamarthatā bhavati /
vidyā cāsya kalātaḥ śaraṇāntardīpakaprabhevābhūt // 209

sukhaduḥkhasaṃvidaṃ yā vivinakti paśorvibhāgena /
rāgaśca kalātattvācchucivastrakaṣāyavat samutpannaḥ // 210

tyaktuṃ vāñchati na yataḥ saṃsṛtisukhasaṃvidānandam /
evamavidyāmalinaḥsamarthitastriguṇakañcukabalena // 211

gahanopabhogagarbhe paśuravaśamadhomukhaḥ patati /
etena malaḥ kathitaḥ kambukavadaṇoḥ kalādikaṃ tuṣavat // 212

evaṃ kalākhyatattvasya kiṃcitkartṛtvalakṣaṇe /
viśeṣabhāge kartṛtvaṃ carcitaṃ bhoktṛpūrvakam // 213

viśeṣaṇatayā yo@tra kiñcidbhāgastadotthitam /
vedyamātraṃ sphuṭaṃ bhinnaṃ pradhānaṃ sūyate kalā // 214

samameva hi bhogyaṃ ca bhoktāraṃ ca prasūyate /
kalā bhedābhisaṃdhānādaviyuktaṃ parasparam // 215

bhoktṛbhogyātmatā na syādviyogācca parasparam /
vilīnāyāṃ ca tasyāṃ syānmāyāsyāpi na kiṃcana // 216

nanu śrīmadrauravādau rāgavidyātmakaṃ dvayam /
sūte kalā hi yugapattato@vyaktamiti sthitiḥ // 217

uktamatra vibhātyeṣa kramaḥ satyaṃ tathā hyalam /
rajyamāno veda sarva vidaṃścāpyatra rajyate // 218

tathāpi vastusatteyamihāsmābhirnirūpitā /
tasyāṃ ca na kramaḥ ko@pi syādvā so@pi viparyayāt // 219

tasmādvipratipattiṃ no kuryācchāstrodite vidhau /
evaṃ saṃvedyamātraṃ yat sukhaduḥkhavimohataḥ // 220

bhotsyate yattataḥ proktaṃ tatsāmyātmakamāditaḥ /
sukhaṃ sattvaṃ prakāśatvāt prakāśo hlāda ucyate // 221

duḥkhaṃ rajaḥ kriyātmatvād kriyā hi tadatatkramaḥ /
mohastamo varaṇakaḥ prakāśābhāvayogataḥ // 222

ta ete kṣobhamāpannā guṇāḥ kārya pratanvate /
akṣubdhasya vijātīyaṃ na syāt kāryamadaḥ purā // 223

uktameveti śāstre@smin guṇāṃstattvāntaraṃ viduḥ /
bhuvanaṃ pṛthagevātra darśitaṃ guṇabhedataḥ // 224

īśvarecchāvaśakṣubdhalolikaṃ puruṣaṃ prati /
bhoktṛtvāya svatantreśaḥ prakṛtiṃ kṣobhayed bhṛśam // 225

tena yaccodyate sāṃkhyaṃ muktāṇuṃ prati kiṃ na sā /
sūte puṃso vikāritvāditi tannātra bādhakam // 226

guṇebhyo buddhitattvaṃ tat sarvato nirmalaṃ tataḥ /
puṃsprakāśaḥ sa vedyo@tra pratibimbatvamārchati // 227

viṣayapratibimbaṃ ca tasyāmakṣakṛtaṃ bahiḥ /
ataddvāraṃ samutprekṣāpratibhādiṣu tādṛśī // 228

vṛttirbodho bhavedbuddheḥ sā cāpyālambanaṃ dhruvam /
ātmasaṃvitprakāśasya bodho@sau tajjaḍo@pyalam // 229

buddherahaṃkṛt tādṛkṣe pratibimbitapuṃskṛteḥ /
prakāśe vedyakaluṣe yadahaṃmananātmatā // 230

tayā pañcavidhaścaiṣa vāyuḥ saṃrambharūpayā /
prerito jīvanāya syādanyathā maraṇaṃ punaḥ // 231

ata eva viśuddhātmasvātantryāhaṃsvabhāvataḥ /
akṛtrimādidaṃ tvanyadityuktaṃ kṛtiśabdataḥ // 232

ityayaṃ karaṇaskandho@haṃkārasya nirūpitaḥ /
tridhāsya prakṛtiskandhaḥ sāttvarājasatāmasaḥ // 233

sattvapradhānāhaṃkārādbhoktraṃśasparśinaḥ sphuṭam /
manobuddhyakṣaṣaṭkaṃ tu jātaṃ bhedastu kathyate // 234

mano yatsarvaviṣayaṃ tenātra pravivakṣitam /
sarvatanmātrakartṛtvaṃ viśeṣaṇamahaṃkṛteḥ // 235

buddhyahaṃkṛnmanaḥ prāhurbodhasaṃrabhaṇaiṣaṇe /
karaṇaṃ bāhyadevairyannaivāpyantarmukhaiḥ kṛtam // 236

prāṇaśca nāntaḥkaraṇaṃ jaḍatvāt preraṇātmanaḥ /
prayatnecchāvibodhāṃśahetutvāditi niścitam // 237

avasāyo@bhimānaśca kalpanā ceti na kriyā /
ekarūpā tatastritvaṃ yuktamantaḥkṛtau sphuṭam // 238

na ca buddhirasaṃvedyā karaṇatvānmano yathā /
pradhānavadasaṃvedyabuddhivādastadujjhitaḥ // 239

śabdatanmātrahetutvaviśiṣṭā yā tvahaṃkṛtiḥ /
sā śrotre karaṇaṃ yāvadghrāṇe gandhatvabhoditā // 240

bhautikatvamato@pyastu niyamādviṣayeṣvalam /
ahaṃ śṛṇomi paśyāmi jighrāmītyādisaṃvidi // 241

ahaṃtānugamādāhaṃkārikatvaṃ sphuṭaṃ sthitam /
karaṇatvamato yuktaṃ kartraśaspṛktvayogataḥ // 242

karturvibhinnaṃ karaṇaṃ preryatvāt karaṇaṃ kutaḥ /
karaṇāntaravāñchāyāṃ bhavettatrānavasthitiḥ // 243

tasmāt svātantryayogena kartā svaṃ bhedayan vapuḥ /
karmāśasparśinaṃ svāṃśaṃ karaṇīkurute svayam // 244

karaṇīkṛtatatsvāṃśatanmayībhāvanāvaśāt /
karaṇīkurute@tyantavyatiriktaṃ kuṭhāravat // 245

tenāśuddhaiva vidyāsya sāmānyaṃ karaṇaṃ purā /
jñaptau kṛtau tu sāmānyaṃ kalā karaṇamucyate // 246

nanu śrīmanmataṅgādau kalāyāḥ kartṛtoditā /
tasyāṃ satyāṃ hi vidyādyāḥ karaṇatvārhatājuṣaḥ // 247

ucyate kartṛtaivoktā karaṇatve prayojikā /
tayā vinā tu nānyeṣāṃ karaṇānāṃ sthitiryataḥ // 248

ato@sāmānyakaraṇavargāt tatra pṛthak kṛtā /
vidyāṃ vinā hi nānyeṣāṃ karaṇānāṃ nijā sthitiḥ // 249

kalāṃ vinā na tasyāśca kartṛtve jñātṛtā yataḥ /
kalāvidye tataḥ puṃso mukhyaṃ tatkaraṇaṃ viduḥ // 250

ata eva vihīne@pi buddhikarmendriyaiḥ kvacit /
andhe paṅgau rūpagatiprakāśo na na bhāsate // 251

kiṃtu sāmānyakaraṇabalādvedye@pi tādṛśi /
rūpasāmānya evāndhaḥ pratipattiṃ prapadyate // 252

tata eva tvahaṃkārāt tanmātrasparśino@dhikam /
karmendriyāṇi vākpāṇipāyūpasthāṅghri jajñire // 253

vacmyādade tyajāmyāśu visṛjāmi vrajāmi ca /
iti yāhaṃkriyā kāryakṣamā karmendriyaṃ tu tat // 254

tena cchinnakarasyāsti hastaḥ karmendriyātmakaḥ /
tasya pradhānādhiṣṭhānaṃ paraṃ pañcāṅguliḥ karaḥ // 255

mukhenāpi yadādānaṃ tatra yat karaṇaṃ sthitam /
sa pāṇireva karaṇaṃ vinā kiṃ saṃbhavet kriyā // 256

tathābhāve tu buddhyakṣairapi kiṃ syātprayojanam /
darśanaṃ karaṇāpekṣaṃ kriyātvāditi cocyate // 257

parairgamau tu karaṇaṃ neṣyate ceti vismayaḥ /
gamanotkṣepaṇādīni mukhyaṃ karmopalambhanam // 258

punarguṇaḥ kriyā tveṣā vaiyākaraṇadarśane /
kriyā karaṇapūrveti vyāptyā karaṇapūrvakam // 259

jñānaṃ nādānamityetat sphuṭamāndhyavijṛmbhitam /
tasmāt karmendriyāṇyāhustvagvadvyāptṝṇi mukhyataḥ // 260

tatsthāne vṛttimantīti mataṅge guravo mama /
nanvanyānyapi karmāṇi santi bhūyāṃsi tatkṛte // 261

karaṇānyapi vācyāni tathā cākṣeṣvaniṣṭhitiḥ /
nanvetat kheṭapālādyairnirākāri na karmaṇām // 262

yatsādhanaṃ tadakṣaṃ syāt kiṃtu kasyāpi karmaṇaḥ /
etannāsmatkṛtapraśnatṛṣṇāsaṃtāpaśāntaye // 263

nahyasvacchamitaprāyairjalaistṛpyanti barhiṇaḥ /
ucyate śrīmatādiṣṭaṃ śaṃbhunātra mamottaram // 264

svacchasaṃvedanodāravikalāprabalīkṛtam /
iha karmānusaṃdhānabhedādekaṃ vibhidyate // 265

tatrānusaṃdhiḥ pañcātmā pañca karmendriyāṇyataḥ /
tyāgāyādānasaṃpattyai dvayāya dvitayaṃ vinā // 266

svarūpaviśrāntikṛte caturdhā karma yadbahiḥ /
pāyupāṇyaṅghrijananaṃ karaṇaṃ taccaturvidham // 267

antaṃ prāṇāśrayaṃ yattu karmātra karaṇaṃ hi vāk /
uktāḥ samāsataścaiṣāṃ citrāḥ kāryeṣu vṛttayaḥ // 268

tadetadvyatiriktaṃ hi na karma kvāpi dṛśyate /
tatkasyārthe prakalpyeyamindriyāṇāmaniṣṭhitiḥ // 269

etatkartavyacakraṃ tadasāṃkaryeṇa kurvate /
akṣāṇi sahavṛttyā tu buddhyante saṃkaraṃ jaḍāḥ // 270

ukta indriyavargo@yamahaṃkārāt tu rājasāt /
tamaḥpradhānāhaṃkārād bhoktraṃśacchādanātmanaḥ // 271

bhūtādināmnastanmātrapañcakaṃ bhūtakāraṇam /
manobuddhyakṣakarmākṣavargastanmātravargakaḥ // 272

ityatra rājasāhaṃkṛdyogaḥ saṃśleṣako dvaye /
anye tvāhurmano jātaṃ rājasāhaṃkṛteryataḥ // 273

samastendriyasaṃcāracaturaṃ laghu vegavat /
anye tu sāttvikāt svāntaṃ buddhikarmendriyāṇi tu // 274

rājasādgrāhakagrāhyabhāgasparśīni manvate /
kheṭapālāstu manyante karmendriyagaṇaḥ sphuṭam // 275

rājasāhaṃkṛterjāto rajasaḥ karmatā yataḥ /
śrīpūrvaśāstre tu mano rājasāt sāttvikātpunaḥ // 276

indriyāṇi samastāni yuktaṃ caitadvibhāti naḥ /
tathāhi bāhyavṛttīnāmakṣāṇāṃ vṛttibhāsane // 277

ālocane śaktirantaryojane manasaḥ punaḥ /
uktaṃ ca guruṇā kuryānmano@nuvyavasāyi sat // 278

taddvayālambanā mātṛvyāpārātmakriyā iti /
tānmātrastu gaṇo dhvāntapradhānāyā ahaṃkṛteḥ // 279

atrāvivādaḥ sarvasya grāhyopakrama eva hi /
pṛthivyāṃ saurabhānyādivicitre gandhamaṇḍale // 280

yatsāmānyaṃ hi gandhatvaṃ gandhatanmātranāma tat /
vyāpakaṃ tata evoktaṃ sahetutvāttu na dhruvam // 281

svakāraṇe tirobhūtirdhvaso yattena nādhruvam /
evaṃ rasādiśabdāntatanmātreṣvapi yojanā // 282

viśeṣāṇāṃ yato@vaśyaṃ daśā prāgaviśeṣiṇī /
kṣubhitaṃ śabdatanmātraṃ citrākārāḥ śratīrdadhat // 283

nabhaḥ śabdo@vakāśātmā vācyādhyāsasaho yataḥ /
tadetatsparśatanmātrayogāt prakṣobhamāgatam // 284

vāyutāmeti tenātra śabdasparśobhayātmatā /
anye tvāhurdhvaniḥ khaikaguṇastadapi yujyate // 285

yato vāyurnijaṃ rūpaṃ labhate na vināmbarāt /
uttarottarabhūteṣu pūrvapūrvasthitiryataḥ // 286

tata eva marudvyomnoraviyogo mithaḥ smṛtaḥ /
śabdasparśau tu rūpeṇa samaṃ prakṣobhamāgatau // 287

tejastattvaṃ tribhirdharmaiḥ prāhuḥ pūrvavadeva tat /
taistribhiḥ sarasairāpaḥ sagandhairbhūriti kramaḥ // 288

tatra pratyakṣataḥ siddho dharādiguṇasaṃcayaḥ /
nahi gandhādidharmaughavyatiriktā vibhāti bhūḥ // 289

yathā guṇaguṇidvaitavādināmekamapyadaḥ /
citraṃ rūpaṃ paṭe bhāti kramāddharmāstathā bhuvi // 290

yathā ca vistṛte vastre yugapadbhāti citratā /
tathaiva yogināṃ dharmasāmastyenāvabhāti bhūḥ // 291

gandhādiśabdaparyantacitrarūpā dharā tataḥ /
upāyabhedādbhātyeṣā kramākramavibhāgataḥ // 292

tata eva kramavyaktikṛto dhībheda ucyate /
ṣaṣṭhīprayogo dhībhedādbhedyabhedakatā tathā // 293

tena dharmātirikto@tra dharmī nāma na kaścana /
tatrānekaprakārāḥ syurgandharūparasāḥ kṣitau // 294

saṃsparśaḥ pākajo@nuṣṇāśītaḥ śabdo vicitrakaḥ /
śauklyaṃ mādhuryaśītatve citrāḥ śabdāśca vāriṇi // 295

śuklabhāsvaratoṣṇatvaṃ citrāḥ śabdāśca pāvake /
apākajaścāśītoṣṇo dhvaniścitraśca mārute // 296

varṇātmako dhvaniḥ śabdapratibimbānyathāmbare /
yattu na sparśavaddharmaḥ śabda ityādi bhaṇyate // 297

kāṇādaistatsvapratītiviruddhaṃ kena gṛhyatām /
paṭahe dhvanirityeva bhātyabādhitameva yat // 298

na ca hetutvamātreṇa tadādānatvavedanāt /
śrotraṃ cāsmanmate@haṃkṛtkāraṇaṃ tatra tatra tat // 299

vṛttibhāgīti taddeśaṃ śabdaṃ gṛhṇātyalaṃ tathā /
yastvāha śrotramākāśaṃ karṇasaṃyogabheditam // 300

śabdajaḥ śabda āgatya śabdabuddhiṃ prasūyate /
tasya mande@pi murajadhvanāvākarṇake sati // 301

amutra śrutireṣeti dūre saṃvedanaṃ katham /
nahi śabdajaśabdasya dūrādūraravoditeḥ // 302

śrotrākāśagatasyāsti dūrādūrasvabhāvatā /
na cāsau prathamaḥ śabdastāvadvyāpīti yujyate // 303

tatrasthaiḥ saha tīvrātmā śrūyamāṇastvanena tu /
kathaṃ śrūyeta mandaḥsannahi dharmāntarāśrayaḥ // 304

etaccānyairapākāri bahudheti vṛthā punaḥ /
nāyastaṃ patitāghātadāne ko hi na paṇḍitaḥ // 305

amīṣāṃ tu dharādīnāṃ yāvāṃstattvagaṇaḥ purā /
guṇādhikatayā tiṣṭhan vyāptā tāvān prakāśate // 306

vyāpyavyāpakatā yaiṣā tattvānāṃ darśitā kila /
sā guṇādhikyataḥ siddhā na hetutvānna lāghavāt // 307

ahetunāpi rāgo hi vyāpto vidyādinā sphuṭam /
tadvinā na bhavedyattadvyāptamityucyate yataḥ // 308

na lāghavaṃ ca nāmāsti kiṃcidatra svadarśane /
guṇādhikyādato jñeyā vyāpyavyāpakatā sphuṭā // 309

yo hi yasmādguṇotkṛṣṭaḥ sa tasmādūrdhva ucyate /
ūrdhvatā vyāptṛtā śrīmanmālinīvijaye sphuṭā // 310

ataḥ śivatvātprabhṛti prakāśatāsvarūpamādāya nijātmani dhruvam /
samastatattvāvalidharmasaṃcayairvibhāti bhūrvyāptṛtayā sthitairalam // 311

evaṃ jalāderapi śaktitattvaparyantadhāmno vapurasti tādṛk /
kiṃ tūttaraṃ śaktitayaiva tattvaṃ pūrva tu taddharmatayeti bhedaḥ // 312

anuttaraprakriyāyāṃ vaitatyena pradarśitam /
etat tasmāt tataḥ paśyedvistarārthī vivecakaḥ // 313

iti tattvasyarūpasya kṛtaṃ samyak prakāśanam // 314