તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 9

અથ તત્ત્વપ્રવિભાગો વિસ્તરતઃ કથ્યતે ક્રમપ્રાપ્તઃ ॥ 1બ્

યાન્યુક્તાનિ પુરાણ્યમૂનિ વિવિધૈભદૈર્યદેષ્વન્વિતં રૂપં ભાતિ પરં પ્રકાશનિવિડં દેવઃ સ એકઃ શિવઃ ।
તત્સ્વાતન્ત્ર્યરસાત્પુનઃ શિવપદાદ્ભેદે વિભાતે પરં યદ્રૂપં બહુધાનુગામિ તદિદં તત્ત્વં વિભોઃ શાસને ॥ 2

તથાહિ કાલસદનાદ્વીરભદ્રપુરાન્તગમ્ ।
ધૃતિકાઠિન્યગરિમાદ્યવભાસાદ્ધરાત્મતા ॥ 3

એવં જલાદિતત્ત્વેષુ વાચ્યં યાવત્સદાશિવે ।
સ્વસ્મિન્કાર્યે@થ ધર્મૌઘે યદ્વાપિ સ્વસદૃગ્ગુણે ॥ 4

આસ્તે સામાન્યકલ્પેન તનનાદ્વ્યાપ્તૃભાવતઃ ।
તત્તત્ત્વં ક્રમશઃ પૃથ્વીપ્રધાનં પુંશિવાદયઃ ॥ 5

દેહાનાં ભુવનાનાં ચ ન પ્રસઙ્ગસ્તતો ભવેત્ ।
શ્રીમન્મતઙ્ગશાસ્ત્રાદૌ તદુક્તં પરમેશિના ॥ 6

તત્રૈષાં દર્શ્યતે દૃષ્ટઃ સિદ્ધયોગીશ્વરીમતે ।
કાર્યકારણભાવો યઃ શિવેચ્છાપરિકલ્પિતઃ ॥ 7

વસ્તુતઃ સર્વભાવાનાં કર્તેશાનઃ પરઃ શિવઃ ।
અસ્વતન્ત્રસ્ય કર્તૃત્વં નહિ જાતૂપપદ્યતે ॥ 8

સ્વતન્ત્રતા ચ ચિન્માત્રવપુષઃ પરમેશિતુઃ ।
સ્વતન્ત્રં ચ જડં ચેતિ તદન્યોન્યં વિરુધ્યતે ॥ 9

જાડ્યં પ્રમાતૃતન્ત્રત્વં સ્વાત્મસિદ્ધિમપિ પ્રતિ ।
ન કર્તૃત્વાદૃતે ચાન્યત્ કારણત્વં હિ લભ્યતે ॥ 10

તસ્મિન્સતિ હિ તદ્ભાવ ઇત્યપેક્ષૈકજીવિતમ્ ।
નિરપેક્ષેષુ ભાવેષુ સ્વાત્મનિષ્ઠતયા કથમ્ ॥ 11

સ પૂર્વમથ પશ્ચાત્સ ઇતિ ચેત્પૂર્વપશ્ચિમૌ ।
સ્વભાવે@નતિરિક્તૌ ચેત્સમ ઇત્યવશિષ્યતે ॥ 12

બીજમઙ્કુર ઇત્યસ્મિન્ સતત્ત્વે હેતુતદ્વતોઃ ।
ઘટઃ પટશ્ચેતિ ભવેત્ કાર્યકારણતા ન કિમ્ ॥ 13

બીજમઙ્કુરપત્રાદિતયા પરિણમેત ચેત્ ।
અતત્સ્વભાવવપુષઃ સ સ્વભાવો ન યુજ્યતે ॥ 14

સ તત્સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ તર્હિ બીજાઙ્કુરા નિજે ।
તાવત્યેવ ન વિશ્રાન્તૌ તદન્યાત્યન્તસંભવાત્ ॥ 15

તતશ્ચ ચિત્રાકારો@સૌ તાવાન્કશ્ચિત્પ્રસજ્યતે ।
અસ્તુ ચેત્ ન જડે@ન્યોન્યવિરુદ્ધાકારસંભવઃ ॥ 16

ક્રમેણ ચિત્રાકારો@સ્તુ જડઃ કિં નુ વિરુદ્ધ્યતે ।
ક્રમો@ક્રમો વા ભાવસ્ય ન સ્વરૂપાધિકો ભવેત્ ॥ 17

તથોપલમ્ભમાત્રં તૌ ઉપલમ્ભશ્ચ કિં તથા ।
ઉપલબ્ધાપિ વિજ્ઞાનસ્વભાવો યો@સ્ય સો@પિ હિ ॥ 18

ક્રમોપલમ્ભરૂપત્વાત્ ક્રમેણોપલભેત ચેત્ ।
તસ્ય તર્હિ ક્રમઃ કો@સૌ તદન્યાનુપલમ્ભતઃ ॥ 19

સ્વભાવ ઇતિ ચેન્નાસૌ સ્વરૂપાદધિકો ભવેત્ ।
સ્વરૂપાનધિકસ્યાપિ ક્રમસ્ય સ્વસ્વભાવતઃ ॥ 20

સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ભાસનં સ્યાચ્ચેત્ કિમન્યદ્બ્રૂમહે વયમ્ ।
ઇત્થં શ્રીશિવ એવૈકઃ કર્તેતિ પરિભાષ્યતે ॥ 21

કર્તૃત્વં ચૈતદેતસ્ય તથામાત્રાવભાસનમ્ ।
તથાવભાસનં ચાસ્તિ કાર્યકારણભાવગમ્ ॥ 22

યથા હિ ઘટસાહિત્યં પટસ્યાપ્યવભાસતે ।
તથા ઘટાનન્તરતા કિં તુ સા નિયમોજ્ઝિતા ॥ 23

અતો યન્નિયમેનૈવ યસ્માદાભાત્યનન્તરમ્ ।
તત્તસ્ય કારણં બ્રૂમઃ સતિ રૂપાન્વયે@ધિકે ॥ 24

નિયમશ્ચ તથારૂપભાસનામાત્રસારકઃ ।
બીજાદઙ્કુર ઇત્યેવં ભાસનં નહિ સર્વદા ॥ 25

યોગીચ્છાનન્તરોદ્ભૂતતથાભૂતાઙ્કુરો યતઃ ।
ઇષ્ટે તથાવિધાકારે નિયમો ભાસતે યતઃ ॥ 26

સ્વપ્ને ઘટપટાદીનાં હેતુતદ્વત્સ્વભાવતા ।
ભાસતે નિયમેનૈવ બાધાશૂન્યેન તાવતિ ॥ 27

તતો યાવતિ યાદ્રૂપ્યાન્નિયમો બાધવર્જિતઃ ।
ભાતિ તાવતિ તાદ્રૂપ્યાદ્દૃઢહેતુફલાત્મતા ॥ 28

તથાભૂતે ચ નિયમે હેતુતદ્વત્ત્વકારિણિ ।
વસ્તુતશ્ચિન્મયસ્યૈવ હેતુતા તદ્ધિ સર્વગમ્ ॥ 29

અત એવ ઘટોદ્ભૂતૌ સામગ્રી હેતુરુચ્યતે ।
સામગ્રી ચ સમગ્રાણાં યદ્યેકં નેષ્યતે વપુઃ ॥ 30

હેતુભેદાન્ન ભેદઃ સ્યાત્ ફલે તચ્ચાસમઞ્જસમ્ ।
યદ્યસ્યાનુવિધત્તે તામન્વયવ્યતિરેકિતામ્ ॥ 31

તત્તસ્ય હેતુ ચેત્સો@યં કુણ્ઠતર્કો ન નઃ પ્રિયઃ ।
સમગ્રાશ્ચ યથા દણ્ડસૂત્રચક્રકરાદયઃ ॥ 32

દૂરાશ્ચ ભાવિનશ્ચેત્થં હેતુત્વેનેતિ મન્મહે ।
યદિ તત્ર ભવેન્મેરુર્ભવિષ્યન્વાપિ કશ્ચન ॥ 33

ન જાયેત ઘટો નૂનં તત્પ્રત્યૂહવ્યપોહિતઃ ।
યથા ચ ચક્રં નિયતે દેશે કાલે ચ હેતુતામ્ ॥ 34

યાતિ કર્કિસુમેર્વાદ્યાસ્તદ્વત્સ્વસ્થાવધિ સ્થિતાઃ ।
તથા ચ તેષાં હેતુનાં સંયોજનવિયોજને ॥ 35

નિયતે શિવ એવૈકઃ સ્વતન્ત્રઃ કર્તૃતામિયાત્ ।
કુમ્ભકારસ્ય યા સંવિત્ ચક્રદણ્ડાદિયોજને ॥ 36

શિવ એવ હિ સા યસ્માત્ સંવિદઃ કા વિશિષ્ટતા ।
કૌમ્ભકારી તુ સંવિત્તિરવચ્છેદાવભાસનાત્ ॥ 37

ભિન્નકલ્પા યદિ ક્ષેપ્યા દણ્ડચક્રાદિમધ્યતઃ ।
તસ્માદેકૈકનિર્માણે શિવો વિશ્વૈકવિગ્રહઃ ॥ 38

કર્તેતિ પુંસઃ કર્તૃત્વાભિમાનો@પિ વિભોઃ કૃતિઃ ।
અત એવ તથાભાનપરમાર્થતયા સ્થિતેઃ ॥ 39

કાર્યકારણભાવસ્ય લોકે શાસ્ત્રે ચ ચિત્રતા ।
માયાતો@વ્યક્તકલયોરિતિ રૌરવસંગ્રહે ॥ 40

શ્રીપૂર્વે તુ કલાતત્ત્વાદવ્યક્તમિતિ કથ્યતે ।
તત એવ નિશાખ્યાનાત્કલીભૂતાદલિઙ્ગકમ્ ॥ 41

ઇતિ વ્યાખ્યાસ્મદુક્તે@સ્મિન્સતિ ન્યાયે@તિનિષ્ફલા ।
લોકે ચ ગોમયાત્કીટાત્ સંકલ્પાત્સ્વપ્નતઃ સ્મૃતેઃ ॥ 42

યોગીચ્છાતો દ્રવ્યમન્ત્રપ્રભાવાદેશ્ચ વૃશ્ચિકઃ ।
અન્ય એવ સ ચેત્ કામં કુતશ્ચિત્સ્વવિશેષતઃ ॥ 43

સ તુ સર્વત્ર તુલ્યસ્તત્પરામર્શૈક્યમસ્તિ તુ ।
તત એવ સ્વરૂપે@પિ ક્રમે@પ્યન્યાદૃશી સ્થિતિઃ ॥ 44

શાસ્ત્રેષુ યુજ્યતે ચિત્રાત્ તથાભાવસ્વભાવતઃ ।
પુંરાગવિત્કલાકાલમાયા જ્ઞાનોત્તરે ક્રમાત્ ॥ 45

નિયતિર્નાસ્તિ વૈરિઞ્ચે કલોર્ધ્વે નિયતિઃ શ્રતા ।
પુંરાગવિત્ત્રયાદૂર્ધ્વં કલાનિયતિસંપુટમ્ ॥ 46

કાલો માયેતિ કથિતઃ ક્રમઃ કિરણશાસ્ત્રગઃ ।
પુમાન્નિયત્યા કાલશ્ચ રાગવિદ્યાકલાન્વિતઃ ॥ 47

ઇત્યેષ ક્રમ ઉદ્દિષ્ટો માતઙ્ગે પારમેશ્વરે ।
કાર્યકારણભાવીયે તત્ત્વે ઇત્થં વ્યવસ્થિતે ॥ 48

શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે કથિતાં વચ્મઃ કારણકલ્પનામ્ ।
શિવઃ સ્વતન્ત્રદૃગ્રૂપઃ પઞ્ચશક્તિસુનિર્ભરઃ ॥ 49

સ્વાતન્ત્ર્યભાસિતભિદા પઞ્ચધા પ્રવિભજ્યતે ।
ચિદાનન્દેષણાજ્ઞાનક્રિયાણાં સુસ્ફુટત્વતઃ ॥ 50

શિવશક્તિસદેશાનવિદ્યાખ્યં તત્ત્વપઞ્ચકમ્ ।
એકૈકત્રાપિ તત્ત્વે@સ્મિન્ સર્વશક્તિસુનિર્ભરે ॥ 51

તત્તત્પ્રાધાન્યયોગેન સ સ ભેદો નિરૂપ્યતે ।
તથાહિ સ્વસ્વતન્ત્રત્વપરિપૂર્ણતયા વિભુઃ ॥ 52

નિઃસંખ્યૈર્બહુભી રૂપૈર્ભાત્યવચ્છેદવર્જનાત્ ।
શાંભવાઃ શક્તિજા મન્ત્રમહેશા મન્ત્રનાયકાહ્ ॥ 53

મન્ત્રા ઇતિ વિશુદ્ધાઃ સ્યુરમી પઞ્ચ ગણાઃ ક્રમાત્ ।
સ્વસ્મિન્સ્વસ્મિન્ ગણે ભાતિ યદ્યદ્રૂપં સમન્વયિ ॥ 54

તદેષુ તત્ત્વમિત્યુક્તં કાલાગ્ન્યાદેર્ધરાદિવત્ ।
તેન યત્પ્રાહુરાખ્યાનસાદૃશ્યેન વિડમ્બિતાઃ ॥ 55

ગુરૂપાસાં વિનૈવાત્તપુસ્તકાભીષ્ટદૃષ્ટયઃ ।
બ્રહ્મા નિવૃત્ત્યધિપતિઃ પૃથક્તત્ત્વં ન ગણ્યતે ॥ 56

સદાશિવાદ્યાસ્તુ પૃથગ્ ગણ્યન્ત ઇતિ કો નયઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુહરેશાનસુશિવાનાશ્રિતાત્મનિ ॥ 57

ષટ્કે કારણસંજ્ઞે@ર્ધજરતીયમિયં કુતઃ ।
ઇતિ તન્મૂલતો ધ્વસ્તં ગણિતં નહિ કારણમ્ ॥ 58

યથા પૃથિવ્યધિપતિર્નૃપસ્તત્ત્વાન્તરં નહિ ।
તથા તત્તત્કલેશાનઃ પૃથક્ તત્ત્વાન્તરં કથમ્ ॥ 59

તદેવં પઞ્ચકમિદં શુદ્ધો@ધ્વા પરિભાષ્યતે ।
તત્ર સાક્ષાચ્છિવેચ્છૈવ કર્ત્ર્યાભાસિતભેદિકા ॥ 60

ઈશ્વરેચ્છાવશક્ષુબ્ધભોગલોલિકચિદ્ગણાન્ ।
સંવિભક્તુમઘોરેશઃ સૃજતીહ સિતેતરમ્ ॥ 61

અણૂનાં લોલિકા નામ નિષ્કર્મા યાભિલાષિતા ।
અપૂર્ણંમન્યતાજ્ઞાનં મલં સાવચ્છિદોજ્ઝિતા ॥ 62

યોગ્યતામાત્રમેવૈતદ્ભાવ્યવચ્છેદસંગ્રહે ।
મલસ્તેનાસ્ય ન પૃથક્તત્ત્વભાવો@સ્તિ રાગવત્ ॥ 63

નિરવચ્છેદકર્માંશમાત્રાવચ્છેદતસ્તુ સા ।
રાગઃ પુંસિ ધિયો ધર્મઃ કર્મભેદવિચિત્રતા ॥ 64

અપૂર્ણમન્યતા ચેયં તથારૂપાવભાસનમ્ ।
સ્વતન્ત્રસ્ય શિવસ્યેચ્છા ઘટરૂપો યથા ઘટઃ ॥ 65

સ્વાત્મપ્રચ્છાદનેચ્છૈવ વસ્તુભૂતસ્તથા મલઃ ।
યથૈવાવ્યતિરિક્તસ્ય ધરાદેર્ભાવિતાત્મતા ॥ 66

તથૈવાસ્યેતિ શાસ્ત્રેષુ વ્યતિરિક્તઃ સ્થિતો મલઃ ।
વ્યતિરિક્તઃ સ્વતન્ત્રસ્તુ ન કો@પિ શકટાદિવત્ ॥ 67

તત્સદ્વિતીયા સાશુદ્ધિઃ શિવમુક્તાણુગા ન કિમ્ ।
મલસ્ય રોદ્ધ્રી કાપ્યસ્તિ શક્તિઃ સ ચાપ્યમુક્તગા ॥ 68

ઇતિ ન્યાયોજ્ઝિતો વાદઃ શ્રદ્ધામાત્રૈકકલ્પિતઃ ।
રોદ્ધ્રી શક્તિર્જડસ્યાસૌ સ્વયં નૈવ પ્રવર્તતે ॥ 69

સ્વયં પ્રવૃત્તૌ વિશ્વં સ્યાત્તથા ચેશનિકા પ્રમા ।
મલસ્ય રોદ્ધ્રીં તાં શક્તિમીશશ્ચેત્સંયુનક્તિ તત્ ॥ 70

કીદૃશં પ્રત્યણુમિતિ પ્રશ્ને નાસ્ત્યુત્તરં વચઃ ।
મલશ્ચાવરણં તચ્ચ નાવાર્યસ્ય વિશેષકમ્ ॥ 71

ઉપલમ્ભં વિહન્ત્યેતદ્ઘટસ્યેવ પટાવૃતિઃ ।
મલેનાવૃતરૂપાણામણૂનાં યત્સતત્ત્વકમ્ ॥ 72

શિવ એવ ચ તત્પશ્યેત્તસ્યૈવાસૌ મલો ભવેત્ ।
વિભોર્જ્ઞાનક્રિયામાત્રસારસ્યાણુગણસ્ય ચ ॥ 73

તદભાવો મલો રૂપધ્વંસાયૈવ પ્રકલ્પતે ।
ધર્માદ્ધર્મિણિ યો ભેદઃ સમવાયેન ચૈકતા ॥ 74

ન તદ્ભવદ્ભિરુદિતં કણભોજનશિષ્યવત્ ।
નામૂર્તેન ન મૂર્તેન પ્રાવરીતું ચ શક્યતે ॥ 75

જ્ઞાનં ચાક્ષુષરશ્મીનાં તથાભાવે સરત્યપિ ।
સ એવ ચ મલો મૂર્તઃ કિં જ્ઞાનેન ન વેદ્યતે ॥ 76

સર્વગેણ તતઃ સર્વઃ સર્વજ્ઞત્વં ન કિં ભજેત્ ।
યશ્ચ ધ્વાન્તાત્પ્રકાશસ્યાવૃતિસ્તત્પ્રતિઘાતિભિઃ ॥ 77

મૂર્તાનાં પ્રતિઘસ્તેજો@ણૂનાં નામૂર્ત ઈદૃશમ્ ।
ન ચ ચેતનમાત્માનમસ્વતન્ત્રો મલઃ ક્ષમઃ ॥ 78

આવરીતું ન ચાચ્યં ચ મદ્યાવૃતિનિદર્શનમ્ ।
ઉક્તં ભવદ્ભિરેવેત્થં જડઃ કર્તા નહિ સ્વયમ્ ॥ 79

સ્વતન્ત્રસ્યેશ્વરસ્યૈતાઃ શક્તયઃ પ્રેરિકાઃ કિલ ।
અતઃ કર્મવિપાકજ્ઞપ્રભુશક્તિબલેરિતમ્ ॥ 80

મદ્યં સૂતે મદં દુઃખસુખમોહફલાત્મકમ્ ।
ન ચેશપ્રેરિતઃ પુંસો મલ આવૃણુયાદ્યતઃ ॥ 81

નિર્મલે પુંસિ નેશસ્ય પ્રેરકત્વં તથોચિતમ્ ।
તુલ્યે નિર્મલભાવે ચ પ્રેરયેયુર્ન તે કથમ્ ॥ 82

તમીશં પ્રતિ યુક્તં યદ્ ભૂયસાં સ્યાત્સધર્મતા ।
તેન સ્વરૂપસ્વાતન્ત્ર્યમાત્રં મલવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ 83

નિર્ણીતં વિતતં ચૈતન્મયાન્યત્રેત્યલં પુનઃ ।
મલો@ભિલાષશ્ચાજ્ઞાનમવિદ્યા લોલિકાપ્રથા ॥ 84

ભવદોષો@નુપ્લવશ્ચ ગ્લાનિઃ શોષો વિમૂઢતા ।
અહંમમાત્મતાતઙ્કો માયાશક્તિરથાવૃતિઃ ॥ 85

દોષબીજં પશુત્વં ચ સંસારાઙ્કુરકારણમ્ ।
ઇત્યાદ્યન્વર્થસંજ્ઞાભિસ્તત્ર તત્રૈષ ભણ્યતે ॥ 86

અસ્મિન્ સતિ ભવતિ ભવો દુષ્ટો ભેદાત્મનેતિ ભવદોષઃ ।
મઞ્ચવદસ્મિન્ દુઃખસ્રોતો@ણૂન્ વહતિ યત્પ્લવસ્તેન ॥ 87

શેષાસ્તુ સુગમરૂપાઃ શબ્દાસ્તત્રાર્થમૂહયેદુચિતમ્ ।
સંસારકારણં કર્મ સંસારાઙ્કુર ઉચ્યતે ॥ 88

ચતુર્દશવિધં ભૂતવૈચિઅત્ર્યં કર્મજં યતઃ ।
અત એવ સાંખ્યયોગપાઞ્ચરાત્રાદિશાસને ॥ 89

અહંમમેતિ સંત્યાગો નૈષ્કર્મ્યાયોપદિશ્યતે ।
નિષ્કર્મા હિ સ્થિતે મૂલમલે@પ્યજ્ઞાનનામનિ ॥ 90

વૈચિત્ર્યકારણાભાવાન્નોર્ધ્વ સરતિ નાપ્યધઃ ।
કેવલં પારિમિત્યેન શિવાભેદમસંસ્પૃશન્ ॥ 91

વિજ્ઞાનકેવલી પ્રોક્તઃ શુદ્ધચિન્માત્રસંસ્થિતઃ ।
સ પુનઃ શાંભવેચ્છાતઃ શિવાભેદં પરામૃશન્ ॥ 92

ક્રમાન્મન્ત્રેશતન્નેતૃરૂપો યાતિ શિવાત્મતામ્ ।
નનુ કારણમેતસ્ય કર્મણશ્ચેન્મલઃ કથમ્ ॥ 93

સ વિજ્ઞાનાકલસ્યાપિ ન સૂતે કર્મસંતતિમ્ ।
મૈવં સ હિ મલો જ્ઞાનાકલે દિધ્વંસિષુઃ કથમ્ ॥ 94

હેતુઃ સ્યાદ્ધ્વંસમાનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ ચોદ્ભવેત્ ।
દિધ્વંસિષુધ્વંસમાનધ્વસ્તાખ્યાસુ તિસૃષ્વથ ॥ 95

દશાસ્વન્તઃ કૃતાવસ્થાન્તરાસુ સ્વક્રમસ્થિતેઃ ।
વિજ્ઞાનાકલમન્ત્રેશતદીશાદિત્વકલ્પના ॥ 96

તતશ્ચ સુપ્તે તુર્યે ચ વક્ષ્યતે બહુભેદતા ।
અતઃ પ્રધ્વંસનૌન્મુખ્યખિલીભૂતસ્વશક્તિકઃ ॥ 97

કર્મણો હેતુતામેતુ મલઃ કથમિવોચ્યતામ્ ।
કિં ચ કર્માપિ ન મલાદ્યતઃ કર્મ ક્રિયાત્મકમ્ ॥ 98

ક્રિયા ચ કર્તૃતારૂપાત્ સ્વાતન્ત્ર્યાન્ન પુનર્મલાત્ ।
યા ત્વસ્ય કર્મણશ્ચિત્રફલદત્વેન કર્મતા ॥ 99

પ્રસિદ્ધા સા ન સંકોચં વિનાત્મનિ મલશ્ચ સઃ ।
વિચિત્રં હિ ફલં ભિન્નં ભોગ્યત્વેનાભિમન્યતે ॥ 100

ભોક્તર્યાત્મનિ તેનેયં ભેદરૂપા વ્યવસ્થિતિઃ ।
ઇતિ સ્વકાર્યપ્રસવે સહકારિત્વમાશ્રયન્ ॥ 101

સામર્થ્યવ્યઞ્જકત્વેન કર્મણઃ કારણં મલઃ ।
નન્વેવં કર્મસદ્ભાવાન્મલસ્યાપિ સ્થિતેઃ કથમ્ ॥ 102

વિજ્ઞાનાકલતા તસ્ય સંકોચો હ્યસ્તિ તાદૃશઃ ।
મૈવમધ્વસ્તસંકોચો@પ્યસૌ ભાવનયા દૃઢમ્ ॥ 103

નાહં કર્તેતિ મન્વાનઃ કર્મસંસ્કારમુજ્ઝતિ ।
ફલિષ્યતીદં કર્મેતિ યા દૃઢા વૃત્તિરાત્મનિ ॥ 104

સ સંસ્કારઃ ફલાયેહ ન તુ સ્મરણકારણમ્ ।
અપ્રધ્વસ્તે@પિ સંકોચે નાહં કર્તેતિ ભાવનાત્ ॥ 105

ન ફલં ક્ષીવમૂઢાદેઃ પ્રાયશ્ચિત્તે@થ વા કૃતે ।
યન્મયાદ્ય તપસ્તપ્તં તદસ્મૈ સ્યાદિતિ સ્ફુટમ્ ॥ 106

અભિસંધિમતઃ કર્મ ન ફલેદભિસન્ધિતઃ ।
તથાભિસંધાનાખ્યાં તુ માનસે કર્મ સંસ્ક્રિયામ્ ॥ 107

ફલોપરક્તાં વિદધત્કલ્પતે ફલસમ્પદે ।
યસ્તુ તત્રાપિ દાર્ઢ્યેન ફલસંસ્કારમુજ્ઝતિ ॥ 108

સ તત્ફલત્યાગકૃતં વિશિષ્ટં ફલમશ્નુતે ।
અનયા પરિપાટ્યા યઃ સમસ્તાં કર્મસંતતિમ્ ॥ 109

અનહંયુતયા પ્રોજ્ઝેત્ સસંકોચો@પિ સો@કલઃ ।
નન્વિત્થં દુષ્કૃતં કિંચિદાત્મીયમભિસંધિતઃ ॥ 110

પરસ્મૈ સ્યાન્ન વિજ્ઞાતં ભવતા તાત્ત્વિકં વચઃ ।
તસ્ય ભોક્તુસ્તથા ચેત્સ્યાદભિસંધિર્યથાત્મનિ ॥ 111

તદવશ્યં પરસ્યાપિ સતસ્તદ્દુષ્કૃતં ભવેત્ ।
પરાભિસંધિસંવિત્તૌ સ્વાભિસંધિર્દૃઢીભવેત્ ॥ 112

અભિસંધાનવિરહે ત્વસ્ય નો ફલયોગિતા ।
ન મે દુષ્કૃતમિત્યેષા રૂઢિસ્તસ્યાફલાય સા ॥ 113

પરાભિસન્ધિવિચ્છેદે સ્વાત્મનાનભિસંહિતૌ ।
દ્વયોરપિ ફલં ન સ્યાન્નાશહેતુવ્યવસ્થિતેઃ ॥ 114

સુખહેતૌ સુખે ચાસ્ય સામાન્યાદભિસંધિતઃ ।
નિર્વિશેષાદપિ ન્યાય્યા ધર્માદિફલભોક્તૃતા ॥ 115

દુઃખં મે દુઃખહેતુર્વા સ્તાદિત્યેષ પુનર્ન તુ ।
સામાન્યો@પ્યભિસંધિઃ સ્યાત્તદધર્મસ્ય નાગમઃ ॥ 116

પ્રકૃતં બ્રૂમહે જ્ઞાનાકલસ્યોક્તચરસ્ય યત્ ।
અનહંયુતયા સર્વા વિલીનાઃ કર્મસંસ્ક્રિયાઃ ॥ 117

તસ્માદસ્ય ન કર્માસ્તિ કસ્યાપિ સહકારિતામ્ ।
મલઃ કરોતુ તેનાયં ધ્વંસમાનત્વમશ્નુતે ॥ 118

અપધ્વસ્તમલસ્ત્વન્તઃશિવાવેશવશીકૃતઃ ।
અહંભાવપરો@પ્યેતિ ન કર્માધીનવૃત્તિતામ્ ॥ 119

ઉક્તં શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે ચ તદેતત્પરમેશિના ।
મલમજ્ઞાનમિચ્છન્તિ સંસારાઙ્કુરકારણમ્ ॥ 120

ધર્માધર્માત્મકં કર્મ સુખદુઃખાદિલક્ષણમ્ ।
લક્ષયેત્સુખદુઃખાદિ સ્વં કાર્ય હેતુભાવતઃ ॥ 121

નહિ હેતુઃ કદાપ્યાસ્તે વિના કાર્ય નિજં ક્વચિત્ ।
હેતુતા યોગ્યતૈવાસૌ ફલાનન્તર્યભાવિતા ॥ 122

પૂર્વકસ્ય તુ હેતુત્વં પારમ્પર્યેણ કિં ચ તત્ ।
લક્ષ્યતે સુખદુઃખાદ્યૈઃ સમાને દૃષ્ટકારણે ॥ 123

ચિત્રૈર્હેત્વન્તરં કિંચિત્તચ્ચ કર્મેહ દર્શનાત્ ।
સ્વાઙ્ગે પ્રસાદરૌક્ષ્યાદિ જાયમાનં સ્વકર્મણા ॥ 124

દૃષ્ટમિત્યન્યદેહસ્થં કારણં કર્મ કલ્પ્યાતે ।
ઇહાપ્યન્યાન્યદેહસ્થે સ્ફુટં કર્મફલે યતઃ ॥ 125

કૃષિકર્મ મધૌ ભોગઃ શરદ્યન્યા ચ સા તનુઃ ।
અનુસંધાતુરેકસ્ય સંભવસ્તુ યતસ્તતઃ ॥ 126

તસ્યૈવ તત્ફલં ચિત્રં કર્મ યસ્ય પુરાતનમ્ ।
ક્ષીવો@પિ રાજા સૂદં ચેદાદિશેત્પ્રાતરીદૃશમ્ ॥ 127

ભોજયેત્યનુસંધાનાદ્વિના પ્રાપ્નોતિ તત્ફલમ્ ।
ઇત્થં જન્માન્તરોપાત્તકર્માપ્યદ્યાનુસંધિના ॥ 128

વિના ભુઙ્ક્તે ફલં હેતુસ્તત્ર પ્રાચ્યા હ્યકમ્પતા ।
અત એવ કૃતં કર્મ કર્મણા તપસાપિ વા ॥ 129

જ્ઞાનેન વા નિરુધ્યેત ફલપાકેષ્વનુન્મુખમ્ ।
આરબ્ધકાર્યં દેહે@સ્મિન્ યત્પુનઃ કર્મ તત્કથમ્ ॥ 130

ઉચ્છિદ્યતામન્ત્યદશં નિરોદ્ધું નહિ શક્યતે ।
તત્રૈવ દેહે યત્ત્વન્યદદ્યગં વા પુરાતનમ્ ॥ 131

કર્મ તજ્જ્ઞાનદીક્ષાદ્યૈઃ શણ્ઢીકર્તું પ્રસહ્યતે ।
તથા સંસ્કારદાર્ઢ્ય હિ ફલાય દૃઢતા પુનઃ ॥ 132

યદા યદા વિનશ્યેત કર્મધ્વસ્તં તદા તદા ।
અતો મોહપરાધીનો યદ્યપ્યકૃત કિંચન ॥ 133

તથાપિ જ્ઞાનકાલે તત્સર્વમેવ પ્રદહ્યતે ।
ઉક્તં ચ શ્રીપરે@હાનાદાનઃ સર્વદૃગુલ્વણઃ ॥ 134

મુહૂર્તાન્નિર્દહેત્સર્વ દેહસ્થમકૃતં કૃતમ્ ।
દેહસ્થમિતિ દેહેન સહ તાદાત્મ્યમાશ્રિતા ॥ 135

સ્વાચ્છન્દ્યાત્સંવિદેવોક્તા તત્રસ્થં કર્મ દહ્યતે ।
દેહૈક્યવાસનાત્યાગાત્ સ ચ વિશ્વાત્મતાસ્થિતેઃ ॥ 136

અકાલકલિતે વ્યાપિન્યભિન્ને યા હિ સંસ્ક્રિયા ।
સંકોચ એવ સાનેન સો@પિ દેહૈકતામયઃ ॥ 137

એતત્કાર્મમલં પ્રોક્તં યેન સાકં લયાકલાઃ ।
સ્યુર્ગુહાગહનાન્તઃસ્થાઃ સુપ્તા ઇવ સરીસૃપાઃ ॥ 138

તતઃ પ્રબુદ્ધસંસ્કારાસ્તે યથોચિતભાગિનઃ ।
બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તે@સ્મિન્ સંસ્રન્તિ પુનઃ પુનઃ ॥ 139

યે પુનઃ કર્મસંસ્કારહાન્યૈ પ્રારબ્ધભાવનાઃ ।
ભાવનાપરિનિષ્પત્તિમપ્રાપ્ય પ્રલયં ગતાઃ ॥ 140

મહાન્તં તે તથાન્તઃસ્થભાવનાપાકસૌષ્ઠવાત્ ।
મન્ત્રત્વં પ્રતિપદ્યન્તે ચિત્રાચ્ચિત્રં ચ કર્મતઃ ॥ 141

અસ્ય કાર્મમલસ્યેયન્માયાન્તાધ્વવિસારિણઃ ।
પ્રધાનં કારણં પ્રોક્તમજ્ઞાનાત્માણવો મલઃ ॥ 142

ક્ષોભો@સ્ય લોલિકાખ્યસ્ય સહકારિતયા સ્ફુટમ્ ।
તિષ્ઠાસાયોગ્યતૌન્મુખ્યમીશ્વરેચ્છાવશાચ્ચ તત્ ॥ 143

ન જડશ્ચિદધિષ્ઠાનં વિના ક્વાપિ ક્ષમો યતઃ ।
અણવો નામ નૈવાન્યત્પ્રકાશાત્મા મહેશ્વરઃ ॥ 144

ચિદચિદ્રૂપતાભાસી પુદ્ગલઃ ક્ષેત્રવિત્પશુઃ ।
ચિદ્રૂપત્વાચ્ચ સ વ્યાપી નિર્ગુણો નિષ્ક્રિયસ્તતઃ ॥ 145

યોગોપાયેપ્સકો નિત્યો મૂર્તિવન્ધ્યઃ પ્રભાષ્યતે ।
અચિત્ત્વાદજ્ઞતા ભેદો ભોગ્યાદ્ભોક્ત્રન્તરાદથ ॥ 146

તેષામણૂનાં સ મલ ઈશ્વરેચ્છાવશાદ્ભૃશમ્ ।
પ્રબુધ્યતે તથા ચોક્તં શાસ્ત્રે શ્રીપૂર્વનામનિ ॥ 147

ઈશ્વરેચ્છાવશાદસ્ય ભોગેચ્છા સંપ્રજાયતે ।
ભોગેચ્છોરુપકારાર્થમાદ્યો મન્ત્રમહેશ્વરઃ ॥ 148

માયાં વિક્ષોભ્ય સંસારં નિર્મિમીતે વિચિત્રકમ્ ।
માયા ચ નામ દેવસ્ય શક્તિરવ્યતિરેકિણી ॥ 149

ભેદાવભાસસ્વાતન્ત્ર્યં તથાહિ સ તયા કૃતઃ ।
આદ્યો ભેદાવભાસો યો વિભાગમનુપેયિવાન્ ॥ 150

ગર્ભીકૃતાનન્તભાવિવિભાસા સા પરા નિશા ।
સા જડા ભેદરૂપત્વાત્ કાર્યં ચાસ્યા જડં યતઃ ॥ 151

વ્યાપિની વિશ્વહેતુત્વાત્ સૂક્ષ્મા કાર્યૈકકલ્પનાત્ ।
શિવશક્ત્યવિનાભાવાન્નિત્યૈકા મૂલકારણમ્ ॥ 152

અચેતનમનેકાત્મ સર્વ કાર્ય યથા ઘટઃ ।
પ્રધાનં ચ તથા તસ્માત્ કાર્ય નાત્મા તુ ચેતનઃ ॥ 153

અત એવાધ્વનિ પ્રોક્તા પૂર્વં માયા દ્વિધા સ્થિતા ।
યથા ચ માયા દેવસ્ય શક્તિરભ્યેતિ ભેદિનમ્ ॥ 154

તત્ત્વભાવં તથાન્યો@પિ કલાદિસ્તત્ત્વવિસ્તરઃ ।
નિરુદ્ધશક્તેર્યા કિંચિત્કર્તૃતોદ્વલનાત્મિકા ॥ 155

નાથસ્ય શક્તિઃ સાધસ્તાત્પુંસઃ ક્ષેપ્ત્રી કલોચ્યતે ।
એવં વિદ્યાદયો@પ્યેતે ધરાન્તાઃ પરમાર્થતઃ ॥ 156

શિવશક્તિમયા એવ પ્રોક્તન્યાયાનુસારતઃ ।
તથાપિ યત્પૃથગ્ભાનં કલાદેરીશ્વરેચ્છયા ॥ 157

તતો જડત્વે કાર્યત્વે પૃથક્તત્ત્વસ્થિતૌ ધ્રુવમ્ ।
ઉપાદાનં સ્મૃતા માયા ક્વચિત્તત્કાર્યમેવ ચ ॥ 158

તથાવભાસચિત્રં ચ રૂપમન્યોન્યવર્જિતમ્ ।
યદ્ભાતિ કિલ સંકલ્પે તદસ્તિ ઘટવદ્વહિઃ ॥ 159

ખપુષ્પાદ્યસ્તિતાં બ્રૂમસ્તતો ન વ્યભિચારિતા ।
ખપુષ્પં કાલદિઙ્માતૃસાપેક્ષં નાસ્તિશબ્દતઃ ॥ 160

ધરાદિવત્ તથાત્યન્તાભાવો@પ્યેવં વિવિચ્યતામ્ ।
યત્સંકલ્પ્યં તથા તસ્ય બહિર્દેહો@સ્તિ ચેતનઃ ॥ 161

ચૈત્રવત્સૌશિવાન્તં તત્ સર્વ તાદૃશદેહવત્ ।
યસ્ય દેહો યથા તસ્ય તજ્જાતીયં પુરં બહિઃ ॥ 162

અતઃ સુશિવપર્યન્તા સિદ્ધા ભુવનપદ્ધતિઃ ।
આત્મનામ્ તત્પુરં પ્રાપ્યં દેશત્વાદન્યદેશવત્ ॥ 163

આત્મનામધ્વભોક્તૃત્વં તતો@યત્નેન સિદ્ધ્યતિ ।
સા માયા ક્ષોભમાપન્ના વિશ્વં સૂતે સમન્તતઃ ॥ 164

દણ્ડાહતેવામલકી ફલાનિ કિલ યદ્યપિ ।
તથાપિ તુ તથા ચિત્રપૌર્વાપર્યાવભાસનાત્ ॥ 165

માયાકાર્યે@પિ તત્ત્વૌઘે કાર્યકારણતા મિથઃ ।
સા યદ્યપ્યન્યશાસ્ત્રેષુ બહુધા દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ॥ 166

તથાપિ માલિનીશાસ્ત્રદૃશા તાં સંપ્રચક્ષ્મહે ।
કલાદિવસુધાન્તં યન્માયાન્તઃ સંપ્રચક્ષતે ॥ 167

પ્રત્યાત્મભિન્નમેવૈતત્ સુખદુઃખાદિભેદતઃ ।
એકસ્યામેવ જગતિ ભોગસાધનસંહતૌ ॥ 168

સુખાદીનાં સમં વ્યક્તેર્ભોગભેદઃ કુતો ભવેત્ ।
ન ચાસૌ કર્મભેદેન તસ્યૈવાનુપપત્તિતઃ ॥ 169

તસ્માત્ કલાદિકો વર્ગો ભિન્ન એવ કદાચન ।
ઐક્યમેતીશ્વરેચ્છાતો નૃત્તગીતાદિવાદને ॥ 170

એષાં કલાદિતત્ત્વાનાં સર્વેષામપિ ભાવિનામ્ ।
શુદ્ધત્વમસ્તિ તેષાં યે શક્તિપાતપવિત્રિતાઃ ॥ 171

કલા હિ શુદ્ધા તત્તાદૃક્ કર્મત્વં સંપ્રસૂયતે ।
મિતમપ્યાશુ યેનાસ્માત્ સંસારાદેષ મુચ્યતે ॥ 172

રાગવિદ્યાકાલયતિપ્રકૃત્યક્ષાર્થસંચયઃ ।
ઇત્થં શુદ્ધ ઇતિ પ્રોચ્ય ગુરુર્માનસ્તુતૌ વિભુઃ ॥ 173

એવમેષા કલાદીનામુત્પત્તિઃ પ્રવિવિચ્યતે ।
માયાતત્ત્વાત્ કલા જાતા કિંચિત્કર્તૃત્વલક્ષણા ॥ 174

માયા હિ ચિન્મયાદ્ભેદં શિવાદ્વિદધતી પશોઃ ।
સુષુપ્તતામિવાધત્તે તત એવ હ્યદૃક્ક્રિયઃ ॥ 175

કલા હિ કિંચિત્કર્તૃત્વં સૂતે સ્વાલિઙ્ગનાદણોઃ ।
તસ્યાશ્ચાપ્યણુનાન્યોન્યં હ્યઞ્જને સા પ્રસૂયતે ॥ 176

સદ્યોનિર્વાણદીક્ષોત્થપુંવિશ્લેષે હિ સા સતી ।
શ્લિષ્યન્ત્યપિ ચ નો સૂતે તથાપિ સ્વફલં ક્વચિત્ ॥ 177

ઉચ્છૂનતેવ પ્રથમા સૂક્ષ્માઙ્કુરકલેવ ચ ।
બીજસ્યામ્બ્વગ્નિમૃત્કમ્બુતુષયોગાત્ પ્રસૂતિકૃત્ ॥ 178

કલા માયાણુસંયોગજાપ્યેષા નિર્વિકારકમ્ ।
નાણું કુર્યાદુપાદાનં કિંતુ માયાં વિકારિણીમ્ ॥ 179

મલશ્ચાવારકો માયા ભાવોપાદાનકારણમ્ ।
કર્મ સ્યાત્ સહકાર્યેવ સુખદુઃખોદ્ભવં પ્રતિ ॥ 180

અતઃ સંચ્છન્નચૈતન્યસમુદ્બલનકાર્યકૃત્ ।
કલૈવાનન્તનાથસ્ય શક્ત્યા સંપ્રેરિતા જડા ॥ 181

ન ચેશશક્તિરેવાસ્ય ચૈતન્યં બલયિષ્યતિ ।
તદુપોદ્બલિતં તદ્ધિ ન કિંચિત્કર્તૃતાં વ્રજેત્ ॥ 182

સેયં કલા ન કરણં મુખ્યં વિદ્યાદિકં યથા ।
પુંસિ કર્તરિ સા કર્ત્રી પ્રયોજકતયા યતઃ ॥ 183

અલક્ષ્યાન્તરયોરિત્થં યદા પુંસ્કલયોર્ભવેત્ ।
માયાગર્ભેશશક્ત્યાદેરન્તરજ્ઞાનમાન્તરમ્ ॥ 184

તદા માયાપુંવિવેકઃ સર્વકર્મક્ષયાદ્ભવેત્ ।
વિજ્ઞાનાકલતા માયાધસ્તાન્નો યાત્યધઃ પુમાન્ ॥ 185

ધીપુંવિવેકે વિજ્ઞાતે પ્રધાનપુરુષાન્તરે ।
અપિ ન ક્ષીણકર્મા સ્યાત્ કલાયાં તદ્ધિ સંભવેત્ ॥ 186

અતઃ સાંખ્યદૃશા સિદ્ધઃ પ્રધાનાધો ન સંસરેત્ ।
કલાપુંસોર્વિવેકે તુ માયાધો નૈવ ગચ્છતિ ॥ 187

મલાદ્વિવિક્તમાત્માનં પશ્યંસ્તુ શિવતાં વ્રજેત્ ।
સર્વત્ર ચૈશ્વરઃ શક્તિપાતો@ત્ર સહકારણમ્ ॥ 188

માયાગર્ભાધિકારીયો દ્વયોરન્ત્યે તુ નિર્મલઃ ।
સેયં કલા કાર્યભેદાદન્યૈવ હ્યનુમીયતે ॥ 189

અન્યથૈકં ભવેદ્વિશ્વં કાર્યાયેત્યન્યનિહ્નવઃ ।
ઇતિ મતઙ્ગશાસ્ત્રાદૌ યા પ્રોક્તા સા કલા સ્વયમ્ ॥ 190

કિંચિદ્રૂપતયાક્ષિપ્ય કર્તૃત્વમિતિ ભઙ્ગિતઃ ।
કિંચિદ્રૂપવિશિષ્ટં યત્ કર્તૃત્વં તત્કથં ભવેત્ ॥ 191

અજ્ઞસ્યેતિ તતઃ સૂતે કિંચિજ્જ્ઞત્વાત્મિકાં વિદમ્ ।
બુદ્ધિં પશ્યતિ સા વિદ્યા બુદ્ધિદર્પણચારિણઃ ॥ 192

સુખાદીન્ પ્રત્યયાન્ મોહપ્રભૃતીન્ કાર્યકારણે ।
કર્મજાલં ચ તત્રસ્થં વિવિનક્તિ નિજાત્મના ॥ 193

બુદ્ધિસ્તુ ગુણસંકીર્ણા વિવેકેન કથં સુખમ્ ।
દુઃખં મોહાત્મકં વાપિ વિષયં દર્શયેદપિ ॥ 194

સ્વચ્છાયાં ધિયિ સંક્રામન્ભાવઃ સંવેદ્યતાં કથમ્ ।
તયા વિનૈતિ સાપ્યન્યત્કરણં પુંસિ કર્તરિ ॥ 195

નનુ ચોભયતઃ શુભ્રાદર્શદશીયધીગતાત્ ।
પુંસ્પ્રકાશાદ્ભાતિ ભાવઃ મૈવં તત્પ્રતિબિમ્બનમ્ ॥ 196

જડમેવ હિ મુખ્યો@થ પુંસ્પ્રકાશો@સ્ય ભાસનમ્ ।
બહિઃસ્થસ્યૈવ તસ્યાસ્તુ બુદ્ધેઃ કિંકલ્પના કૃતા ॥ 197

અભેદભૂમિરેષા ચ ભેદશ્ચેહ વિચાર્યતે ।
તસ્માદ્બુદ્ધિગતો ભાવો વિદ્યાકરણગોચરઃ ॥ 198

ભાવાનાં પ્રતિબિમ્બં ચ વેદ્યં ધીકલ્પના તતઃ ।
કિંચિત્તુ કુરુતે તસ્માન્નૂનમસ્ત્યપરં તુ તત્ ॥ 199

રાગતત્ત્વમિતિ પ્રોક્તં યત્તત્રૈવોપરઞ્જકમ્ ।
ન ચાવૈરાગ્યમાત્રં તત્તત્રાપ્યાસક્તિવૃત્તિતઃ ॥ 200

વિરક્તાવપિ તૃપ્તસ્ય સૂક્ષ્મરાગવ્યવસ્થિતેઃ ।
કાલસ્તુટ્યાદિભિશ્ચૈતત્ કર્તૃત્વં કલયત્યતઃ ॥ 201

કાર્યાવચ્છેદિ કર્તૃત્વં કાલો@વશ્યં કલિષ્યતિ ।
નિયતિર્યોજનાં ધત્તે વિશિષ્ટે કાર્યમણ્ડલે ॥ 202

વિદ્યા રાગો@થ નિયતિઃ કાલશ્ચૈતચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
કલાકાર્યં ભોક્તૃભાવે તિષ્ઠદ્ભોક્તૃત્વપૂરિતમ્ ॥ 203

માયા કલા રાગવિદ્યે કાલો નિયતિરેવ ચ ।
કઞ્ચુકાનિ ષડુક્તાનિ સંવિદસ્તત્સ્થિતૌ પશુઃ ॥ 204

દેહપુર્યષ્ટકાદ્યેષુ વેદ્યેષુ કિલ વેદનમ્ ।
એતત્ષટ્કસસંકોચં યદવેદ્યમસાવણુઃ ॥ 205

ઉક્તં શિવતનુશાસ્ત્રે તદિદં ભઙ્ગ્યન્તરેણ પુનઃ ।
આવરણં સર્વાત્મગમશુદ્ધિરન્યાપ્યનન્યરૂપેવ ॥ 206

શિવદહનકિરણજાલૈર્દાહ્યત્વાત્ સા યતો@ન્યરૂપૈવ ।
અનિદંપૂર્વતયા યદ્રઞ્જયતિ નિજાત્મના તતો@નન્યા ॥ 207

સહજાશુદ્ધિમતો@ણોરીશગુહાભ્યાં હિ કઞ્ચુકસ્ત્રિવિધઃ ।
તસ્ય દ્વિતીયચિતિરિવ સ્વચ્છસ્ય નિયુજ્યતે કલા શ્લક્ષ્ણા ॥ 208

અનયા વિદ્વસ્ય પશોરુપભોગસમર્થતા ભવતિ ।
વિદ્યા ચાસ્ય કલાતઃ શરણાન્તર્દીપકપ્રભેવાભૂત્ ॥ 209

સુખદુઃખસંવિદં યા વિવિનક્તિ પશોર્વિભાગેન ।
રાગશ્ચ કલાતત્ત્વાચ્છુચિવસ્ત્રકષાયવત્ સમુત્પન્નઃ ॥ 210

ત્યક્તું વાઞ્છતિ ન યતઃ સંસૃતિસુખસંવિદાનન્દમ્ ।
એવમવિદ્યામલિનઃસમર્થિતસ્ત્રિગુણકઞ્ચુકબલેન ॥ 211

ગહનોપભોગગર્ભે પશુરવશમધોમુખઃ પતતિ ।
એતેન મલઃ કથિતઃ કમ્બુકવદણોઃ કલાદિકં તુષવત્ ॥ 212

એવં કલાખ્યતત્ત્વસ્ય કિંચિત્કર્તૃત્વલક્ષણે ।
વિશેષભાગે કર્તૃત્વં ચર્ચિતં ભોક્તૃપૂર્વકમ્ ॥ 213

વિશેષણતયા યો@ત્ર કિઞ્ચિદ્ભાગસ્તદોત્થિતમ્ ।
વેદ્યમાત્રં સ્ફુટં ભિન્નં પ્રધાનં સૂયતે કલા ॥ 214

સમમેવ હિ ભોગ્યં ચ ભોક્તારં ચ પ્રસૂયતે ।
કલા ભેદાભિસંધાનાદવિયુક્તં પરસ્પરમ્ ॥ 215

ભોક્તૃભોગ્યાત્મતા ન સ્યાદ્વિયોગાચ્ચ પરસ્પરમ્ ।
વિલીનાયાં ચ તસ્યાં સ્યાન્માયાસ્યાપિ ન કિંચન ॥ 216

નનુ શ્રીમદ્રૌરવાદૌ રાગવિદ્યાત્મકં દ્વયમ્ ।
સૂતે કલા હિ યુગપત્તતો@વ્યક્તમિતિ સ્થિતિઃ ॥ 217

ઉક્તમત્ર વિભાત્યેષ ક્રમઃ સત્યં તથા હ્યલમ્ ।
રજ્યમાનો વેદ સર્વ વિદંશ્ચાપ્યત્ર રજ્યતે ॥ 218

તથાપિ વસ્તુસત્તેયમિહાસ્માભિર્નિરૂપિતા ।
તસ્યાં ચ ન ક્રમઃ કો@પિ સ્યાદ્વા સો@પિ વિપર્યયાત્ ॥ 219

તસ્માદ્વિપ્રતિપત્તિં નો કુર્યાચ્છાસ્ત્રોદિતે વિધૌ ।
એવં સંવેદ્યમાત્રં યત્ સુખદુઃખવિમોહતઃ ॥ 220

ભોત્સ્યતે યત્તતઃ પ્રોક્તં તત્સામ્યાત્મકમાદિતઃ ।
સુખં સત્ત્વં પ્રકાશત્વાત્ પ્રકાશો હ્લાદ ઉચ્યતે ॥ 221

દુઃખં રજઃ ક્રિયાત્મત્વાદ્ ક્રિયા હિ તદતત્ક્રમઃ ।
મોહસ્તમો વરણકઃ પ્રકાશાભાવયોગતઃ ॥ 222

ત એતે ક્ષોભમાપન્ના ગુણાઃ કાર્ય પ્રતન્વતે ।
અક્ષુબ્ધસ્ય વિજાતીયં ન સ્યાત્ કાર્યમદઃ પુરા ॥ 223

ઉક્તમેવેતિ શાસ્ત્રે@સ્મિન્ ગુણાંસ્તત્ત્વાન્તરં વિદુઃ ।
ભુવનં પૃથગેવાત્ર દર્શિતં ગુણભેદતઃ ॥ 224

ઈશ્વરેચ્છાવશક્ષુબ્ધલોલિકં પુરુષં પ્રતિ ।
ભોક્તૃત્વાય સ્વતન્ત્રેશઃ પ્રકૃતિં ક્ષોભયેદ્ ભૃશમ્ ॥ 225

તેન યચ્ચોદ્યતે સાંખ્યં મુક્તાણું પ્રતિ કિં ન સા ।
સૂતે પુંસો વિકારિત્વાદિતિ તન્નાત્ર બાધકમ્ ॥ 226

ગુણેભ્યો બુદ્ધિતત્ત્વં તત્ સર્વતો નિર્મલં તતઃ ।
પુંસ્પ્રકાશઃ સ વેદ્યો@ત્ર પ્રતિબિમ્બત્વમાર્છતિ ॥ 227

વિષયપ્રતિબિમ્બં ચ તસ્યામક્ષકૃતં બહિઃ ।
અતદ્દ્વારં સમુત્પ્રેક્ષાપ્રતિભાદિષુ તાદૃશી ॥ 228

વૃત્તિર્બોધો ભવેદ્બુદ્ધેઃ સા ચાપ્યાલમ્બનં ધ્રુવમ્ ।
આત્મસંવિત્પ્રકાશસ્ય બોધો@સૌ તજ્જડો@પ્યલમ્ ॥ 229

બુદ્ધેરહંકૃત્ તાદૃક્ષે પ્રતિબિમ્બિતપુંસ્કૃતેઃ ।
પ્રકાશે વેદ્યકલુષે યદહંમનનાત્મતા ॥ 230

તયા પઞ્ચવિધશ્ચૈષ વાયુઃ સંરમ્ભરૂપયા ।
પ્રેરિતો જીવનાય સ્યાદન્યથા મરણં પુનઃ ॥ 231

અત એવ વિશુદ્ધાત્મસ્વાતન્ત્ર્યાહંસ્વભાવતઃ ।
અકૃત્રિમાદિદં ત્વન્યદિત્યુક્તં કૃતિશબ્દતઃ ॥ 232

ઇત્યયં કરણસ્કન્ધો@હંકારસ્ય નિરૂપિતઃ ।
ત્રિધાસ્ય પ્રકૃતિસ્કન્ધઃ સાત્ત્વરાજસતામસઃ ॥ 233

સત્ત્વપ્રધાનાહંકારાદ્ભોક્ત્રંશસ્પર્શિનઃ સ્ફુટમ્ ।
મનોબુદ્ધ્યક્ષષટ્કં તુ જાતં ભેદસ્તુ કથ્યતે ॥ 234

મનો યત્સર્વવિષયં તેનાત્ર પ્રવિવક્ષિતમ્ ।
સર્વતન્માત્રકર્તૃત્વં વિશેષણમહંકૃતેઃ ॥ 235

બુદ્ધ્યહંકૃન્મનઃ પ્રાહુર્બોધસંરભણૈષણે ।
કરણં બાહ્યદેવૈર્યન્નૈવાપ્યન્તર્મુખૈઃ કૃતમ્ ॥ 236

પ્રાણશ્ચ નાન્તઃકરણં જડત્વાત્ પ્રેરણાત્મનઃ ।
પ્રયત્નેચ્છાવિબોધાંશહેતુત્વાદિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ 237

અવસાયો@ભિમાનશ્ચ કલ્પના ચેતિ ન ક્રિયા ।
એકરૂપા તતસ્ત્રિત્વં યુક્તમન્તઃકૃતૌ સ્ફુટમ્ ॥ 238

ન ચ બુદ્ધિરસંવેદ્યા કરણત્વાન્મનો યથા ।
પ્રધાનવદસંવેદ્યબુદ્ધિવાદસ્તદુજ્ઝિતઃ ॥ 239

શબ્દતન્માત્રહેતુત્વવિશિષ્ટા યા ત્વહંકૃતિઃ ।
સા શ્રોત્રે કરણં યાવદ્ઘ્રાણે ગન્ધત્વભોદિતા ॥ 240

ભૌતિકત્વમતો@પ્યસ્તુ નિયમાદ્વિષયેષ્વલમ્ ।
અહં શૃણોમિ પશ્યામિ જિઘ્રામીત્યાદિસંવિદિ ॥ 241

અહંતાનુગમાદાહંકારિકત્વં સ્ફુટં સ્થિતમ્ ।
કરણત્વમતો યુક્તં કર્ત્રશસ્પૃક્ત્વયોગતઃ ॥ 242

કર્તુર્વિભિન્નં કરણં પ્રેર્યત્વાત્ કરણં કુતઃ ।
કરણાન્તરવાઞ્છાયાં ભવેત્તત્રાનવસ્થિતિઃ ॥ 243

તસ્માત્ સ્વાતન્ત્ર્યયોગેન કર્તા સ્વં ભેદયન્ વપુઃ ।
કર્માશસ્પર્શિનં સ્વાંશં કરણીકુરુતે સ્વયમ્ ॥ 244

કરણીકૃતતત્સ્વાંશતન્મયીભાવનાવશાત્ ।
કરણીકુરુતે@ત્યન્તવ્યતિરિક્તં કુઠારવત્ ॥ 245

તેનાશુદ્ધૈવ વિદ્યાસ્ય સામાન્યં કરણં પુરા ।
જ્ઞપ્તૌ કૃતૌ તુ સામાન્યં કલા કરણમુચ્યતે ॥ 246

નનુ શ્રીમન્મતઙ્ગાદૌ કલાયાઃ કર્તૃતોદિતા ।
તસ્યાં સત્યાં હિ વિદ્યાદ્યાઃ કરણત્વાર્હતાજુષઃ ॥ 247

ઉચ્યતે કર્તૃતૈવોક્તા કરણત્વે પ્રયોજિકા ।
તયા વિના તુ નાન્યેષાં કરણાનાં સ્થિતિર્યતઃ ॥ 248

અતો@સામાન્યકરણવર્ગાત્ તત્ર પૃથક્ કૃતા ।
વિદ્યાં વિના હિ નાન્યેષાં કરણાનાં નિજા સ્થિતિઃ ॥ 249

કલાં વિના ન તસ્યાશ્ચ કર્તૃત્વે જ્ઞાતૃતા યતઃ ।
કલાવિદ્યે તતઃ પુંસો મુખ્યં તત્કરણં વિદુઃ ॥ 250

અત એવ વિહીને@પિ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયૈઃ ક્વચિત્ ।
અન્ધે પઙ્ગૌ રૂપગતિપ્રકાશો ન ન ભાસતે ॥ 251

કિંતુ સામાન્યકરણબલાદ્વેદ્યે@પિ તાદૃશિ ।
રૂપસામાન્ય એવાન્ધઃ પ્રતિપત્તિં પ્રપદ્યતે ॥ 252

તત એવ ત્વહંકારાત્ તન્માત્રસ્પર્શિનો@ધિકમ્ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ વાક્પાણિપાયૂપસ્થાઙ્ઘ્રિ જજ્ઞિરે ॥ 253

વચ્મ્યાદદે ત્યજામ્યાશુ વિસૃજામિ વ્રજામિ ચ ।
ઇતિ યાહંક્રિયા કાર્યક્ષમા કર્મેન્દ્રિયં તુ તત્ ॥ 254

તેન ચ્છિન્નકરસ્યાસ્તિ હસ્તઃ કર્મેન્દ્રિયાત્મકઃ ।
તસ્ય પ્રધાનાધિષ્ઠાનં પરં પઞ્ચાઙ્ગુલિઃ કરઃ ॥ 255

મુખેનાપિ યદાદાનં તત્ર યત્ કરણં સ્થિતમ્ ।
સ પાણિરેવ કરણં વિના કિં સંભવેત્ ક્રિયા ॥ 256

તથાભાવે તુ બુદ્ધ્યક્ષૈરપિ કિં સ્યાત્પ્રયોજનમ્ ।
દર્શનં કરણાપેક્ષં ક્રિયાત્વાદિતિ ચોચ્યતે ॥ 257

પરૈર્ગમૌ તુ કરણં નેષ્યતે ચેતિ વિસ્મયઃ ।
ગમનોત્ક્ષેપણાદીનિ મુખ્યં કર્મોપલમ્ભનમ્ ॥ 258

પુનર્ગુણઃ ક્રિયા ત્વેષા વૈયાકરણદર્શને ।
ક્રિયા કરણપૂર્વેતિ વ્યાપ્ત્યા કરણપૂર્વકમ્ ॥ 259

જ્ઞાનં નાદાનમિત્યેતત્ સ્ફુટમાન્ધ્યવિજૃમ્ભિતમ્ ।
તસ્માત્ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુસ્ત્વગ્વદ્વ્યાપ્તૄણિ મુખ્યતઃ ॥ 260

તત્સ્થાને વૃત્તિમન્તીતિ મતઙ્ગે ગુરવો મમ ।
નન્વન્યાન્યપિ કર્માણિ સન્તિ ભૂયાંસિ તત્કૃતે ॥ 261

કરણાન્યપિ વાચ્યાનિ તથા ચાક્ષેષ્વનિષ્ઠિતિઃ ।
નન્વેતત્ ખેટપાલાદ્યૈર્નિરાકારિ ન કર્મણામ્ ॥ 262

યત્સાધનં તદક્ષં સ્યાત્ કિંતુ કસ્યાપિ કર્મણઃ ।
એતન્નાસ્મત્કૃતપ્રશ્નતૃષ્ણાસંતાપશાન્તયે ॥ 263

નહ્યસ્વચ્છમિતપ્રાયૈર્જલૈસ્તૃપ્યન્તિ બર્હિણઃ ।
ઉચ્યતે શ્રીમતાદિષ્ટં શંભુનાત્ર મમોત્તરમ્ ॥ 264

સ્વચ્છસંવેદનોદારવિકલાપ્રબલીકૃતમ્ ।
ઇહ કર્માનુસંધાનભેદાદેકં વિભિદ્યતે ॥ 265

તત્રાનુસંધિઃ પઞ્ચાત્મા પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતઃ ।
ત્યાગાયાદાનસંપત્ત્યૈ દ્વયાય દ્વિતયં વિના ॥ 266

સ્વરૂપવિશ્રાન્તિકૃતે ચતુર્ધા કર્મ યદ્બહિઃ ।
પાયુપાણ્યઙ્ઘ્રિજનનં કરણં તચ્ચતુર્વિધમ્ ॥ 267

અન્તં પ્રાણાશ્રયં યત્તુ કર્માત્ર કરણં હિ વાક્ ।
ઉક્તાઃ સમાસતશ્ચૈષાં ચિત્રાઃ કાર્યેષુ વૃત્તયઃ ॥ 268

તદેતદ્વ્યતિરિક્તં હિ ન કર્મ ક્વાપિ દૃશ્યતે ।
તત્કસ્યાર્થે પ્રકલ્પ્યેયમિન્દ્રિયાણામનિષ્ઠિતિઃ ॥ 269

એતત્કર્તવ્યચક્રં તદસાંકર્યેણ કુર્વતે ।
અક્ષાણિ સહવૃત્ત્યા તુ બુદ્ધ્યન્તે સંકરં જડાઃ ॥ 270

ઉક્ત ઇન્દ્રિયવર્ગો@યમહંકારાત્ તુ રાજસાત્ ।
તમઃપ્રધાનાહંકારાદ્ ભોક્ત્રંશચ્છાદનાત્મનઃ ॥ 271

ભૂતાદિનામ્નસ્તન્માત્રપઞ્ચકં ભૂતકારણમ્ ।
મનોબુદ્ધ્યક્ષકર્માક્ષવર્ગસ્તન્માત્રવર્ગકઃ ॥ 272

ઇત્યત્ર રાજસાહંકૃદ્યોગઃ સંશ્લેષકો દ્વયે ।
અન્યે ત્વાહુર્મનો જાતં રાજસાહંકૃતેર્યતઃ ॥ 273

સમસ્તેન્દ્રિયસંચારચતુરં લઘુ વેગવત્ ।
અન્યે તુ સાત્ત્વિકાત્ સ્વાન્તં બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ તુ ॥ 274

રાજસાદ્ગ્રાહકગ્રાહ્યભાગસ્પર્શીનિ મન્વતે ।
ખેટપાલાસ્તુ મન્યન્તે કર્મેન્દ્રિયગણઃ સ્ફુટમ્ ॥ 275

રાજસાહંકૃતેર્જાતો રજસઃ કર્મતા યતઃ ।
શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તુ મનો રાજસાત્ સાત્ત્વિકાત્પુનઃ ॥ 276

ઇન્દ્રિયાણિ સમસ્તાનિ યુક્તં ચૈતદ્વિભાતિ નઃ ।
તથાહિ બાહ્યવૃત્તીનામક્ષાણાં વૃત્તિભાસને ॥ 277

આલોચને શક્તિરન્તર્યોજને મનસઃ પુનઃ ।
ઉક્તં ચ ગુરુણા કુર્યાન્મનો@નુવ્યવસાયિ સત્ ॥ 278

તદ્દ્વયાલમ્બના માતૃવ્યાપારાત્મક્રિયા ઇતિ ।
તાન્માત્રસ્તુ ગણો ધ્વાન્તપ્રધાનાયા અહંકૃતેઃ ॥ 279

અત્રાવિવાદઃ સર્વસ્ય ગ્રાહ્યોપક્રમ એવ હિ ।
પૃથિવ્યાં સૌરભાન્યાદિવિચિત્રે ગન્ધમણ્ડલે ॥ 280

યત્સામાન્યં હિ ગન્ધત્વં ગન્ધતન્માત્રનામ તત્ ।
વ્યાપકં તત એવોક્તં સહેતુત્વાત્તુ ન ધ્રુવમ્ ॥ 281

સ્વકારણે તિરોભૂતિર્ધ્વસો યત્તેન નાધ્રુવમ્ ।
એવં રસાદિશબ્દાન્તતન્માત્રેષ્વપિ યોજના ॥ 282

વિશેષાણાં યતો@વશ્યં દશા પ્રાગવિશેષિણી ।
ક્ષુભિતં શબ્દતન્માત્રં ચિત્રાકારાઃ શ્રતીર્દધત્ ॥ 283

નભઃ શબ્દો@વકાશાત્મા વાચ્યાધ્યાસસહો યતઃ ।
તદેતત્સ્પર્શતન્માત્રયોગાત્ પ્રક્ષોભમાગતમ્ ॥ 284

વાયુતામેતિ તેનાત્ર શબ્દસ્પર્શોભયાત્મતા ।
અન્યે ત્વાહુર્ધ્વનિઃ ખૈકગુણસ્તદપિ યુજ્યતે ॥ 285

યતો વાયુર્નિજં રૂપં લભતે ન વિનામ્બરાત્ ।
ઉત્તરોત્તરભૂતેષુ પૂર્વપૂર્વસ્થિતિર્યતઃ ॥ 286

તત એવ મરુદ્વ્યોમ્નોરવિયોગો મિથઃ સ્મૃતઃ ।
શબ્દસ્પર્શૌ તુ રૂપેણ સમં પ્રક્ષોભમાગતૌ ॥ 287

તેજસ્તત્ત્વં ત્રિભિર્ધર્મૈઃ પ્રાહુઃ પૂર્વવદેવ તત્ ।
તૈસ્ત્રિભિઃ સરસૈરાપઃ સગન્ધૈર્ભૂરિતિ ક્રમઃ ॥ 288

તત્ર પ્રત્યક્ષતઃ સિદ્ધો ધરાદિગુણસંચયઃ ।
નહિ ગન્ધાદિધર્મૌઘવ્યતિરિક્તા વિભાતિ ભૂઃ ॥ 289

યથા ગુણગુણિદ્વૈતવાદિનામેકમપ્યદઃ ।
ચિત્રં રૂપં પટે ભાતિ ક્રમાદ્ધર્માસ્તથા ભુવિ ॥ 290

યથા ચ વિસ્તૃતે વસ્ત્રે યુગપદ્ભાતિ ચિત્રતા ।
તથૈવ યોગિનાં ધર્મસામસ્ત્યેનાવભાતિ ભૂઃ ॥ 291

ગન્ધાદિશબ્દપર્યન્તચિત્રરૂપા ધરા તતઃ ।
ઉપાયભેદાદ્ભાત્યેષા ક્રમાક્રમવિભાગતઃ ॥ 292

તત એવ ક્રમવ્યક્તિકૃતો ધીભેદ ઉચ્યતે ।
ષષ્ઠીપ્રયોગો ધીભેદાદ્ભેદ્યભેદકતા તથા ॥ 293

તેન ધર્માતિરિક્તો@ત્ર ધર્મી નામ ન કશ્ચન ।
તત્રાનેકપ્રકારાઃ સ્યુર્ગન્ધરૂપરસાઃ ક્ષિતૌ ॥ 294

સંસ્પર્શઃ પાકજો@નુષ્ણાશીતઃ શબ્દો વિચિત્રકઃ ।
શૌક્લ્યં માધુર્યશીતત્વે ચિત્રાઃ શબ્દાશ્ચ વારિણિ ॥ 295

શુક્લભાસ્વરતોષ્ણત્વં ચિત્રાઃ શબ્દાશ્ચ પાવકે ।
અપાકજશ્ચાશીતોષ્ણો ધ્વનિશ્ચિત્રશ્ચ મારુતે ॥ 296

વર્ણાત્મકો ધ્વનિઃ શબ્દપ્રતિબિમ્બાન્યથામ્બરે ।
યત્તુ ન સ્પર્શવદ્ધર્મઃ શબ્દ ઇત્યાદિ ભણ્યતે ॥ 297

કાણાદૈસ્તત્સ્વપ્રતીતિવિરુદ્ધં કેન ગૃહ્યતામ્ ।
પટહે ધ્વનિરિત્યેવ ભાત્યબાધિતમેવ યત્ ॥ 298

ન ચ હેતુત્વમાત્રેણ તદાદાનત્વવેદનાત્ ।
શ્રોત્રં ચાસ્મન્મતે@હંકૃત્કારણં તત્ર તત્ર તત્ ॥ 299

વૃત્તિભાગીતિ તદ્દેશં શબ્દં ગૃહ્ણાત્યલં તથા ।
યસ્ત્વાહ શ્રોત્રમાકાશં કર્ણસંયોગભેદિતમ્ ॥ 300

શબ્દજઃ શબ્દ આગત્ય શબ્દબુદ્ધિં પ્રસૂયતે ।
તસ્ય મન્દે@પિ મુરજધ્વનાવાકર્ણકે સતિ ॥ 301

અમુત્ર શ્રુતિરેષેતિ દૂરે સંવેદનં કથમ્ ।
નહિ શબ્દજશબ્દસ્ય દૂરાદૂરરવોદિતેઃ ॥ 302

શ્રોત્રાકાશગતસ્યાસ્તિ દૂરાદૂરસ્વભાવતા ।
ન ચાસૌ પ્રથમઃ શબ્દસ્તાવદ્વ્યાપીતિ યુજ્યતે ॥ 303

તત્રસ્થૈઃ સહ તીવ્રાત્મા શ્રૂયમાણસ્ત્વનેન તુ ।
કથં શ્રૂયેત મન્દઃસન્નહિ ધર્માન્તરાશ્રયઃ ॥ 304

એતચ્ચાન્યૈરપાકારિ બહુધેતિ વૃથા પુનઃ ।
નાયસ્તં પતિતાઘાતદાને કો હિ ન પણ્ડિતઃ ॥ 305

અમીષાં તુ ધરાદીનાં યાવાંસ્તત્ત્વગણઃ પુરા ।
ગુણાધિકતયા તિષ્ઠન્ વ્યાપ્તા તાવાન્ પ્રકાશતે ॥ 306

વ્યાપ્યવ્યાપકતા યૈષા તત્ત્વાનાં દર્શિતા કિલ ।
સા ગુણાધિક્યતઃ સિદ્ધા ન હેતુત્વાન્ન લાઘવાત્ ॥ 307

અહેતુનાપિ રાગો હિ વ્યાપ્તો વિદ્યાદિના સ્ફુટમ્ ।
તદ્વિના ન ભવેદ્યત્તદ્વ્યાપ્તમિત્યુચ્યતે યતઃ ॥ 308

ન લાઘવં ચ નામાસ્તિ કિંચિદત્ર સ્વદર્શને ।
ગુણાધિક્યાદતો જ્ઞેયા વ્યાપ્યવ્યાપકતા સ્ફુટા ॥ 309

યો હિ યસ્માદ્ગુણોત્કૃષ્ટઃ સ તસ્માદૂર્ધ્વ ઉચ્યતે ।
ઊર્ધ્વતા વ્યાપ્તૃતા શ્રીમન્માલિનીવિજયે સ્ફુટા ॥ 310

અતઃ શિવત્વાત્પ્રભૃતિ પ્રકાશતાસ્વરૂપમાદાય નિજાત્મનિ ધ્રુવમ્ ।
સમસ્તતત્ત્વાવલિધર્મસંચયૈર્વિભાતિ ભૂર્વ્યાપ્તૃતયા સ્થિતૈરલમ્ ॥ 311

એવં જલાદેરપિ શક્તિતત્ત્વપર્યન્તધામ્નો વપુરસ્તિ તાદૃક્ ।
કિં તૂત્તરં શક્તિતયૈવ તત્ત્વં પૂર્વ તુ તદ્ધર્મતયેતિ ભેદઃ ॥ 312

અનુત્તરપ્રક્રિયાયાં વૈતત્યેન પ્રદર્શિતમ્ ।
એતત્ તસ્માત્ તતઃ પશ્યેદ્વિસ્તરાર્થી વિવેચકઃ ॥ 313

ઇતિ તત્ત્વસ્યરૂપસ્ય કૃતં સમ્યક્ પ્રકાશનમ્ ॥ 314