Tantraloka · Chapter 4

atha śāktamupāyamaṇḍalaṃ kathayāmaḥ paramātmasaṃvide // 1b

anantarāhnikokte@sminsvabhāve pārameśvare /
pravivikṣurvikalpasya kuryātsaṃskāramañjasā // 2

vikalpaḥ saṃskṛtaḥ sūte vikalpaṃ svātmasaṃskṛtam /
svatulyaṃ so@pi so@pyanyaṃ so@pyanyaṃ sadṛśātmakam // 3

caturṣveva vikalpeṣu yaḥ saṃskāraḥ kramādasau /
asphuṭaḥ sphuṭatābhāvī prasphuṭansphuṭitātmakaḥ // 4

tataḥ sphuṭataro yāvadante sphuṭatamo bhavet /
asphuṭādau vikalpe ca bhedo@pyastyāntarālikaḥ // 5

tataḥ sphuṭatamodāratādrūpyaparivṛṃhitā /
saṃvidabhyeti vimalāmavikalpasvarūpatām // 6

ataśca bhairavīyaṃ yattejaḥ saṃvitsvabhāvakam /
bhūyo bhūyo vimṛśatāṃ jāyate tatsphuṭātmatā // 7

nanu saṃvitparāmraṣṭrī parāmarśamayī svataḥ /
parāmṛśyā kathaṃ tāthārūpyasṛṣṭau tu sā jaḍā // 8

ucyate svātmasaṃvittiḥ svabhāvādeva nirbharā /
nāsyāmapāsyaṃ nādheyaṃ kiṃcidityuditaṃ purā // 9

kiṃ tu durghaṭakāritvātsvācchandyānnirmalādasau /
svātmapracchādanakrīḍāpaṇḍitaḥ parameśvaraḥ // 10

anāvṛtte svarūpe@pi yadātmācchādanaṃ vibhoḥ /
saiva māyā yato bheda etāvānviśvavṛttikaḥ // 11

tathābhāsanamevāsya dvaitamuktaṃ maheśituḥ /
taddvayāpāsanenāyaṃ parāmarśo@bhidhīyate // 12

durbhedapādapasyāsya mūlaṃ kṛntanti kovidāḥ /
dhārārūḍhena sattarkakuṭhāreṇeti niścayaḥ // 13

tāmenāṃ bhāvanāmāhuḥ sarvakāmadughāṃ budhāḥ /
sphuṭayedvastu yāpetaṃ manosthapadādapi // 14

śrīpūrvaśāstre tatproktaṃ tarko yogāṅgamuttamam /
heyādyālocanāttasmāttatra yatnaḥ praśasyate // 15

mārge cetaḥ sthirībhūtaṃ heye@pi viṣayecchayā /
prerya tena nayettāvadyāvatpadamanāmayam // 16

mārgo@tra mokṣopāyaḥ sa heyaḥ śāstrāntaroditaḥ /
viṣiṇoti nibadhnāti yecchā niyatisaṃgatam // 17

rāgatattvaṃ tayoktaṃ yat tena tatrānurajyate /
yathā sāmrājyasaṃbhogaṃ dṛṣṭvādṛṣṭvāthabādhame // 18

bhoge rajyeta durbuddhistadvanmokṣe@pi rāgataḥ /
sa evāṃśaka ityuktaḥ svabhāvākhyaḥ sa tu sphuṭam // 19

siddhyaṅgamiti mokṣāya pratyūha iti kovidāḥ /
śivaśāsanamāhātmyaṃ vidannapyata eva hi // 20

vaiṣṇavādhyeṣu rajyeta mūḍho rāgeṇa rañjitaḥ /
yatastāvati sā tasya vāmākhyā śaktiraiśvarī // 21

pāñcarātrikavairiñcasaugatādervijṛmbhate /
dṛṣṭāḥ sāmrājyasaṃbhogaṃ nindantaḥ ke@pi vāliśāḥ // 22

na tu saṃtoṣataḥ sveṣu bhogeṣvāśīḥpravartanāt /
evaṃcidbhairavāveśanindātatparamānasāḥ // 23

bhavantyatisughorābhiḥ śaktibhiḥ pātitā yataḥ /
tena śāṃbhavamāhātmyaṃ jānanyaḥ śāsanāntare // 24

āśvasto nottarītavyaṃ tena bhedamahārṇavāt /
śrīkāmikāyāṃ proktaṃ ca pāśaprakaraṇe sphuṭam // 25

vedasāṃkhyapurāṇajñāḥ pāñcarātraparāyaṇāḥ /
ye kecidṛṣayo dhīrāḥ śāstrāntaraparāyaṇāḥ // 26

bauddhārhatādyāḥ sarve te vidyārāgeṇa rañjitāḥ /
māyāpāśena baddhatvācchivadīkṣāṃ na vindate // 27

rāgaśabdena ca proktaṃ rāgatattvaṃ niyāmakam /
māyīye tacca taṃ tasmiñchāstre niyamayediti // 28

mokṣo@pi vaiṣṇavāderyaḥ svasaṃkalpena bhāvitaḥ /
paraprakṛtisāyujyaṃ yadvāpyānandarūpatā // 29

viśuddhacittamātraṃ vā dīpavatsaṃtatikṣayaḥ /
sa savedyāpavedyātmapralayākalatāmayaḥ // 30

taṃ prāpyāpi ciraṃ kālaṃ tadgogābhogabhuktataḥ /
tattattvapralayānte tu tadūrdhvāṃ sṛṣṭimāgataḥ // 31

mantratvameti saṃbodhādananteśena kalpitāt /
etaccāgre taniṣyāma ityāstāṃ tāvadatra tat // 32

tenājñajanatāklṛptapravādairyo viḍambitaḥ /
asadgurau rūḍhacitsa māyāpāśena rañjitaḥ // 33

so@pi sattarkayogena nīyate sadguruṃ prati /
sattarkaḥ śuddhavidyaiva sā cecchā parameśituḥ // 34

śrīpūrvaśāstre tenoktaṃ sa yiyāsuḥ śivecchayā /
bhuktimuktiprasiddhyarthaṃ nīyate sadguruṃ prati // 35

śaktipātastu tatraiṣa kramikaḥ saṃpravartate /
sthitvā yo@sadgurau śāstrāntare vā satpathaṃ śritaḥ // 36

guruśāstragate sattve@sattve cātra vibhedakam /
śaktipātasya vaicitryaṃ purastātpravivicyate // 37

uktaṃ svacchandaśāstre tat vaiṣṇavādyānpravādinaḥ /
sarvānbhramayate māyā sāmokṣe moKṣalipsayā // 38

yastu rūḍho@pi tatrodyatparāmarśaviśāradaḥ /
sa śuddhavidyāmāhātmyācchaktipātapavitritaḥ // 39

ārohatyeva sanmārgaṃ pratyūhaparivarjitaḥ /
sa tāvatkasyacittarkaḥ svata eva pravartate // 40

sa ca sāṃsiddhikaḥ śāstre proktaḥ svapratyayātmakaḥ /
kiraṇāyāṃ yadapyuktaṃ gurutaḥ śāstrataḥ svataḥ // 41

tatrottarottaraṃ mukhyaṃ pūrvapūrva upāyakaḥ /
yasya svato@yaṃ sattarkaḥ sarvatraivādhikāravān // 42

abhiṣiktaḥ svasaṃvittidevībhirdīkṣitaśca saḥ /
sa eva sarvācāryāṇāṃ madhye mukhyaḥ prakīrtitaḥ // 43

tatsaṃnidhāne nānyeṣu kalpiteṣvadhikāritā /
sa samastaṃ ca śāstrārthaṃ sattarkādeva manyate // 44

śuddhavidyā hi tannāsti satyaṃ yadyanna bhāsayet /
sarvaśāstrārthavettṛtvamakasmāccāsya jāyate // 45

iti śrīpūvavākye tad+akasmāditi-śabdataḥ /
lokāprasiddho yo hetuḥ so@kasmāditi kathyate // 46

sa caiṣa parameśānaśuddhavidyāvijṛmbhatam /
asya bhodāśca bahavo nirbhittiḥ sahabhittikaḥ // 47

sarvago@ṃśagataḥ so@pi mukhyāmukhyāṃśaniṣṭhitaḥ /
bhittiḥ paropajīvitvaṃ parā prajñātha tatkṛtiḥ // 48

adṛṣṭamaṇḍalo@pyevaṃ yaḥ kaścidvetti tattvataḥ /
sa siddhibhāgbhavennityaṃ sa yogī sa ca dīkṣitaḥ // 49

evaṃ yo vetti tattvena tasya nirvāṇagāminī /
dīkṣā bhavediti proktaṃ tacchrītriṃśakaśāsane // 50

akalpito gururjñayaḥ sāṃsiddhika iti smṛtaḥ /
yastu tadrūpabhāgātmabhāvanātaḥ paraṃ vinā // 51

śāstravitsa guruḥ śāstre prokto@kalpitakalpakaḥ /
tasyāpi bhedā utkṛṣṭamadhyamandādyupāyataḥ // 52

bhāvanāto@tha vā dhyānājjapātsvapnādvratāddhuteḥ /
prāpnotyakalpitodāramabhiṣekaṃ mahāmatiḥ // 53

śrīmadvājasanīye śrīvīre śrībrahmayāmale /
śrīsiddhāyāmidaṃ dhātrā proktamanyatra ca sphuṭam // 54

tasya svecchāpravṛttatvātkāraṇānantateṣyate /
kadācidbhaktiyogena karmaṇā vidyayāpi vā // 55

jñānadharmopadeśena mantrairvā dīkṣayāpi vā /
evamādyairanekaiśca prakāraiḥ parameśvaraḥ // 56

saṃsāriṇo@nugṛhṇāti viśvasya jagataḥ patiḥ /
mātṛmaṇḍalasaṃbodhātsaṃskārāttapasaḥ priye // 57

dhyānādyogājjapājjñānānmantrārādhanāto vratāt /
saṃprāpyaṃ kulasāmānyaṃ jñānaṃ kaulikasiddhidam // 58

tattvajñānātmakaṃ sādhyaṃ yatra yatraiva dṛśyate /
sa eva hi gurustatra hetujālaṃ prakalpyatām // 59

tattvajñānādṛte nānyallakṣaṇaṃ brahmayāmale /
tatraiva coktaṃ sevāyāṃ kṛtāyāmavikalpataḥ // 60

sādhakasya na cetsiddhiḥ kiṃ kāryamiti codite /
ātmīyamasya saṃjñānakrameṇa svātmadīkṣaṇam // 61

sasphuratvaprasiddhyarthaṃ tataḥ sādhyaṃ prasiddhyati /
anena svātmavijñānaṃ sasphuratvaprasādhakam // 62

uktaṃ mukhyatayācāryo bhavedyadi na sasphuraḥ /
tatraiva ca punaḥ śrīmadraktārādhanakarmaṇi // 63

vidhiṃ proktaṃ sadā kurvanmāsenācārya ucyate /
pakṣeṇa sādhako@rdhārdhātputrakaḥ samayī tathā // 64

dīkṣayejjapayogena raktādevī kramādyataḥ /
guroralābhe proktasya vidhimetaṃ samācaret // 65

mate ca pustakādvidyādhyayane doṣa īdṛśaḥ /
ukto yastena taddoṣābhāve@sau na niṣiddhatā // 66

mantradravyādiguptatve phalaṃ kimiti codite /
pustakādhītavidyā ye dīkṣāsamayavarjitāḥ // 67

tāmasāḥ parahiṃsādi vaśyādi ca carantyalam /
na ca tattvaṃ vidustena doṣabhāja iti sphuṭam // 68

pūrvaṃ padayugaṃ vācyamanyonyaṃ hetuhetumat /
yastu śāstraṃ vinā naiti śuddhavidyākhyasaṃvidam // 69

guroḥ sa śāstramanvicchustaduktaṃ kramamācaret /
yena kenāpyupāyena gurumārādhya bhaktitaḥ // 70

taddīkṣākramayogena śāstrārthaṃ vettyasau tataḥ /
abhiṣekaṃ samāsādya yo bhavetsa tu kalpitaḥ // 71

sannapyaśeṣapāśaughavinivartanakovidaḥ /
yo yathākramayogena kasmiṃścicchāstravastuni // 72

ākasmikaṃ brajedbodhaṃ kalpitākalpito hi saḥ /
tasya yo@kalpito bhāgaḥ sa tu śreṣṭhamaḥ smṛtaḥ // 73

utkarṣaḥ śuddhavidyāṃśatāratamyakṛto yataḥ /
yathā bhedenādisiddhācchivānmuktaśivā hyadhaḥ // 74

tathā sāṃsiddhikajñānādāhṛtajñānino@dhamāḥ /
tatsaṃnidhau nādhikārasteṣāṃ muktaśivātmavat // 75

kiṃ tu tūṣṇīṃ-sthitiryadvā kṛtyaṃ tadanuvartanam /
yastvakalpitarūpo@pi saṃvādadṛḍhatākṛte // 76

anyato labdhasaṃskāraḥ sa sākṣādbhairavo guruḥ /
yataḥ śāstrakramāttajjñaguruprajñānuśīlanāt // 77

ātmapratyayitaṃ jñānaṃ pūrṇatvādbhairavāyate /
tena śrīkiraṇoktaṃ yadgurutaḥ śāstrataḥ svataḥ // 78

tripratyayamidaṃ jñānamiti yacca niśāṭane /
tatsaṃghātaviparyāsavigrahairbhāsate tathā // 79

karaṇasya vicitratvādvicitrāmeva tāṃ chidam /
kartuṃ vāsīṃ ca ṭaṅkaṃ ca krakacaṃ cāpi gṛhṇate // 80

tāvacca chedanaṃ hyekaṃ tathaivādyābhisaṃdhitaḥ /
itthameva mitau vācyaṃ karaṇasya svakaṃ vapuḥ // 81

na svatantraṃ svato mānaṃ kuryādadhigamaṃ haṭhāt /
pramātrāśvāsaparyanto yato@dhigama ucyate // 82

āśvāsaśca vicitro@sau śaktipātavaśāttathā /
pramite@pi pramāṇānāmavakāśo@styataḥ sphuṭaḥ // 83

dṛṣṭvā dṛṣṭvā samāśliṣya ciraṃ saṃcarvya cetasā /
priyā yaiḥ parituṣyeta kiṃ brūmaḥ kila tānprati // 84

itthaṃ ca mānasaṃplutyāmapi nādhigate gatiḥ /
na vyarthatā nānavasthā nānyonyāśrayatāpi ca // 85

evaṃ yogāṅgamiyati tarka eva na cāparam /
antarantaḥ parāmarśapāṭavātiśayāya saḥ // 86

ahiṃsā satyamasteyabrahmacaryāparigrahāḥ /
iti pañca yamāḥ sākṣātsaṃvittau nopayoginaḥ // 87

tapaḥprabhṛtayo ye ca niyamā yattathāsanam /
prāṇāyāmāśca ye sarvametadbāhyavijṛmbhitam // 88

śrīmadvīrāvalau coktaṃ bodhamātre śivātmake /
cittapralayabandhena pralīne śaśibhāskare // 89

prāpte ca dvādaśe bhāge jīvāditye svabodhake /
mokṣaḥ sa eva kathitaḥ prāṇāyāmo nirarthakaḥ // 90

prāṇāyāmo na kartavyaḥ śarīraṃ yena pīḍyate /
rahasyaṃ vetti yo yatra sa muktaḥ sa ca mocakaḥ // 91

pratyāhāraśca nāmāyamarthebhyo@kṣadhiyāṃ hi yaḥ /
anibaddhasya bandhasya tadantaḥ kila kīlanam // 92

cittasya viṣaye kvāpi bandhanaṃ dhāraṇātmakam /
tatsadṛgjñānasaṃtāno dhyānamastamitā param // 93

yadā tu jñeyatādātmyameva saṃvidi jāyate /
grāhyagrahaṇatādvaitaśūnyateyaṃ samāhitiḥ // 94

tadeṣā dhāraṇādhyānasamādhitritayī parām /
saṃvidaṃ prati no kaṃcidupayogaṃ samaśnute // 95

yogāṅgatā yamādestu samādhyantasya varṇyate /
svapūrvapūrvopāyatvādantyatarkopayogataḥ // 96

antaḥ saṃvidi rūḍhaṃ hi taddvārā prāṇadehayoḥ /
buddhau vārpyaṃ tadabhyāsānnaiṣa nyāyastu saṃvidi // 97

atha vāsmaddṛśi prāṇadhīdehāderapi sphuṭam /
sarvātmakatvāttatrastho@pyabhyāso@nyavyapohanam // 98

deha utplutisaṃpātadharmojjigamiṣārasāt /
utplāvyate tadvipakṣapātāśaṅkāvyapohanāt // 99

guruvākyaparāmarśasadṛśe svavimarśane /
prabuddhe tadvipakṣāṇāṃ vyudāsaḥ pāṭhacintane // 100

nahyasya guruṇā śakyaṃ svaṃ jñānaṃ śabda eva vā /
dhiyi ropayituṃ tena svaprabodhakramo dhruvam // 101

ata eva svapnakāle śrute tatrāpi vastuni /
tādātmyabhāvanāyogo na phalāya na bhaṇyate // 102

saṃketānādare śabdaniṣṭhamāmarśanaṃ paṭhiḥ /
tadādare tadarthastu cinteti paricarcyatām // 103

tadadvayāyāṃ saṃvittāvabhyāso@nupayogavān /
kevalaṃ dvaitamālinyaśaṅkānirmūlanāya saḥ // 104

dvaitaśaṅkāśca tarkeṇa tarkyanta iti varṇitam /
tattarkasādhanāyāstu yamāderapyupāyatā // 105

uktaṃ śrīpūrvaśastre ca na dvaitaṃ nāpi cādvayam /
liṅgapūjādikaṃ sarvamityupakramya śaṃbhunā // 106

vihitaṃ sarvamevātra pratiṣiddhamathāpi vā /
prāṇāyāmādikairaṅgairyogāḥ syuḥ kṛttrimā yataḥ // 107

tattenākṛtakasyāsya kalāṃ nārghanti ṣoḍaśīm /
kiṃ tvetadatra deveśi niyamena vidhīyate // 108

tattve cetaḥ sthiraṃ kāryaṃ tacca yasya yathāstviti /
evaṃ dvaitaparāmarśanāśāya parameśvaraḥ // 109

kvacitsvabhāvamamalamāmṛśannaniśaṃ sthitaḥ /
yaḥ svabhāvaparāmarśa indriyārthādyupāyataḥ // 110

vinaiva tanmukho@nyo vā svātantryāttadvikalpanam /
tacca svacchasvatantrātmaratnanirbhāsini sphuṭam // 111

bhāvaughe bhedasaṃdhātṛ svātmano naiśamucyate /
tadeva tu samastārthanirbharātmaikagocaram // 112

śuddhavidyātmakaṃ sarvamevedamahamityalam /
idaṃ vikalpanaṃ śuddhavidyārūpaṃ sphuṭātmakam // 113

pratihantīha māyīyaṃ vikalpaṃ bhedabhāvakam /
śuddhavidyāparāmarśo yaḥ sa eva tvanekadhā // 114

snānaśuddhyarcanāhomadhyānajapyādiyogataḥ /
viśvametatsvasaṃvittirasanirbharitaṃ rasāt // 115

āviśya śuddho nikhilaṃ tarpayedadhvamaṇlam /
ullāsibodhahutabhugdagdhaviśvendhanodite // 116

sitabhasmani dehasya majjanaṃ snānamucyate /
itthaṃ ca vihitasnānastarpitānantadevataḥ // 117

tato@pi dehārambhīṇi tattvāni pariśodhayet /
śivātmakeṣvapyeteṣu buddhiryā vyatirekiṇī // 118

saivāśuddhiḥ parākhyātā śuddhistaddhīvimardanam /
evaṃ svadehaṃ bodhaikapātraṃ galitabhedakam // 119

paśyansaṃvittimātratve svatantre tiṣṭhati prabhuḥ /
yatkiṃcinmānasāhlādi yatra kvāpīndriyasthitau // 120

yojyate brahmasaddhāmni pūjopakaraṇaṃ hi tat /
pūjā nāma vibhinnasya bhāvaughasyāpi saṃgatiḥ // 121

svatantravimalānantabhairavīyacidātmanā /
tathāhi saṃvideveyamantarbāhyobhayātmanā // 122

svātantryādvartamānaiva parāmarśasvarūpiṇī /
sa ca dvādaśadhā tatra sarvamantarbhavedyataḥ // 123

sūrya eva hi somātmā sa ca viśvamayaḥ sthitaḥ /
kalādvādaśakātmaiva tatsaṃvitparamārthataḥ // 124

sā ca mātari vijñāne māne karaṇagocare /
meye caturvidhaṃ bhāti rūpamāśritya sarvadā // 125

śuddhasaṃvinmayī prācye jñāne śabdanarūpiṇī /
karaṇe grahaṇākārā yataḥ śrīyogasaṃcare // 126

ye cakṣurmaṇḍale śvete pratyakṣe parameśvari /
ṣoḍaśāraṃ dvādaśāraṃ tatrasthaṃ cakramuttamam // 127

prativāraṇavadrakte tadbahirye taducyate /
dvitīyaṃ madhyage ye te kṛṣṇaśvete ca maṇḍale // 128

tadantarye sthite śuddhe bhinnāñjanasamaprabhe /
caturdale tu te jñeye agnīṣomātmake priye // 129

mithunatve sthite ye ca cakre dve parameśvari /
saṃmīlanonmīlanaṃ te anyonyaṃ vidadhātake // 130

yathā yoniśca liṅgaṃ ca saṃyogātsravato@mṛtam /
tathāmṛtāgnisaṃyogāddravataste na saṃśayaḥ // 131

taccakrapīḍanādrātrau jyotirbhātyarkasomagam /
tāṃ dṛṣṭvā paramāṃ jyotsnāṃ kālajñānaṃ pravartate // 132

sahasrāraṃ bhaveccakraṃ tābhyāmupari saṃsthitam /
tataścakrātsamudbhūtaṃ brahmāṇḍaṃ tadudāhṛtam // 133

tatrasthāṃ muñcate dhārāṃ somo hyagnipradīpitaḥ /
sṛjatītthaṃ jagatsarvamātmanyātmanyanantakam // 134

ṣoḍaśadvādaśārābhyāmaṣṭāreṣvatha sarvaśaḥ /
evaṃ krameṇa sarvatra cakreṣvamṛtamuttamam // 135

somaḥ sravati yāvacca pañcānāṃ cakrapaddhatiḥ /
tatpunaḥ pibati prītyā haṃso haṃsa iti sphuran // 136

sakṛdyasya tu saṃśrutyā puṇyapāpairna lipyate /
pañcāre savikāro@tha bhūtvā somasrutāmṛtāt // 137

dhāvati trirasārāṇi guhyacakrāṇyasau vibhuḥ /
yato jātaṃ jagallīnaṃ yatra ca svakalīlayā // 138

tatrānandaśca sarvasya brahmacārī ca tatparaḥ /
tatra siddhiśca muktiśca samaṃ saṃprāpyate dvayam // 139

ata ūrdhvaṃ punaryāti yāvadbrahmātmakaṃ padam /
agnīṣomau samau tatra sṛjyete cātmanātmani // 140

tatrasthastāpitaḥ somo dvedhā jaṅghe vyavasthitaḥ /
adhastaṃ pātayedagniramṛtaṃ sravati kṣaṇāt // 141

gulphajānvādiṣu vyaktaṃ kuṭilārkapradīpitā /
sā śaktistāpitā bhūyaḥ pañcārādikramaṃ sṛjet // 142

evaṃ śrotre@pi vijñeyaṃ yāvatpādāntagocaram /
pādāṅguṣṭhātsamārabhya yāvadbrahmāṇḍadarśanam // 143

ityajānannaiva yogī jānanviśvaprabhurbhavet /
jvalannivāsau brahmādyairdṛśyate parameśvaraḥ // 144

atra tātparyataḥ proktamakṣe kramacatuṣṭayam /
ekaikatra yatastena dvādaśātmakatoditā // 145

na vyākhyātaṃ tu nirbhajya yato@tisarahasyakam /
meye@pi devī tiṣṭhantī māsarāśyādirūpiṇī // 146

ata eṣā sthitā saṃvidantarbāhyobhayātmanā /
svayaṃ nirbhāsya tatrānyadbhāsayantīva bhāsate // 147

tataśca prāgiyaṃ śuddhā tathābhāsanasotsukā /
sṛṣṭiṃ kalayate devī tannāmnāgama ucyate // 148

tathā bhāsitavastvaṃśarañjanāṃ sā bahirmukhī /
svavṛtticakreṇa samaṃ tato@pi kalayantyalam // 149

sthitireṣaiva bhāvasya tāmantarmukhatārasāt /
saṃjihīrṣuḥ sthiternāśaṃ kalayantī nirucyate // 150

tato@pi saṃhārarase pūrṇe vighnakarīṃ svayam /
śaṅkāṃ yamātmikāṃ bhāge sūte saṃharate@pi ca // 151

saṃhṛtya śaṅkāṃ śaṅkyārthavarjaṃ vā bhāvamaṇḍale /
saṃhṛtiṃ kalayatyeva svātmavahnau vilāpanāt // 152

vilāpanātmikāṃ tāṃ ca bhāvasaṃhṛtimātmani /
āmṛśatyeva yenaiṣā mayā grastamiti sphuret // 153

saṃhāryopādhiretasyāḥ svasvabhāvo hi saṃvidaḥ /
nirupādhini saṃśuddhe saṃvidrūpeṣastamīyate // 154

vilāpite@pi bhāvaughe kaṃcidbhāvaṃ tadaiva sā /
āśyānayedya evāste śaṅkā saṃskārarūpakaḥ // 155

śubhāśubhatayā so@yaṃ soṣyate phalasaṃpadam /
pūrvaṃ hi bhogātpaścādvā śaṅkeyaṃ vyavatiṣṭhate // 156

anyadāśyānitamapi tadaiva drāvayediyam /
prāyaścittādikarmabhyo brahmahatyādikarmavat // 157

rodhanāddrāvaṇādrūpamitthaṃ kalayate citiḥ /
tadapi drāvayedeva tadapyāśyānayedatha // 158

itthaṃ bhogye@pi saṃbhukte sati tatkaraṇānyapi /
saṃharantī kalayate dvādaśaivāhamātmani // 159

karmabuddhyakṣavargo hi buddhyanto dvādaśātmakaḥ /
prakāśakatvātsūryātmā bhinne vastuni jṛmbhate // 160

ahaṃkārastu karaṇamabhimānaikasādhanam /
avicchinnaparāmarśī līyate tena tatra saḥ // 161

yathāhi khaṅgapāśādeḥ karaṇasya vibhedinaḥ /
abhedini svahastādau layastadvadayaṃ vidhiḥ // 162

tenendriyaughamārtaṇḍamaṇḍalaṃ kalayetsvayam /
saṃviddevī svatantratvātkalpite@haṃkṛtātmani // 163

sa eva paramādityaḥ pūrṇakalpastrayodaśaḥ /
karaṇatvātprayātyeva kartari pralayaṃ sphuṭam // 164

kartā ca dvividhaḥ proktaḥ kalpitākalpitātmakaḥ /
kalpito dehabuddhyādivyavacchedena carcitaḥ // 165

kālāgnirudrasaṃjñāsya śāstreṣu paribhāṣitā /
kālo vyavacchittadyukto vahnirbhoktā yataḥ smṛtaḥ // 166

saṃsārāklṛptiklṛptibhyāṃ rodhanāddrāvaṇātprabhuḥ /
anivṛttapaśūbhāvastatrāhaṃkṛtpralīyate // 167

so@pi kalpitavṛttitvādviśvābhedaikaśālini /
vikāsini mahākāle līyate@hamidaṃmaye // 168

etasyāṃ svātmasaṃvittāvidaṃ sarvamahaṃ vibhuḥ /
iti pravikasadrūpā saṃvittiravabhāsate // 169

tato@ntaḥsthitasarvātmabhāvabhogoparāgiṇī /
paripūrṇāpi saṃvittirakule dhāmni līyate // 170

pramātṛvargo mānaughaḥ pramāśca bahudhā sthitāḥ /
meyaugha iti yatsarvamatra cinmātrameva tat // 171

iyatīṃ rūpavaicitrīmāśrayantyāḥ svasaṃvidaḥ /
svācchandyamanapekṣaṃ yatsā parā parameśvarī // 172

imāḥ prāguktakalanāstadvijṛmbhocyate yataḥ /
kṣepo jñānaṃ ca saṃkhyānaṃ gatirnāda iti kramāt // 173

svātmano bhedanaṃ kṣepo bheditasyāvikalpanam /
jñānaṃ vikalpaḥ saṃkhyānamanyato vyatibhedanāt // 174

gatiḥ svarūpārohitvaṃ pratibimbavadeva yat /
nādaḥ svātmaparāmarśaśeṣatā tadvilopanāt // 175

iti pañcavidhāmenāṃ kalanāṃ kurvatī parā /
devī kālī tathā kālakarṣiṇī ceti kathyate // 176

mātṛsadbhāvasaṃjñāsyāstenoktā yatpramātṛṣu /
etāvadantasaṃvittau pramātṛtvaṃ sphuṭībhavet // 177

vāmeśvarīti-śabdena proktā śrīniśisaṃcare /
itthaṃ dvādaśadhā saṃvittiṣṭhantī viśvamātṛṣu // 178

ekaiveti na ko@pyasyāḥ kramasya niyamaḥ kvacit /
kramābhāvānna yugapattadabhāvātkramo@pi na // 179

kramākramakathātītaṃ saṃvittattvaṃ sunirmalam /
tadasyāḥ saṃvido devyā yatra kvāpi pravartanam // 180

tatra tādātmyayogena pūjā pūrṇaiva vartate /
parāmarśasvabhāvatvādetasyā yaḥ svayaṃ dhvaniḥ // 181

sadoditaḥ sa evoktaḥ paramaṃ hṛdayaṃ mahat /
hṛdaye svavimarśo@sau drāvitāśeṣaviśvakaḥ // 182

bhāvagrahādiparyantabhāvī sāmānyasaṃjñakaḥ /
spandaḥ sa kathyate śāstre svātmanyucchalanātmakaḥ // 183

kiṃciccalanametāvadananyasphuraṇaṃ hi yat /
ūrmireṣā vibodhābdherna saṃvidanayā vinā // 184

nistaraṅgataraṅgādivṛttireva hi sindhutā /
sārametatsamastasya yaccitsāraṃ jaḍaṃ jagat // 185

tadadhīnapratiṣṭhatvāttatsāraṃ hṛdayaṃ mahat /
tathā hi sadidaṃ brahmamūlaṃ māyāṇḍasaṃjñitam // 186

icchājñānakriyārohaṃ vinā naiva saducyate /
tacchaktitritayārohādbhairavīye cidātmani // 187

visṛjyate hi tattasmādbahirvātha visṛjyate /
evaṃ sadrūpataivaiṣāṃ satāṃ śaktitrayātmatām // 188

visargaṃ parabodhena samākṣipyaiva vartate /
tatsadeva bahīrūpaṃ prāgbodhāgnivilāpitam // 189

antarnadatparāmarśaśeṣībhūtaṃ tato@pyalam /
khātmatvameva saṃprāptaṃ śaktitritayagocarāt // 190

vedanātmakatāmetya saṃhārātmani līyate /
idaṃ saṃhārahṛdayaṃ prācyaṃ sṛṣṭau ca hṛnmatam // 191

etadrūpaparāmarśamakṛtrimamanābilam /
ahamityāhureṣaiva prakāśasya prakāśatā // 192

etadvīryaṃ hi sarveṣāṃ mantrāṇāṃ hṛdayātmakam /
vinānena jaḍāste syurjīvā iva vinā hṛdā // 193

akṛtrimaitaddhṛdayārūḍho yatkiṃcidācaret /
prāṇyādvā mṛśate vāpi sa sarvo@sya japo mataḥ // 194

yadeva svecchayā sṛṣṭisvābhāvyādbahirantarā /
nirmīyate tadevāsya dhyānaṃ syātpāramārthikam // 195

nirākāre hi ciddhāmni viśvākṛtimaye sati /
phalārthināṃ kācideva dhyeyatvenākṛtiḥ sthitā // 196

yathā hyabhedātpūrṇe@pi bhāve jalamupāharan /
anyākṛtyapahānena ghaṭamarthayate rasāt // 197

tathaiva parameśānaniyatipravijṛmbhaṇāt /
kācidevākṛtiḥ kāṃcit sūte phalavikalpanām // 198

yastu saṃpūrṇahṛdayo na phalaṃ nāma vāñchati /
tasya viśvākṛtirdevī sā cāvacchedavarjanāt // 199

kule yogina udriktabhairavīyaparāsavāt /
ghūrṇitasya sthitirdehe mudrā yā kācideva sā // 200

antarindhanasaṃbhāramanapekṣyaiva nityaśaḥ /
jājvalītyakhilākṣaughaprasṛtograśikhaḥ śikhī // 201

bodhāgnau tādṛśe bhāvā viśantastasya sanmahaḥ /
udrecayanto gacchanti homakarmanimittatām // 202

yaṃ kaṃcitparameśānaśaktipātapavitritam /
purobhāvya svayaṃ tiṣṭheduktavaddīkṣitastu saḥ // 203

japyādau homaparyante yadyapyekaikakarmaṇi /
udeti rūḍhiḥ paramā tathāpītthaṃ nirūpitam // 204

yathāhi tatra tatrāśvaḥ samanimnonnatādiṣu /
citre deśe vāhyamāno yātīcchāmātrakalpitām // 205

tathā saṃvidvicitrābhiḥ śāntaghoratarādibhiḥ /
bhaṅgībhirabhito dvaitaṃ tyājitā bhairavāyate // 206

yathā puraḥsthe mukure nijaṃ vaktraṃ vibhāvayan /
bhūyo bhūyastadekātma vaktraṃ vetti nijātmanaḥ // 207

tathā vikalpamukure dhyānapūjārcanātmani /
ātmānaṃ bhairavaṃ paśyannacirāttanmayībhavet // 208

tanmayībhavanaṃ nāma prāptiḥ sānuttarātmani /
pūrṇatvasya parā kāṣṭhā setyatra na phalāntaram // 209

phalaṃ sarvamapūrṇatve tatra tatra prakalpitam /
akalpite hi pūrṇatve phalamanyatkimucyatām // 210

eṣa yāgavidhiḥ ko@pi kasyāpi hṛdi vartate /
yasya prasīdecciccakraṃ drāgapaścimajanmanaḥ // 211

atra yāge gato rūḍhiṃ kaivalyamadhigacchati /
lokairālokyamāno hi dehabandhavidhau sthitaḥ // 212

atra nāthaḥ samācāraṃ paṭale@ṣṭādaśe@bhyadhāt /
nātra śuddhirna cāśuddhirna bhakṣyādivicāraṇam // 213

na dvaitaṃ nāpi cādvaitaṃ liṅgapūjādikaṃ na ca /
na cāpi tatparityāgo niṣparigrahatāpi vā // 214

saparigrahatā vāpi jaṭābhasmādisaṃgrahaḥ /
tattyāgo na vratādīnāṃ caraṇācaraṇaṃ ca yat // 215

kṣetrādisaṃpraveśaśca samayādiprapālanam /
parasvarūpaliṅgādi nāmagotrādikaṃ ca yat // 216

nāsminvidhīyate kiṃcinna cāpi pratiṣidhyate /
vihitaṃ sarvamevātra pratiṣiddhamathāpi ca // 217

kiṃ tvetadatra deveśi niyamena vidhīyate /
tattve cetaḥ sthirīkāryaṃ suprasannena yoginā // 218

tacca yasya yathaiva syātsa tathaiva samācaret /
tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi // 219

na saṃspṛśyeta doṣaiḥ sa padmapatramivāmbhasā /
viṣāpahārimantrādisaṃnaddho bhakṣayannapi // 220

viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ /
aśuddhaṃ hi kathaṃ nāma dehādyaṃ pāñcabhautikam // 221

prakāśatātirikte kiṃ śuddhyaśuddhī hi vastunaḥ /
aśuddhasya ca bhāvasya śuddhiḥ syāttādṛśaiva kim // 222

anyonyāśrayavaiyarthyānavasthā itthamatra hi /
pṛthivī jalataḥ śuddhyejjalaṃ dharaṇitastathā // 223

anyonyāśrayatā seyamaśuddhatve@pyayaṃ kramaḥ /
aśuddhājjalataḥ śuddhyeddhareti vyarthatā bhavet // 224

vāyuto vāriṇo vāyostejasastasya vānyataḥ /
bahurūpādikā mantrāḥ pāvanātteṣu śuddhatā // 225

mantrāḥ svabhāvataḥ śuddhā yadi te@pi na kiṃ tathā /
śivātmatā teṣu śuddhiryadi tatrāpi sā na kim // 226

śivātmatvāparijñānaṃ na mantreṣu dharādivat /
te tena śuddhā iti cettajjñaptistarhi śuddhatā // 227

yoginaṃ prati sā cāsti bhāveṣviti viśuddhatā /
nanu codanayā śuddhyaśuddhyādikaviniścayaḥ // 228

itthamastu tathāpyeṣā codanaiva śivoditā /
kā syātsatīti cedetadanyatra pravitānitam // 229

vaidikyā bādhiteyaṃ cedviparītaṃ na kiṃ bhavet /
samyakcenmanyase bādho viśiṣṭaviṣayatvataḥ // 230

apavādena kartavyaḥ sāmānyavihite vidhau /
śuddhyaśuddhī ca sāmānyavihite tattvabodhini // 231

puṃsi te bādhite eva tathā cātreti varṇitam /
nārthavādādiśaṅkā ca vākye māheśvare bhavet // 232

abuddhipūrvaṃ hi tathā saṃsthite satataṃ bhavet /
vyomādirūpe nigame śaṅkā mithyārthatāṃ prati // 233

anavacchinnavijñānavaiśvarūpyasunirbharaḥ /
śāstrātmanā sthito devo mithyātvaṃ kvāpi nārhati // 234

icchāvānbhāvarūpeṇa yathā tiṣṭhāsurīśvaraḥ /
tatsvarūpābhidhānena tiṣṭhāsuḥ sa tathā sthitaḥ // 235

arthavādo@pi yatrānyavidhyādimukhamīkṣate /
tatrāstvasatyaḥ svātantrye sa eva tu vidhāyakaḥ // 236

vidhivākyāntare gacchannaṅgabhāvamathāpi vā /
na nirarthakaṃ evāyaṃ saṃnidhergajaḍādivat // 237

svārthapratyāyanaṃ cāsya svasaṃvittyaiva bhāsate /
tadapahnavanaṃ kartuṃ śakyaṃ vidhiniṣedhayoḥ // 238

yuktiścātrāsti vākyeṣu svasaṃviccāpyabādhitā /
yā samagrārthamāṇikyatattvaniścayakāriṇī // 239

mṛtadehe@tha dehotthe yā cāśuddhiḥ prakīrtitā /
anyatra neti buddhyantāmaśuddhaṃ saṃvidaścyutam // 240

saṃvittādātmyamāpannaṃ sarvaṃ śuddhamataḥ sthitam /
śrīmadvīrāvalau coktaṃ śuddhyaśuddhinirūpaṇe // 241

sarveṣāṃ vāhako jīvo nāsti kiṃcidajīvakam /
yatkiṃcijjīvarahitamaśuddhaṃ tadvijānata // 242

tasmādyatsaṃvido nātidūre tacchudvimāvahet /
avikalpena bhāvena munayo@pi tathābhavan // 243

lokasaṃrakṣaṇārthaṃ tu tattattvaṃ taiḥ pragopitam /
bahiḥ satsvapi bhāveṣu śuddhyaśuddhī na nīlavat // 244

pramātṛdharma evāyaṃ cidaikyānaikyavedanāt /
yadi vā vastudharmo@pi mātrapekṣānibandhanaḥ // 245

sautrāmaṇyāṃ surā hotuḥ śuddhānyasya viparyayaḥ /
anena codanānāṃ ca svavākyairapi bādhanam // 246

kvacitsaṃdarśitaṃ brahmahatyāvidhiniṣedhavat /
bhakṣyādividhayo@pyenaṃ nyāyamāśritya carcitāḥ // 247

sarvajñānottarādau ca bhāṣate sma maheśvaraḥ /
nararṣidevadruhiṇaviṣṇurudrādyudīritam // 248

uttarottaravaiśiṣṭyāt pūrvapūrvaprabādhakam /
na śaivaṃ vaiṣṇavairvākyairbādhanīyaṃ kadācana // 249

vaiṣṇavaṃ brahmasaṃbhūtairnetyādi paricarcayet /
bādhate yo vaiparītyātsamūḍhaḥ pāpabhāgbhavet // 250

tasmānmukhyatayā skanda lokadharmānna cācaret /
nānyaśāstrasamuddiṣṭaṃ srotasyuktaṃ nije caret // 251

yato yadyapi devena vedādyapi nirūpitam /
tathāpi kila saṃkocabhāvābhāvavikalpataḥ // 252

saṃkocatāratamyena pāśavaṃ jñānamīritam /
vikāsatāratamyena patijñānaṃ tu bādhakam // 253

idaṃ dvaitamidaṃ neti parasparaniṣedhataḥ /
māyīyabhedaklṛptaṃ tatsyādakālpanike katham // 254

uktaṃ bhargaśikhāyāṃ ca mṛtyukālakalādikam /
dvaitādvaitavikalpotthaṃ grasate kṛtadhīriti // 255

siddhānte liṅgapūjoktā viśvādhvamayatāvide /
kulādiṣu niṣiddhāsau dehe viśvātmatāvide // 256

iha sarvātmake kasmāttadvidhipratiṣedhane /
niyamānupraveśena tādātmyapratipattaye // 257

jaṭādi kaule tyāgo@sya sukhopāyopadeśataḥ /
vratacaryā ca mantrārthatādātmyapratipattaye // 258

tanniṣedhastu mantrārthasārvātmyapratipattaye /
kṣetrapīṭhopapīṭheṣu praveśo vighnaśāntaye // 259

mantrādyārādhakasyātha tallābhāyopadiśyate /
kṣetrādigamanābhāvavidhistu svātmanastathā // 260

vaiśvarūpyeṇa pūrṇatvaṃ jñātumityapi varṇitam /
samayācārasadbhāvaḥ pālyatvenopadiśyate // 261

bhedaprāṇatayā tattattyāgāttattvaviśuddhaye /
samayādiniṣedhastu mataśāstreṣu kathyate // 262

nirmaryādaṃ svasaṃbodhaṃ saṃpūrṇaṃ buddhyatāmiti /
parakīyamidaṃ rūpaṃ dhyeyametattu me nijam // 263

jvālādiliṅgaṃ cānyasya kapālādi tu me nijam /
ādiśabdāttapaścaryāvelātithyādi kathyate // 264

nāma śaktiśivādyantametasya mama nānyathā /
gotraṃ ca gurusaṃtāno maṭhikākulaśabditaḥ // 265

śrīsaṃtatistryambakākhyā tadardhāmardasaṃjñitā /
itthamardhacatasro@tra maṭhikāḥ śāṃkare krame // 266

yugakrameṇa kūrmādyā mīnāntā siddhasaṃtatiḥ /
ādiśabdena ca gharaṃ pallī pīṭhopapīṭhakam // 267

mudrā chummeti teṣāṃ ca vidhānaṃ svaparasthitam /
tādātmyapratipattyai hi svaṃ saṃtānaṃ samāśrayet // 268

bhuñjīta pūjayeccakraṃ parasaṃtāninā nahi /
etacca mataśāstreṣu niṣiddhaṃ khaṇḍanā yataḥ // 269

akhaṇḍe@pi pare tattve bhedenānena jāyate /
evaṃ kṣetrapraveśādi saṃtānaniyamāntataḥ // 270

nāsminvidhīyate taddhi sākṣānnaupayikaṃ śive /
na tasya ca niṣodho ya nna tattattvasya khaṇḍanam // 271

viśvātmano hi nāthasya svasminrūpe vikalpitau /
vidhirniṣedho vā śaktau na svarūpasya khaṇḍane // 272

paratattvapraveśe tu yameva nikaṭaṃ yadā /
upāyaṃ vetti sa grāhyastadā tyājyo@tha vā kvacit // 273

na yantraṇātra kāryeti proktaṃ śrītrikaśāsane /
samatā sarvadevānāmovallīmantravarṇayoḥ // 274

āgamanāṃ gatīnāṃ ca sarvaṃ śivamayaṃ yataḥ /
sa hyakhaṇḍitasadbhāvaṃ śivatattvaṃ prapaśyati // 275

yo hyakhaṇḍitasadbhāvamātmatattvaṃ prapadyate /
ketakīkusumasaurabhe bhṛśaṃ bhṛṅga eva rasiko na makṣikā /
bhairavīyaparamādvayārcane ko@pi rajyati maheśacoditaḥ // 276

asmiṃśca yoge viśrāntiṃ kurvatāṃ bhavaḍambaraḥ /
himānīva mahāgrīṣme svayameva vilīyate // 277

alaṃ vātiprasaṅgena bhūyasātiprapañcite /
yogyo@bhinavagupto@sminko@pi yāgavidhau budhaḥ // 278

ityanuttarapadapravikāse śāktamaupayikamadya viviktam // 279a