તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 4

અથ શાક્તમુપાયમણ્ડલં કથયામઃ પરમાત્મસંવિદે ॥ 1બ્

અનન્તરાહ્નિકોક્તે@સ્મિન્સ્વભાવે પારમેશ્વરે ।
પ્રવિવિક્ષુર્વિકલ્પસ્ય કુર્યાત્સંસ્કારમઞ્જસા ॥ 2

વિકલ્પઃ સંસ્કૃતઃ સૂતે વિકલ્પં સ્વાત્મસંસ્કૃતમ્ ।
સ્વતુલ્યં સો@પિ સો@પ્યન્યં સો@પ્યન્યં સદૃશાત્મકમ્ ॥ 3

ચતુર્ષ્વેવ વિકલ્પેષુ યઃ સંસ્કારઃ ક્રમાદસૌ ।
અસ્ફુટઃ સ્ફુટતાભાવી પ્રસ્ફુટન્સ્ફુટિતાત્મકઃ ॥ 4

તતઃ સ્ફુટતરો યાવદન્તે સ્ફુટતમો ભવેત્ ।
અસ્ફુટાદૌ વિકલ્પે ચ ભેદો@પ્યસ્ત્યાન્તરાલિકઃ ॥ 5

તતઃ સ્ફુટતમોદારતાદ્રૂપ્યપરિવૃંહિતા ।
સંવિદભ્યેતિ વિમલામવિકલ્પસ્વરૂપતામ્ ॥ 6

અતશ્ચ ભૈરવીયં યત્તેજઃ સંવિત્સ્વભાવકમ્ ।
ભૂયો ભૂયો વિમૃશતાં જાયતે તત્સ્ફુટાત્મતા ॥ 7

નનુ સંવિત્પરામ્રષ્ટ્રી પરામર્શમયી સ્વતઃ ।
પરામૃશ્યા કથં તાથારૂપ્યસૃષ્ટૌ તુ સા જડા ॥ 8

ઉચ્યતે સ્વાત્મસંવિત્તિઃ સ્વભાવાદેવ નિર્ભરા ।
નાસ્યામપાસ્યં નાધેયં કિંચિદિત્યુદિતં પુરા ॥ 9

કિં તુ દુર્ઘટકારિત્વાત્સ્વાચ્છન્દ્યાન્નિર્મલાદસૌ ।
સ્વાત્મપ્રચ્છાદનક્રીડાપણ્ડિતઃ પરમેશ્વરઃ ॥ 10

અનાવૃત્તે સ્વરૂપે@પિ યદાત્માચ્છાદનં વિભોઃ ।
સૈવ માયા યતો ભેદ એતાવાન્વિશ્વવૃત્તિકઃ ॥ 11

તથાભાસનમેવાસ્ય દ્વૈતમુક્તં મહેશિતુઃ ।
તદ્દ્વયાપાસનેનાયં પરામર્શો@ભિધીયતે ॥ 12

દુર્ભેદપાદપસ્યાસ્ય મૂલં કૃન્તન્તિ કોવિદાઃ ।
ધારારૂઢેન સત્તર્કકુઠારેણેતિ નિશ્ચયઃ ॥ 13

તામેનાં ભાવનામાહુઃ સર્વકામદુઘાં બુધાઃ ।
સ્ફુટયેદ્વસ્તુ યાપેતં મનોસ્થપદાદપિ ॥ 14

શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તત્પ્રોક્તં તર્કો યોગાઙ્ગમુત્તમમ્ ।
હેયાદ્યાલોચનાત્તસ્માત્તત્ર યત્નઃ પ્રશસ્યતે ॥ 15

માર્ગે ચેતઃ સ્થિરીભૂતં હેયે@પિ વિષયેચ્છયા ।
પ્રેર્ય તેન નયેત્તાવદ્યાવત્પદમનામયમ્ ॥ 16

માર્ગો@ત્ર મોક્ષોપાયઃ સ હેયઃ શાસ્ત્રાન્તરોદિતઃ ।
વિષિણોતિ નિબધ્નાતિ યેચ્છા નિયતિસંગતમ્ ॥ 17

રાગતત્ત્વં તયોક્તં યત્ તેન તત્રાનુરજ્યતે ।
યથા સામ્રાજ્યસંભોગં દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વાથબાધમે ॥ 18

ભોગે રજ્યેત દુર્બુદ્ધિસ્તદ્વન્મોક્ષે@પિ રાગતઃ ।
સ એવાંશક ઇત્યુક્તઃ સ્વભાવાખ્યઃ સ તુ સ્ફુટમ્ ॥ 19

સિદ્ધ્યઙ્ગમિતિ મોક્ષાય પ્રત્યૂહ ઇતિ કોવિદાઃ ।
શિવશાસનમાહાત્મ્યં વિદન્નપ્યત એવ હિ ॥ 20

વૈષ્ણવાધ્યેષુ રજ્યેત મૂઢો રાગેણ રઞ્જિતઃ ।
યતસ્તાવતિ સા તસ્ય વામાખ્યા શક્તિરૈશ્વરી ॥ 21

પાઞ્ચરાત્રિકવૈરિઞ્ચસૌગતાદેર્વિજૃમ્ભતે ।
દૃષ્ટાઃ સામ્રાજ્યસંભોગં નિન્દન્તઃ કે@પિ વાલિશાઃ ॥ 22

ન તુ સંતોષતઃ સ્વેષુ ભોગેષ્વાશીઃપ્રવર્તનાત્ ।
એવંચિદ્ભૈરવાવેશનિન્દાતત્પરમાનસાઃ ॥ 23

ભવન્ત્યતિસુઘોરાભિઃ શક્તિભિઃ પાતિતા યતઃ ।
તેન શાંભવમાહાત્મ્યં જાનન્યઃ શાસનાન્તરે ॥ 24

આશ્વસ્તો નોત્તરીતવ્યં તેન ભેદમહાર્ણવાત્ ।
શ્રીકામિકાયાં પ્રોક્તં ચ પાશપ્રકરણે સ્ફુટમ્ ॥ 25

વેદસાંખ્યપુરાણજ્ઞાઃ પાઞ્ચરાત્રપરાયણાઃ ।
યે કેચિદૃષયો ધીરાઃ શાસ્ત્રાન્તરપરાયણાઃ ॥ 26

બૌદ્ધાર્હતાદ્યાઃ સર્વે તે વિદ્યારાગેણ રઞ્જિતાઃ ।
માયાપાશેન બદ્ધત્વાચ્છિવદીક્ષાં ન વિન્દતે ॥ 27

રાગશબ્દેન ચ પ્રોક્તં રાગતત્ત્વં નિયામકમ્ ।
માયીયે તચ્ચ તં તસ્મિઞ્છાસ્ત્રે નિયમયેદિતિ ॥ 28

મોક્ષો@પિ વૈષ્ણવાદેર્યઃ સ્વસંકલ્પેન ભાવિતઃ ।
પરપ્રકૃતિસાયુજ્યં યદ્વાપ્યાનન્દરૂપતા ॥ 29

વિશુદ્ધચિત્તમાત્રં વા દીપવત્સંતતિક્ષયઃ ।
સ સવેદ્યાપવેદ્યાત્મપ્રલયાકલતામયઃ ॥ 30

તં પ્રાપ્યાપિ ચિરં કાલં તદ્ગોગાભોગભુક્તતઃ ।
તત્તત્ત્વપ્રલયાન્તે તુ તદૂર્ધ્વાં સૃષ્ટિમાગતઃ ॥ 31

મન્ત્રત્વમેતિ સંબોધાદનન્તેશેન કલ્પિતાત્ ।
એતચ્ચાગ્રે તનિષ્યામ ઇત્યાસ્તાં તાવદત્ર તત્ ॥ 32

તેનાજ્ઞજનતાક્લૃપ્તપ્રવાદૈર્યો વિડમ્બિતઃ ।
અસદ્ગુરૌ રૂઢચિત્સ માયાપાશેન રઞ્જિતઃ ॥ 33

સો@પિ સત્તર્કયોગેન નીયતે સદ્ગુરું પ્રતિ ।
સત્તર્કઃ શુદ્ધવિદ્યૈવ સા ચેચ્છા પરમેશિતુઃ ॥ 34

શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે તેનોક્તં સ યિયાસુઃ શિવેચ્છયા ।
ભુક્તિમુક્તિપ્રસિદ્ધ્યર્થં નીયતે સદ્ગુરું પ્રતિ ॥ 35

શક્તિપાતસ્તુ તત્રૈષ ક્રમિકઃ સંપ્રવર્તતે ।
સ્થિત્વા યો@સદ્ગુરૌ શાસ્ત્રાન્તરે વા સત્પથં શ્રિતઃ ॥ 36

ગુરુશાસ્ત્રગતે સત્ત્વે@સત્ત્વે ચાત્ર વિભેદકમ્ ।
શક્તિપાતસ્ય વૈચિત્ર્યં પુરસ્તાત્પ્રવિવિચ્યતે ॥ 37

ઉક્તં સ્વચ્છન્દશાસ્ત્રે તત્ વૈષ્ણવાદ્યાન્પ્રવાદિનઃ ।
સર્વાન્ભ્રમયતે માયા સામોક્ષે મોક્ષલિપ્સયા ॥ 38

યસ્તુ રૂઢો@પિ તત્રોદ્યત્પરામર્શવિશારદઃ ।
સ શુદ્ધવિદ્યામાહાત્મ્યાચ્છક્તિપાતપવિત્રિતઃ ॥ 39

આરોહત્યેવ સન્માર્ગં પ્રત્યૂહપરિવર્જિતઃ ।
સ તાવત્કસ્યચિત્તર્કઃ સ્વત એવ પ્રવર્તતે ॥ 40

સ ચ સાંસિદ્ધિકઃ શાસ્ત્રે પ્રોક્તઃ સ્વપ્રત્યયાત્મકઃ ।
કિરણાયાં યદપ્યુક્તં ગુરુતઃ શાસ્ત્રતઃ સ્વતઃ ॥ 41

તત્રોત્તરોત્તરં મુખ્યં પૂર્વપૂર્વ ઉપાયકઃ ।
યસ્ય સ્વતો@યં સત્તર્કઃ સર્વત્રૈવાધિકારવાન્ ॥ 42

અભિષિક્તઃ સ્વસંવિત્તિદેવીભિર્દીક્ષિતશ્ચ સઃ ।
સ એવ સર્વાચાર્યાણાં મધ્યે મુખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ 43

તત્સંનિધાને નાન્યેષુ કલ્પિતેષ્વધિકારિતા ।
સ સમસ્તં ચ શાસ્ત્રાર્થં સત્તર્કાદેવ મન્યતે ॥ 44

શુદ્ધવિદ્યા હિ તન્નાસ્તિ સત્યં યદ્યન્ન ભાસયેત્ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થવેત્તૃત્વમકસ્માચ્ચાસ્ય જાયતે ॥ 45

ઇતિ શ્રીપૂવવાક્યે તદ્+અકસ્માદિતિ-શબ્દતઃ ।
લોકાપ્રસિદ્ધો યો હેતુઃ સો@કસ્માદિતિ કથ્યતે ॥ 46

સ ચૈષ પરમેશાનશુદ્ધવિદ્યાવિજૃમ્ભતમ્ ।
અસ્ય ભોદાશ્ચ બહવો નિર્ભિત્તિઃ સહભિત્તિકઃ ॥ 47

સર્વગો@ંશગતઃ સો@પિ મુખ્યામુખ્યાંશનિષ્ઠિતઃ ।
ભિત્તિઃ પરોપજીવિત્વં પરા પ્રજ્ઞાથ તત્કૃતિઃ ॥ 48

અદૃષ્ટમણ્ડલો@પ્યેવં યઃ કશ્ચિદ્વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
સ સિદ્ધિભાગ્ભવેન્નિત્યં સ યોગી સ ચ દીક્ષિતઃ ॥ 49

એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન તસ્ય નિર્વાણગામિની ।
દીક્ષા ભવેદિતિ પ્રોક્તં તચ્છ્રીત્રિંશકશાસને ॥ 50

અકલ્પિતો ગુરુર્જ્ઞયઃ સાંસિદ્ધિક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યસ્તુ તદ્રૂપભાગાત્મભાવનાતઃ પરં વિના ॥ 51

શાસ્ત્રવિત્સ ગુરુઃ શાસ્ત્રે પ્રોક્તો@કલ્પિતકલ્પકઃ ।
તસ્યાપિ ભેદા ઉત્કૃષ્ટમધ્યમન્દાદ્યુપાયતઃ ॥ 52

ભાવનાતો@થ વા ધ્યાનાજ્જપાત્સ્વપ્નાદ્વ્રતાદ્ધુતેઃ ।
પ્રાપ્નોત્યકલ્પિતોદારમભિષેકં મહામતિઃ ॥ 53

શ્રીમદ્વાજસનીયે શ્રીવીરે શ્રીબ્રહ્મયામલે ।
શ્રીસિદ્ધાયામિદં ધાત્રા પ્રોક્તમન્યત્ર ચ સ્ફુટમ્ ॥ 54

તસ્ય સ્વેચ્છાપ્રવૃત્તત્વાત્કારણાનન્તતેષ્યતે ।
કદાચિદ્ભક્તિયોગેન કર્મણા વિદ્યયાપિ વા ॥ 55

જ્ઞાનધર્મોપદેશેન મન્ત્રૈર્વા દીક્ષયાપિ વા ।
એવમાદ્યૈરનેકૈશ્ચ પ્રકારૈઃ પરમેશ્વરઃ ॥ 56

સંસારિણો@નુગૃહ્ણાતિ વિશ્વસ્ય જગતઃ પતિઃ ।
માતૃમણ્ડલસંબોધાત્સંસ્કારાત્તપસઃ પ્રિયે ॥ 57

ધ્યાનાદ્યોગાજ્જપાજ્જ્ઞાનાન્મન્ત્રારાધનાતો વ્રતાત્ ।
સંપ્રાપ્યં કુલસામાન્યં જ્ઞાનં કૌલિકસિદ્ધિદમ્ ॥ 58

તત્ત્વજ્ઞાનાત્મકં સાધ્યં યત્ર યત્રૈવ દૃશ્યતે ।
સ એવ હિ ગુરુસ્તત્ર હેતુજાલં પ્રકલ્પ્યતામ્ ॥ 59

તત્ત્વજ્ઞાનાદૃતે નાન્યલ્લક્ષણં બ્રહ્મયામલે ।
તત્રૈવ ચોક્તં સેવાયાં કૃતાયામવિકલ્પતઃ ॥ 60

સાધકસ્ય ન ચેત્સિદ્ધિઃ કિં કાર્યમિતિ ચોદિતે ।
આત્મીયમસ્ય સંજ્ઞાનક્રમેણ સ્વાત્મદીક્ષણમ્ ॥ 61

સસ્ફુરત્વપ્રસિદ્ધ્યર્થં તતઃ સાધ્યં પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
અનેન સ્વાત્મવિજ્ઞાનં સસ્ફુરત્વપ્રસાધકમ્ ॥ 62

ઉક્તં મુખ્યતયાચાર્યો ભવેદ્યદિ ન સસ્ફુરઃ ।
તત્રૈવ ચ પુનઃ શ્રીમદ્રક્તારાધનકર્મણિ ॥ 63

વિધિં પ્રોક્તં સદા કુર્વન્માસેનાચાર્ય ઉચ્યતે ।
પક્ષેણ સાધકો@ર્ધાર્ધાત્પુત્રકઃ સમયી તથા ॥ 64

દીક્ષયેજ્જપયોગેન રક્તાદેવી ક્રમાદ્યતઃ ।
ગુરોરલાભે પ્રોક્તસ્ય વિધિમેતં સમાચરેત્ ॥ 65

મતે ચ પુસ્તકાદ્વિદ્યાધ્યયને દોષ ઈદૃશઃ ।
ઉક્તો યસ્તેન તદ્દોષાભાવે@સૌ ન નિષિદ્ધતા ॥ 66

મન્ત્રદ્રવ્યાદિગુપ્તત્વે ફલં કિમિતિ ચોદિતે ।
પુસ્તકાધીતવિદ્યા યે દીક્ષાસમયવર્જિતાઃ ॥ 67

તામસાઃ પરહિંસાદિ વશ્યાદિ ચ ચરન્ત્યલમ્ ।
ન ચ તત્ત્વં વિદુસ્તેન દોષભાજ ઇતિ સ્ફુટમ્ ॥ 68

પૂર્વં પદયુગં વાચ્યમન્યોન્યં હેતુહેતુમત્ ।
યસ્તુ શાસ્ત્રં વિના નૈતિ શુદ્ધવિદ્યાખ્યસંવિદમ્ ॥ 69

ગુરોઃ સ શાસ્ત્રમન્વિચ્છુસ્તદુક્તં ક્રમમાચરેત્ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન ગુરુમારાધ્ય ભક્તિતઃ ॥ 70

તદ્દીક્ષાક્રમયોગેન શાસ્ત્રાર્થં વેત્ત્યસૌ તતઃ ।
અભિષેકં સમાસાદ્ય યો ભવેત્સ તુ કલ્પિતઃ ॥ 71

સન્નપ્યશેષપાશૌઘવિનિવર્તનકોવિદઃ ।
યો યથાક્રમયોગેન કસ્મિંશ્ચિચ્છાસ્ત્રવસ્તુનિ ॥ 72

આકસ્મિકં બ્રજેદ્બોધં કલ્પિતાકલ્પિતો હિ સઃ ।
તસ્ય યો@કલ્પિતો ભાગઃ સ તુ શ્રેષ્ઠમઃ સ્મૃતઃ ॥ 73

ઉત્કર્ષઃ શુદ્ધવિદ્યાંશતારતમ્યકૃતો યતઃ ।
યથા ભેદેનાદિસિદ્ધાચ્છિવાન્મુક્તશિવા હ્યધઃ ॥ 74

તથા સાંસિદ્ધિકજ્ઞાનાદાહૃતજ્ઞાનિનો@ધમાઃ ।
તત્સંનિધૌ નાધિકારસ્તેષાં મુક્તશિવાત્મવત્ ॥ 75

કિં તુ તૂષ્ણીં-સ્થિતિર્યદ્વા કૃત્યં તદનુવર્તનમ્ ।
યસ્ત્વકલ્પિતરૂપો@પિ સંવાદદૃઢતાકૃતે ॥ 76

અન્યતો લબ્ધસંસ્કારઃ સ સાક્ષાદ્ભૈરવો ગુરુઃ ।
યતઃ શાસ્ત્રક્રમાત્તજ્જ્ઞગુરુપ્રજ્ઞાનુશીલનાત્ ॥ 77

આત્મપ્રત્યયિતં જ્ઞાનં પૂર્ણત્વાદ્ભૈરવાયતે ।
તેન શ્રીકિરણોક્તં યદ્ગુરુતઃ શાસ્ત્રતઃ સ્વતઃ ॥ 78

ત્રિપ્રત્યયમિદં જ્ઞાનમિતિ યચ્ચ નિશાટને ।
તત્સંઘાતવિપર્યાસવિગ્રહૈર્ભાસતે તથા ॥ 79

કરણસ્ય વિચિત્રત્વાદ્વિચિત્રામેવ તાં છિદમ્ ।
કર્તું વાસીં ચ ટઙ્કં ચ ક્રકચં ચાપિ ગૃહ્ણતે ॥ 80

તાવચ્ચ છેદનં હ્યેકં તથૈવાદ્યાભિસંધિતઃ ।
ઇત્થમેવ મિતૌ વાચ્યં કરણસ્ય સ્વકં વપુઃ ॥ 81

ન સ્વતન્ત્રં સ્વતો માનં કુર્યાદધિગમં હઠાત્ ।
પ્રમાત્રાશ્વાસપર્યન્તો યતો@ધિગમ ઉચ્યતે ॥ 82

આશ્વાસશ્ચ વિચિત્રો@સૌ શક્તિપાતવશાત્તથા ।
પ્રમિતે@પિ પ્રમાણાનામવકાશો@સ્ત્યતઃ સ્ફુટઃ ॥ 83

દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા સમાશ્લિષ્ય ચિરં સંચર્વ્ય ચેતસા ।
પ્રિયા યૈઃ પરિતુષ્યેત કિં બ્રૂમઃ કિલ તાન્પ્રતિ ॥ 84

ઇત્થં ચ માનસંપ્લુત્યામપિ નાધિગતે ગતિઃ ।
ન વ્યર્થતા નાનવસ્થા નાન્યોન્યાશ્રયતાપિ ચ ॥ 85

એવં યોગાઙ્ગમિયતિ તર્ક એવ ન ચાપરમ્ ।
અન્તરન્તઃ પરામર્શપાટવાતિશયાય સઃ ॥ 86

અહિંસા સત્યમસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહાઃ ।
ઇતિ પઞ્ચ યમાઃ સાક્ષાત્સંવિત્તૌ નોપયોગિનઃ ॥ 87

તપઃપ્રભૃતયો યે ચ નિયમા યત્તથાસનમ્ ।
પ્રાણાયામાશ્ચ યે સર્વમેતદ્બાહ્યવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ 88

શ્રીમદ્વીરાવલૌ ચોક્તં બોધમાત્રે શિવાત્મકે ।
ચિત્તપ્રલયબન્ધેન પ્રલીને શશિભાસ્કરે ॥ 89

પ્રાપ્તે ચ દ્વાદશે ભાગે જીવાદિત્યે સ્વબોધકે ।
મોક્ષઃ સ એવ કથિતઃ પ્રાણાયામો નિરર્થકઃ ॥ 90

પ્રાણાયામો ન કર્તવ્યઃ શરીરં યેન પીડ્યતે ।
રહસ્યં વેત્તિ યો યત્ર સ મુક્તઃ સ ચ મોચકઃ ॥ 91

પ્રત્યાહારશ્ચ નામાયમર્થેભ્યો@ક્ષધિયાં હિ યઃ ।
અનિબદ્ધસ્ય બન્ધસ્ય તદન્તઃ કિલ કીલનમ્ ॥ 92

ચિત્તસ્ય વિષયે ક્વાપિ બન્ધનં ધારણાત્મકમ્ ।
તત્સદૃગ્જ્ઞાનસંતાનો ધ્યાનમસ્તમિતા પરમ્ ॥ 93

યદા તુ જ્ઞેયતાદાત્મ્યમેવ સંવિદિ જાયતે ।
ગ્રાહ્યગ્રહણતાદ્વૈતશૂન્યતેયં સમાહિતિઃ ॥ 94

તદેષા ધારણાધ્યાનસમાધિત્રિતયી પરામ્ ।
સંવિદં પ્રતિ નો કંચિદુપયોગં સમશ્નુતે ॥ 95

યોગાઙ્ગતા યમાદેસ્તુ સમાધ્યન્તસ્ય વર્ણ્યતે ।
સ્વપૂર્વપૂર્વોપાયત્વાદન્ત્યતર્કોપયોગતઃ ॥ 96

અન્તઃ સંવિદિ રૂઢં હિ તદ્દ્વારા પ્રાણદેહયોઃ ।
બુદ્ધૌ વાર્પ્યં તદભ્યાસાન્નૈષ ન્યાયસ્તુ સંવિદિ ॥ 97

અથ વાસ્મદ્દૃશિ પ્રાણધીદેહાદેરપિ સ્ફુટમ્ ।
સર્વાત્મકત્વાત્તત્રસ્થો@પ્યભ્યાસો@ન્યવ્યપોહનમ્ ॥ 98

દેહ ઉત્પ્લુતિસંપાતધર્મોજ્જિગમિષારસાત્ ।
ઉત્પ્લાવ્યતે તદ્વિપક્ષપાતાશઙ્કાવ્યપોહનાત્ ॥ 99

ગુરુવાક્યપરામર્શસદૃશે સ્વવિમર્શને ।
પ્રબુદ્ધે તદ્વિપક્ષાણાં વ્યુદાસઃ પાઠચિન્તને ॥ 100

નહ્યસ્ય ગુરુણા શક્યં સ્વં જ્ઞાનં શબ્દ એવ વા ।
ધિયિ રોપયિતું તેન સ્વપ્રબોધક્રમો ધ્રુવમ્ ॥ 101

અત એવ સ્વપ્નકાલે શ્રુતે તત્રાપિ વસ્તુનિ ।
તાદાત્મ્યભાવનાયોગો ન ફલાય ન ભણ્યતે ॥ 102

સંકેતાનાદરે શબ્દનિષ્ઠમામર્શનં પઠિઃ ।
તદાદરે તદર્થસ્તુ ચિન્તેતિ પરિચર્ચ્યતામ્ ॥ 103

તદદ્વયાયાં સંવિત્તાવભ્યાસો@નુપયોગવાન્ ।
કેવલં દ્વૈતમાલિન્યશઙ્કાનિર્મૂલનાય સઃ ॥ 104

દ્વૈતશઙ્કાશ્ચ તર્કેણ તર્ક્યન્ત ઇતિ વર્ણિતમ્ ।
તત્તર્કસાધનાયાસ્તુ યમાદેરપ્યુપાયતા ॥ 105

ઉક્તં શ્રીપૂર્વશસ્ત્રે ચ ન દ્વૈતં નાપિ ચાદ્વયમ્ ।
લિઙ્ગપૂજાદિકં સર્વમિત્યુપક્રમ્ય શંભુના ॥ 106

વિહિતં સર્વમેવાત્ર પ્રતિષિદ્ધમથાપિ વા ।
પ્રાણાયામાદિકૈરઙ્ગૈર્યોગાઃ સ્યુઃ કૃત્ત્રિમા યતઃ ॥ 107

તત્તેનાકૃતકસ્યાસ્ય કલાં નાર્ઘન્તિ ષોડશીમ્ ।
કિં ત્વેતદત્ર દેવેશિ નિયમેન વિધીયતે ॥ 108

તત્ત્વે ચેતઃ સ્થિરં કાર્યં તચ્ચ યસ્ય યથાસ્ત્વિતિ ।
એવં દ્વૈતપરામર્શનાશાય પરમેશ્વરઃ ॥ 109

ક્વચિત્સ્વભાવમમલમામૃશન્નનિશં સ્થિતઃ ।
યઃ સ્વભાવપરામર્શ ઇન્દ્રિયાર્થાદ્યુપાયતઃ ॥ 110

વિનૈવ તન્મુખો@ન્યો વા સ્વાતન્ત્ર્યાત્તદ્વિકલ્પનમ્ ।
તચ્ચ સ્વચ્છસ્વતન્ત્રાત્મરત્નનિર્ભાસિનિ સ્ફુટમ્ ॥ 111

ભાવૌઘે ભેદસંધાતૃ સ્વાત્મનો નૈશમુચ્યતે ।
તદેવ તુ સમસ્તાર્થનિર્ભરાત્મૈકગોચરમ્ ॥ 112

શુદ્ધવિદ્યાત્મકં સર્વમેવેદમહમિત્યલમ્ ।
ઇદં વિકલ્પનં શુદ્ધવિદ્યારૂપં સ્ફુટાત્મકમ્ ॥ 113

પ્રતિહન્તીહ માયીયં વિકલ્પં ભેદભાવકમ્ ।
શુદ્ધવિદ્યાપરામર્શો યઃ સ એવ ત્વનેકધા ॥ 114

સ્નાનશુદ્ધ્યર્ચનાહોમધ્યાનજપ્યાદિયોગતઃ ।
વિશ્વમેતત્સ્વસંવિત્તિરસનિર્ભરિતં રસાત્ ॥ 115

આવિશ્ય શુદ્ધો નિખિલં તર્પયેદધ્વમણ્લમ્ ।
ઉલ્લાસિબોધહુતભુગ્દગ્ધવિશ્વેન્ધનોદિતે ॥ 116

સિતભસ્મનિ દેહસ્ય મજ્જનં સ્નાનમુચ્યતે ।
ઇત્થં ચ વિહિતસ્નાનસ્તર્પિતાનન્તદેવતઃ ॥ 117

તતો@પિ દેહારમ્ભીણિ તત્ત્વાનિ પરિશોધયેત્ ।
શિવાત્મકેષ્વપ્યેતેષુ બુદ્ધિર્યા વ્યતિરેકિણી ॥ 118

સૈવાશુદ્ધિઃ પરાખ્યાતા શુદ્ધિસ્તદ્ધીવિમર્દનમ્ ।
એવં સ્વદેહં બોધૈકપાત્રં ગલિતભેદકમ્ ॥ 119

પશ્યન્સંવિત્તિમાત્રત્વે સ્વતન્ત્રે તિષ્ઠતિ પ્રભુઃ ।
યત્કિંચિન્માનસાહ્લાદિ યત્ર ક્વાપીન્દ્રિયસ્થિતૌ ॥ 120

યોજ્યતે બ્રહ્મસદ્ધામ્નિ પૂજોપકરણં હિ તત્ ।
પૂજા નામ વિભિન્નસ્ય ભાવૌઘસ્યાપિ સંગતિઃ ॥ 121

સ્વતન્ત્રવિમલાનન્તભૈરવીયચિદાત્મના ।
તથાહિ સંવિદેવેયમન્તર્બાહ્યોભયાત્મના ॥ 122

સ્વાતન્ત્ર્યાદ્વર્તમાનૈવ પરામર્શસ્વરૂપિણી ।
સ ચ દ્વાદશધા તત્ર સર્વમન્તર્ભવેદ્યતઃ ॥ 123

સૂર્ય એવ હિ સોમાત્મા સ ચ વિશ્વમયઃ સ્થિતઃ ।
કલાદ્વાદશકાત્મૈવ તત્સંવિત્પરમાર્થતઃ ॥ 124

સા ચ માતરિ વિજ્ઞાને માને કરણગોચરે ।
મેયે ચતુર્વિધં ભાતિ રૂપમાશ્રિત્ય સર્વદા ॥ 125

શુદ્ધસંવિન્મયી પ્રાચ્યે જ્ઞાને શબ્દનરૂપિણી ।
કરણે ગ્રહણાકારા યતઃ શ્રીયોગસંચરે ॥ 126

યે ચક્ષુર્મણ્ડલે શ્વેતે પ્રત્યક્ષે પરમેશ્વરિ ।
ષોડશારં દ્વાદશારં તત્રસ્થં ચક્રમુત્તમમ્ ॥ 127

પ્રતિવારણવદ્રક્તે તદ્બહિર્યે તદુચ્યતે ।
દ્વિતીયં મધ્યગે યે તે કૃષ્ણશ્વેતે ચ મણ્ડલે ॥ 128

તદન્તર્યે સ્થિતે શુદ્ધે ભિન્નાઞ્જનસમપ્રભે ।
ચતુર્દલે તુ તે જ્ઞેયે અગ્નીષોમાત્મકે પ્રિયે ॥ 129

મિથુનત્વે સ્થિતે યે ચ ચક્રે દ્વે પરમેશ્વરિ ।
સંમીલનોન્મીલનં તે અન્યોન્યં વિદધાતકે ॥ 130

યથા યોનિશ્ચ લિઙ્ગં ચ સંયોગાત્સ્રવતો@મૃતમ્ ।
તથામૃતાગ્નિસંયોગાદ્દ્રવતસ્તે ન સંશયઃ ॥ 131

તચ્ચક્રપીડનાદ્રાત્રૌ જ્યોતિર્ભાત્યર્કસોમગમ્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા પરમાં જ્યોત્સ્નાં કાલજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ॥ 132

સહસ્રારં ભવેચ્ચક્રં તાભ્યામુપરિ સંસ્થિતમ્ ।
તતશ્ચક્રાત્સમુદ્ભૂતં બ્રહ્માણ્ડં તદુદાહૃતમ્ ॥ 133

તત્રસ્થાં મુઞ્ચતે ધારાં સોમો હ્યગ્નિપ્રદીપિતઃ ।
સૃજતીત્થં જગત્સર્વમાત્મન્યાત્મન્યનન્તકમ્ ॥ 134

ષોડશદ્વાદશારાભ્યામષ્ટારેષ્વથ સર્વશઃ ।
એવં ક્રમેણ સર્વત્ર ચક્રેષ્વમૃતમુત્તમમ્ ॥ 135

સોમઃ સ્રવતિ યાવચ્ચ પઞ્ચાનાં ચક્રપદ્ધતિઃ ।
તત્પુનઃ પિબતિ પ્રીત્યા હંસો હંસ ઇતિ સ્ફુરન્ ॥ 136

સકૃદ્યસ્ય તુ સંશ્રુત્યા પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે ।
પઞ્ચારે સવિકારો@થ ભૂત્વા સોમસ્રુતામૃતાત્ ॥ 137

ધાવતિ ત્રિરસારાણિ ગુહ્યચક્રાણ્યસૌ વિભુઃ ।
યતો જાતં જગલ્લીનં યત્ર ચ સ્વકલીલયા ॥ 138

તત્રાનન્દશ્ચ સર્વસ્ય બ્રહ્મચારી ચ તત્પરઃ ।
તત્ર સિદ્ધિશ્ચ મુક્તિશ્ચ સમં સંપ્રાપ્યતે દ્વયમ્ ॥ 139

અત ઊર્ધ્વં પુનર્યાતિ યાવદ્બ્રહ્માત્મકં પદમ્ ।
અગ્નીષોમૌ સમૌ તત્ર સૃજ્યેતે ચાત્મનાત્મનિ ॥ 140

તત્રસ્થસ્તાપિતઃ સોમો દ્વેધા જઙ્ઘે વ્યવસ્થિતઃ ।
અધસ્તં પાતયેદગ્નિરમૃતં સ્રવતિ ક્ષણાત્ ॥ 141

ગુલ્ફજાન્વાદિષુ વ્યક્તં કુટિલાર્કપ્રદીપિતા ।
સા શક્તિસ્તાપિતા ભૂયઃ પઞ્ચારાદિક્રમં સૃજેત્ ॥ 142

એવં શ્રોત્રે@પિ વિજ્ઞેયં યાવત્પાદાન્તગોચરમ્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્સમારભ્ય યાવદ્બ્રહ્માણ્ડદર્શનમ્ ॥ 143

ઇત્યજાનન્નૈવ યોગી જાનન્વિશ્વપ્રભુર્ભવેત્ ।
જ્વલન્નિવાસૌ બ્રહ્માદ્યૈર્દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ ॥ 144

અત્ર તાત્પર્યતઃ પ્રોક્તમક્ષે ક્રમચતુષ્ટયમ્ ।
એકૈકત્ર યતસ્તેન દ્વાદશાત્મકતોદિતા ॥ 145

ન વ્યાખ્યાતં તુ નિર્ભજ્ય યતો@તિસરહસ્યકમ્ ।
મેયે@પિ દેવી તિષ્ઠન્તી માસરાશ્યાદિરૂપિણી ॥ 146

અત એષા સ્થિતા સંવિદન્તર્બાહ્યોભયાત્મના ।
સ્વયં નિર્ભાસ્ય તત્રાન્યદ્ભાસયન્તીવ ભાસતે ॥ 147

તતશ્ચ પ્રાગિયં શુદ્ધા તથાભાસનસોત્સુકા ।
સૃષ્ટિં કલયતે દેવી તન્નામ્નાગમ ઉચ્યતે ॥ 148

તથા ભાસિતવસ્ત્વંશરઞ્જનાં સા બહિર્મુખી ।
સ્વવૃત્તિચક્રેણ સમં તતો@પિ કલયન્ત્યલમ્ ॥ 149

સ્થિતિરેષૈવ ભાવસ્ય તામન્તર્મુખતારસાત્ ।
સંજિહીર્ષુઃ સ્થિતેર્નાશં કલયન્તી નિરુચ્યતે ॥ 150

તતો@પિ સંહારરસે પૂર્ણે વિઘ્નકરીં સ્વયમ્ ।
શઙ્કાં યમાત્મિકાં ભાગે સૂતે સંહરતે@પિ ચ ॥ 151

સંહૃત્ય શઙ્કાં શઙ્ક્યાર્થવર્જં વા ભાવમણ્ડલે ।
સંહૃતિં કલયત્યેવ સ્વાત્મવહ્નૌ વિલાપનાત્ ॥ 152

વિલાપનાત્મિકાં તાં ચ ભાવસંહૃતિમાત્મનિ ।
આમૃશત્યેવ યેનૈષા મયા ગ્રસ્તમિતિ સ્ફુરેત્ ॥ 153

સંહાર્યોપાધિરેતસ્યાઃ સ્વસ્વભાવો હિ સંવિદઃ ।
નિરુપાધિનિ સંશુદ્ધે સંવિદ્રૂપેષસ્તમીયતે ॥ 154

વિલાપિતે@પિ ભાવૌઘે કંચિદ્ભાવં તદૈવ સા ।
આશ્યાનયેદ્ય એવાસ્તે શઙ્કા સંસ્કારરૂપકઃ ॥ 155

શુભાશુભતયા સો@યં સોષ્યતે ફલસંપદમ્ ।
પૂર્વં હિ ભોગાત્પશ્ચાદ્વા શઙ્કેયં વ્યવતિષ્ઠતે ॥ 156

અન્યદાશ્યાનિતમપિ તદૈવ દ્રાવયેદિયમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાદિકર્મભ્યો બ્રહ્મહત્યાદિકર્મવત્ ॥ 157

રોધનાદ્દ્રાવણાદ્રૂપમિત્થં કલયતે ચિતિઃ ।
તદપિ દ્રાવયેદેવ તદપ્યાશ્યાનયેદથ ॥ 158

ઇત્થં ભોગ્યે@પિ સંભુક્તે સતિ તત્કરણાન્યપિ ।
સંહરન્તી કલયતે દ્વાદશૈવાહમાત્મનિ ॥ 159

કર્મબુદ્ધ્યક્ષવર્ગો હિ બુદ્ધ્યન્તો દ્વાદશાત્મકઃ ।
પ્રકાશકત્વાત્સૂર્યાત્મા ભિન્ને વસ્તુનિ જૃમ્ભતે ॥ 160

અહંકારસ્તુ કરણમભિમાનૈકસાધનમ્ ।
અવિચ્છિન્નપરામર્શી લીયતે તેન તત્ર સઃ ॥ 161

યથાહિ ખઙ્ગપાશાદેઃ કરણસ્ય વિભેદિનઃ ।
અભેદિનિ સ્વહસ્તાદૌ લયસ્તદ્વદયં વિધિઃ ॥ 162

તેનેન્દ્રિયૌઘમાર્તણ્ડમણ્ડલં કલયેત્સ્વયમ્ ।
સંવિદ્દેવી સ્વતન્ત્રત્વાત્કલ્પિતે@હંકૃતાત્મનિ ॥ 163

સ એવ પરમાદિત્યઃ પૂર્ણકલ્પસ્ત્રયોદશઃ ।
કરણત્વાત્પ્રયાત્યેવ કર્તરિ પ્રલયં સ્ફુટમ્ ॥ 164

કર્તા ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ કલ્પિતાકલ્પિતાત્મકઃ ।
કલ્પિતો દેહબુદ્ધ્યાદિવ્યવચ્છેદેન ચર્ચિતઃ ॥ 165

કાલાગ્નિરુદ્રસંજ્ઞાસ્ય શાસ્ત્રેષુ પરિભાષિતા ।
કાલો વ્યવચ્છિત્તદ્યુક્તો વહ્નિર્ભોક્તા યતઃ સ્મૃતઃ ॥ 166

સંસારાક્લૃપ્તિક્લૃપ્તિભ્યાં રોધનાદ્દ્રાવણાત્પ્રભુઃ ।
અનિવૃત્તપશૂભાવસ્તત્રાહંકૃત્પ્રલીયતે ॥ 167

સો@પિ કલ્પિતવૃત્તિત્વાદ્વિશ્વાભેદૈકશાલિનિ ।
વિકાસિનિ મહાકાલે લીયતે@હમિદંમયે ॥ 168

એતસ્યાં સ્વાત્મસંવિત્તાવિદં સર્વમહં વિભુઃ ।
ઇતિ પ્રવિકસદ્રૂપા સંવિત્તિરવભાસતે ॥ 169

તતો@ન્તઃસ્થિતસર્વાત્મભાવભોગોપરાગિણી ।
પરિપૂર્ણાપિ સંવિત્તિરકુલે ધામ્નિ લીયતે ॥ 170

પ્રમાતૃવર્ગો માનૌઘઃ પ્રમાશ્ચ બહુધા સ્થિતાઃ ।
મેયૌઘ ઇતિ યત્સર્વમત્ર ચિન્માત્રમેવ તત્ ॥ 171

ઇયતીં રૂપવૈચિત્રીમાશ્રયન્ત્યાઃ સ્વસંવિદઃ ।
સ્વાચ્છન્દ્યમનપેક્ષં યત્સા પરા પરમેશ્વરી ॥ 172

ઇમાઃ પ્રાગુક્તકલનાસ્તદ્વિજૃમ્ભોચ્યતે યતઃ ।
ક્ષેપો જ્ઞાનં ચ સંખ્યાનં ગતિર્નાદ ઇતિ ક્રમાત્ ॥ 173

સ્વાત્મનો ભેદનં ક્ષેપો ભેદિતસ્યાવિકલ્પનમ્ ।
જ્ઞાનં વિકલ્પઃ સંખ્યાનમન્યતો વ્યતિભેદનાત્ ॥ 174

ગતિઃ સ્વરૂપારોહિત્વં પ્રતિબિમ્બવદેવ યત્ ।
નાદઃ સ્વાત્મપરામર્શશેષતા તદ્વિલોપનાત્ ॥ 175

ઇતિ પઞ્ચવિધામેનાં કલનાં કુર્વતી પરા ।
દેવી કાલી તથા કાલકર્ષિણી ચેતિ કથ્યતે ॥ 176

માતૃસદ્ભાવસંજ્ઞાસ્યાસ્તેનોક્તા યત્પ્રમાતૃષુ ।
એતાવદન્તસંવિત્તૌ પ્રમાતૃત્વં સ્ફુટીભવેત્ ॥ 177

વામેશ્વરીતિ-શબ્દેન પ્રોક્તા શ્રીનિશિસંચરે ।
ઇત્થં દ્વાદશધા સંવિત્તિષ્ઠન્તી વિશ્વમાતૃષુ ॥ 178

એકૈવેતિ ન કો@પ્યસ્યાઃ ક્રમસ્ય નિયમઃ ક્વચિત્ ।
ક્રમાભાવાન્ન યુગપત્તદભાવાત્ક્રમો@પિ ન ॥ 179

ક્રમાક્રમકથાતીતં સંવિત્તત્ત્વં સુનિર્મલમ્ ।
તદસ્યાઃ સંવિદો દેવ્યા યત્ર ક્વાપિ પ્રવર્તનમ્ ॥ 180

તત્ર તાદાત્મ્યયોગેન પૂજા પૂર્ણૈવ વર્તતે ।
પરામર્શસ્વભાવત્વાદેતસ્યા યઃ સ્વયં ધ્વનિઃ ॥ 181

સદોદિતઃ સ એવોક્તઃ પરમં હૃદયં મહત્ ।
હૃદયે સ્વવિમર્શો@સૌ દ્રાવિતાશેષવિશ્વકઃ ॥ 182

ભાવગ્રહાદિપર્યન્તભાવી સામાન્યસંજ્ઞકઃ ।
સ્પન્દઃ સ કથ્યતે શાસ્ત્રે સ્વાત્મન્યુચ્છલનાત્મકઃ ॥ 183

કિંચિચ્ચલનમેતાવદનન્યસ્ફુરણં હિ યત્ ।
ઊર્મિરેષા વિબોધાબ્ધેર્ન સંવિદનયા વિના ॥ 184

નિસ્તરઙ્ગતરઙ્ગાદિવૃત્તિરેવ હિ સિન્ધુતા ।
સારમેતત્સમસ્તસ્ય યચ્ચિત્સારં જડં જગત્ ॥ 185

તદધીનપ્રતિષ્ઠત્વાત્તત્સારં હૃદયં મહત્ ।
તથા હિ સદિદં બ્રહ્મમૂલં માયાણ્ડસંજ્ઞિતમ્ ॥ 186

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારોહં વિના નૈવ સદુચ્યતે ।
તચ્છક્તિત્રિતયારોહાદ્ભૈરવીયે ચિદાત્મનિ ॥ 187

વિસૃજ્યતે હિ તત્તસ્માદ્બહિર્વાથ વિસૃજ્યતે ।
એવં સદ્રૂપતૈવૈષાં સતાં શક્તિત્રયાત્મતામ્ ॥ 188

વિસર્ગં પરબોધેન સમાક્ષિપ્યૈવ વર્તતે ।
તત્સદેવ બહીરૂપં પ્રાગ્બોધાગ્નિવિલાપિતમ્ ॥ 189

અન્તર્નદત્પરામર્શશેષીભૂતં તતો@પ્યલમ્ ।
ખાત્મત્વમેવ સંપ્રાપ્તં શક્તિત્રિતયગોચરાત્ ॥ 190

વેદનાત્મકતામેત્ય સંહારાત્મનિ લીયતે ।
ઇદં સંહારહૃદયં પ્રાચ્યં સૃષ્ટૌ ચ હૃન્મતમ્ ॥ 191

એતદ્રૂપપરામર્શમકૃત્રિમમનાબિલમ્ ।
અહમિત્યાહુરેષૈવ પ્રકાશસ્ય પ્રકાશતા ॥ 192

એતદ્વીર્યં હિ સર્વેષાં મન્ત્રાણાં હૃદયાત્મકમ્ ।
વિનાનેન જડાસ્તે સ્યુર્જીવા ઇવ વિના હૃદા ॥ 193

અકૃત્રિમૈતદ્ધૃદયારૂઢો યત્કિંચિદાચરેત્ ।
પ્રાણ્યાદ્વા મૃશતે વાપિ સ સર્વો@સ્ય જપો મતઃ ॥ 194

યદેવ સ્વેચ્છયા સૃષ્ટિસ્વાભાવ્યાદ્બહિરન્તરા ।
નિર્મીયતે તદેવાસ્ય ધ્યાનં સ્યાત્પારમાર્થિકમ્ ॥ 195

નિરાકારે હિ ચિદ્ધામ્નિ વિશ્વાકૃતિમયે સતિ ।
ફલાર્થિનાં કાચિદેવ ધ્યેયત્વેનાકૃતિઃ સ્થિતા ॥ 196

યથા હ્યભેદાત્પૂર્ણે@પિ ભાવે જલમુપાહરન્ ।
અન્યાકૃત્યપહાનેન ઘટમર્થયતે રસાત્ ॥ 197

તથૈવ પરમેશાનનિયતિપ્રવિજૃમ્ભણાત્ ।
કાચિદેવાકૃતિઃ કાંચિત્ સૂતે ફલવિકલ્પનામ્ ॥ 198

યસ્તુ સંપૂર્ણહૃદયો ન ફલં નામ વાઞ્છતિ ।
તસ્ય વિશ્વાકૃતિર્દેવી સા ચાવચ્છેદવર્જનાત્ ॥ 199

કુલે યોગિન ઉદ્રિક્તભૈરવીયપરાસવાત્ ।
ઘૂર્ણિતસ્ય સ્થિતિર્દેહે મુદ્રા યા કાચિદેવ સા ॥ 200

અન્તરિન્ધનસંભારમનપેક્ષ્યૈવ નિત્યશઃ ।
જાજ્વલીત્યખિલાક્ષૌઘપ્રસૃતોગ્રશિખઃ શિખી ॥ 201

બોધાગ્નૌ તાદૃશે ભાવા વિશન્તસ્તસ્ય સન્મહઃ ।
ઉદ્રેચયન્તો ગચ્છન્તિ હોમકર્મનિમિત્તતામ્ ॥ 202

યં કંચિત્પરમેશાનશક્તિપાતપવિત્રિતમ્ ।
પુરોભાવ્ય સ્વયં તિષ્ઠેદુક્તવદ્દીક્ષિતસ્તુ સઃ ॥ 203

જપ્યાદૌ હોમપર્યન્તે યદ્યપ્યેકૈકકર્મણિ ।
ઉદેતિ રૂઢિઃ પરમા તથાપીત્થં નિરૂપિતમ્ ॥ 204

યથાહિ તત્ર તત્રાશ્વઃ સમનિમ્નોન્નતાદિષુ ।
ચિત્રે દેશે વાહ્યમાનો યાતીચ્છામાત્રકલ્પિતામ્ ॥ 205

તથા સંવિદ્વિચિત્રાભિઃ શાન્તઘોરતરાદિભિઃ ।
ભઙ્ગીભિરભિતો દ્વૈતં ત્યાજિતા ભૈરવાયતે ॥ 206

યથા પુરઃસ્થે મુકુરે નિજં વક્ત્રં વિભાવયન્ ।
ભૂયો ભૂયસ્તદેકાત્મ વક્ત્રં વેત્તિ નિજાત્મનઃ ॥ 207

તથા વિકલ્પમુકુરે ધ્યાનપૂજાર્ચનાત્મનિ ।
આત્માનં ભૈરવં પશ્યન્નચિરાત્તન્મયીભવેત્ ॥ 208

તન્મયીભવનં નામ પ્રાપ્તિઃ સાનુત્તરાત્મનિ ।
પૂર્ણત્વસ્ય પરા કાષ્ઠા સેત્યત્ર ન ફલાન્તરમ્ ॥ 209

ફલં સર્વમપૂર્ણત્વે તત્ર તત્ર પ્રકલ્પિતમ્ ।
અકલ્પિતે હિ પૂર્ણત્વે ફલમન્યત્કિમુચ્યતામ્ ॥ 210

એષ યાગવિધિઃ કો@પિ કસ્યાપિ હૃદિ વર્તતે ।
યસ્ય પ્રસીદેચ્ચિચ્ચક્રં દ્રાગપશ્ચિમજન્મનઃ ॥ 211

અત્ર યાગે ગતો રૂઢિં કૈવલ્યમધિગચ્છતિ ।
લોકૈરાલોક્યમાનો હિ દેહબન્ધવિધૌ સ્થિતઃ ॥ 212

અત્ર નાથઃ સમાચારં પટલે@ષ્ટાદશે@ભ્યધાત્ ।
નાત્ર શુદ્ધિર્ન ચાશુદ્ધિર્ન ભક્ષ્યાદિવિચારણમ્ ॥ 213

ન દ્વૈતં નાપિ ચાદ્વૈતં લિઙ્ગપૂજાદિકં ન ચ ।
ન ચાપિ તત્પરિત્યાગો નિષ્પરિગ્રહતાપિ વા ॥ 214

સપરિગ્રહતા વાપિ જટાભસ્માદિસંગ્રહઃ ।
તત્ત્યાગો ન વ્રતાદીનાં ચરણાચરણં ચ યત્ ॥ 215

ક્ષેત્રાદિસંપ્રવેશશ્ચ સમયાદિપ્રપાલનમ્ ।
પરસ્વરૂપલિઙ્ગાદિ નામગોત્રાદિકં ચ યત્ ॥ 216

નાસ્મિન્વિધીયતે કિંચિન્ન ચાપિ પ્રતિષિધ્યતે ।
વિહિતં સર્વમેવાત્ર પ્રતિષિદ્ધમથાપિ ચ ॥ 217

કિં ત્વેતદત્ર દેવેશિ નિયમેન વિધીયતે ।
તત્ત્વે ચેતઃ સ્થિરીકાર્યં સુપ્રસન્નેન યોગિના ॥ 218

તચ્ચ યસ્ય યથૈવ સ્યાત્સ તથૈવ સમાચરેત્ ।
તત્ત્વે નિશ્ચલચિત્તસ્તુ ભુઞ્જાનો વિષયાનપિ ॥ 219

ન સંસ્પૃશ્યેત દોષૈઃ સ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ।
વિષાપહારિમન્ત્રાદિસંનદ્ધો ભક્ષયન્નપિ ॥ 220

વિષં ન મુહ્યતે તેન તદ્વદ્યોગી મહામતિઃ ।
અશુદ્ધં હિ કથં નામ દેહાદ્યં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥ 221

પ્રકાશતાતિરિક્તે કિં શુદ્ધ્યશુદ્ધી હિ વસ્તુનઃ ।
અશુદ્ધસ્ય ચ ભાવસ્ય શુદ્ધિઃ સ્યાત્તાદૃશૈવ કિમ્ ॥ 222

અન્યોન્યાશ્રયવૈયર્થ્યાનવસ્થા ઇત્થમત્ર હિ ।
પૃથિવી જલતઃ શુદ્ધ્યેજ્જલં ધરણિતસ્તથા ॥ 223

અન્યોન્યાશ્રયતા સેયમશુદ્ધત્વે@પ્યયં ક્રમઃ ।
અશુદ્ધાજ્જલતઃ શુદ્ધ્યેદ્ધરેતિ વ્યર્થતા ભવેત્ ॥ 224

વાયુતો વારિણો વાયોસ્તેજસસ્તસ્ય વાન્યતઃ ।
બહુરૂપાદિકા મન્ત્રાઃ પાવનાત્તેષુ શુદ્ધતા ॥ 225

મન્ત્રાઃ સ્વભાવતઃ શુદ્ધા યદિ તે@પિ ન કિં તથા ।
શિવાત્મતા તેષુ શુદ્ધિર્યદિ તત્રાપિ સા ન કિમ્ ॥ 226

શિવાત્મત્વાપરિજ્ઞાનં ન મન્ત્રેષુ ધરાદિવત્ ।
તે તેન શુદ્ધા ઇતિ ચેત્તજ્જ્ઞપ્તિસ્તર્હિ શુદ્ધતા ॥ 227

યોગિનં પ્રતિ સા ચાસ્તિ ભાવેષ્વિતિ વિશુદ્ધતા ।
નનુ ચોદનયા શુદ્ધ્યશુદ્ધ્યાદિકવિનિશ્ચયઃ ॥ 228

ઇત્થમસ્તુ તથાપ્યેષા ચોદનૈવ શિવોદિતા ।
કા સ્યાત્સતીતિ ચેદેતદન્યત્ર પ્રવિતાનિતમ્ ॥ 229

વૈદિક્યા બાધિતેયં ચેદ્વિપરીતં ન કિં ભવેત્ ।
સમ્યક્ચેન્મન્યસે બાધો વિશિષ્ટવિષયત્વતઃ ॥ 230

અપવાદેન કર્તવ્યઃ સામાન્યવિહિતે વિધૌ ।
શુદ્ધ્યશુદ્ધી ચ સામાન્યવિહિતે તત્ત્વબોધિનિ ॥ 231

પુંસિ તે બાધિતે એવ તથા ચાત્રેતિ વર્ણિતમ્ ।
નાર્થવાદાદિશઙ્કા ચ વાક્યે માહેશ્વરે ભવેત્ ॥ 232

અબુદ્ધિપૂર્વં હિ તથા સંસ્થિતે સતતં ભવેત્ ।
વ્યોમાદિરૂપે નિગમે શઙ્કા મિથ્યાર્થતાં પ્રતિ ॥ 233

અનવચ્છિન્નવિજ્ઞાનવૈશ્વરૂપ્યસુનિર્ભરઃ ।
શાસ્ત્રાત્મના સ્થિતો દેવો મિથ્યાત્વં ક્વાપિ નાર્હતિ ॥ 234

ઇચ્છાવાન્ભાવરૂપેણ યથા તિષ્ઠાસુરીશ્વરઃ ।
તત્સ્વરૂપાભિધાનેન તિષ્ઠાસુઃ સ તથા સ્થિતઃ ॥ 235

અર્થવાદો@પિ યત્રાન્યવિધ્યાદિમુખમીક્ષતે ।
તત્રાસ્ત્વસત્યઃ સ્વાતન્ત્ર્યે સ એવ તુ વિધાયકઃ ॥ 236

વિધિવાક્યાન્તરે ગચ્છન્નઙ્ગભાવમથાપિ વા ।
ન નિરર્થકં એવાયં સંનિધેર્ગજડાદિવત્ ॥ 237

સ્વાર્થપ્રત્યાયનં ચાસ્ય સ્વસંવિત્ત્યૈવ ભાસતે ।
તદપહ્નવનં કર્તું શક્યં વિધિનિષેધયોઃ ॥ 238

યુક્તિશ્ચાત્રાસ્તિ વાક્યેષુ સ્વસંવિચ્ચાપ્યબાધિતા ।
યા સમગ્રાર્થમાણિક્યતત્ત્વનિશ્ચયકારિણી ॥ 239

મૃતદેહે@થ દેહોત્થે યા ચાશુદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા ।
અન્યત્ર નેતિ બુદ્ધ્યન્તામશુદ્ધં સંવિદશ્ચ્યુતમ્ ॥ 240

સંવિત્તાદાત્મ્યમાપન્નં સર્વં શુદ્ધમતઃ સ્થિતમ્ ।
શ્રીમદ્વીરાવલૌ ચોક્તં શુદ્ધ્યશુદ્ધિનિરૂપણે ॥ 241

સર્વેષાં વાહકો જીવો નાસ્તિ કિંચિદજીવકમ્ ।
યત્કિંચિજ્જીવરહિતમશુદ્ધં તદ્વિજાનત ॥ 242

તસ્માદ્યત્સંવિદો નાતિદૂરે તચ્છુદ્વિમાવહેત્ ।
અવિકલ્પેન ભાવેન મુનયો@પિ તથાભવન્ ॥ 243

લોકસંરક્ષણાર્થં તુ તત્તત્ત્વં તૈઃ પ્રગોપિતમ્ ।
બહિઃ સત્સ્વપિ ભાવેષુ શુદ્ધ્યશુદ્ધી ન નીલવત્ ॥ 244

પ્રમાતૃધર્મ એવાયં ચિદૈક્યાનૈક્યવેદનાત્ ।
યદિ વા વસ્તુધર્મો@પિ માત્રપેક્ષાનિબન્ધનઃ ॥ 245

સૌત્રામણ્યાં સુરા હોતુઃ શુદ્ધાન્યસ્ય વિપર્યયઃ ।
અનેન ચોદનાનાં ચ સ્વવાક્યૈરપિ બાધનમ્ ॥ 246

ક્વચિત્સંદર્શિતં બ્રહ્મહત્યાવિધિનિષેધવત્ ।
ભક્ષ્યાદિવિધયો@પ્યેનં ન્યાયમાશ્રિત્ય ચર્ચિતાઃ ॥ 247

સર્વજ્ઞાનોત્તરાદૌ ચ ભાષતે સ્મ મહેશ્વરઃ ।
નરર્ષિદેવદ્રુહિણવિષ્ણુરુદ્રાદ્યુદીરિતમ્ ॥ 248

ઉત્તરોત્તરવૈશિષ્ટ્યાત્ પૂર્વપૂર્વપ્રબાધકમ્ ।
ન શૈવં વૈષ્ણવૈર્વાક્યૈર્બાધનીયં કદાચન ॥ 249

વૈષ્ણવં બ્રહ્મસંભૂતૈર્નેત્યાદિ પરિચર્ચયેત્ ।
બાધતે યો વૈપરીત્યાત્સમૂઢઃ પાપભાગ્ભવેત્ ॥ 250

તસ્માન્મુખ્યતયા સ્કન્દ લોકધર્માન્ન ચાચરેત્ ।
નાન્યશાસ્ત્રસમુદ્દિષ્ટં સ્રોતસ્યુક્તં નિજે ચરેત્ ॥ 251

યતો યદ્યપિ દેવેન વેદાદ્યપિ નિરૂપિતમ્ ।
તથાપિ કિલ સંકોચભાવાભાવવિકલ્પતઃ ॥ 252

સંકોચતારતમ્યેન પાશવં જ્ઞાનમીરિતમ્ ।
વિકાસતારતમ્યેન પતિજ્ઞાનં તુ બાધકમ્ ॥ 253

ઇદં દ્વૈતમિદં નેતિ પરસ્પરનિષેધતઃ ।
માયીયભેદક્લૃપ્તં તત્સ્યાદકાલ્પનિકે કથમ્ ॥ 254

ઉક્તં ભર્ગશિખાયાં ચ મૃત્યુકાલકલાદિકમ્ ।
દ્વૈતાદ્વૈતવિકલ્પોત્થં ગ્રસતે કૃતધીરિતિ ॥ 255

સિદ્ધાન્તે લિઙ્ગપૂજોક્તા વિશ્વાધ્વમયતાવિદે ।
કુલાદિષુ નિષિદ્ધાસૌ દેહે વિશ્વાત્મતાવિદે ॥ 256

ઇહ સર્વાત્મકે કસ્માત્તદ્વિધિપ્રતિષેધને ।
નિયમાનુપ્રવેશેન તાદાત્મ્યપ્રતિપત્તયે ॥ 257

જટાદિ કૌલે ત્યાગો@સ્ય સુખોપાયોપદેશતઃ ।
વ્રતચર્યા ચ મન્ત્રાર્થતાદાત્મ્યપ્રતિપત્તયે ॥ 258

તન્નિષેધસ્તુ મન્ત્રાર્થસાર્વાત્મ્યપ્રતિપત્તયે ।
ક્ષેત્રપીઠોપપીઠેષુ પ્રવેશો વિઘ્નશાન્તયે ॥ 259

મન્ત્રાદ્યારાધકસ્યાથ તલ્લાભાયોપદિશ્યતે ।
ક્ષેત્રાદિગમનાભાવવિધિસ્તુ સ્વાત્મનસ્તથા ॥ 260

વૈશ્વરૂપ્યેણ પૂર્ણત્વં જ્ઞાતુમિત્યપિ વર્ણિતમ્ ।
સમયાચારસદ્ભાવઃ પાલ્યત્વેનોપદિશ્યતે ॥ 261

ભેદપ્રાણતયા તત્તત્ત્યાગાત્તત્ત્વવિશુદ્ધયે ।
સમયાદિનિષેધસ્તુ મતશાસ્ત્રેષુ કથ્યતે ॥ 262

નિર્મર્યાદં સ્વસંબોધં સંપૂર્ણં બુદ્ધ્યતામિતિ ।
પરકીયમિદં રૂપં ધ્યેયમેતત્તુ મે નિજમ્ ॥ 263

જ્વાલાદિલિઙ્ગં ચાન્યસ્ય કપાલાદિ તુ મે નિજમ્ ।
આદિશબ્દાત્તપશ્ચર્યાવેલાતિથ્યાદિ કથ્યતે ॥ 264

નામ શક્તિશિવાદ્યન્તમેતસ્ય મમ નાન્યથા ।
ગોત્રં ચ ગુરુસંતાનો મઠિકાકુલશબ્દિતઃ ॥ 265

શ્રીસંતતિસ્ત્ર્યમ્બકાખ્યા તદર્ધામર્દસંજ્ઞિતા ।
ઇત્થમર્ધચતસ્રો@ત્ર મઠિકાઃ શાંકરે ક્રમે ॥ 266

યુગક્રમેણ કૂર્માદ્યા મીનાન્તા સિદ્ધસંતતિઃ ।
આદિશબ્દેન ચ ઘરં પલ્લી પીઠોપપીઠકમ્ ॥ 267

મુદ્રા છુમ્મેતિ તેષાં ચ વિધાનં સ્વપરસ્થિતમ્ ।
તાદાત્મ્યપ્રતિપત્ત્યૈ હિ સ્વં સંતાનં સમાશ્રયેત્ ॥ 268

ભુઞ્જીત પૂજયેચ્ચક્રં પરસંતાનિના નહિ ।
એતચ્ચ મતશાસ્ત્રેષુ નિષિદ્ધં ખણ્ડના યતઃ ॥ 269

અખણ્ડે@પિ પરે તત્ત્વે ભેદેનાનેન જાયતે ।
એવં ક્ષેત્રપ્રવેશાદિ સંતાનનિયમાન્તતઃ ॥ 270

નાસ્મિન્વિધીયતે તદ્ધિ સાક્ષાન્નૌપયિકં શિવે ।
ન તસ્ય ચ નિષોધો ય ન્ન તત્તત્ત્વસ્ય ખણ્ડનમ્ ॥ 271

વિશ્વાત્મનો હિ નાથસ્ય સ્વસ્મિન્રૂપે વિકલ્પિતૌ ।
વિધિર્નિષેધો વા શક્તૌ ન સ્વરૂપસ્ય ખણ્ડને ॥ 272

પરતત્ત્વપ્રવેશે તુ યમેવ નિકટં યદા ।
ઉપાયં વેત્તિ સ ગ્રાહ્યસ્તદા ત્યાજ્યો@થ વા ક્વચિત્ ॥ 273

ન યન્ત્રણાત્ર કાર્યેતિ પ્રોક્તં શ્રીત્રિકશાસને ।
સમતા સર્વદેવાનામોવલ્લીમન્ત્રવર્ણયોઃ ॥ 274

આગમનાં ગતીનાં ચ સર્વં શિવમયં યતઃ ।
સ હ્યખણ્ડિતસદ્ભાવં શિવતત્ત્વં પ્રપશ્યતિ ॥ 275

યો હ્યખણ્ડિતસદ્ભાવમાત્મતત્ત્વં પ્રપદ્યતે ।
કેતકીકુસુમસૌરભે ભૃશં ભૃઙ્ગ એવ રસિકો ન મક્ષિકા ।
ભૈરવીયપરમાદ્વયાર્ચને કો@પિ રજ્યતિ મહેશચોદિતઃ ॥ 276

અસ્મિંશ્ચ યોગે વિશ્રાન્તિં કુર્વતાં ભવડમ્બરઃ ।
હિમાનીવ મહાગ્રીષ્મે સ્વયમેવ વિલીયતે ॥ 277

અલં વાતિપ્રસઙ્ગેન ભૂયસાતિપ્રપઞ્ચિતે ।
યોગ્યો@ભિનવગુપ્તો@સ્મિન્કો@પિ યાગવિધૌ બુધઃ ॥ 278

ઇત્યનુત્તરપદપ્રવિકાસે શાક્તમૌપયિકમદ્ય વિવિક્તમ્ ॥ 279અ