Tantraloka · Chapter 3

atha paraupayikaṃ praṇigadyate padamanuttarameva maheśituḥ // 0b

prakāśamātraṃ yatproktaṃ bhairavīyaṃ paraṃ mahaḥ /
tatra svatantratāmātramadhikaṃ pravivicyate // 1

yaḥ prakāśaḥ sa sarvasya prakāśatvaṃ prayacchati /
na ca tadvyatirekyasti viśvaṃ sadvāvabhāsate // 2

ato@sau parameśānaḥ svātmavyomanyanargalaḥ /
iyataḥ sṛṣṭisaṃhārāḍambarasya pradarśakaḥ // 3

nirmale makure yadvadbhānti bhūmijalādayaḥ /
amiśrāstadvadekasmiṃścinnāthe viśvavṛttayaḥ // 4

sadṛśaṃ bhāti nayanadarpaṇāmbaravāriṣu /
tathā hi nirmale rūpe rūpamevāvabhāsate // 5

pracchannarāgiṇī kāntapratibimbitasundaram /
darpaṇaṃ kucakumbhābhyāṃ spṛśantyapi na tṛpyati // 6

na hi sparśo@sya vimalo rūpameva tathā yataḥ /
nairmalyaṃ cātiniviḍasajātīyaikasaṃgatiḥ // 7

svasminnabhedādbhinnasya darśanakṣamataiva yā /
atyaktasvaprakāśasya nairmalyaṃ tadgurūditam // 8

nairmalyaṃ mukhyamekasya saṃvinnāthasya sarvataḥ /
aṃśāṃśikātaḥ kvāpyanyadvimalaṃ tattadicchayā // 9

bhāvānāṃ yatpratīghāti vapurmāyātmakaṃ hi tat /
teṣāmevāsti sadvidyāmayaṃ tvapratighātakam // 10

tadevamubhayākāramavabhāsaṃ prakāśayan /
vibhāti varado bimbapratibimbadṛśākhile // 11

yastvāha netratejāṃsi svacchātpratiphalantyalam /
viparyasya svakaṃ vaktraṃ gṛhṇantīti sa pṛcchyate // 12

dehādanyatra yattejastadadhiṣṭhāturātmanaḥ /
tenaiva tejasā jñatve ko@rthaḥ syāddarpaṇena tu // 13

viparyastaistu tejobhirgrāhakātmatvamāgataiḥ /
rūpaṃ dṛśyeta vadane nije na makurāntare // 14

svamukhe sparśavaccaitadrūpaṃ bhāyānmametyalam /
na tvasya spṛśyabhinnasya vedyaikāntasvarūpiṇaḥ // 15

rūpasaṃsthānamātraṃ tatsparśagandharasādibhiḥ /
nyagbhūtaireva tadyuktaṃ vastu tatpratibimbitam // 16

nyagbhāvo grāhyatābhāvāttadabhāvo@pramāṇataḥ /
sa cārthasaṃgamābhāvātso@pyādarśe@navasthiteḥ // 17

ata eva gurutvādirdharmo naitasya lakṣyate /
nahyādarśe saṃsthito@sau taddṛṣṭau sa upāyakaḥ // 18

tasmāttu naiṣa bhedena yadbhāti tata ucyate /
ādhārastatra tūpāyā dīpadṛksaṃvidaḥ kramāt // 19

dīpacakṣurvibodhānāṃ kāṭhinyābhāvataḥ param /
sarvataścāpi nairmalyānna vibhādarśavatpṛthak // 20

etacca devadevena darśitaṃ bodhavṛddhaye /
mūḍhānāṃ vastu bhavati tato@pyanyatra nāpyalam // 21

pratīghāti svatantraṃ no na sthāyyasthāyi cāpi na /
svacchasyaivaiṣa kasyāpi mahimeti kṛpālunā // 22

na deśoṃ no rūpaṃ na ca samayayogo na parimā na cānyonyāsaṃgo na ca tadapahānirna ghanatā /
na cāvastutvaṃ syānna ca kimapi sāraṃ nijamiti dhruvaṃ mohaḥ śāmyediti niradiśaddarpaṇavidhiḥ // 23

itthaṃ pradarśite@mutra pratibimbanavartmani /
śabdasya pratibimbaṃ yat pratiśrutketi bhaṇyate // 24

na cāsau śabdajaḥ śabda āgacchattvena saṃśravāt /
tenaiva vaktrā dūrasthaiḥ śabdasyāśravaṇādapi // 25

piṭhirādipidhānāṃśaviśiṣṭachidrasaṃgatau /
citratvāccāsya śabdasya pratibimbaṃ mukhādivat // 26

idamanyasya vedyasya rūpamityavabhāsate /
yathādarśe tathā kenāpyuktamākarṇaye tviti // 27

niyamādbimbasāṃmukhyaṃ pratibimbasya yattataḥ /
tanmadhyagāḥ pramātāraḥ śṛṇvanti pratiśabdakam // 28

mukhyagrahaṃ tvapi vinā pratibimbagraho bhavet /
svapaścātsthaṃ priyaṃ paśyeṭṭaṅkitaṃ mukure vapuḥ // 29

sāṃmukhyaṃ cocyate tādṛgdarpaṇābhedasaṃsthiteḥ // 30

ataḥ kūpādipiṭhirākāśe tatpratibimbitam /
vaktrākāśaṃ saśabdaṃ sadbhāti tatparavaktavat // 31

yathā cādarśapāścātyabhāgastho vetti no mukham /
tathā tathāvidhākāśapaścātstho vetti na dhvanim // 32

śabdo na cānabhivyaktaḥ pratibimbati taddhruvam /
abhivyaktiśrutī tasya samakālaṃ dvitīyake // 33

kṣaṇe tu pratibimbatvaṃ śrutiśca samakālikā /
tulyakālaṃ hi no hastatacchāyārūpaniścayaḥ // 34

itthaṃ pradarśite@mutra pratibimbasatattvake /
prakṛtaṃ brūmahe tatra pratibimbanamarhati // 35

śabdo nabhasi sānande sparśadhāmani sundaraḥ /
sparśo@nyo@pi dṛḍhāghātaśūlaśītādikodbhavaḥ /
parasthaḥ pratibimbatvātsvadehoddhūlanākaraḥ // 36

na caiṣa mukhyastatkāryapāramparyāprakāśanāt // 37

evaṃ ghrāṇāntare gandho raso dantodake sphuṭaḥ // 38

yathā ca rūpaṃ pratibimbitaṃ dṛśorna cakṣuṣānyena vinā hi lakṣyate /
tathā rasasparśanasaurabhādikaṃ na lakṣyate@kṣeṇa vinā sthitaṃ tvapi // 39

na cāntare sparśanadhāmani sthitaṃ bahiḥspṛśonyākṣadhiyaḥ sa gocaraḥ // 40

ato@ntikasthasvakatādṛgindriyaprayojanāntaḥkaraṇairyadā kṛtā /
tadā tadāttaṃ pratibimbamindriye svakāṃ kriyāṃ sūyata eva tādṛśīm // 41

na tu smṛtānmānasagocarādṛtā bhavetkriyā sā kila vartamānataḥ /
ataḥ sthitaḥ sparśavarastadindriye samāgataḥ sanviditastathākriyaḥ // 42

asaṃbhave bāhyagatasya tādṛśaḥ sva eva tasminpratibimbitastathā /
karoti tāṃ sparśavaraḥ sukhātmikāṃ sa cāpi kasyāmapi nāḍisaṃtatau // 43

tena saṃvittimakure viśvamātmānamarpayat /
nāthasya vadate@muṣya vimalāṃ viśvarūpatām // 44

yathā ca gandharūpaspṛgrasādyāḥ pratibimbitāḥ /
tadādhāroparāgeṇa bhānti khaṅge mukhādivat // 45

tathā viśvamidaṃ bodhe pratibimbitamāśrayet /
prakāśatvasvatantratvaprabhṛtiṃ dharmavistaram // 46

yathā ca sarvataḥ svacche sphaṭike sarvato bhavet /
pratibimbaṃ tathā bodhe sarvataḥ svacchatājuṣi // 47

atyantasvacchatā sā yatsvākṛtyanavabhāsanam /
ataḥ svacchatamo bodho na ratnaṃ tvākṛtigrahāt // 48

pratibimbaṃ ca bimbena bāhyasthena samarpyate /
tasyaiva pratibimbatve kiṃ bimbamavaśiṣyatām // 49

yadvāpi kāraṇaṃ kiṃcidbimbatvenābhiṣicyate /
tadapi pratibimbatvameti bodhe@nyathā tvasat // 50

itthametatsvasaṃvittidṛḍhanyāyāstrarakṣitam /
sāmrājyameva viśvatra pratibimbasya jṛmbhate // 51

nanu bimbasya virahe pratibimbaṃ kathaṃ bhavet /
kiṃ kurmo dṛśyate taddhi nanu tadbimbamucyatām // 52

naivaṃ tallakṣaṇābhāvādbimbaṃ kila kimucyate /
anyāmiśraṃ svatantraṃ sadbhāsamānaṃ mukhaṃ yathā // 53

svarūpānapahānena pararūpasadṛkṣatām /
pratibimbātmatāmāhuḥ khaḍgādarśatalādivat // 54

uktaṃ ca sati bāhye@pi dhīrekānekavedanāt /
anekasadṛśākārā na tvaneketi saugataiḥ // 55

nanvitthaṃ pratibimbasya lakṣaṇaṃ kiṃ taducyate /
anyavyāmiśraṇāyogāttadbhedāśakyabhāsanam /
pratibimbamiti prāhurdarpaṇe vadanaṃ yathā // 56

bodhamiśramidaṃ bodhādbhedenāśakyabhāsanam /
paratattvādi bodhe kiṃ pratibimbaṃ na bhaṇyate // 57

lakṣaṇasya vyavasthaiṣākasmāccedbimbamucyatām /
prājñā vastuni yujyante na tu sāmayike dhvanau // 58

nanu na pratibimbasya vinā bimbaṃ bhavetsthitiḥ /
kiṃ tataḥ pratibimbe hi bimbaṃ tādātmyavṛtti na // 59

ataśca lakṣaṇasyāsya proktasya tadasaṃbhave /
na hānirhetumātre tu praśno@yaṃ paryavasyati // 60

tatrāpi ca nimittākhye nopādāne kathaṃcana /
nimittakāraṇānāṃ ca kadācitkvāpi saṃbhavaḥ // 61

ata eva purovartinyāloke smaraṇādinā /
nimittena ghanenāstu saṃkrāntadayitākṛtiḥ // 62

anyathā saṃvidārūḍhā kāntā vicchedayoginī /
kasmādbhāti na vai saṃvid vicchedaṃ purato gatā // 63

ata evāntaraṃ kiṃciddhīsaṃjñaṃ bhavatu sphuṭam /
yatrāsya vicchidā bhānaṃ saṃkalpasvapnadarśane // 64

ato nimittaṃ devasya śaktayaḥ santu tādṛśe /
itthaṃ viśvamidaṃ nāthe bhairavīyacidambare /
pratibimbamalaṃ svacche na khalvanyaprasādataḥ // 65

ananyāpekṣitā yāsya viśvātmatvaṃ prati prabhoḥ /
tāṃ parāṃ pratibhāṃ devīṃ saṃgirante hyanuttarām // 66

akulasyāsya devasya kulaprathanaśālinī /
kaulikī sā parā śaktiraviyukto yayā prabhuḥ // 67

tayoryadyāmalaṃ rūpaṃ sa saṃghaṭṭa iti smṛtaḥ /
ānandaśaktiḥ saivoktā yato viśvaṃ visṛjyate // 68

parāparātparaṃ tattvaṃ saiṣā devī nigadyate /
tatsāraṃ tacca hṛdayaṃ sa visargaḥ paraḥ prabhuḥ // 69

devīyāmalaśāstre sā kathitā kālakarṣiṇī /
mahāḍāmarake yāge śrīparā mastake tathā // 70

śrīpūrvaśāstre sā mātṛsadbhāvatvena varṇitā /
saṃghaṭṭe@smiṃścidātmatvādyattatpratyavamarśanam // 71

icchāśaktiraghorāṇāṃ śaktīnāṃ sā parā prabhuḥ /
saiva prakṣubdharūpā cedīśitrī saṃprajāyate // 72

tadā ghorāḥ parā devyo jātāḥ śaivādhvadaiśikāḥ /
svātmapratyavamarśo yaḥ prāgabhūdekavīrakaḥ // 73

jñātavyaviśvonmeṣātmā jñānaśaktitayā sthitaḥ /
iyaṃ parāparā devī ghorāṃ yā mātṛmaṇḍalīm // 74

sṛjatyavirataṃ śuddhāśuddhamārgaikadīpikām /
jñeyāṃśaḥ pronmiṣankṣobhaṃ yadaiti balavattvataḥ // 75

ūnatābhāsanaṃ saṃvinmātratve jāyate tadā /
rūḍhaṃ tajjñeyavargasya sthitiprārambha ucyate // 76

rūḍhireṣā vibodhābdheścitrākāraparigrahaḥ /
idaṃ tadbījasaṃdarbhabījaṃ cinvanti yoginaḥ // 77

icchāśaktirdvirūpoktā kṣubhitākṣubhitā ca yā /
iṣyamāṇaṃ hi sā vastudvairūpyeṇātmani śrayet // 78

aciradyutibhāsinyā śaktyā jvalanarūpayā /
iṣyamāṇasamāpattiḥ sthairyeṇātha dharātmanā // 79

unmeṣaśaktāvastyetajjñeyaṃ yadyapi bhūyasā /
tathāpi vibhavasthānaṃ sā na tu prācyajanmabhūḥ // 80

icchāśakterataḥ prāhuścātūrūpyaṃ parāmṛtam /
kṣobhāntarasyāsadbhāvānnedaṃ bījaṃ ca kasyacit // 81

prakṣobhakatvaṃ bījatvaṃ kṣobhādhāraśca yonitā /
kṣobhakaṃ saṃvido rūpaṃ kṣubhyati kṣobhayatyapi // 82

kṣobhaḥ syājjñeyadharmatvaṃ kṣobhaṇā tadbahiṣkṛtiḥ /
antaḥsthaviśvābhinnaikabījāṃśavisisṛkṣutā // 83

kṣobho@tadicche tattvecchābhāsanaṃ kṣobhaṇāṃ viduḥ /
yadaikyāpattimāsādya tadicchā kṛtinī bhavet // 84

kṣobhādhāramimaṃ prāhuḥ śrīsomānandaputrakāḥ /
saṃvidāmīṣaṇādīnāmanudbhinnaviśeṣakam // 85

yajjñeyamātraṃ tadbījaṃ yadyogādbījatā svare /
tasya bījasya saivoktā visisṛkṣā ya udbhavaḥ /
yato grāhyamidaṃ bhāsyadbhinnakalpaṃ cidātmanaḥ // 86

eṣa kṣobhaḥ kṣobhaṇā tu tūṣṇīṃbhūtānyamātṛgam /
haṭhādyadaudāsīnyāṃśacyāvanaṃ saṃvido balāt // 87

jātāpi visisṛkṣāsau yadvimarśāntaraikyataḥ /
kṛtārthā jāyate kṣobhādhāro@traitatprakīrtitam // 88

tatastadāntaraṃ jñeyaṃ bhinnakalpatvamicchati /
viśvabījādataḥ sarva bāhyaṃ bimbaṃ vivartsyati // 89

kṣobhyakṣobhakabhāvasya satattvaṃ darśitaṃ mayā /
śrīmanmaheśvareṇoktaṃ guruṇā yatprasādataḥ // 90

prakṛtaṃ brūmahe nedaṃ bījaṃ varṇacatuṣṭayam /
nāpi yoniryato naitatkṣobhādhāratvamṛcchati // 91

ātmanyeva ca viśrāntyā tatproktamamṛtātmakam /
itthaṃ prāguditaṃ yattatpañcakaṃ tatparasparam // 92

ucchaladvividhākāramanyonyavyatimiśraṇāt /
yo@nuttaraḥ paraḥ spando yaścānandaḥ samucchalan // 93

tāvicchonmeṣasaṃghaṭṭādgacchato@tivicitratām /
anuttarānandacitī icchāśaktau niyojite // 94

trikoṇamiti tatprāhurvisargāmodasundaram /
anuttarānandaśaktī tatra rūḍhimupāgate // 95

trikoṇadvitvayogena vrajataḥ ṣaḍarasthitim /
ta evonmeṣayoge@pi punastanmayatāṃ gate // 96

kriyāśakteḥ sphuṭaṃ rūpamabhivyaṅktaḥ parasparam /
icchonmeṣagataḥ kṣobho yaḥ proktastadgaterapi // 97

te eva śaktī tādrūpyabhāginyau nānyathāsthite /
nanvanuttaratānandau svātmanā bhedavarjitau // 98

kathametāvatīmenāṃ vaicitrīṃ svātmani śritau /
śṛṇu tāvadayaṃ saṃvinnātho@parimitātmakaḥ // 99

anantaśaktivaicitryalayodayakaleśvaraḥ /
asthāsyadekarūpeṇa vapuṣā cenmaheśvaraḥ // 100

maheśvaratvaṃ saṃvittvaṃ tadatyakṣyaddhaṭādivat /
paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam // 101

jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate /
tena bodhamahasindhorullāsinyaḥ svaśaktayaḥ // 102

āśrayantyūrmaya iva svātmasaṃghaṭṭacitratām /
svātmasaṃghaṭṭavaicitryaṃ śaktīnāṃ yatparasparam // 103

etadeva paraṃ prāhuḥ kriyāśakteḥ sphuṭaṃ vapuḥ /
asmiṃścaturdaśe dhāmni sphuṭībhūtatriśaktike // 104

triśūlatvamataḥ prāha śāstā śrīpūrvaśāsane /
nirañjanamidaṃ coktaṃ gurubhistattvadarśibhiḥ // 105

śaktimānañjyate yasmānna śaktirjātu kenacit /
icchā jñānaṃ kriyā ceti yatpṛthakpṛthagañjyate // 106

tadeva śaktimatsvaiḥ svairiṣyamāṇādikaiḥ sphuṭam /
etattritayamaikyena yadā tu prasphurettadā // 107

na kenacidupādheyaṃ svasvavipratiṣedhataḥ /
lolībhūtamataḥ śaktitritayaṃ tattriśūlakam /
yasminnāśu samāveśādbhavedyogī nirañjanaḥ // 108

itthaṃ parāmṛtapadādārabhyāṣṭakamīdṛśam /
brāhmyādirūpasaṃbhedādyātyaṣṭāṣṭakatāṃ sphuṭam // 109

atrānuttaraśaktiḥ sā svaṃ vapuḥ prakaṭasthitam /
kurvantyapi jñeyakalākāluṣyādvindurūpiṇī // 110

uditāyāṃ kriyāśaktau somasūryāgnidhāmani /
avibhāgaḥ prakāśo yaḥ sa binduḥ paramo hi naḥ // 111

tattvarakṣāvidhāne ca taduktaṃ parameśinā /
hṛtpadmamaṇḍalāntaḥstho naraśaktiśivātmakaḥ // 112

boddhavyo layabhedena vindurvimalatārakaḥ /
yo@sau nādātmakaḥ śabdaḥ sarvaprāṇiṣvavasthitaḥ // 113

adha+ūrdhvavibhāgena niṣkriyeṇāvatiṣṭhate /
hlādataikṣṇyādi vaicitryaṃ sitaraktādikaṃ ca yat // 114

svayaṃ tannirapekṣo@sau prakāśo gururāha ca /
yanna sūryo na vā somo nāgnirbhāsayate@pi ca // 115

na cārkasomavahnīnāṃ tatprakāśādvinā mahaḥ /
kimapyasti nijaṃ kiṃ tu saṃviditthaṃ prakāśate // 116

svasvātantryaprabhāvodyadvicitropādhisaṃgataḥ /
prakāśo yāti taikṣṇyādimavāntaravicitratām // 117

durdarśano@pi gharmāṃśuḥ patitaḥ pāthasāṃ pathi /
netrānandatvamabhyeti paśyopādheḥ prabhāvitām // 118

sūryādiṣu prakāśo@sāvupādhikaluṣīkṛtaḥ /
saṃvitprakāśaṃ māheśamata eva hyapekṣate // 119

prakāśamātraṃ suvyaktaṃ sūrya ityucyate sphuṭam /
prakāśyavastusārāṃśavarṣi tatsoma ucyate // 120

sūrya pramāṇamityāhuḥ somaṃ meyaṃ pracakṣate /
anyonyamaviyuktau tau svatantrāvapyubhau sthitau // 121

bhoktṛbhogyobhayātmaitadanyonyonmukhatāṃ gatam /
tato jvalanacidrūpaṃ citrabhānuḥ prakīrtitaḥ // 122

yo@yaṃ vahneḥ paraṃ tattvaṃ pramāturidameva tat /
saṃvideva tu vijñeyatādātmyādanapekṣiṇī // 123

svatantratvātpramātoktā vicitro jñeyabhedataḥ /
somāṃśadāhyavastūtthavaicitryābhāsabṛṃhitaḥ // 124

tata evāgniruditaścitrabhānurmaheśinā /
jñeyādyupāyasaṃghātanirapekṣaiva saṃvidaḥ // 125

sthitirmātāhamasmīti jñātā śāstrajñavadyataḥ /
ajña eva yato jñātānubhavātmā na rūpataḥ // 126

na tu sā jñātṛtā yasyāṃ śuddhajñeyādyapekṣate /
tasyāṃ daśāyāṃ jñātṛtvamucyate yogyatāvaśāt // 127

mānataiva tu sā prācyapramātṛparikalpitā /
ucchalantyapi saṃvittiḥ kālakramavivarjanāt // 128

uditaiva satī pūrṇā mātṛmeyādirūpiṇī /
pākādistu kriyā kālaparicchedātkramocitā // 129

matāntyakṣaṇavandhyāpi na pākatvaṃ prapadyate /
itthaṃ prakāśatattvasya somasūryāgnitā sthitā // 130

api mukhyaṃ tatprakāśamātratvaṃ na vyapohyate /
eṣāṃ yatprathamaṃ rūpaṃ hrasvaṃ tatsūrya ucyate // 131

kṣobhānandavaśāddīrghaviśrāntyā soma ucyate /
yattatparaṃ plutaṃ nāma somānandātparaṃ sthitam // 132

prakāśarūpaṃ tatprāhurāgneyaṃ śāstrakovidāḥ /
atra prakāśamātraṃ yatsthite dhāmatraye sati // 133

uktaṃ vindutayā śāstre śivavindurasau mataḥ /
makārādanya evāyaṃ tacchāyāmātradhṛdyathā // 134

ralahāḥ ṣaṇṭhavaisargavarṇarūpatvasaṃsthitāḥ /
ikāra eva rephāṃśacchāyayānyo yathā svaraḥ // 135

tathaiva mahaleśādaḥ so@nyo dvedhāsvaro@pi san /
asyāntarvisisṛkṣāsau yā proktā kaulikī parā // 136

saiva kṣobhavaśādeti visargātmakatāṃ dhruvam /
uktaṃ ca triśiraḥśāstre kalāvyāptyantacarcane // 137

kalā saptadaśī tasmādamṛtākārarūpiṇī /
parāparasvasvarūpabindugatyā visarpitā // 138

prakāśyaṃ sarvavastūnāṃ visargarahitā tu sā /
śaktikuṇḍalikā caiva prāṇakuṇḍalikā tathā // 139

visargaprāntadeśe tu parā kuṇḍalinīti ca /
śivavyometi paramaṃ brahmātmasthānamucyate // 140

visargamātraṃ nāthasya sṛṣṭisaṃhāravibhramāḥ /
svātmanaḥ svātmani svātmakṣepo vaisargikī sthitiḥ // 141

visarga evamutsṛṣṭa āśyānatvamupāgataḥ /
haṃsaḥ prāṇo vyañjanaṃ ca sparśaśca paribhāṣyate // 142

anuttaraṃ paraṃ dhāma tadevākulamucyate /
visargastasya nāthasya kaulikī śaktirucyate // 143

visargatā ca saivāsyā yadānandodayakramāt /
spaṣṭībhūtakriyāśaktiparyantā procchalatsthitiḥ // 144

visarga eva tāvānyadākṣiptaitāvadātmakaḥ /
iyadrūpaṃ sāgarasya yadanantormisaṃtatiḥ // 145

ata eva visargo@yamavyaktahakalātmakaḥ /
kāmatattvamiti śrīmatkulaguhvara ucyate // 146

yattadakṣaramavyakta kāntākaṇṭhe vyavasthitam /
dhvanirūpamanicchaṃ tu dhyānadhāraṇavarjitam // 147

tatra cittaṃ samādhāya vaśayedyugapajjagat /
ata eva visargasya haṃse yadvatsphuṭā sthitiḥ // 148

tadvatsānuttarādīnāṃ kādisāntatayā sthitiḥ /
anuttarātkavargasya sūtiḥ pañcātmanaḥ sphuṭam // 149

pañcaśaktyātmatovaśa ekaikatra yathā sphuṭaḥ /
icchāśakteḥ svasvarūpasaṃsthāyā ekarūpataḥ // 150

cavargaḥ pañcaśaktyātmā kramaprasphuṭatātmakaḥ /
yā tūktā jñeyakāluṣyabhākkṣipracarayogataḥ // 151

dvirūpāyāstato jātaṃ ṭa-tādyaṃ vargayugmakam /
unmeṣātpādivargastu yato viśvaṃ samāpyate // 152

jñeyarūpamidaṃ pañcaviṃśatyantaṃ yataḥ sphuṭam /
jñeyatvātsphuṭataḥ proktametāvatsparśarūpakam // 153

icchāśaktiśca yā dvedhā kṣubhitākṣubhitatvataḥ /
sā vijātīyaśaktyaṃśapronmukhī yāti yātmatām // 154

saiva śīghrataropāttajñeyakāluṣyarūṣitā /
vijātīyonmukhatvena ratvaṃ latvaṃ ca gacchati // 155

tadvadunmeṣaśaktirdvirūpā vaijātyaśaktigā /
vakāratvaṃ prapadyeta sṛṣṭisārapravarṣakam // 156

icchaivānuttarānandayātā śīghratvayogataḥ /
vāyurityucyate vahnirbhāsanātsthairyato dharā // 157

idaṃ catuṣkamantaḥsthamata eva nigadyate /
icchādyantargatatvena svasamāptau ca saṃsthiteḥ // 158

sajātīyakaśaktīnāmicchādyānāṃ ca yojanam /
kṣobhātmakamidaṃ prāhuḥ kṣobhākṣobhātmanāmapi // 159

anuttarasya sājātye bhavettu dvitayī gatiḥ /
anuttaraṃ yattatraikaṃ taccedānandasūtaye // 160

prabhaviṣyati tadyoge yogaḥ kṣobhātmakaḥ sphuṭaḥ /
atrāpyanuttaraṃ dhāma dvitīyamapi sūtaye // 161

na paryāptaṃ tadā kṣobhaṃ vinaivānuttarātmatā /
icchā yā karmaṇā hīnā yā caiṣṭavyena rūṣitā // 162

śīghrasthairyaprabhinnena tridhā bhāvamupāgatā /
anunmiṣitamunmīlatpronmīlitamiti sthitam // 163

iṣyamāṇaṃ tridhaitasyāṃ tādrūpyasyāparicyuteḥ /
tadeva svoṣmaṇā svātmasvātantryapreraṇātmanā // 164

bahirbhāvya sphuṭaṃ kṣiptaṃ śa-ṣa-satritayaṃ sthitam /
tata eva sakāre@sminsphuṭaṃ viśvaṃ prakāśate // 165

amṛtaṃ ca paraṃ dhāma yoginastatpracakṣate /
kṣobhādyantavirāmeṣu tadeva ca parāmṛtam // 166

sītkārasukhasadbhāvasamāveśasamādhiṣu /
tadeva brahma paramamavibhaktaṃ pracakṣate // 167

uvāca bhagavāneva tacchrīmatkulaguhkare /
śaktiśaktimadaikātmyalabdhānvarthābhidhānake // 168

kākacañcupuṭākāraṃ dhyānadhāraṇavarjitam /
viṣatattvamanackākhyaṃ tava snehātprakāśitam // 169

kāmasya pūrṇatā tattvaṃ saṃghaṭṭe pravibhāvyate /
viṣasya cāmṛtaṃ tattvaṃ chādyatve@ṇoścyute sati // 170

vyāptrī śaktirviṣaṃ yasmādavyāptuśchādayenmahaḥ /
nirañjanaṃ paraṃ dhāma tattvaṃ tasya tu sāñjanam // 171

kriyāśaktyātmakaṃ viśvamayaṃ tasmātsphuredyataḥ /
icchā kāmo viṣaṃ jñānaṃ kriyā devī nirañjanam // 172

etattrayasamāveśaḥ śivo bhairava ucyate /
atra rūḍhiṃ sadā kuryāditi no guravo jaguḥ // 173

viṣatattve saṃpraviśya na bhūtaṃ na viṣaṃ na ca /
grahaḥ kevala evāhamiti bhāvanayā sphuret // 174

nanvatra ṣaṇṭhavarṇebhyo janmoktaṃ tena ṣaṇṭhatā /
kathaṃ syāditi cedbrūmo nātra ṣaṇṭhasya sotṛtā // 175

tathāhi tatragā yāsāvicchāśaktirudīritā /
saiva sūte svakartavyamantaḥsthaṃ sveṣṭarūpakam // 176

yattvatra rūṣaṇāhetureṣitavyaṃ sthitaṃ tataḥ /
bhāgānna prasavastajjaṃ kāluṣyaṃ tadvapuśca tat // 177

jñeyārūṣaṇayā yuktaṃ samudāyātmakaṃ viduḥ /
ṣaṇṭhaṃ kṣobhakatākṣobhadhāmatvābhāvayogataḥ // 178

etadvarṇacatuṣkasya svoṣmaṇābhāsanāvaśāt /
ūṣmeti kathitaṃ nāma bhairaveṇāmalātmanā // 179

kādi-hāntamidaṃ prahuḥ kṣobhādhāratayā budhāḥ /
yonirūpeṇa tasyāpi yoge kṣobhāntaraṃ vrajet // 180

tannidarśanayogena pañcāśattamavarṇatā /
pañcaviṃśakasaṃjñeyaprāgvadbhūmisusaṃsthitam // 181

catuṣkaṃ ca catuṣkaṃ ca bhedābhedagataṃ kramāt /
ādyaṃ catuṣkaṃ saṃvitterbhedasaṃdhānakovidam // 182

bhedasyābhedarūḍhyekaheturanyaccatuṣṭayam /
itthaṃ yadvarṇajātaṃ tatsarva svaramayaṃ purā // 183

vyaktiyogādvyañjanaṃ tatsvaraprāṇaṃ yataḥ kila /
svarāṇāṃ ṣaṭkameveha mūlaṃ syādvarṇasaṃtatau // 184

ṣaḍdevatāstu tā eva ye mukhyāḥ sūryaraśmayaḥ /
saurāṇāmeva raśmīnāmantaścāndrakalā yataḥ // 185

ato@tra dīrghatritayaṃ sphuṭaṃ cāndramasaṃ vapuḥ /
candraśca nāma naivānyo bhogyaṃ bhoktuśca nāparam // 186

bhoktaiva bhogyabhāvena dvaividhyātsaṃvyavasthitaḥ /
ghaṭasya na hi bhogyatvaṃ svaṃ vapurmātṛgaṃ hi tat // 187

ato mātari yā rūḍhiḥ sāsya bhogyatvamucyate /
anuttaraṃ parāmṛśyaparāmarśakabhāvataḥ // 188

saṃghaṭṭarūpatāṃ prāptaṃ bhogyamicchādikaṃ tathā /
anuttarānandabhuvāmicchādye bhogyatāṃ gate // 189

saṃdhyakṣarāṇāmudayo bhoktṛrūpaṃ ca kathyate /
anuttarānandamayo devo bhoktaiva kathyate // 190

icchādikaṃ bhogyameva tata evāsya śaktitā /
bhogyaṃ bhoktari līnaṃ ced bhoktā tadvastutaḥ sphuṭaḥ // 191

ataḥ ṣaṇṇāṃ trikaṃ sāraṃ cidiṣyunmeṣaṇātmakam /
tadeva tritayaṃ prāhurbhairavasya paraṃ mahaḥ // 192

tattrikaṃ parameśasya pūrṇā śaktiḥ pragīyate /
tenākṣiptaṃ yato viśvamato@sminsamupāsite // 193

viśvaśaktāvavacchedavandhye jātamupāsanam /
ityeṣa mahimaitāvāniti tāvanna śakyate // 194

aparicchinnaśakteḥ kaḥ kuryācchaktiparicchidām /
tasmādanuttaro devaḥ svācchandyānuttaratvataḥ // 195

visargaśaktiyuktatvātsaṃpanno viśvarūpakaḥ /
evaṃ pañcāśadāmarśapūrṇaśaktirmaheśvaraḥ // 196

vimarśātmaika evānyāḥ śaktayo@traiva niṣṭhitāḥ /
ekāśītipadā devī hyatrāntarbhāvayiṣyate // 197

ekāmarśasvabhāvatve śabdarāśiḥ sa bhairavaḥ /
āmṛśyacchāyayā yogātsaiva śaktiśca mātṛkā // 198

sā śabdarāśisaṃghaṭṭādbhinnayonistu mālinī /
prāgvannavatayāmarśātpṛthagvargasvarūpiṇī // 199

ekaikāmarśarūḍhau tu saiva pañcāśadātmikā /
itthaṃ nādānuvedhena parāmarśasvabhāvakaḥ // 200

śivo mātāpitṛtvena kartā viśvatra saṃsthitaḥ /
visarga eva śākto@yaṃ śivabindutayā punaḥ // 201

garbhīkṛtānantaviśvaḥ śrayate@nuttarātmatām /
aparicchinnaviśvāntaḥsāre svātmani yaḥ prabhoḥ // 202

parāmarśaḥ sa evokto dvayasaṃpattilakṣaṇaḥ /
anuttaravisargātmaśivaśaktyadvayātmani // 203

parāmarśo nirbharatvādahamityucyate vibhoḥ /
anuttarādyā prasṛtirhāntā śaktisvarūpiṇī // 204

pratyāhṛtāśeṣaviśvānuttare sā nilīyate /
tadidaṃ viśvamantaḥsthaṃ śaktau sānuttare pare // 205

tattasyāmiti yatsatyaṃ vibhunā saṃpuṭīkṛtiḥ /
tena śrītrīśikāśāstre śakteḥ saṃpuṭitākṛtiḥ // 206

saṃvittau bhāti yadviśvaṃ tatrāpi khalu saṃvidā /
tadetattritayaṃ dvandvayogātsaṃghātatāṃ gatam // 207

ekameva paraṃ rūpaṃ bhairavasyāhamātmakam /
visargaśaktiryā śaṃbhoḥ setthaṃ sarvatra vartate // 208

tata evasamasto@yamānandarasavibhramaḥ /
tathāhi madhure gīte sparśe vā candanādike // 209

mādhyasthyavigame yāsau hṛdaye spandamānatā /
ānandaśaktiḥ saivoktā yataḥ sahṛdayo janaḥ // 210

pūrva visṛjyasakalaṃ kartavyaṃ śūnyatānale /
cittaviśrāntisaṃjño@yamāṇavastadanantaram // 211

dṛṣṭaśrutāditadvastupronmukhatvaṃ svasaṃvidi /
cittasaṃbodhanāmoktaḥ śāktollāsabharātmakaḥ // 212

tatronmukhatvatadvastusaṃghaṭṭādvastuno hṛdi /
rūḍheḥ pūrṇatayāveśānmitacittalayācchive // 213

prāgvadbhaviṣyadaunmukhyasaṃbhāvyamitatālayāt /
cittapralayanāmāsau visargaḥ śāmbhavaḥ paraḥ // 214

tattvarakṣāvidhāne@to visargatraidhamucyate /
hṛtpadmakośamadhyasthastayoḥ saṃghaṭṭa iṣyate // 215

visargo@ntaḥ sa ca proktaścittaviśrāntilakṣaṇaḥ /
dvitīyaḥ sa visargastu cittasaṃbodhalakṣaṇaḥ // 216

ekībhūtaṃ vibhātyatra jagadetaccarācaram /
grāhyagrāhakabhedo vai kiṃcidatreṣyate yadā // 217

tadāsau sakalaḥ prokto niṣkalaḥ śivayogataḥ /
grāhyagrāhakavicchittisaṃpūrṇagrahaṇātmakaḥ // 218

tṛtīyaḥ sa visargastu cittapralayalakṣaṇaḥ /
ekībhāvātmakaḥ sūkṣmo vijñānātmātmanirvṛtaḥ // 219

nirūpito@yamarthaḥ śrīsiddhayogīśvarīmate /
sātra kuṇḍalinī bījaṃ jīvabhūtā cidātmikā // 220

tajjaṃ dhruvecchonmeṣākhyaṃ trikaṃ varṇāstataḥ punaḥ /
ā ityavarṇādityādiyāvadvaisargikī kalā // 221

kakārādisakārāntā visargātpañcadhā sa ca /
bahiścāntaśca hṛdaye nāde@tha parame pade // 222

bindurātmani mūrdhāntaṃ hṛdayādvyāpako hi saḥ /
ādimāntyavihīnāstu mantrāḥ syuḥ śaradabhravat // 223

gurorlakṣaṇametāvadādimāntyaṃ ca vedayet /
pūjyaḥ so@hamiva jñānī bhairavo devatātmakaḥ // 224

ślokagāthādi yatkiṃcidādimāntyayutaṃ tataḥ /
tasmādvidaṃstathā sarvaṃ mantratvenaiva paśyati // 225

visargaśaktirviśvasya kāraṇaṃ ca nirūpitā /
aitareyākhyavedānte parameśena vistarāt // 226

yallohitaṃ tadagniryadvīryaṃ sūryenduvigraham /
a iti brahma paramaṃ tatsaṃghaṭṭodayātmakam // 227

tasyāpi ca paraṃ vīrya pañcabhūtakalātmakam /
bhogyatvenānnarūpaṃ ca śabdasparśarasātmakam // 228

śabdo@pi madhuro yasmādvīryopacayakārakaḥ /
taddhi vīryaṃ paraṃ śuddhaṃ visisṛkṣātmakaṃ matam // 229

tadbalaṃ ca tadojaśca te prāṇāḥ sā ca kāntatā /
tasmādvīryātprajāstāśca vīrya karmasu kathyate // 230

yajñādikeṣu tadvṛṣṭau sauṣadhīṣvatha tāḥ punaḥ /
vīrye tacca prajāsvevaṃ visarge viśvarūpatā // 231

śabdarāśiḥ sa evokto mātṛkā sāca kīrtitā /
kṣobhyakṣobhakatāveśānmālinīṃ tāṃ pracakṣate // 232

bījayonisamāpattivisargodayasundarā /
mālinī hi parā śaktirnirṇītā viśvarūpiṇī // 233

eṣā vastuta ekaiva parā kālasya karṣiṇī /
śaktimadbhedayogena yāmalatvaṃ prapadyate // 234

tasya pratyavamarśo yaḥ paripūrṇo@hamātmakaḥ /
sa svātmani svatantratvādvibhāgamavabhāsayet // 235

vibhāgābhāsane cāsya tridhā vapurudāhṛtam /
paśyantī madhyamā sthūlā vaikharītyabhiśabditam // 236

tāsāmapi tridhā rūpaṃ sthūlasūkṣmaparatvataḥ /
tatra yā svarasandarbhasubhagā nādarūpiṇī // 237

sā sthūlā khalu paśyantī varṇādyapravibhāgataḥ /
avibhāgaikarūpatvaṃ mādhuryaṃ śaktirucyate // 238

sthānavāyvādigharṣotthā sphuṭataiva ca pāruṣī /
tadasyāṃ nādarūpāyāṃ saṃvitsavidhavṛttitaḥ // 239

sājātyāntarma[ttama] yībhūtirjhagityevopalabhyate /
yeṣāṃ na tanmayībhūtiste dehādinimajjanam // 240

avidanto magnasaṃvinmānāstvahṛdayā iti /
yattucarmāvanaddhādi kiṃcittatraiṣa yo dhvaniḥ // 241

sa sphuṭāsphuṭarūpatvānmadhyamā sthūlarūpiṇī /
madhyāyāścāvibhāgāṃśasadbhāva iti raktatā // 242

avibhāgasvaramayī yatra syāttatsurañjakam /
avibhāgo hi nirvṛtyai dṛśyatāṃ tālapāṭhataḥ // 243

kilāvyaktadhvanau tasminvādane parituṣyati /
yā tu sphuṭānāṃ varṇānāmutpattau kāraṇaṃ bhavet // 244

sā sthūlā vaikharī yasyāḥ kāryaṃ vākyādi bhūyasā /
asminsthūlatraye yattadanusandhānamādivat // 245

pṛthakpṛthaktattritayaṃ sūkṣmamityabhiśabdyate /
ṣaḍjaṃ karomi madhuraṃ vādayāmi bruve vacaḥ // 246

pṛthagevānusandhānatrayaṃ saṃvedyate kila /
etasyāpi trayasyādyaṃ yadrupamanupādhimat // 247

tatparaṃ tritayaṃ tatra śivaḥ paracidātmakaḥ /
vibhāgābhāsanāyāṃ ca mukhyāstisro@tra śaktayaḥ // 248

anuttarā parecchā ca parāparatayā sthitā /
unmeṣaśaktirjñānākhyā tvapareti nigadyate // 249

kṣobharūpātpunastāsāmuktāḥ ṣaṭ saṃvido@malāḥ /
āsāmeva samāveśātkriyāśaktitayoditāt // 250

saṃvido dvādaśa proktā yāsu sarvaṃ samāpyate /
etāvaddevadevasya mukhyaṃ tacchakticakrakam // 251

etāvatā devadevaḥ pūrṇaśaktiḥ sa bhairavaḥ /
parāmarśātmakatvena visargākṣepayogataḥ // 252

iyattākalanājjñānāttāḥ proktāḥ kālikāḥ kvacit /
śrīsāraśāstre cāpyuktaṃ madhya ekākṣarāṃ parām // 253

pūjayedbhairavātmākhyāṃ yoginīdvādaśāvṛtām /
tābhya eva catuḥṣaṣṭiparyantaṃ śakticakrakam // 254

ekārataḥ samārabhya sahasrāraṃ pravartate /
tāsāṃ ca kṛtyabhedena nāmāni bahudhāgame // 255

upāsāśca dvayādvaitavyāmiśrākārayogataḥ /
śrīmattraiśirame tacca kathitaṃ vistarādbahu // 256

iha no likhitaṃ vyāsabhayāccānupayogataḥ /
tā eva nirmalāḥ śuddhā aghorāḥ parikīrtitāḥ // 257

ghoraghoratarāṇāṃ tu sotṛtvācca tadātmikāḥ /
sṛṣṭau sthitau ca saṃhāre tadupādhitrayātyaye // 258

tāsāmeva sthitaṃ rūpaṃ bahudhā pravibhajyate /
upādhyatītaṃ yadrūpaṃ taddvidhā guravo jaguḥ // 259

anullāsādupādhīnāṃ yadvā praśamayogataḥ /
praśamaśca dvidhā śāntyā haṭhapākakrameṇa tu // 260

alaṃ grāsarasākhyena satataṃ jvalanātmanā /
haṭhapākapraśamanaṃ yattṛtīyaṃ tadeva ca /
upadeśāya yujyeta bhedendhanavidāhakam // 261

nijabodhajaṭharahutabhuji bhāvāḥ sarve samarpitā haṭhataḥ /
vijahati bhedavibhāgaṃ nijaśaktyā taṃ samindhānāḥ // 262

haṭhapākena bhāvānāṃ rūpe bhinne vilāpite /
aśnantyamṛtasādbhūtaṃ viśvaṃ saṃvittidevatāḥ // 263

tāstṛptāḥ svātmanaḥ pūrṇa hṛdayaikāntaśāyinam /
cidvyomabhairavaṃ devamabhedenādhiśerate // 264

evaṃ kṛtyakriyāveśānnāmopāsābahutvataḥ /
āsāṃ bahuvidhaṃ rūpamabhede@pyavabhāsate // 265

āsāmeva ca devīnāmāvāpodvāpayogataḥ /
ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanavottaraiḥ // 266

rudrārkānyakalāsenāprabhṛtirbhedavistaraḥ /
alamanyena bahunā prakṛte@tha niyujyate // 267

saṃvidātmani viśvo@yaṃ bhāvavargaḥ prapañcavān /
pratibimbatayā bhāti yasya viśveśvaro hi saḥ // 268

evamātmani yasyedṛgavikalpaḥ sadodayaḥ /
parāmarśaḥ sa evāsau śāṃbhavopāyamudritaḥ // 269

pūrṇāhantāparāmarśo yo@syāyaṃ pravivecitaḥ /
mantramudrākriyopāsāstadanyā nātra kāścana // 270

bhūyobhūyaḥ samāveśaṃ nirvikalpamimaṃ śritaḥ /
abhyeti bhairavībhāvaṃ jīvanmuktyaparābhidham // 271

ita eva prabhṛtyeṣā jīvanmuktirvicāryate /
yatra sūtraṇayāpīyamupāyopeyakalpanā // 272

prāktane tvāhnike kācidbhedasya kalanāpi no /
tenānupāye tasminko mucyate vā kathaṃ kutaḥ // 273

nirvikalpe parāmarśe śāmbhavopāyanāmani /
pañcāśadbhedatāṃ pūrvasūtritāṃ yojayedbudhaḥ // 274

dharāmevāvikalpena svātmani pratibimbitām /
paśyanbhairavatāṃ yāti jalādiṣvapyayaṃ vidhiḥ // 275

yāvadante paraṃ tattvaṃ samastāvaraṇordhvagam /
vyāpi svatantraṃ sarvajñaṃ yacchivaṃ parikalpitam // 276

tadapyakalpitodārasaṃviddarpaṇabimbitam /
paśyanvikalpavikalo bhairavībhavati svayam // 277

yathā raktaṃ puraḥ paśyannirvikalpakasaṃvidā /
tattaddvāraniraṃśaikaghaṭasaṃvittisusthitaḥ // 278

tadvaddharādikaikaikasaṃghātasamudāyataḥ /
parāmṛśansvamātmānaṃ pūrṇa evāvabhāsate // 279

matta evoditamidaṃ mayyeva pratibimbitam /
madabhinnamidaṃ ceti tridhopāyaḥ sa śāmbhavaḥ // 280

sṛṣṭeḥ sthiteḥ saṃhṛteśca tadetatsūtraṇaṃ kṛtam /
yatra sthitaṃ yataśceti tadāha spandaśāsane // 281

etāvataiva hyaiśvarya saṃvidaḥ khyāpitaṃ param /
viśvātmakatvaṃ cetyanyallakṣaṇaṃ kiṃ nu kathyatām // 282

svātmanyeva cidākāśe viśvamasmyavabhāsayan /
sraṣṭā viśvātmaka iti prathayā bhairavātmatā // 283

ṣaḍadhvajātaṃ nikhilaṃ mayyeva pratibimbitam /
sthitikartāhamasmīti sphuṭeyaṃ viśvarūpatā // 284

sadoditamahābodhajvālājaṭilatātmani /
viśvaṃ dravati mayyetaditi paśyanpraśāmyati // 285

anantacitrasadgarbhasaṃsārasvapnasadmanaḥ /
ploṣakaḥ śiva evāhamityullāsī hutāśanaḥ // 286

jagatsarvaṃ mattaḥ prabhavati vibhedena bahudhā tathāpyetadrūḍhaṃ mayi vigalite tvatra na paraḥ /
taditthaṃ yaḥ sṛṣṭisthitivilayabhekīkṛtivaśādanaṃśaṃ paśyetsa sphurati hi turīyaṃ padabhitaḥ // 287

tadasminparamopāye śāmbhavādvaitaśālini /
ke@pyeva yānti viśvāsaṃ pasmeśena bhāvitāḥ // 288

snānaṃ vrataṃ dehaśuddhirdhāraṇā mantrayojanā /
adhvaklṛptiryāgavidhirhomajapyasamādhayaḥ // 289

ityādikalpanā kāpi nātra bhedena yujyate /
parānugrahakāritvamatrasthasya sphuṭaṃ sthitam // 290

yadi tādṛganugrāhyo daiśikasyopasarpati /
athāsau tādṛśo na syādbhavabhaktyā ca bhāvitaḥ // 291

taṃ cārādhayate bhāvitādṛśānugraheritaḥ /
tadā vicitraṃ dīkṣādividhiṃ śikṣeta koviṃdaḥ // 292

bhāvinyo@pi hyupāsāstā straivāyānti niṣṭhitim /
etanmayatvaṃ paramaṃ prāpyaṃ nirvarṇyateśivam // 293

iti kathitamidaṃ suvistaraṃ paramaṃ śāmbhavamātmavedanam // 294a