Taittiriya Samhita · Chapter 7.4

7.4 prapāṭhaka:

7.4.1 anuvāka 1 prathamacaturviṃśarātrakathanam
1 bṛhaspatir akāmayata śran me devā dadhīran gaccheyam purodhām iti sa etaṃ caturviꣳśatirātram apaśyat tam āharat tenāyajata tato vai tasmai śrad devā adadhatāgacchat purodhām / ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate śrad ebhyo manuṣyā dadhate gacchanti purodhām / jyotir gaur āyur iti tryahā bhavanti / iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gaur asāv āyuḥ /
2 imān eva lokān abhyārohanti / abhipūrvaṃ tryahā bhavanti / abhipūrvam eva suvargaṃ lokam abhyārohanti / asattraṃ vā etad yad acchandomam / yac chandomā bhavanti tena sattram / devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ / ojo vai vīryaṃ pṛṣṭhāni paśavaś chandomāḥ / ojasy eva vīrye paśuṣu prati tiṣṭhanti bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti / iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat / ābhyām eva
3 yanti atho anayor eva prati tiṣṭhanti / ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī tābhyām eva suvargaṃ lokaṃ yanti caturviꣳśatirātro bhavati caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti / atho caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī gāyatrī brahmavarcasam / gāyatriyaiva brahmavarcasam ava rundhate / atirātrāv abhito bhavataḥ / brahmavarcasasya parigṛhītyai //
7.4.2 anuvāka 2 dvitīya caturviṃśarātrakathanam
1 yathā vai manuṣyā evaṃ devā agra āsan te 'kāmayanta / avartim pāpmānam mṛtyum apahatya daivīꣳ saꣳsadaṃ gacchemeti ta etaṃ caturviꣳśatirātram apaśyan tam āharan tenāyajanta tato vai te 'vartim pāpmānam mṛtyum apahatya daivīꣳ saꣳsadam agacchan ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate 'vartim eva pāpmānam apahatya śriyaṃ gacchanti śrīr hi manuṣyasya
2 daivī saꣳsad / jyotir atirātro bhavati suvargasya lokasyānukhyātyai pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaras tam māsā ardhamāsā ṛtavaḥ praviśya daivīꣳ saꣳsadam agacchan ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate saṃvatsaram eva praviśya vasyasīꣳ saꣳsadaṃ gacchanti trayas trayastriꣳśā avastād bhavanti trayas trayastriꣳśāḥ parastāt trayastriꣳśair evobhavayato 'vartim pāpmānam apahatya daivīꣳ saꣳsadam madhyataḥ
3 gacchanti pṛṣṭhāni hi daivī saꣳsad / jāmi vā etat kurvanti yat trayas trayastriꣳśā anvañcaḥ / madhye 'nirukto bhavati tenājāmi / ūrdhvāni pṛṣṭhāni bhavanty ūrdhvāś chandomāḥ / ubhābhyāꣳ rūpābhyāꣳ suvargaṃ lokaṃ yanti / asattraṃ vā etad yad acchandomam / yac chandomā bhavanti tena sattram / devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ / ojo vai vīryam pṛṣṭhāni paśavaḥ
4 chandomāḥ / ojasy eva vīrye paśuṣu prati tiṣṭhanti trayas trayastriꣳśā avastād bhavanti trayas trayastriꣳśāḥ parastān madhye pṛṣṭhāni / uro vai trayastriꣳśā ātmā pṛṣṭhāni / ātmana eva tad yajamānāḥ śarma nahyante 'nārtyai bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti / iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat / ābhyām eva yanti / atho anayor eva prati tiṣṭhanti / ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī tābhyām eva
5 suvargaṃ lokaṃ yanti parāñco vā ete suvargaṃ lokam abhyārohanti ye parācīnāni pṛṣṭhāny upayanti pratyaṅ ṣaḍaho bhavati pratyavarūḍhyā atho pratiṣṭhityai / ubhayor lokayor ṛddhvot tiṣṭhanti trivṛto 'dhi trivṛtam upa yanti stomānāꣳ sampattyai prabhavāya jyotir agniṣṭomo bhavati / ayaṃ vāva sa kṣayaḥ / asmād eva tena kṣayān na yanti caturviꣳśatirātro bhavati caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti / atho caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī gāyatrī brahmavarcasam / gāyatriyaiva brahmavarcasam ava rundhate / atirātrāv abhito bhavataḥ / brahmavarcasasya parigṛhītyai //
7.4.3 anuvāka 3 triṃśadrātrakathanam
1 ṛkṣā vā iyam alomakā''sīt sākāmayata / oṣadhībhir vanaspatibhiḥ pra jāyeyeti saitās triꣳśataꣳ rātrīr apaśyat tato vā iyam oṣadhībhir vanaspatibhiḥ prājāyata ye prajākāmāḥ paśukāmāḥ syus ta etā āsīran praiva jāyante prajayā paśubhiḥ / iyaṃ vā akṣudhyat saitāṃ virājam apaśyat tām ātman dhitvānnādyam avārunddhauṣadhīḥ
2 vanaspatīn prajām paśūn tenāvardhata sa jemānam mahimānam agacchat / ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate virājam evātman dhitvānnādyam ava rundhate vardhante prajayā paśubhiḥ / jemānam mahimānaṃ gacchanti jyotir atirātro bhavati suvargasya lokasyānukhyātyai pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati ṣaḍ vā ṛtavaḥ ṣaṭ pṛṣṭhāni pṛṣṭhair evartūn anvārohanty ṛtubhiḥ saṃvatsaram / te saṃvatsara eva
3 prati tiṣṭhanti trayastriꣳśāt trayastriꣳśam upa yanti yajñasya saṃtatyai / atho prajāpatir vai trayastriꣳśaḥ prajāpatim evā rabhante pratiṣṭhityai triṇavo bhavati vijityai / ekaviꣳśo bhavati pratiṣṭhityai / atho rucam evātman dadhate trivṛd agniṣṭud bhavati pāpmānam eva tena nir dahante 'tho tejo vai trivṛt teja evātman dadhate pañcadaśa indrastomo bhavati / indriyam evāva
4 rundhate saptadaśo bhavati / annādyasyāvaruddhyai / atho praiva tena jāyante / ekaviꣳśo bhavati pratiṣṭhityai / atho rucam evātman dadhate caturviꣳśo bhavati caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti / atho eṣa vai viṣūvān viṣūvanto bhavanti ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate caturviꣳśāt pṛṣṭhāny upa yanti saṃvatsara eva pratiṣṭhāya //
5 devatā abhyārohanti trayastriꣳśāt trayastriꣳśam upa yanti trayastriꣳśad vai devatāḥ / devatāsv eva prati tiṣṭhanti triṇavo bhavati / ime vai lokās triṇavaḥ / eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhanti dvāv ekaviꣳśau bhavataḥ pratiṣṭhityai / atho rucam evātman dadhate bahavaḥ ṣoḍaśino bhavanti tasmād bahavaḥ prajāsu vṛṣāṇaḥ / yad ete stomā vyatiṣaktā bhavanti tasmād iyam oṣadhībhir vanaspatibhir vyatiṣaktā /
6 vyatiṣajyante prajayā paśubhir ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate / aklṛptā vā ete suvargaṃ lokaṃ yanti / uccāvacān hi stomān upayanti yad eta ūrdhvāḥ klṛptā stomā bhavanti klṛptā eva suvargaṃ lokaṃ yanty ubhayor ebhyo lokayoḥ kalpate triꣳśad etās triꣳśadakṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava rundhate / atirātrāv abhito bhavataḥ / annādyasya parigṛhītyai //
7.4.4 anuvāka 4 dvātriṃśadrātrābhidhānam
1 prajāpatiḥ suvargaṃ lokam ait taṃ devā yenayena chandasā'nu prāyuñjata tena nā''pnuvan ta etā dvātriꣳśataꣳ rātrīr apaśyan dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug ānuṣṭubhaḥ prajāpatiḥ svenaiva chandasā prajāpatim āptvābhyāruhya suvargaṃ lokam āyan ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate dvātriꣳśad etāḥ / dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug ānuṣṭubhaḥ prajāpatiḥ svenaiva chandasā prajāpatim āptvā śriyaṃ gacchanti /

2 śrīr hi manuṣyasya suvargo lokaḥ / dvātriꣳśad etāḥ / dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug vāg anuṣṭup sarvām eva vācam āpnuvanti sarve vāco vaditāro bhavanti sarve hi śriyaṃ gacchanti jyotir gaur āyur iti tryahā bhavanti / iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gaur asāv āyur imān eva lokān abhyārohanti / abhipūrvaṃ tryahā bhavanti / abhipūrvam eva suvargaṃ lokam abhyārohanti bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti /
3 iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat / ābhyām eva yanti / atho anayor eva prati tiṣṭhanti / ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī tābhyām eva suvargaṃ lokaṃ yanti parāñco vā ete suvargaṃ lokam abhyārohanti ye parācas tryahān upayanti pratyaṅ tryaho bhavati pratyavarūḍhyā atho pratiṣṭhityai / ubhayor lokayor ṛddhvot tiṣṭhanti dvātriꣳśad etās tāsāṃ yās triꣳśat triꣳśadakṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava rundhate ye dve ahorātre eva te ubhābhyāꣳ rūpābhyāꣳ suvargaṃ lokaṃ yanti / atirātrāv abhito bhavataḥ parigṛhītyai //
7.4.5 anuvāka 5 trayastriṃśadrātrakathanam
1 dve vāva devasattre dvādaśāhaś ca trayastriꣳśadahaś ca ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate sākṣād eva devatā abhyārohanti yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti yady avavidhyati pāpīyān bhavati yadi nāvavidhyati sadṛṅ ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartante 'harbhājo vā etā devā agra ā'haran /
2 ahar eko 'bhajatāhar ekas tābhir vai te prabāhug ārdhnuvan ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate sarva eva prabāhug ṛdhnuvanti sarve grāmaṇīyam prāpnuvanti pañcāhā bhavanti pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ / ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti / atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva rundhate trīṇy āśvināni bhavanti traya ime lokāḥ / eṣu
3 eva lokeṣu prati tiṣṭhanti / atho trīṇi vai yajñasyendriyāṇi tāny evāva rundhate viśvajid bhavaty annādyasyāvaruddhyai sarvapṛṣṭho bhavati sarvasyābhijityai vāg vai dvādaśāhaḥ / yat purastād dvādaśāham upeyur anāptāṃ vācam upeyur upadāsukaiṣāṃ vāk syāt / upariṣṭād dvādaśāham upa yanty āptām eva vācam upa yanti tasmād upariṣṭād vācā vadāmaḥ / avāntaram
4 vai daśarātreṇa prajāpatiḥ prajā asṛjata yad daśarātro bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante / etāꣳ ha vā udaṅkaḥ śaulbāyana sattrasyarddhim uvāca yad daśarātraḥ / yad daśarātro bhavati sattrasyarddhyai / atho yad eva pūrveṣv ahaḥsu viloma kriyate tasyaivaiṣā śāntiḥ / dvyanīkā vā etā rātrayo yajamānā viśvajit sahātirātreṇa pūrvāḥ ṣoḍaśa sahātirātreṇottarāḥ ṣoḍaśa ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsata aiṣāṃ dvyanīkā prajā jāyate / atirātrāv abhito bhavataḥ parigṛhītyai //
7.4.6 anuvāka 6 ṣaṭtriṃśadrātrakathanam
1 ādityā akāmayanta suvargaṃ lokam iyāmeti te suvargaṃ lokaṃ na prājānan na suvargaṃ lokam āyan ta etaꣳ ṣaṭtriꣳśadrātram apaśyan tam āharan tenāyajanta tato vai te suvargaṃ lokam prājānant suvargaṃ lokam āyan ya evaṃ vidvāꣳsaḥ ṣaṭtriꣳśadrātram āsate suvargam eva lokam pra jānanti suvargaṃ lokaṃ yanti jyotir atirātraḥ
2 bhavati jyotir eva purastād dadhate suvargasya lokasyānukhyātyai ṣaḍahā bhavanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti catvāro bhavanti catasro diśaḥ / dikṣv eva prati tiṣṭhanti / asattraṃ vā etad yad acchandomam / yac chandomā bhavanti tena sattram / devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ / ojo vai vīryam pṛṣṭhāni paśavaś chandomāḥ / ojasy eva
3 vīrye prati tiṣṭhanti ṣaṭtriꣳśadrātro bhavati ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavaḥ / bṛhatyaiva paśūn ava rundhate bṛhatī chandasāꣳ svārājyam āśnuta / aśnuvate svārājyaṃ ya evaṃ vidvāꣳsaḥ ṣaṭtriꣳśadrātram āsate suvargam eva lokaṃ yanti / atirātrāv abhito bhavataḥ suvargasya lokasya parigṛhītyai //
7.4.7 anuvāka 7 ekonapañcāśadrātrakathanam
1 vasiṣṭho hataputro 'kāmayata vindeya prajām abhi saudāsān bhaveyam iti sa etam ekasmānnapañcāśam apaśyat tam āharat tenāyajata tato vai so 'vindata prajām abhi saudāsān abhavat / ya evaṃ vidvāꣳsa ekasmānnapañcāśam āsate vindante prajām abhi bhrātṛvyān bhavanti
trayas trivṛto 'gniṣṭomā bhavanti vajrasyaiva mukhaꣳ saꣳ śyanti daśa pañcadaśā bhavanti pañcadaśo vajraḥ //
2 vajram eva bhrātṛvyebhyaḥ pra haranti ṣoḍaśimad daśamam ahar bhavati vajra eva vīryaṃ dadhati dvādaśa saptadaśā bhavanti / annādyasyāvaruddhyai / atho praiva tair jāyante pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati ṣaḍ vā ṛtavaḥ ṣaṭ pṛṣṭhāni pṛṣṭhair evartūn anvārohanty ṛtubhiḥ saṃvatsaram / te saṃvatsara eva prati tiṣṭhanti dvādaśaikaviꣳśā bhavanti pratiṣṭhityai / atho rucam evātman
3 dadhate bahavaḥ ṣoḍaśino bhavanti vijityai ṣaḍ āśvināni bhavanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti / ūnātiriktā vā etā rātrayaḥ / ūnās tad yad ekasyai na pañcāśad atiriktās tad yad bhūyasīr aṣṭācatvāriꣳśataḥ /
ūnāc ca khalu vā atiriktāc ca prajāpatiḥ prājāyata / ye prajākāmāḥ paśukāmāḥ syus ta etā āsīran praiva jāyante prajayā paśubhiḥ / vairājo vā eṣa yajño yad ekasmānnapañcāśaḥ / ya evaṃ vidvāꣳsa ekasmānnapañcāśam āsate virājam eva gacchanty annādā bhavanti /
atirātrāv abhito bhavataḥ / annādyasya parigṛhītyai //
7.4.8 anuvāka 8 saṃvatsarasatradīkṣākālaḥ
1 saṃvatsarāya dīkṣiṣyamāṇā ekāṣṭakāyāṃ dīkṣeran / eṣā vai saṃvatsarasya patnī yad ekāṣṭakā / etasyāṃ vā eṣa etāꣳ rātriṃ vasati sākṣād eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante / ārtaṃ vā ete saṃvatsarasyābhi dīkṣante ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣante 'ntanāmānāv ṛtū bhavataḥ / vyastaṃ vā ete saṃvatsarasyābhi dīkṣante ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣante 'ntanāmānāv ṛtū bhavataḥ phalgunīpūrṇamāse dīkṣeran mukhaṃ vā etat
2 saṃvatsarasya yat phalgunīpūrṇamāsaḥ / mukhata eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante tasyaikaiva niryā yat sāmmedhye viṣūvānt sampadyate citrāpūrṇamāse dīkṣeran mukhaṃ vā etat saṃvatsarasya yac citrāpūrṇamāsaḥ / mukhata eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante tasya na kā cana niryā bhavati caturahe purastāt paurṇamāsyai dīkṣeran teṣām ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ sam padyate tenaikāṣṭakāṃ na chambaṭ kurvanti teṣām
3 pūrvapakṣe sutyā sam padyate pūrvapakṣam māsā abhi sam padyante te pūrvapakṣa ut tiṣṭhanti tān uttiṣṭhata oṣadhayo vanaspatayo 'nūt tiṣṭhanti tān kalyāṇī kīrtir anūt tiṣṭhati / arātsur ime yajamānā iti tad anu sarve rādhnuvanti //
7.4.9 anuvāka 9 dīkṣopasatkathanam
1 suvargaṃ vā ete lokaṃ yanti ye sattram upayanti / abhīndhata eva dīkṣābhir ātmānaꣳ śrapayanta upasadbhiḥ / dvābhyāṃ lomāvadyanti dvābhyāṃ tvacam / dvābhyām asṛt / dvābhyām māꣳsam / dvābhyām asthi dvābhyām majjānam ātmadakṣiṇaṃ vai sattram ātmānam eva dakṣiṇāṃ nītvā suvargaṃ lokaṃ yanti śikhām anu pra vapante / ṛddhyai / atho raghīyāꣳsaḥ suvargaṃ lokam ayāmeti //

7.4.10 anuvāka 10 prāyaṇīyākhyaprathamāhābhidhānam
1 brahmavādino vadanti / atirātraḥ paramo yajñakratūnāṃ kasmāt tam prathamam upa yantīti / etad vā agniṣṭomam prathamam upa yanty athokthyam atha ṣoḍaśinam athātirātram anupūrvam evaitad yajñakratūn upetya tān ālabhya parigṛhya somam evaitat pibanta āsate jyotiṣṭomam prathamam upa yanti jyotiṣṭomo vai stomānām mukham mukhata eva stomān pra yuñjate te
2 saꣳstutā virājam abhi sam padyante dve carcāv ati ricyete ekayā gaur atirikta ekayāyur ūnaḥ suvargo vai loko jyotir ūrg virāṭ suvargam eva tena lokaṃ yanti rathaṃtaraṃ divā bhavati rathaṃtaraṃ naktam ity āhur brahmavādinaḥ kena tad ajāmīti saubharaṃ tṛtīyasavane brahmasāmam bṛhat tan madhyato dadhati vidhṛtyai tenājāmi //
7.4.11 anuvāka 11 māsagatāhakathanam
1 jyotiṣṭomam prathamam upa yanti / asminn eva tena loke prati tiṣṭhanti goṣṭomaṃ dvitīyam upa yanti / antarikṣa eva tena prati tiṣṭhanti / āyuṣṭomaṃ tṛtīyam upa yanti / amuṣminn eva tena loke prati tiṣṭhanti / iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gauḥ / asāv āyuḥ / yad etānt stomān upayanty eṣv eva tal lokeṣu sattriṇaḥ pratitiṣṭhanto yanti te saꣳstutā virājam
2 abhi sam padyante dve carcāv ati ricyete ekayā gaur atirikta ekayāyur ūnaḥ suvargo vai loko jyotir ūrg virāḍ ūrjam evāva rundhate te na kṣudhārtim ārchanti / akṣodhukā bhavanti kṣutsambādhā iva hi sattriṇaḥ / agniṣṭomāv abhitaḥ pradhī tau ukthyā madhye nabhyaṃ tat tad etat pariyad devacakram / yad etena
3 ṣaḍahena yanti devacakram eva samārohanty ariṣṭyai te svasti sam aśnuvate ṣaḍahena yanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti / ubhayatojyotiṣā yanti / ubhayata eva suvarge loke pratitiṣṭhanto yanti dvau ṣaḍahau bhavatas tāni dvādaśāhāni sam padyante dvādaśo vai puruṣo dve sakthyau dvau bāhū ātmā ca śiraś ca catvāry aṅgāni stanau dvādaśau /
4 tat puruṣam anu paryāvartante trayaḥ ṣaḍahā bhavanti tāny aṣṭādaśāhāni sam padyante navānyāni navānyāni nava vai puruṣe prāṇās tat prāṇān anu paryāvartante catvāraḥ ṣaḍahā bhavanti tāni caturviꣳśatir ahāni sam padyante caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaras tat saṃvatsaram anu paryāvartante / apratiṣṭhitaḥ saṃvatsara iti khalu vā āhur varṣīyān pratiṣṭhāyā iti / etāvad vai saṃvatsarasya brāhmaṇaṃ yāvan māsaḥ / māsimāsy eva pratitiṣṭhanto yanti //
7.4.12 anuvāka 12 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 meṣas tvā pacatair avatu lohitagrīvaś chāgaiḥ śalmalir vṛddhyā parṇo brahmaṇā plakṣo medhena nyagrodhaś camasair udumbara ūrjā gāyatrī chandobhis trivṛt stomaiḥ / avantī sthāvantīs tvā'vantu priyaṃ tvā priyāṇāṃ varṣiṣṭham āpyānāṃ nidhīnāṃ tvā nidhipatiꣳ havāmahe vaso mama //
7.4.13 anuvāka 13 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 kūpyābhyaḥ svāhā kūlyābhyaḥ svāhā vikaryābhyaḥ svāhā / avaṭyābhyaḥ svāhā khanyābhyaḥ svāhā hradyābhyaḥ svāhā sūdyābhyaḥ svāhā sarasyābhyaḥ svāhā vaiśantībhyaḥ svāhā palvalyābhyaḥ svāhā varṣyābhyaḥ svāhā / avarṣyābhyaḥ svāhā hrādunībhyaḥ svāhā pṛṣvābhyaḥ svāhā syandamānābhyaḥ svāhā sthāvarābhyaḥ svāhā nādeyībhyaḥ svāhā saindhavībhyaḥ svāhā samudriyābhyaḥ svāhā sarvābhyaḥ svāhā //
7.4.14 anuvāka 14 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 adbhyaḥ svāhā vahantībhyaḥ svāhā parivahantībhyaḥ svāhā samantaṃ vahantībhyaḥ svāhā śīghraṃ vahantībhyaḥ svāhā śībhaṃ vahantībhyaḥ svāhā / ugraṃ vahantībhyaḥ svāhā bhīmaṃ vahantībhyaḥ svāhā / ambhobhyaḥ svāhā nabhobhyaḥ svāhā mahobhyaḥ svāhā sarvasmai svāhā //
7.4.15 anuvāka 15 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 yo arvantaṃ jighāꣳsati tam abhyamīti varuṇaḥ / paro martaḥ paraḥ śvā // ahaṃ ca tvaṃ ca vṛtrahant sam babhūva sanibhya ā / arātīvā cid adrivo 'nu nau śūra maꣳsatai bhadrā indrasya rātayaḥ // abhi kratvendra bhūr adha jman na te vivyaṅ mahimānaꣳ rajāꣳsi / svenā hi vṛtraꣳ śavasā jaghantha na śatrur antaṃ vividad yudhā te //
7.4.16 anuvāka 16 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 namo rājñe namo varuṇāya namo 'śvāya namaḥ prajāpataye namo 'dhipataye / adhipatir asy adhipatim mā kurv adhipatir aham prajānām bhūyāsam māṃ dhehi mayi dhehi / upākṛtāya svāhā / ālabdhāya svāhā hutāya svāhā //
7.4.17 anuvāka 17 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 mayobhūr vāto abhi vātūsrā ūrjasvatīr oṣadhīr ā riśantām / pīvasvatīr jīvadhanyāḥ pibantv avasāya padvate rudra mṛḍa / yāḥ sarūpā virūpā ekarūpā yāsām agnir iṣṭyā nāmāni veda / yā aṅgirasas tapaseha cakrus tābhyaḥ parjanya mahi śarma yaccha / yā deveṣu tanuvam airayanta yāsāꣳ somo viśvā rūpāṇi veda / tā asmabhyam payasā pinvamānāḥ prajāvatīr indra
2 goṣṭhe rirīhi / prajāpatir mahyam etā rarāṇo viśvair devaiḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ / śivāḥ satīr upa no goṣṭham ākas tāsāṃ vayam prajayā saꣳ sadema / iha dhṛtiḥ svāhā / iha vidhṛtiḥ svāhā / iha rantiḥ svāhā / iha ramatiḥ svāhā mahīmū ṣu sutrāmāṇam //
7.4.18 anuvāka 18 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 kiꣳ svid āsīt pūrvacittiḥ kiꣳ svid āsīd bṛhad vayaḥ / kiꣳ svid āsīt piśaṃgilā kiꣳ svid āsīt pilippilā / dyaur āsīt pūrvacittir aśva āsīd bṛhad vayaḥ / rātrir āsīt piśaṃgilāvir āsīt pilippilā / kaḥ svid ekākī carati ka u svij jāyate punaḥ / kiꣳ svid dhimasya bheṣajaṃ kiꣳ svid āvapanam mahat / sūrya ekākī carati
2 candramā jāyate punaḥ / agnir himasya bheṣajam bhūmir āvapanam mahat / pṛcchāmi tvā param antam pṛthivyāḥ pṛcchāmi tvā bhuvanasya nābhim / pṛcchāmi tvā vṛṣṇo aśvasya retaḥ pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyoma // vedim āhuḥ param antam pṛthivyā yajñam āhur bhuvanasya nābhim / somam āhur vṛṣṇo aśvasya reto brahmaiva vācaḥ paramaṃ vyoma //
7.4.19 anuvāka 19 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 ambe ambāly ambike na mā nayati kaś cana / sasasty aśvakaḥ / subhage kāmpīlavāsini suvarge loke sam prorṇvāthām / āham ajāni garbhadham ā tvam ajāsi garbhadham / tau saha caturaḥ padaḥ sam pra sārayāvahai / vṛṣā vāꣳ retodhā reto dadhātu / ut sakthyor gṛdaṃ dhehy añjim udañjimm anv aja / ya strīṇāṃ jīvabhojano ya āsām
2 biladhāvanaḥ / priya strīṇām apīcyaḥ / ya āsāṃ kṛṣṇe lakṣmaṇi sardigṛdim parāvadhīt / ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ / ūrdhvām enām uc chrayatād veṇubhāraṃ girāv iva / athāsyā madhyam edhatāꣳ śīte vāte punann iva / ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ / yad dhariṇī yavam atti na
3 puṣṭam paśu manyate / śūdrā yad aryajārā na poṣāya dhanāyati / ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ / iyaṃ yakā śakuntikā''halam iti sarpati / āhataṃ gabhe paso ni jalgulīti dhāṇikā / ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ / mātā ca te pitā ca te 'graṃ vṛkṣasya rohataḥ /

4 pra sulāmīti te pitā gabhe muṣṭim ataꣳsayat / dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇor aśvasya vājinaḥ / surabhi no mukhā karat pra ṇa āyūꣳṣi tāriṣat / āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase // yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ // tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ //
7.4.20 anuvāka 20 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 bhūr bhuvaḥ suvar vasavas tvāñjantu gāyatreṇa chandasā rudrās tvāñjantu traiṣṭubhena chandasādityās tvāñjantu jāgatena chandasā yad vāto apo agamad indrasya tanuvam priyām / etaꣳ stotar etena pathā punar aśvam ā vartayāsi naḥ / lājī3ñ chācī3n yaśo mamā3m / yavyāyai gavyāyā etad devā annam attaitad annam addhi prajāpate yuñjanti bradhnam aruṣaṃ carantam pari tasthuṣaḥ / rocante rocanā divi / yuñjanty asya kāmyā harī vipakṣasā rathe / śoṇā dhṛṣṇū nṛvāhasā / ketuṃ kṛṇvann aketave peśo maryā apeśase / sam uṣadbhir ajāyathāḥ /
7.4.21 anuvāka 21 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 prāṇāya svāhā vyānāya svāhā / apānāya svāhā snāvabhyaḥ svāhā saṃtānebhyaḥ svāhā parisaṃtānebhyaḥ svāhā parvabhyaḥ svāhā saṃdhānebhyaḥ svāhā śarīrebhyaḥ svāhā yajñāya svāhā dakṣiṇābhyaḥ svāhā suvargāya svāhā lokāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.4.22 anuvāka 22 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 sitāya svāhā / asitāya svāhā / abhihitāya svāhā / anabhihitāya svāhā yuktāya svāhā / ayuktāya svāhā suyuktāya svāhā / udyuktāya svāhā vimuktāya svāhā pramuktāya svāhā vañcate svāhā parivañcate svāhā saṃvañcate svāhā / anuvañcate svāhā / udvañcate svāhā / yate svāhā dhāvate svāhā tiṣṭhate svāhā sarvasmai svāhā //
7.4.1 anuvāka 1 prathamacaturviṃśarātrakathanam

bṛhaspatir akāmayata
śran me devā dadhīran gaccheyam purodhām iti
sa etaṃ caturviꣳśatirātram apaśyat
tam āharat
tenāyajata
tato vai tasmai śrad devā adadhatāgacchat purodhām /
ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate śrad ebhyo manuṣyā dadhate gacchanti purodhām /
jyotir gaur āyur iti tryahā bhavanti /
iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gaur asāv āyuḥ

imān eva lokān abhyārohanti /
abhipūrvaṃ tryahā bhavanti /
abhipūrvam eva suvargaṃ lokam abhyārohanti /
asattraṃ vā etad yad acchandomam /
yac chandomā bhavanti tena sattram /
devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ /
ojo vai vīryaṃ pṛṣṭhāni paśavaś chandomāḥ /
ojasy eva vīrye paśuṣu prati tiṣṭhanti
bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti /
iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat /
ābhyām eva

yanti
atho anayor eva prati tiṣṭhanti /
ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī
tābhyām eva suvargaṃ lokaṃ yanti
caturviꣳśatirātro bhavati
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ
saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti /
atho caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī
gāyatrī brahmavarcasam /
gāyatriyaiva brahmavarcasam ava rundhate /
atirātrāv abhito bhavataḥ /
brahmavarcasasya parigṛhītyai //
7.4.2 anuvāka 2 dvitīya caturviṃśarātrakathanam

yathā vai manuṣyā evaṃ devā agra āsan
te 'kāmayanta /
avartim pāpmānam mṛtyum apahatya daivīꣳ saꣳsadaṃ gacchemeti
ta etaṃ caturviꣳśatirātram apaśyan
tam āharan
tenāyajanta
tato vai te 'vartim pāpmānam mṛtyum apahatya daivīꣳ saꣳsadam agacchan
ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate 'vartim eva pāpmānam apahatya śriyaṃ gacchanti
śrīr hi manuṣyasya

daivī saꣳsad /
jyotir atirātro bhavati
suvargasya lokasyānukhyātyai
pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaras
tam māsā ardhamāsā ṛtavaḥ praviśya daivīꣳ saꣳsadam agacchan
ya evaṃ vidvāꣳsaś caturviꣳśatirātram āsate saṃvatsaram eva praviśya vasyasīꣳ saꣳsadaṃ gacchanti
trayas trayastriꣳśā avastād bhavanti trayas trayastriꣳśāḥ parastāt
trayastriꣳśair evobhavayato 'vartim pāpmānam apahatya daivīꣳ saꣳsadam madhyataḥ

gacchanti
pṛṣṭhāni hi daivī saꣳsad /
jāmi vā etat kurvanti yat trayas trayastriꣳśā anvañcaḥ /
madhye 'nirukto bhavati tenājāmi /
ūrdhvāni pṛṣṭhāni bhavanty ūrdhvāś chandomāḥ /
ubhābhyāꣳ rūpābhyāꣳ suvargaṃ lokaṃ yanti /
asattraṃ vā etad yad acchandomam /
yac chandomā bhavanti tena sattram /
devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ /
ojo vai vīryam pṛṣṭhāni paśavaḥ

chandomāḥ /
ojasy eva vīrye paśuṣu prati tiṣṭhanti
trayas trayastriꣳśā avastād bhavanti trayas trayastriꣳśāḥ parastān madhye pṛṣṭhāni /
uro vai trayastriꣳśā ātmā pṛṣṭhāni /
ātmana eva tad yajamānāḥ śarma nahyante 'nārtyai
bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti /
iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat /
ābhyām eva yanti /
atho anayor eva prati tiṣṭhanti /
ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī
tābhyām eva

suvargaṃ lokaṃ yanti
parāñco vā ete suvargaṃ lokam abhyārohanti ye parācīnāni pṛṣṭhāny upayanti
pratyaṅ ṣaḍaho bhavati pratyavarūḍhyā atho pratiṣṭhityai /
ubhayor lokayor ṛddhvot tiṣṭhanti
trivṛto 'dhi trivṛtam upa yanti stomānāꣳ sampattyai prabhavāya
jyotir agniṣṭomo bhavati /
ayaṃ vāva sa kṣayaḥ /
asmād eva tena kṣayān na yanti
caturviꣳśatirātro bhavati
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ
saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti /
atho caturviꣳśatyakṣarā gāyatrī
gāyatrī brahmavarcasam /
gāyatriyaiva brahmavarcasam ava rundhate /
atirātrāv abhito bhavataḥ /
brahmavarcasasya parigṛhītyai //
7.4.3 anuvāka 3 triṃśadrātrakathanam

ṛkṣā vā iyam alomakā''sīt
sākāmayata /
oṣadhībhir vanaspatibhiḥ pra jāyeyeti
saitās triꣳśataꣳ rātrīr apaśyat
tato vā iyam oṣadhībhir vanaspatibhiḥ prājāyata
ye prajākāmāḥ paśukāmāḥ syus ta etā āsīran
praiva jāyante prajayā paśubhiḥ /
iyaṃ vā akṣudhyat
saitāṃ virājam apaśyat
tām ātman dhitvānnādyam avārunddhauṣadhīḥ

vanaspatīn prajām paśūn
tenāvardhata
sa jemānam mahimānam agacchat /
ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate virājam evātman dhitvānnādyam ava rundhate
vardhante prajayā paśubhiḥ /
jemānam mahimānaṃ gacchanti
jyotir atirātro bhavati suvargasya lokasyānukhyātyai
pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ ṣaṭ pṛṣṭhāni
pṛṣṭhair evartūn anvārohanty ṛtubhiḥ saṃvatsaram /
te saṃvatsara eva

prati tiṣṭhanti
trayastriꣳśāt trayastriꣳśam upa yanti yajñasya saṃtatyai /
atho prajāpatir vai trayastriꣳśaḥ prajāpatim evā rabhante pratiṣṭhityai
triṇavo bhavati vijityai /
ekaviꣳśo bhavati pratiṣṭhityai /
atho rucam evātman dadhate
trivṛd agniṣṭud bhavati
pāpmānam eva tena nir dahante 'tho tejo vai trivṛt teja evātman dadhate
pañcadaśa indrastomo bhavati /
indriyam evāva

rundhate
saptadaśo bhavati /
annādyasyāvaruddhyai /
atho praiva tena jāyante /
ekaviꣳśo bhavati
pratiṣṭhityai /
atho rucam evātman dadhate
caturviꣳśo bhavati
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ
saṃvatsara eva suvarge loke prati tiṣṭhanti /
atho eṣa vai viṣūvān
viṣūvanto bhavanti ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate
caturviꣳśāt pṛṣṭhāny upa yanti
saṃvatsara eva pratiṣṭhāya

devatā abhyārohanti
trayastriꣳśāt trayastriꣳśam upa yanti
trayastriꣳśad vai devatāḥ /
devatāsv eva prati tiṣṭhanti
triṇavo bhavati /
ime vai lokās triṇavaḥ /
eṣv eva lokeṣu prati tiṣṭhanti
dvāv ekaviꣳśau bhavataḥ
pratiṣṭhityai /
atho rucam evātman dadhate
bahavaḥ ṣoḍaśino bhavanti
tasmād bahavaḥ prajāsu vṛṣāṇaḥ /
yad ete stomā vyatiṣaktā bhavanti
tasmād iyam oṣadhībhir vanaspatibhir vyatiṣaktā

vyatiṣajyante prajayā paśubhir ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate /
aklṛptā vā ete suvargaṃ lokaṃ yanti /
uccāvacān hi stomān upayanti
yad eta ūrdhvāḥ klṛptā stomā bhavanti klṛptā eva suvargaṃ lokaṃ yanty ubhayor ebhyo lokayoḥ kalpate
triꣳśad etās
triꣳśadakṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivānnādyam ava rundhate /
atirātrāv abhito bhavataḥ /
annādyasya parigṛhītyai //
7.4.4 anuvāka 4 dvātriṃśadrātrābhidhānam

prajāpatiḥ suvargaṃ lokam ait
taṃ devā yenayena chandasā'nu prāyuñjata tena nā''pnuvan
ta etā dvātriꣳśataꣳ rātrīr apaśyan
dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug
ānuṣṭubhaḥ prajāpatiḥ
svenaiva chandasā prajāpatim āptvābhyāruhya suvargaṃ lokam āyan
ya evaṃ vidvāꣳsa etā āsate dvātriꣳśad etāḥ /
dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug
ānuṣṭubhaḥ prajāpatiḥ
svenaiva chandasā prajāpatim āptvā śriyaṃ gacchanti

śrīr hi manuṣyasya suvargo lokaḥ /
dvātriꣳśad etāḥ /
dvātriꣳśadakṣarānuṣṭug
vāg anuṣṭup
sarvām eva vācam āpnuvanti
sarve vāco vaditāro bhavanti
sarve hi śriyaṃ gacchanti
jyotir gaur āyur iti tryahā bhavanti /
iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gaur asāv āyur imān eva lokān abhyārohanti /
abhipūrvaṃ tryahā bhavanti /
abhipūrvam eva suvargaṃ lokam abhyārohanti
bṛhadrathaṃtarābhyāṃ yanti

iyaṃ vāva rathaṃtaram asau bṛhat /
ābhyām eva yanti /
atho anayor eva prati tiṣṭhanti /
ete vai yajñasyāñjasāyanī srutī
tābhyām eva suvargaṃ lokaṃ yanti
parāñco vā ete suvargaṃ lokam abhyārohanti ye parācas tryahān upayanti
pratyaṅ tryaho bhavati pratyavarūḍhyā atho pratiṣṭhityai /
ubhayor lokayor ṛddhvot tiṣṭhanti
dvātriꣳśad etās
tāsāṃ yās triꣳśat triꣳśadakṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava rundhate
ye dve ahorātre eva te ubhābhyāꣳ rūpābhyāꣳ suvargaṃ lokaṃ yanti /
atirātrāv abhito bhavataḥ parigṛhītyai //
7.4.5 anuvāka 5 trayastriṃśadrātrakathanam

dve vāva devasattre dvādaśāhaś ca trayastriꣳśadahaś ca
ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate sākṣād eva devatā abhyārohanti
yathā khalu vai śreyān abhyārūḍhaḥ kāmayate tathā karoti
yady avavidhyati pāpīyān bhavati
yadi nāvavidhyati sadṛṅ
ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartante 'harbhājo vā etā devā agra ā'haran

ahar eko 'bhajatāhar ekas
tābhir vai te prabāhug ārdhnuvan
ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsate sarva eva prabāhug ṛdhnuvanti
sarve grāmaṇīyam prāpnuvanti
pañcāhā bhavanti
pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ /
ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti /
atho pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva rundhate
trīṇy āśvināni bhavanti
traya ime lokāḥ /
eṣu

eva lokeṣu prati tiṣṭhanti /
atho trīṇi vai yajñasyendriyāṇi
tāny evāva rundhate
viśvajid bhavaty annādyasyāvaruddhyai
sarvapṛṣṭho bhavati
sarvasyābhijityai
vāg vai dvādaśāhaḥ /
yat purastād dvādaśāham upeyur anāptāṃ vācam upeyur upadāsukaiṣāṃ vāk syāt /
upariṣṭād dvādaśāham upa yanty āptām eva vācam upa yanti tasmād upariṣṭād vācā vadāmaḥ /
avāntaram

vai daśarātreṇa prajāpatiḥ prajā asṛjata
yad daśarātro bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante /
etāꣳ ha vā udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ sattrasyaddhim uvāca yad daśarātraḥ /
yad daśarātro bhavati sattrasyaddhyai /
atho yad eva pūrveṣv ahaḥsu viloma kriyate tasyaivaiṣā śāntiḥ /
dvyanīkā vā etā rātrayo yajamānā viśvajit
sahātirātreṇa pūrvāḥ ṣoḍaśa sahātirātreṇottarāḥ ṣoḍaśa
ya evaṃ vidvāꣳsas trayastriꣳśadaham āsata aiṣāṃ dvyanīkā prajā jāyate /
atirātrāv abhito bhavataḥ
parigṛhītyai //
7.4.6 anuvāka 6 ṣaṭtriṃśadrātrakathanam

ādityā akāmayanta
suvargaṃ lokam iyāmeti
te suvargaṃ lokaṃ na prājānan na suvargaṃ lokam āyan
ta etaꣳ ṣaṭtriꣳśadrātram apaśyan
tam āharan
tenāyajanta
tato vai te suvargaṃ lokam prājānant suvargaṃ lokam āyan
ya evaṃ vidvāꣳsaḥ ṣaṭtriꣳśadrātram āsate suvargam eva lokam pra jānanti suvargaṃ lokaṃ yanti
jyotir atirātraḥ

bhavati
jyotir eva purastād dadhate
suvargasya lokasyānukhyātyai
ṣaḍahā bhavanti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti
catvāro bhavanti
catasro diśaḥ /
dikṣv eva prati tiṣṭhanti /
asattraṃ vā etad yad acchandomam /
yac chandomā bhavanti tena sattram /
devatā eva pṛṣṭhair ava rundhate paśūñ chandomaiḥ /
ojo vai vīryam pṛṣṭhāni paśavaś chandomāḥ /
ojasy eva

vīrye prati tiṣṭhanti
ṣaṭtriꣳśadrātro bhavati
ṣaṭtriꣳśadakṣarā bṛhatī
bārhatāḥ paśavaḥ /
bṛhatyaiva paśūn ava rundhate
bṛhatī chandasāꣳ svārājyam āśnuta /
aśnuvate svārājyaṃ ya evaṃ vidvāꣳsaḥ ṣaṭtriꣳśadrātram āsate suvargam eva lokaṃ yanti /
atirātrāv abhito bhavataḥ suvargasya lokasya parigṛhītyai //
7.4.7 anuvāka 7 ekonapañcāśadrātrakathanam

vasiṣṭho hataputro 'kāmayata
vindeya prajām abhi saudāsān bhaveyam iti
sa etam ekasmānnapañcāśam apaśyat
tam āharat
tenāyajata
tato vai so 'vindata prajām abhi saudāsān abhavat /
ya evaṃ vidvāꣳsa ekasmānnapañcāśam āsate vindante prajām abhi bhrātṛvyān bhavanti
trayas trivṛto 'gniṣṭomā bhavanti
vajrasyaiva mukhaꣳ saꣳ śyanti
daśa pañcadaśā bhavanti
pañcadaśo vajraḥ

vajram eva bhrātṛvyebhyaḥ pra haranti
ṣoḍaśimad daśamam ahar bhavati
vajra eva vīryaṃ dadhati
dvādaśa saptadaśā bhavanti /
annādyasyāvaruddhyai /
atho praiva tair jāyante
pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bhavati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ
ṣaṭ pṛṣṭhāni
pṛṣṭhair evartūn anvārohanty ṛtubhiḥ saṃvatsaram /
te saṃvatsara eva prati tiṣṭhanti
dvādaśaikaviꣳśā bhavanti
pratiṣṭhityai /
atho rucam evātman

dadhate
bahavaḥ ṣoḍaśino bhavanti
vijityai
ṣaḍ āśvināni bhavanti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti /
ūnātiriktā vā etā rātrayaḥ /
ūnās tad yad ekasyai na pañcāśad atiriktās tad yad bhūyasīr aṣṭācatvāriꣳśataḥ /
ūnāc ca khalu vā atiriktāc ca prajāpatiḥ prājāyata /
ye prajākāmāḥ paśukāmāḥ syus ta etā āsīran
praiva jāyante prajayā paśubhiḥ /
vairājo vā eṣa yajño yad ekasmānnapañcāśaḥ /
ya evaṃ vidvāꣳsa ekasmānnapañcāśam āsate virājam eva gacchanty annādā bhavanti /
atirātrāv abhito bhavataḥ /
annādyasya parigṛhītyai //
7.4.8 anuvāka 8 saṃvatsarasatradīkṣākālaḥ

saṃvatsarāya dīkṣiṣyamāṇā ekāṣṭakāyāṃ dīkṣeran /
eṣā vai saṃvatsarasya patnī yad ekāṣṭakā /
etasyāṃ vā eṣa etāꣳ rātriṃ vasati
sākṣād eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante /
ārtaṃ vā ete saṃvatsarasyābhi dīkṣante ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣante 'ntanāmānāv ṛtū bhavataḥ /
vyastaṃ vā ete saṃvatsarasyābhi dīkṣante ya ekāṣṭakāyāṃ dīkṣante 'ntanāmānāv ṛtū bhavataḥ
phalgunīpūrṇamāse dīkṣeran
mukhaṃ vā etat

saṃvatsarasya yat phalgunīpūrṇamāsaḥ /
mukhata eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante
tasyaikaiva niryā yat sāmmedhye viṣūvānt sampadyate
citrāpūrṇamāse dīkṣeran
mukhaṃ vā etat saṃvatsarasya yac citrāpūrṇamāsaḥ /
mukhata eva saṃvatsaram ārabhya dīkṣante
tasya na kā cana niryā bhavati
caturahe purastāt paurṇamāsyai dīkṣeran
teṣām ekāṣṭakāyāṃ krayaḥ sam padyate
tenaikāṣṭakāṃ na chambaṭ kurvanti
teṣām

pūrvapakṣe sutyā sam padyate
pūrvapakṣam māsā abhi sam padyante
te pūrvapakṣa ut tiṣṭhanti
tān uttiṣṭhata oṣadhayo vanaspatayo 'nūt tiṣṭhanti
tān kalyāṇī kīrtir anūt tiṣṭhati /
arātsur ime yajamānā iti
tad anu sarve rādhnuvanti //
7.4.9 anuvāka 9 dīkṣopasatkathanam

suvargaṃ vā ete lokaṃ yanti ye sattram upayanti /
abhīndhata eva dīkṣābhir ātmānaꣳ śrapayanta upasadbhiḥ /
dvābhyāṃ lomāvadyanti dvābhyāṃ tvacam /
dvābhyām asṛt /
dvābhyām māꣳsam /
dvābhyām asthi
dvābhyām majjānam
ātmadakṣiṇaṃ vai sattram
ātmānam eva dakṣiṇāṃ nītvā suvargaṃ lokaṃ yanti
śikhām anu pra vapante /
ṛddhyai /
atho raghīyāꣳsaḥ suvargaṃ lokam ayāmeti //
7.4.10 anuvāka 10 prāyaṇīyākhyaprathamāhābhidhānam

brahmavādino vadanti /
atirātraḥ paramo yajñakratūnāṃ kasmāt tam prathamam upa yantīti /
etad vā agniṣṭomam prathamam upa yanty athokthyam atha ṣoḍaśinam athātirātram
anupūrvam evaitad yajñakratūn upetya tān ālabhya parigṛhya somam evaitat pibanta āsate
jyotiṣṭomam prathamam upa yanti
jyotiṣṭomo vai stomānām mukham
mukhata eva stomān pra yuñjate
te

saꣳstutā virājam abhi sam padyante
dve carcāv ati ricyete
ekayā gaur atirikta ekayāyur ūnaḥ
suvargo vai loko jyotir ūrg virāṭ suvargam eva tena lokaṃ yanti
rathaṃtaraṃ divā bhavati rathaṃtaraṃ naktam ity āhur brahmavādinaḥ kena tad ajāmīti
saubharaṃ tṛtīyasavane brahmasāmam bṛhat
tan madhyato dadhati vidhṛtyai
tenājāmi //
7.4.11 anuvāka 11 māsagatāhakathanam

jyotiṣṭomam prathamam upa yanti /
asminn eva tena loke prati tiṣṭhanti
goṣṭomaṃ dvitīyam upa yanti /
antarikṣa eva tena prati tiṣṭhanti /
āyuṣṭomaṃ tṛtīyam upa yanti /
amuṣminn eva tena loke prati tiṣṭhanti /
iyaṃ vāva jyotir antarikṣaṃ gauḥ /
asāv āyuḥ /
yad etānt stomān upayanty eṣv eva tal lokeṣu sattriṇaḥ pratitiṣṭhanto yanti
te saꣳstutā virājam

abhi sam padyante
dve carcāv ati ricyete
ekayā gaur atirikta ekayāyur ūnaḥ
suvargo vai loko jyotir ūrg virāḍ ūrjam evāva rundhate
te na kṣudhārtim ārchanti /
akṣodhukā bhavanti
kṣutsambādhā iva hi sattriṇaḥ /
agniṣṭomāv abhitaḥ pradhī tau
ukthyā madhye nabhyaṃ tat
tad etat pariyad devacakram /
yad etena

ṣaḍahena yanti devacakram eva samārohanty ariṣṭyai
te svasti sam aśnuvate
ṣaḍahena yanti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtuṣv eva prati tiṣṭhanti /
ubhayatojyotiṣā yanti /
ubhayata eva suvarge loke pratitiṣṭhanto yanti
dvau ṣaḍahau bhavatas
tāni dvādaśāhāni sam padyante
dvādaśo vai puruṣo dve sakthyau dvau bāhū ātmā ca śiraś ca catvāry aṅgāni stanau dvādaśau

tat puruṣam anu paryāvartante
trayaḥ ṣaḍahā bhavanti
tāny aṣṭādaśāhāni sam padyante
navānyāni navānyāni
nava vai puruṣe prāṇās
tat prāṇān anu paryāvartante
catvāraḥ ṣaḍahā bhavanti
tāni caturviꣳśatir ahāni sam padyante
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ saṃvatsaras
tat saṃvatsaram anu paryāvartante /
apratiṣṭhitaḥ saṃvatsara iti khalu vā āhur varṣīyān pratiṣṭhāyā iti /
etāvad vai saṃvatsarasya brāhmaṇaṃ yāvan māsaḥ /
māsimāsy eva pratitiṣṭhanto yanti //
7.4.12 anuvāka 12 aśvamedhāṅgamantrakathanam

meṣas tvā pacatair avatu lohitagrīvaś chāgaiḥ śalmalir vṛddhyā parṇo brahmaṇā plakṣo medhena nyagrodhaś camasair udumbara ūrjā gāyatrī chandobhis trivṛt stomaiḥ /
avantī sthāvantīs tvā'vantu priyaṃ tvā priyāṇāṃ varṣiṣṭham āpyānāṃ nidhīnāṃ tvā nidhipatiꣳ havāmahe vaso mama //
7.4.13 anuvāka 13 aśvamedhāṅgamantrakathanam

kūpyābhyaḥ svāhā
kūlyābhyaḥ svāhā
vikaryābhyaḥ svāhā /
avaṭyābhyaḥ svāhā
khanyābhyaḥ svāhā
hradyābhyaḥ svāhā
sūdyābhyaḥ svāhā
sarasyābhyaḥ svāhā
vaiśantībhyaḥ svāhā
palvalyābhyaḥ svāhā
varṣyābhyaḥ svāhā /
avarṣyābhyaḥ svāhā
hrādunībhyaḥ svāhā
pṛṣvābhyaḥ svāhā
syandamānābhyaḥ svāhā
sthāvarābhyaḥ svāhā
nādeyībhyaḥ svāhā
saindhavībhyaḥ svāhā
samudriyābhyaḥ svāhā
sarvābhyaḥ svāhā //
7.4.14 anuvāka 14 aśvamedhāṅgamantrakathanam

adbhyaḥ svāhā
vahantībhyaḥ svāhā
parivahantībhyaḥ svāhā
samantaṃ vahantībhyaḥ svāhā
śīghraṃ vahantībhyaḥ svāhā
śībhaṃ vahantībhyaḥ svāhā /
ugraṃ vahantībhyaḥ svāhā
bhīmaṃ vahantībhyaḥ svāhā /
ambhobhyaḥ svāhā
nabhobhyaḥ svāhā
mahobhyaḥ svāhā
sarvasmai svāhā //
7.4.15 anuvāka 15 aśvamedhāṅgamantrakathanam

yo arvantaṃ jighāꣳsati tam abhyamīti varuṇaḥ / paro martaḥ paraḥ śvā //
ahaṃ ca tvaṃ ca vṛtrahant sam babhūva sanibhya ā / arātīvā cid adrivo 'nu nau śūra maꣳsatai bhadrā indrasya rātayaḥ //
abhi kratvendra bhūr adha jman na te vivyaṅ mahimānaꣳ rajāꣳsi / svenā hi vṛtraꣳ śavasā jaghantha na śatrur antaṃ vividad yudhā te //
7.4.16 anuvāka 16 aśvamedhāṅgamantrakathanam

namo rājñe
namo varuṇāya
namo 'śvāya
namaḥ prajāpataye
namo 'dhipataye /
adhipatir asy adhipatim mā kurv adhipatir aham prajānām bhūyāsam
māṃ dhehi
mayi dhehi /
upākṛtāya svāhā /
ālabdhāya svāhā
hutāya svāhā //
7.4.17 anuvāka 17 aśvamedhāṅgamantrakathanam

mayobhūr vāto abhi vātūsrā ūrjasvatīr oṣadhīr ā riśantām / pīvasvatīr jīvadhanyāḥ pibantv avasāya padvate rudra mṛḍa /
yāḥ sarūpā virūpā ekarūpā yāsām agnir iṣṭyā nāmāni veda / yā aṅgirasas tapaseha cakrus tābhyaḥ parjanya mahi śarma yaccha /
yā deveṣu tanuvam airayanta yāsāꣳ somo viśvā rūpāṇi veda / tā asmabhyam payasā pinvamānāḥ prajāvatīr indra

goṣṭhe rirīhi /
prajāpatir mahyam etā rarāṇo viśvair devaiḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ / śivāḥ satīr upa no goṣṭham ākas tāsāṃ vayam prajayā saꣳ sadema /
iha dhṛtiḥ svāhā /
iha vidhṛtiḥ svāhā /
iha rantiḥ svāhā /
iha ramatiḥ svāhā
mahīmū ṣu
sutrāmāṇam //
7.4.18 anuvāka 18 aśvamedhāṅgamantrakathanam

kiꣳ svid āsīt pūrvacittiḥ kiꣳ svid āsīd bṛhad vayaḥ / kiꣳ svid āsīt piśaṃgilā kiꣳ svid āsīt pilippilā /
dyaur āsīt pūrvacittir aśva āsīd bṛhad vayaḥ / rātrir āsīt piśaṃgilāvir āsīt pilippilā /
kaḥ svid ekākī carati ka u svij jāyate punaḥ / kiꣳ svid dhimasya bheṣajaṃ kiꣳ svid āvapanam mahat /
sūrya ekākī carati

candramā jāyate punaḥ / agnir himasya bheṣajam bhūmir āvapanam mahat /
pṛcchāmi tvā param antam pṛthivyāḥ pṛcchāmi tvā bhuvanasya nābhim / pṛcchāmi tvā vṛṣṇo aśvasya retaḥ pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyoma //
vedim āhuḥ param antam pṛthivyā yajñam āhur bhuvanasya nābhim / somam āhur vṛṣṇo aśvasya reto brahmaiva vācaḥ paramaṃ vyoma //
7.4.19 anuvāka 19 aśvamedhāṅgamantrakathanam

ambe ambāly ambike
na mā nayati kaś cana / sasasty aśvakaḥ /
subhage kāmpīlavāsini suvarge loke sam prorṇvāthām /
āham ajāni garbhadham ā tvam ajāsi garbhadham /
tau saha caturaḥ padaḥ sam pra sārayāvahai /
vṛṣā vāꣳ retodhā reto dadhātu /
ut sakthyor gṛdaṃ dhehy añjim udañjimm anv aja / ya strīṇāṃ jīvabhojano ya āsām

biladhāvanaḥ / priya strīṇām apīcyaḥ / ya āsāṃ kṛṣṇe lakṣmaṇi sardigṛdim parāvadhīt /
ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ /
ūrdhvām enām uc chrayatād veṇubhāraṃ girāv iva / athāsyā madhyam edhatāꣳ śīte vāte punann iva /
ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ /
yad dhariṇī yavam atti na

puṣṭam paśu manyate / śūdrā yad aryajārā na poṣāya dhanāyati /
ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ /
iyaṃ yakā śakuntikā''halam iti sarpati / āhataṃ gabhe paso ni jalgulīti dhāṇikā /
ambe ambāly ambike na mā yabhati kaś cana / sasasty aśvakaḥ /
mātā ca te pitā ca te 'graṃ vṛkṣasya rohataḥ

pra sulāmīti te pitā gabhe muṣṭim ataꣳsayat /
dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇor aśvasya vājinaḥ / surabhi no mukhā karat pra ṇa āyūꣳṣi tāriṣat /
āpo hi ṣṭhā mayobhuvas tā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase //
yo vaḥ śivatamo rasas tasya bhājayateha naḥ / uśatīr iva mātaraḥ //
tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ //
7.4.20 anuvāka 20 aśvamedhāṅgamantrakathanam

bhūr bhuvaḥ suvar
vasavas tvāñjantu gāyatreṇa chandasā rudrās tvāñjantu traiṣṭubhena chandasādityās tvāñjantu jāgatena chandasā
yad vāto apo agamad indrasya tanuvam priyām / etaꣳ stotar etena pathā punar aśvam ā vartayāsi naḥ /
lājī3ñ chācī3n yaśo mamā3m /
yavyāyai gavyāyā etad devā annam attaitad annam addhi prajāpate
yuñjanti bradhnam aruṣaṃ carantam pari tasthuṣaḥ / rocante rocanā divi /
yuñjanty asya kāmyā harī vipakṣasā rathe / śoṇā dhṛṣṇū nṛvāhasā /
ketuṃ kṛṇvann aketave peśo maryā apeśase / sam uṣadbhir ajāyathāḥ /
7.4.21 anuvāka 21 aśvamedhāṅgamantrakathanam

prāṇāya svāhā
vyānāya svāhā /
apānāya svāhā
snāvabhyaḥ svāhā
saṃtānebhyaḥ svāhā
parisaṃtānebhyaḥ svāhā
parvabhyaḥ svāhā
saṃdhānebhyaḥ svāhā
śarīrebhyaḥ svāhā
yajñāya svāhā
dakṣiṇābhyaḥ svāhā
suvargāya svāhā
lokāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.4.22 anuvāka 22 aśvamedhāṅgamantrakathanam

sitāya svāhā /
asitāya svāhā /
abhihitāya svāhā /
anabhihitāya svāhā
yuktāya svāhā /
ayuktāya svāhā
suyuktāya svāhā /
udyuktāya svāhā
vimuktāya svāhā
pramuktāya svāhā
vañcate svāhā
parivañcate svāhā
saṃvañcate svāhā /
anuvañcate svāhā /
udvañcate svāhā /
yate svāhā
dhāvate svāhā
tiṣṭhate svāhā
sarvasmai svāhā //