Taittiriya Samhita · Chapter 7.5

7.5.1 anuvāka 1 saṃvatsarasatrakathanam
1 gāvo vā etat sattram āsatāśṛṅgāḥ satīḥ śṛṅgāṇi no jāyantā iti kāmena tāsāṃ daśa māsā niṣaṇṇā āsann atha śṛṅgāṇy ajāyanta tā ud atiṣṭhan / arātsmeti / atha yāsāṃ nājāyanta tāḥ saṃvatsaram āptvod atiṣṭhan / arātsmeti yāsāṃ cājāyanta yāsāṃ ca na tā ubhayīr ud atiṣṭhan / arātsmeti gosattraṃ vai
2 saṃvatsaraḥ / ya evaṃ vidvāꣳsaḥ saṃvatsaram upayanty ṛdhnuvanty eva tasmāt tūparā vārṣikau māsau partvā carati sattrābhijitaꣳ hy asyai tasmāt saṃvatsarasado yat kiṃ ca gṛhe kriyate tad āptam avaruddham abhijitaṃ kriyate samudraṃ vā ete pra plavante ye saṃvatsaram upayanti yo vai samudrasya pāraṃ na paśyati na vai sa tata udeti saṃvatsaraḥ
3 vai samudras tasyaitat pāraṃ yad atirātrau ya evaṃ vidvāꣳsaḥ saṃvatsaram upayanty anārtā evodṛcam gacchanti / iyaṃ vai pūrvo 'tirātro 'sāv uttaraḥ / manaḥ pūrvo vāg uttaraḥ prāṇaḥ pūrvo 'pāna uttaraḥ prarodhanam pūrva udayanam uttaraḥ / jyotiṣṭomo vaiśvānaro 'tirātro bhavati jyotir eva purastād dadhate suvargasya lokasyānukhyātyai caturviꣳśaḥ prāyaṇīyo bhavati caturviꣳśatir ardhamāsāḥ
4 saṃvatsaraḥ prayanta eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti tasya trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiś ca stotrīyas tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ / ubhe eva saṃvatsarasya rūpe āpnuvanti te saꣳsthityā ariṣṭyā uttarair ahobhiś caranti ṣaḍahā bhavanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ / ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti gauś cāyuś ca madhyata stomau bhavataḥ saṃvatsarasyaiva tan mithunam madhyataḥ
5 dadhati prajananāya jyotir abhito bhavati vimocanam eva tat / chandāꣳsy eva tad vimokaṃ yanti / atho ubhayatojyotiṣaiva ṣaḍahena suvargaṃ lokaṃ yanti brahmavadino vadanti / āsate kena yantīti devayānena patheti brūyāt / chandāꣳsi vai devayānaḥ panthā gāyatrī triṣṭub jagatī jyotir vai gāyatrī gaus triṣṭug āyur jagatī yad ete stomā bhavanti devayānenaiva
6 tat pathā yanti samānaꣳ sāma bhavati devaloko vai sāma devalokād eva na yanti / anyāanyā ṛco bhavanti manuṣyaloko vā ṛcaḥ / manuṣyalokād evānyamanyaṃ devalokam abhyārohanto yanti / abhivarto brahmasāmam bhavati suvargasya lokasyābhivṛttyai / abhijid bhavati suvargasya lokasyābhijityai viśvajid bhavati viśvasya jityai māsimāsi pṛṣṭhāny upa yanti māsimāsy atigrāhyā gṛhyante māsimāsy eva vīryaṃ dadhati māsām pratiṣṭhityai / upariṣṭān māsām pṛṣṭhāny upa yanti tasmād upariṣṭād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti //
7.5.2 anuvāka 2 saṃvatsarasatrasya daśamāsasādhyaprayogeṇa saha vikalpakathanam
1 gāvo vā etat sattram āsatāśṛṅgāḥ satīḥ śṛṅgāṇi siṣāsantīs tāsāṃ daśa māsā niṣaṇṇā āsan / atha śṛṅgāṇy ajāyanta tā abruvan / arātsmot tiṣṭhāmāva taṃ kāmam arutsmahi yena kāmena nyaṣadāmeti tāsām u tvā abruvann ardhā vā yāvatīr vā / āsamahā evemau dvādaśau māsau saṃvatsaraꣳ sampādyot tiṣṭhāmeti tāsām
2 dvādaśe māsi śṛṅgāṇi prāvartanta śraddhayā vā'śraddhayā vā tā imā yās tūparāḥ / ubhayyo vāva tā ārdhnuvan yāś ca śṛṅgāṇy asanvan yāś corjam avārundhata / ṛdhnoti daśasu māsūttiṣṭhann ṛdhnoti dvādaśasu ya evaṃ veda padena khalu vā ete yanti vindati khalu vai padena yan tad vā etad ṛddham ayanam / tasmād etad gosani //
7.5.3 anuvāka 3 pṛṣṭhyaṣaḍahavikalpābhidhānam
1 prathame māsi pṛṣṭhāny upa yanti madhyama upa yanty uttama upa yanti tad āhuḥ / yāṃ vai trir ekasyāhna upasīdanti dahraṃ vai sā'parābhyāṃ dohābhyāṃ duhe 'tha kutaḥ sā dhokṣyate yāṃ dvādaśa kṛtva upasīdantīti saṃvatsaraꣳ sampādyottame māsi sakṛt pṛṣṭhāny upeyus tad yajamānā yajñam paśūn ava rundhate samudraṃ vai
2 ete 'navāram apāram pra plavante ye saṃvatsaram upayanti yad bṛhadrathaṃtare anvarjeyur yathā madhye samudrasya plavam anvarjeyus tādṛk tat / anutsargam bṛhadrathaṃtarābhyām itvā pratiṣṭhāṃ gacchanti sarvebhyo vai kāmebhyaḥ saṃdhir duhe tad yajamānāḥ sarvān kāmān ava rundhate //
7.5.4 anuvāka 4 uttarapakṣaprakāraviśeṣābhidhānam
1 samānya ṛco bhavanti manuṣyaloko vā ṛcaḥ / manuṣyalokād eva na yanti / anyadanyat sāma bhavati devaloko vai sāma devalokād evānyamanyam manuṣyalokam pratyavarohanto yanti jagatīm agre upa yanti jagatīṃ vai chandāꣳsi pratyavarohanty āgrayaṇaṃ grahā bṛhat pṛṣṭhāni trayastriꣳśaꣳ stomās tasmāj jyāyāꣳsaṃ kanīyān pratyavarohati vaiśvakarmaṇo gṛhyate viśvāny eva tena karmāṇi yajamānā ava rundhate / ādityaḥ
2 gṛhyate / iyaṃ vā aditiḥ / asyām eva prati tiṣṭhanti / anyo'nyo gṛhyete mithunatvāya prajātyai / avāntaraṃ vai daśarātreṇa prajāpatiḥ prajā asṛjata yad daśarātro bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante / etāꣳ ha vā udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ sattrasyarddhim uvāca yad daśarātraḥ / yad daśarātro bhavati sattrasyarddhyai / atho yad eva pūrveṣv ahaḥsu viloma kriyate tasyaivaiṣā śāntiḥ //
7.5.5 anuvāka 5 mātsaryapravṛttagavāmayanadvaya viśeṣābhidhānam
1 yadi somau saꣳsutau syātām mahati rātriyai prātaranuvākam upākuryāt pūrvo vācam pūrvo devatāḥ pūrvaś chandāꣳsi vṛṅkte vṛṣaṇvatīm pratipadaṃ kuryāt prātaḥsavanād evaiṣām indraṃ vṛṅkte / atho khalv āhuḥ savanamukhesavanamukhe kāryeti savanamukhātsavanamukhād evaiṣām indraṃ vṛṅkte saṃveśāyopaveśāya gāyatriyās triṣṭubho jagatyā anuṣṭubhaḥ paṅktyā abhibhūtyai svāhā
chandāꣳsi vai saṃveśa upaveśaḥ / chandobhir evaiṣāṃ
2 chandāꣳsi vṛṅkte sajanīyaꣳ śasyam / vihavyaꣳ śasyam agastyasya kayāśubhīyaꣳ śasyam etāvad vā asti yāvad etat / yāvad evāsti tad eṣāṃ vṛṅkte yadi prātaḥsavane kalaśo dīryeta vaiṣṇavīṣu śipiviṣṭavatīṣu stuvīran yad vai yajñasyātiricyate viṣṇuṃ tac chipiviṣṭam abhy ati ricyate tad viṣṇuḥ śipiviṣṭo 'tirikta evātiriktaṃ dadhāti / atho atiriktenaivātiriktam āptvāva rundhate yadi madhyaṃdine dīryeta vaṣaṭkāranidhanaꣳ sāma kuryuḥ / vaṣaṭkāro vai yajñasya pratiṣṭhā pratiṣṭhām evainad gamayanti yadi tṛtīyasavana etad eva //
7.5.6 anuvāka 6 gavāmayanaguṇavikārarūpotsargābhidhānam
1 ṣaḍahair māsānt sampādyāhar ut sṛjanti ṣaḍahair hi māsānt sampaśyanti / ardhamāsair māsānt sampādyāhar ut sṛjanti / ardhamāsair hi māsānt sampaśyanti / amāvāsyayā māsānt sampādyāhar ut sṛjanti / amāvāsyayā hi māsānt sampaśyanti paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar ut sṛjanti paurṇamāsyā hi māsānt sampaśyanti yo vai pūrṇa āsiñcati parā sa siñcati yaḥ pūrṇād udacati
2 prāṇam asmint sa dadhāti yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti saṃvatsarāyaiva tat prāṇaṃ dadhati tad anu sattriṇaḥ prāṇanti yad ahar notsṛjeyur yathā dṛtir upanaddho vipataty evaꣳ saṃvatsaro vi patet / ārtim ārcheyuḥ / yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti saṃvatsarāyaiva tad udānaṃ dadhati tad anu sattriṇa ut

3 ananti nārtim ārchanti pūrṇamāse vai devānāꣳ sutaḥ / yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti devānām eva tad yajñena yajñam pratyavarohanti vi vā etad yajñaṃ chindanti yat ṣaḍahasaṃtataꣳ santam athāhar utsṛjanti prājāpatyam paśum ālabhante prajāpatiḥ sarvā devatāḥ / devatābhir eva yajñaꣳ saṃ tanvanti yanti vā ete savanād ye 'haḥ
4 utsṛjanti turīyaṃ khalu vā etat savanaṃ yat sāṃnāyyam / yat sāṃnāyyam bhavati tenaiva savanān na yanti samupahūya bhakṣayanti / etatsomapīthā hy etarhi yathāyatanaṃ vā eteṣāꣳ savanabhājo devatā gacchanti ye 'har utsṛjanti / anusavanam puroḍāśān nir vapanti yathāyatanād eva savanabhājo devatā ava rundhate / 'ṣṭākapālān prātaḥsavana ekādaśakapālān mādhyaṃdine savane dvādaśakapālāꣳs tṛtīyasavane chandāꣳsy evāptvāva rundhate vaiśvadevaṃ caruṃ tṛtīyasavane nir vapanti vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanam / tenaiva tṛtīyasavanān na yanti //
7.5.7 anuvāka 7 aharutsargaviśeṣābhidhānam
1 utsṛjyā3ṃ notsṛjyā3m iti mīmāꣳsante brahmavādinas tad v āhuḥ / utsṛjyam eveti / amāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ cotsṛjyam ity āhuḥ / ete hi yajñaṃ vahata iti te tvāva notsṛjye ity āhur ye avāntaraṃ yajñam bhejāte iti yā prathamā vyaṣṭakā tasyām utsṛjyam ity āhuḥ / eṣa vai māso viśara iti nā''diṣṭam //
2 ut sṛjeyuḥ / yad ādiṣṭam utsṛjeyur yādṛśe punaḥ paryāplāve madhye ṣaḍahasya sampadyeta ṣaḍahair māsānt sampādya yat saptamam ahas tasminn ut sṛjyeyus tad agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapeyur aindraṃ dadhīndrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam agner vai vasumataḥ prātaḥsavanam / yad agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvapati devatām eva tad bhāginīṃ kurvanti /
3 savanam aṣṭābhir upa yanti yad aindraṃ dadhi bhavatīndram eva tad bhāgadheyān na cyāvayanti / indrasya vai marutvato mādhyaṃdinaꣳ savanam / yad indrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nirvapanti devatām eva tad bhāginīṃ kurvanti savanam ekādaśabhir upa yanti viśveṣāṃ vai devānām ṛbhumatāṃ tṛtīyasavanam / yad vaiśvadevaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapanti devatā eva tad bhāginīḥ kurvanti savanaṃ dvādaśabhiḥ
4 upa yanti prājāpatyam paśum ā labhante yajño vai prajāpatir yajñasyānanusargāya / abhivarta itaḥ ṣaṇ māso brahmasāmam bhavati brahma vā abhivartaḥ / brahmaṇaiva tat suvargaṃ lokam abhivartayanto yanti pratikūlam iva hītaḥ suvargo lokaḥ / indra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yathā / śikṣā no asmin puruhūta yāmani jīvā jyotir aśīmahīty amuta āyatāꣳ ṣaṇ māso brahmasāmam bhavati / ayaṃ vai loko jyotiḥ prajā jyotiḥ / imam eva tal lokam paśyanto 'bhivadanta ā yanti //
7.5.8 anuvāka 8 sāmaviśeṣakathanam
1 devānāṃ vā antaṃ jagmuṣām indriyaṃ vīryam apākrāmat tat krośenāvārundhata tat krośasya krośatvam / yat krośena cātvālasyānte stuvanti yajñasyaivāntaṃ gatvendriyaṃ vīryam ava rundhate sattrasyarddhyā''havanīyasyānte stuvanti / agnim evopadraṣṭāraṃ kṛtvarddhim upa yanti prajāpaterhṛdayena havirdhāne 'ntaḥ stuvanti premāṇam evāsya gacchanti ślokena purastāt sadasaḥ
2 stuvanty anuślokena paścāt / yajñasyaivāntaṃ gatvā ślokabhājo bhavanti navabhir adhvaryur ud gāyati nava vai puruṣe prāṇāḥ prāṇān eva yajamāneṣu dadhāti sarvā aindriyo bhavanti prāṇeṣv evendriyaṃ dadhati / apratihṛtābhir ud gāyati tasmāt puruṣaḥ sarvāṇy anyāni śīrṣṇo 'ṅgāni praty acati śira eva na pañcadaśaꣳ rathaṃtaram bhavatīndriyam evāva rundhate saptadaśam
3 bṛhad annādyasyāvaruddhyai / atho praiva tena jāyante / ekaviꣳśam bhadraṃ dvipadāsu pratiṣṭhityai patnaya upa gāyanti mithunatvāya prajātyai prajāpatiḥ prajā asṛjata so 'kāmayata / āsām ahaꣳ rājyam parīyām iti tāsāꣳ rājanenaiva rājyam pary ait tad rājanasya rājanatvam / yad rājanam bhavati prajānām eva tad yajamānā rājyam pari yanti pañcaviꣳśam bhavati prajāpateḥ
4 āptyai pañcabhis tiṣṭhanta stuvanti devalokam evābhi jayanti pañcabhir āsīnā manuṣyalokam evābhi jayanti daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava rundhate pañcadhā viniṣadya stuvanti pañca diśaḥ / dikṣveva prati tiṣṭhanti / ekaikayā'stutayā samāyanti digbhya evānnādyaꣳ sam bharanti tābhir udgātod gāyati digbhya evānnādyam
5 sambhṛtya teja ātman dadhate tasmād ekaḥ prāṇaḥ sarvāṇy aṅgāny avati / atho yathā suparṇa utpatiṣyañ chira uttamaṃ kuruta evam eva tad yajamānāḥ prajānām uttamā bhavanti / āsandīm udgātā rohati sāmrājyam eva gacchanti pleṅkhaꣳ hotā nākasyaiva pṛṣṭhaꣳ rohanti kūrcāv adhvaryur bradhnasyaiva viṣṭapaṃ gacchanti / etāvanto vai devalokās teṣv eva yathāpūrvam prati tiṣṭhanti / atho ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānāḥ kurvate suvargasya lokasya samaṣṭyai //
7.5.9 anuvāka 9 śatatantuvīṇādikathanam
1 arkyeṇa vai sahasraśaḥ prajāpatiḥ prajā asṛjata tābhya ilāṃdenerāṃ lūtām avārunddha yad arkyam bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante / ilāṃdam bhavati prajābhya eva sṛṣṭābhya irāṃ lūtām ava rundhate tasmād yāꣳ samāꣳ sattraꣳ samṛddhaṃ kṣodhukās tāꣳ samām prajā iṣaꣳ hy āsāmūrjam ādadate yāꣳ samāṃ vyṛddham akṣodhukās tāꣳ samām prajāḥ
2 na hy āsām iṣamūrjam ādadate / utkrodaṃ kurvate yathā bandhān mumucānā utkrodaṃ kurvata evam eva tad yajamānā devabandhān mumucānā utkrodaṃ kurvata iṣamūrjaṃ ātman dadhānāḥ / vāṇaḥ śatatantur bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ / āyuṣy evendriye prati tiṣṭhanti / ājiṃ dhāvanty anabhijitasyābhijityai dundubhīnt samāghnanti paramā vā eṣā vāg yā dundubhau paramām eva
3 vācam ava rundhate bhūmidundubhim ā ghnanti yaivemāṃ vāk praviṣṭā tām evāva rundhate / atho imām eva jayanti sarvā vāco vadanti sarvāsāṃ vācām avaruddhyai / ārdre carman vyāyacchete indriyasyāvaruddhyai / ānyaḥ krośati prānyaḥ śaꣳsati ya ākrośati punāty evainānt sa yaḥ praśaꣳsati pūteṣv evānnādyaṃ dadhāti / 22़ ṛṣikṛtaṃ ca
4 vā ete devakṛtaṃ ca pūrvair māsair ava rundhate yad bhūtecchadāꣳ sāmāni bhavanty ubhayasyāvaruddhyai yanti vā ete mithunād ye saṃvatsaram upayanti / antarvedi mithunau sam bhavatas tenaiva mithunān na yanti //
7.5.10 anuvāka 10 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 carmāva bhindanti pāpmānam evaiṣām ava bhindanti mā'pa rātsīr mā'ti vyātsīr ity āha sampraty evaiṣām pāpmānam ava bhindanti / udakumbhān adhinidhāya dāsyo mārjālīyam pari nṛtyanti pado nighnatīr idammadhuṃ gāyantyaḥ / madhu vai devānām paramam annādyam paramam evānnādyam ava rundhate pado ni ghnanti mahīyām evaiṣu dadhati //
7.5.11 anuvāka 11 aśvamedhāṅgamantrakathanam

1 pṛthivyai svāhāntarikṣāya svāhā dive svāhā samploṣyate svāhā samplavamānāya svāhā samplutāya svāhā meghāyiṣyate svāhā meghāyate svāhā meghitāya svāhā meghāya svāhā nīhārāya svāhā nihākāyai svāhā prāsacāya svāhā pracalākāyai svāhā vidyotiṣyate svāhā vidyotamānāya svāhā saṃvidyotamānāya svāhā stanayiṣyate svāhā stanayate svāhograꣳ stanayate svāhā varṣiṣyate svāhā varṣate svāhābhivarṣate svāhā parivarṣate svāhā saṃvarṣate
2 svāhānuvarṣate svāhā śīkāyiṣyate svāhā śīkāyate svāhā śīkitāya svāhā proṣiṣyate svāhā pruṣṇate svāhā paripruṣṇate svāhā / udgrahīṣyate svāhodgrṛhṇate svāhodgrṛhītāya svāhā viploṣyate svāhā viplavamānāya svāhā viplutāya svāhā / ātapsyate svāhā''tapate svāhogram ātapate svāhā / ṛgbhyaḥ svāhā yajurbhyaḥ svāhā sāmabhyaḥ svāhāṅgirobhyaḥ svāhā vedebhyaḥ svāhā gāthābhyaḥ svāhā nārāśaꣳsībhyaḥ svāhā raibhībhyaḥ svāhā sarvasmai svāhā //
7.5.12 anuvāka 12 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 datvate svāhā'dantakāya svāhā prāṇine svāhā'prāṇāya svāhā mukhavate svāhā'mukhāya svāhā nāsikavate svāhā'nāsikāya svāhā / akṣaṇvate svāhā'nakṣikāya svāhā karṇine svāhā'karṇakāya svāhā śīrṣaṇvate svāhā'śīrṣakāya svāhā padvate svāhā'pādakāya svāhā prāṇate svāhā'prāṇate svāhā vadate svāhā'vadate svāhā paśyate svāhā'paśyate svāhā śṛṇvate svāhā'śṛṇvate svāhā manasvine svāhā
2 amanase svāhā retasvine svāhā'retaskāya svāhā prajābhyaḥ svāhā prajananāya svāhā lomavate svāhā'lomakāya svāhā tvace svāhā'tvakkāya svāhā carmaṇvate svāhā'carmakāya svāhā lohitavate svāhā'lohitāya svāhā māꣳsanvate svāhā'māꣳsakāya svāhā snāvabhyaḥ svāhā'snāvakāya svāhā / asthanvate svāhā'nasthikāya svāhā majjanvate svāhā'majjakāya svāhā / aṅgine svāhā'naṅgāya svāhā / ātmane svāhā'nātmane svāhā sarvasmai svāhā //
7.5.13 anuvāka 13 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 kas tvā yunakti sa tvā yunaktu viṣṇus tvā yunaktu / asya yajñasyarddhyai mahyaꣳ saṃnatyai / amuṣmai kāmāya / āyuṣe tvā prāṇāya tvā'pānāya tvā vyānāya tvā vyuṣṭyai tvā rayyai tvā rādhase tvā ghoṣāya tvā poṣāya tvā''rādghoṣāya tvā pracyutyai tvā //
7.5.14 anuvāka 14 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 agnaye gāyatrāya trivṛte rāthaṃtarāya vāsantāyāṣṭākapālaḥ / indrāya traiṣṭubhāya pañcadaśāya bārhatāya grīṣmāyaikādaśakapālaḥ / viśvebhyo devebhyo jāgatebhyaḥ saptadaśebhyo vairūpebhyo vārṣikebhyo dvādaśakapālaḥ / mitrāvaruṇābhyām ānuṣṭubhābhyām ekaviꣳśābhyāṃ vairājābhyāꣳ śāradābhyām payasyā bṛhaspataye pāṅktāya triṇavāya śākvarāya haimantikāya caruḥ savitra āticchandasāya trayastriꣳśāya raivatāya śaiśirāya dvādaśakapālaḥ / adityai viṣṇupatnyai caruḥ / agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ / anumatyai caruḥ kāya ekakapālaḥ //
7.5.15 anuvāka 15 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 yo vā agnāv agniḥ prahriyate yaś ca somo rājā tayor eṣa ātithyaṃ yad agnīṣomīyaḥ / athaiṣa rudro yaś cīyate yat saṃcite 'gnāv etāni havīꣳṣi na nirvapet / eṣa eva rudro 'śānta upotthāya prajām paśūn yajamānasyābhi manyeta yat saṃcite 'gnāv etāni havīꣳṣi nirvapati bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati nāsya rudro 'śāntaḥ
2 upotthāya prajām paśūn abhi manyate daśa havīꣳṣi bhavanti nava vai puruṣe prāṇā nābhir daśamī prāṇān eva yajamāne dadhāti / atho daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājy evānnādye prati tiṣṭhati / ṛtubhir vā eṣa chandobhiḥ stomaiḥ pṛṣṭhaiś cetavya ity āhuḥ / yad etāni havīꣳṣi nirvapaty ṛtubhir evainaṃ chandobhiḥ stomaiḥ pṛṣṭhaiś cinute diśaḥ suṣuvāṇena
3 abhijityā ity āhuḥ / yad etāni havīꣳṣi nirvapati diśām abhijityai / etayā vā indraṃ devā ayājayan tasmād indrasavaḥ / etayā manum manuṣyās tasmān manusavaḥ / yathendro devānāṃ yathā manur manuṣyāṇām evam bhavati ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajate digvatīḥ puro'nuvākyā bhavanti sarvāsāṃ diśām abhijityai //
7.5.16 anuvāka 16 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika id rājā jagato babhūva / ya īśe asya dvipadaś catuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi tasya te dyaur mahimā nakṣatrāṇi rūpam ādityas te tejas tasmai tvā mahimne prajāpataye svāhā //
7.5.17 anuvāka 17 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ / yasya chāyā'mṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema // upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi tasya te pṛthivī mahimauṣadhayo vanaspatayo rūpam agnis te tejas tasmai tvā mahimne prajāpataye svāhā //
7.5.18 anuvāka 18 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 ā brahman brāhmaṇo brahmavarcasī jāyatām ā'smin rāṣṭre rājanya iṣavyaḥ śūro mahāratho jāyatām / dogdhrī dhenuḥ / voḍhā'naḍvān āśuḥ saptiḥ puraṃdhir yoṣā jiṣṇū ratheṣṭhāḥ sabheyo yuvā / ā'sya yajamānasya vīro jāyatām / nikāmenikāme naḥ parjanyo varṣatu phalinyo na oṣadhayaḥ pacyantām / yogakṣemo naḥ kalpatām //
7.5.19 anuvāka 19 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 ā'krān vājī pṛthivīm agniṃ yujam akṛta vājy arvā'krān vājy antarikṣaṃ vāyuṃ yujam akṛta vājy arvā dyāṃ vājy ā'kraꣳsta sūryaṃ yujam akṛta vājy arvā / agnis te vājin yuṅṅ anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya vāyus te vājin yuṅṅ anu tvā'' rabhe svasti mā sam 2 pārayā''dityas te vājin yuṅṅ anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya prāṇadhṛg asi prāṇam me dṛꣳha vyānadhṛg asi vyānam me dṛꣳhāpānadhṛg asy apānam me dṛꣳha cakṣur asi cakṣur mayi dhehi śrotram asi śrotram mayi dhehy āyur asy āyur mayi dhehi //
7.5.20 anuvāka 20 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 jajñi bījam / varṣṭā parjanyaḥ paktā sasyam / supippalā oṣadhayaḥ svadhicaraṇeyam / sūpasadano 'gniḥ svadhyakṣam antarikṣam / supāvaḥ pavamānaḥ sūpasthānā dyauḥ śivam asau tapan yathāpūrvam ahorātre pañcadaśino 'rdhamāsās triꣳśino māsāḥ klṛptā ṛtavaḥ śāntaḥ saṃvatsaraḥ //
7.5.21 anuvāka 21 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 āgneyo 'ṣṭākapālaḥ saumyaś caruḥ sāvitro 'ṣṭākapālaḥ pauṣṇaś caruḥ / raudraś caruḥ / agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālo mṛgākhare yadi nā''gacchet / agnaye 'ꣳhomuce 'ṣṭākapālaḥ sauryam payaḥ / vāyavya ājyabhāgaḥ //
7.5.22 anuvāka 22 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 agnaye 'ꣳhomuce 'ṣṭākapālaḥ / indrāyāꣳhomuca ekādaśakapālaḥ / mitrāvaruṇābhyām āgomugbhyām payasyā vāyosāvitra āgomugbhyāṃ caruḥ / aśvibhyām āgomugbhyāṃ dhānāḥ / marudbhya enomugbhyaḥ saptakapālaḥ / viśvebhyo devebhya enomugbhyo dvādaśakapālaḥ / anumatyai caruḥ / agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ / dyāvāpṛthivībhyām aꣳhomugbhyāṃ dvikapālaḥ //
7.5.23 anuvāka 23 aśvamedhāṅgamantrakathanam

1 agnaye samanamat pṛthivyai samanamat / yathāgniḥ pṛthivyā samanamad evam mahyam bhadrāḥ saṃnatayaḥ saṃ namantu vāyave samanamad antarikṣāya samanamat / yathā vāyur antarikṣeṇa sūryāya samanamad dive samanamat / yathā sūryo divā candramase samanaman nakṣatrebhyaḥ samanamat / yathā candramā nakṣatraiḥ varuṇāya samanamad adbhyaḥ samanamat / yathā
2 varuṇo 'dbhiḥ sāmne samanamad ṛce samanamat / yathā sāmarcā brahmaṇe samanamat kṣatrāya samanamat / yathā brahma kṣatreṇa rājñe samanamad viśe samanamat / yathā rājā viśā rathāya samanamad aśvebhyaḥ samanamat / yathā ratho 'śvaiḥ prajāpataye samanamad bhūtebhyaḥ samanamat / yathā prajāpatir bhūtaiḥ samanamad evam mahyam bhadrāḥ saṃnatayaḥ saṃ namantu //
7.5.24 anuvāka 24 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 ye te panthānaḥ savitaḥ pūrvyāso 'reṇavo vitatā antarikṣe / tebhir no adya pathibhiḥ sugebhī rakṣā ca no adhi ca deva brūhi // namo 'gnaye pṛthivikṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi namo vāyave 'ntarikṣakṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi namaḥ sūryāya divikṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi //
7.5.25 anuvāka 25 aśvamedhāṅgamantrakathanam
1 yo vā aśvasya medhyasya śiro veda śīrṣaṇvān medhyo bhavati / uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ sūryaś cakṣuḥ / vātaḥ prāṇaḥ / candramāḥ śrotram / diśaḥ pādau / avāntaradiśāḥ parśavaḥ / ahorātre nimeṣaḥ / ardhamāsāḥ parvāṇi māsāḥ saṃdhānāni / ṛtavo 'ṅgāni saṃvatsara ātmā raśmayaḥ keśāḥ / nakṣatrāṇi rūpam / tārakā asthāni nabho māꣳsāni / oṣadhayo lomāni vanaspatayo vālāḥ / agnir mukham / vaiśvānaro vyāttam /
2 samudra udaram antarikṣam pāyuḥ / dyāvāpṛthivī āṇḍau grāvā śepaḥ somo retaḥ / yaj jañjabhyate tad vi dyotate yad vidhūnute tat stanayati yan mehati tad varṣati vāg evāsya vāg ahar vā aśvasya jāyamānasya mahimā purastāj jāyate rātrir enam mahimā paścād anu jāyate / etau vai mahimānāv aśvam abhitaḥ sam babhūvatuḥ / hayo devān avahad arvā'surān vājī gandharvān aśvo manuṣyān / samudro vā aśvasya yoniḥ samudro bandhuḥ //
7.5.1 anuvāka 1 saṃvatsarasatrakathanam

gāvo vā etat sattram āsatāśṛṅgāḥ satīḥ
śṛṅgāṇi no jāyantā iti kāmena
tāsāṃ daśa māsā niṣaṇṇā āsann atha śṛṅgāṇy ajāyanta
tā ud atiṣṭhan /
arātsmeti /
atha yāsāṃ nājāyanta tāḥ saṃvatsaram āptvod atiṣṭhan /
arātsmeti
yāsāṃ cājāyanta yāsāṃ ca na tā ubhayīr ud atiṣṭhan /
arātsmeti
gosattraṃ vai

saṃvatsaraḥ /
ya evaṃ vidvāꣳsaḥ saṃvatsaram upayanty ṛdhnuvanty eva
tasmāt tūparā vārṣikau māsau partvā carati
sattrābhijitaꣳ hy asyai
tasmāt saṃvatsarasado yat kiṃ ca gṛhe kriyate tad āptam avaruddham abhijitaṃ kriyate
samudraṃ vā ete pra plavante ye saṃvatsaram upayanti
yo vai samudrasya pāraṃ na paśyati na vai sa tata udeti
saṃvatsaraḥ

vai samudras
tasyaitat pāraṃ yad atirātrau
ya evaṃ vidvāꣳsaḥ saṃvatsaram upayanty anārtā evodṛcam gacchanti /
iyaṃ vai pūrvo 'tirātro 'sāv uttaraḥ /
manaḥ pūrvo vāg uttaraḥ
prāṇaḥ pūrvo 'pāna uttaraḥ
prarodhanam pūrva udayanam uttaraḥ /
jyotiṣṭomo vaiśvānaro 'tirātro bhavati
jyotir eva purastād dadhate
suvargasya lokasyānukhyātyai
caturviꣳśaḥ prāyaṇīyo bhavati
caturviꣳśatir ardhamāsāḥ

7.5.5

saṃvatsaraḥ
prayanta eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti
tasya trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiś ca stotrīyas
tāvatīḥ saṃvatsarasya rātrayaḥ /
ubhe eva saṃvatsarasya rūpe āpnuvanti
te saꣳsthityā ariṣṭyā uttarair ahobhiś caranti
ṣaḍahā bhavanti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ /
ṛtuṣv eva saṃvatsare prati tiṣṭhanti
gauś cāyuś ca madhyata stomau bhavataḥ
saṃvatsarasyaiva tan mithunam madhyataḥ

7.5.6

dadhati
prajananāya
jyotir abhito bhavati
vimocanam eva tat /
chandāꣳsy eva tad vimokaṃ yanti /
atho ubhayatojyotiṣaiva ṣaḍahena suvargaṃ lokaṃ yanti
brahmavadino vadanti /
āsate kena yantīti
devayānena patheti brūyāt /
chandāꣳsi vai devayānaḥ panthā gāyatrī triṣṭub jagatī
jyotir vai gāyatrī gaus triṣṭug āyur jagatī
yad ete stomā bhavanti
devayānenaiva

tat pathā yanti
samānaꣳ sāma bhavati
devaloko vai sāma
devalokād eva na yanti /
anyāanyā ṛco bhavanti
manuṣyaloko vā ṛcaḥ /
manuṣyalokād evānyamanyaṃ devalokam abhyārohanto yanti /
abhivarto brahmasāmam bhavati
suvargasya lokasyābhivṛttyai /
abhijid bhavati
suvargasya lokasyābhijityai
viśvajid bhavati viśvasya jityai
māsimāsi pṛṣṭhāny upa yanti
māsimāsy atigrāhyā gṛhyante
māsimāsy eva vīryaṃ dadhati
māsām pratiṣṭhityai /
upariṣṭān māsām pṛṣṭhāny upa yanti
tasmād upariṣṭād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti //
7.5.2 anuvāka 2 saṃvatsarasatrasya daśamāsasādhyaprayogeṇa saha vikalpakathanam

gāvo vā etat sattram āsatāśṛṅgāḥ satīḥ śṛṅgāṇi siṣāsantīs
tāsāṃ daśa māsā niṣaṇṇā āsan /
atha śṛṅgāṇy ajāyanta
tā abruvan /
arātsmot tiṣṭhāmāva taṃ kāmam arutsmahi yena kāmena nyaṣadāmeti
tāsām u tvā abruvann ardhā vā yāvatīr vā /
āsamahā evemau dvādaśau māsau saṃvatsaraꣳ sampādyot tiṣṭhāmeti
tāsām

dvādaśe māsi śṛṅgāṇi prāvartanta śraddhayā vā'śraddhayā vā
tā imā yās tūparāḥ /
ubhayyo vāva tā ārdhnuvan yāś ca śṛṅgāṇy asanvan yāś corjam avārundhata /
ṛdhnoti daśasu māsūttiṣṭhann ṛdhnoti dvādaśasu ya evaṃ veda
padena khalu vā ete yanti vindati khalu vai padena yan
tad vā etad ṛddham ayanam /
tasmād etad gosani //
7.5.3 anuvāka 3 pṛṣṭhyaṣaḍahavikalpābhidhānam

prathame māsi pṛṣṭhāny upa yanti madhyama upa yanty uttama upa yanti
tad āhuḥ /
yāṃ vai trir ekasyāhna upasīdanti dahraṃ vai sā'parābhyāṃ dohābhyāṃ duhe 'tha kutaḥ sā dhokṣyate yāṃ dvādaśa kṛtva upasīdantīti
saṃvatsaraꣳ sampādyottame māsi sakṛt pṛṣṭhāny upeyus
tad yajamānā yajñam paśūn ava rundhate
samudraṃ vai

ete 'navāram apāram pra plavante ye saṃvatsaram upayanti
yad bṛhadrathaṃtare anvarjeyur yathā madhye samudrasya plavam anvarjeyus tādṛk tat /
anutsargam bṛhadrathaṃtarābhyām itvā pratiṣṭhāṃ gacchanti
sarvebhyo vai kāmebhyaḥ saṃdhir duhe
tad yajamānāḥ sarvān kāmān ava rundhate //
7.5.4 anuvāka 4 uttarapakṣaprakāraviśeṣābhidhānam

samānya ṛco bhavanti
manuṣyaloko vā ṛcaḥ /
manuṣyalokād eva na yanti /
anyadanyat sāma bhavati
devaloko vai sāma
devalokād evānyamanyam manuṣyalokam pratyavarohanto yanti
jagatīm agre upa yanti
jagatīṃ vai chandāꣳsi pratyavarohanty āgrayaṇaṃ grahā bṛhat pṛṣṭhāni trayastriꣳśaꣳ stomās
tasmāj jyāyāꣳsaṃ kanīyān pratyavarohati
vaiśvakarmaṇo gṛhyate
viśvāny eva tena karmāṇi yajamānā ava rundhate /
ādityaḥ

gṛhyate /
iyaṃ vā aditiḥ /
asyām eva prati tiṣṭhanti /
anyo'nyo gṛhyete mithunatvāya prajātyai /
avāntaraṃ vai daśarātreṇa prajāpatiḥ prajā asṛjata
yad daśarātro bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante /
etāꣳ ha vā udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ sattrasyaddhim uvāca yad daśarātraḥ /
yad daśarātro bhavati sattrasyaddhyai /
atho yad eva pūrveṣv ahaḥsu viloma kriyate tasyaivaiṣā śāntiḥ //
7.5.5 anuvāka 5 mātsaryapravṛttagavāmayanadvaya viśeṣābhidhānam

yadi somau saꣳsutau syātām mahati rātriyai prātaranuvākam upākuryāt
pūrvo vācam pūrvo devatāḥ pūrvaś chandāꣳsi vṛṅkte vṛṣaṇvatīm pratipadaṃ kuryāt
prātaḥsavanād evaiṣām indraṃ vṛṅkte /
atho khalv āhuḥ
savanamukhesavanamukhe kāryeti
savanamukhātsavanamukhād evaiṣām indraṃ vṛṅkte
saṃveśāyopaveśāya gāyatriyās triṣṭubho jagatyā anuṣṭubhaḥ paṅktyā abhibhūtyai svāhā
chandāꣳsi vai saṃveśa upaveśaḥ /
chandobhir evaiṣāṃ

chandāꣳsi vṛṅkte
sajanīyaꣳ śasyam /
vihavyaꣳ śasyam
agastyasya kayāśubhīyaꣳ śasyam
etāvad vā asti yāvad etat /
yāvad evāsti tad eṣāṃ vṛṅkte
yadi prātaḥsavane kalaśo dīryeta vaiṣṇavīṣu śipiviṣṭavatīṣu stuvīran
yad vai yajñasyātiricyate viṣṇuṃ tac chipiviṣṭam abhy ati ricyate
tad viṣṇuḥ śipiviṣṭo 'tirikta evātiriktaṃ dadhāti /
atho atiriktenaivātiriktam āptvāva rundhate
yadi madhyaṃdine dīryeta vaṣaṭkāranidhanaꣳ sāma kuryuḥ /
vaṣaṭkāro vai yajñasya pratiṣṭhā
pratiṣṭhām evainad gamayanti
yadi tṛtīyasavana etad eva //
anuvāka 6 gavāmayanaguṇavikārarūpotsargābhidhānam

ṣaḍahair māsānt sampādyāhar ut sṛjanti
ṣaḍahair hi māsānt sampaśyanti /
ardhamāsair māsānt sampādyāhar ut sṛjanti /
ardhamāsair hi māsānt sampaśyanti /
amāvāsyayā māsānt sampādyāhar ut sṛjanti /
amāvāsyayā hi māsānt sampaśyanti
paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar ut sṛjanti
paurṇamāsyā hi māsānt sampaśyanti
yo vai pūrṇa āsiñcati parā sa siñcati
yaḥ pūrṇād udacati

prāṇam asmint sa dadhāti
yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti saṃvatsarāyaiva tat prāṇaṃ dadhati
tad anu sattriṇaḥ prāṇanti
yad ahar notsṛjeyur yathā dṛtir upanaddho vipataty evaꣳ saṃvatsaro vi patet /
ārtim ārcheyuḥ /
yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti saṃvatsarāyaiva tad udānaṃ dadhati
tad anu sattriṇa ut

ananti
nārtim ārchanti
pūrṇamāse vai devānāꣳ sutaḥ /
yat paurṇamāsyā māsānt sampādyāhar utsṛjanti devānām eva tad yajñena yajñam pratyavarohanti
vi vā etad yajñaṃ chindanti yat ṣaḍahasaṃtataꣳ santam athāhar utsṛjanti
prājāpatyam paśum ālabhante
prajāpatiḥ sarvā devatāḥ /
devatābhir eva yajñaꣳ saṃ tanvanti
yanti vā ete savanād ye 'haḥ

utsṛjanti
turīyaṃ khalu vā etat savanaṃ yat sāṃnāyyam /
yat sāṃnāyyam bhavati tenaiva savanān na yanti
samupahūya bhakṣayanti /
etatsomapīthā hy etarhi
yathāyatanaṃ vā eteṣāꣳ savanabhājo devatā gacchanti ye 'har utsṛjanti /
anusavanam puroḍāśān nir vapanti
yathāyatanād eva savanabhājo devatā ava rundhate /
'ṣṭākapālān prātaḥsavana ekādaśakapālān mādhyaṃdine savane dvādaśakapālāꣳs tṛtīyasavane
chandāꣳsy evāptvāva rundhate
vaiśvadevaṃ caruṃ tṛtīyasavane nir vapanti
vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanam /
tenaiva tṛtīyasavanān na yanti //
7.5.7 anuvāka 7 aharutsargaviśeṣābhidhānam

utsṛjyā3ṃ notsṛjyā3m iti mīmāꣳsante brahmavādinas
tad v āhuḥ /
utsṛjyam eveti /
amāvāsyāyāṃ ca paurṇamāsyāṃ cotsṛjyam ity āhuḥ /
ete hi yajñaṃ vahata iti
te tvāva notsṛjye ity āhur ye avāntaraṃ yajñam bhejāte iti
yā prathamā vyaṣṭakā tasyām utsṛjyam ity āhuḥ /
eṣa vai māso viśara iti
nā''diṣṭam

ut sṛjeyuḥ /
yad ādiṣṭam utsṛjeyur yādṛśe punaḥ paryāplāve madhye ṣaḍahasya sampadyeta ṣaḍahair māsānt sampādya yat saptamam ahas tasminn ut sṛjyeyus
tad agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nir vapeyur aindraṃ dadhīndrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam
agner vai vasumataḥ prātaḥsavanam /
yad agnaye vasumate puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvapati devatām eva tad bhāginīṃ kurvanti

savanam aṣṭābhir upa yanti
yad aindraṃ dadhi bhavatīndram eva tad bhāgadheyān na cyāvayanti /
indrasya vai marutvato mādhyaṃdinaꣳ savanam /
yad indrāya marutvate puroḍāśam ekādaśakapālaṃ nirvapanti devatām eva tad bhāginīṃ kurvanti savanam ekādaśabhir upa yanti
viśveṣāṃ vai devānām ṛbhumatāṃ tṛtīyasavanam /
yad vaiśvadevaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapanti devatā eva tad bhāginīḥ kurvanti savanaṃ dvādaśabhiḥ

upa yanti
prājāpatyam paśum ā labhante
yajño vai prajāpatir yajñasyānanusargāya /
abhivarta itaḥ ṣaṇ māso brahmasāmam bhavati
brahma vā abhivartaḥ /
brahmaṇaiva tat suvargaṃ lokam abhivartayanto yanti
pratikūlam iva hītaḥ suvargo lokaḥ /
indra kratuṃ na ā bhara pitā putrebhyo yathā /
śikṣā no asmin puruhūta yāmani jīvā jyotir aśīmahīty amuta āyatāꣳ ṣaṇ māso brahmasāmam bhavati /
ayaṃ vai loko jyotiḥ prajā jyotiḥ /
imam eva tal lokam paśyanto 'bhivadanta ā yanti //
7.5.8 anuvāka 8 sāmaviśeṣakathanam

devānāṃ vā antaṃ jagmuṣām indriyaṃ vīryam apākrāmat
tat krośenāvārundhata
tat krośasya krośatvam /
yat krośena cātvālasyānte stuvanti yajñasyaivāntaṃ gatvendriyaṃ vīryam ava rundhate
sattrasyarddhyā''havanīyasyānte stuvanti /
agnim evopadraṣṭāraṃ kṛtvarddhim upa yanti
prajāpaterhṛdayena havirdhāne 'ntaḥ stuvanti
premāṇam evāsya gacchanti
ślokena purastāt sadasaḥ

stuvanty anuślokena paścāt /
yajñasyaivāntaṃ gatvā ślokabhājo bhavanti
navabhir adhvaryur ud gāyati
nava vai puruṣe prāṇāḥ
prāṇān eva yajamāneṣu dadhāti
sarvā aindriyo bhavanti
prāṇeṣv evendriyaṃ dadhati /
apratihṛtābhir ud gāyati
tasmāt puruṣaḥ sarvāṇy anyāni śīrṣṇo 'ṅgāni praty acati
śira eva na
pañcadaśaꣳ rathaṃtaram bhavatīndriyam evāva rundhate
saptadaśam

bṛhad annādyasyāvaruddhyai /
atho praiva tena jāyante /
ekaviꣳśam bhadraṃ dvipadāsu pratiṣṭhityai
patnaya upa gāyanti
mithunatvāya prajātyai
prajāpatiḥ prajā asṛjata
so 'kāmayata /
āsām ahaꣳ rājyam parīyām iti
tāsāꣳ rājanenaiva rājyam pary ait
tad rājanasya rājanatvam /
yad rājanam bhavati prajānām eva tad yajamānā rājyam pari yanti
pañcaviꣳśam bhavati prajāpateḥ

7.5.5

āptyai
pañcabhis tiṣṭhanta stuvanti devalokam evābhi jayanti
pañcabhir āsīnā manuṣyalokam evābhi jayanti
daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivānnādyam ava rundhate
pañcadhā viniṣadya stuvanti
pañca diśaḥ /
dikṣveva prati tiṣṭhanti /
ekaikayā'stutayā samāyanti digbhya evānnādyaꣳ sam bharanti
tābhir udgātod gāyati
digbhya evānnādyam

sambhṛtya teja ātman dadhate
tasmād ekaḥ prāṇaḥ sarvāṇy aṅgāny avati /
atho yathā suparṇa utpatiṣyañ chira uttamaṃ kuruta evam eva tad yajamānāḥ prajānām uttamā bhavanti /
āsandīm udgātā rohati sāmrājyam eva gacchanti
pleṅkhaꣳ hotā nākasyaiva pṛṣṭhaꣳ rohanti
kūrcāv adhvaryur bradhnasyaiva viṣṭapaṃ gacchanti /
etāvanto vai devalokās teṣv eva yathāpūrvam prati tiṣṭhanti /
atho ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānāḥ kurvate suvargasya lokasya samaṣṭyai //
7.5.9 anuvāka 9 śatatantuvīṇādikathanam

arkyeṇa vai sahasraśaḥ prajāpatiḥ prajā asṛjata
tābhya ilāṃdenerāṃ lūtām avārunddha
yad arkyam bhavati prajā eva tad yajamānāḥ sṛjante /
ilāṃdam bhavati prajābhya eva sṛṣṭābhya irāṃ lūtām ava rundhate
tasmād yāꣳ samāꣳ sattraꣳ samṛddhaṃ kṣodhukās tāꣳ samām prajā iṣaꣳ hy āsāmūrjam ādadate
yāꣳ samāṃ vyṛddham akṣodhukās tāꣳ samām prajāḥ

na hy āsām iṣamūrjam ādadate /
utkrodaṃ kurvate
yathā bandhān mumucānā utkrodaṃ kurvata evam eva tad yajamānā devabandhān mumucānā utkrodaṃ kurvata iṣamūrjaṃ ātman dadhānāḥ /
vāṇaḥ śatatantur bhavati
śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ /
āyuṣy evendriye prati tiṣṭhanti /
ājiṃ dhāvanty anabhijitasyābhijityai
dundubhīnt samāghnanti
paramā vā eṣā vāg yā dundubhau
paramām eva

vācam ava rundhate
bhūmidundubhim ā ghnanti
yaivemāṃ vāk praviṣṭā tām evāva rundhate /
atho imām eva jayanti
sarvā vāco vadanti
sarvāsāṃ vācām avaruddhyai /
ārdre carman vyāyacchete
indriyasyāvaruddhyai /
ānyaḥ krośati prānyaḥ śaꣳsati
ya ākrośati punāty evainānt sa
yaḥ praśaꣳsati pūteṣv evānnādyaṃ dadhāti /
22़ ṛṣikṛtaṃ ca

vā ete devakṛtaṃ ca pūrvair māsair ava rundhate
yad bhūtecchadāꣳ sāmāni bhavanty ubhayasyāvaruddhyai
yanti vā ete mithunād ye saṃvatsaram upayanti /
antarvedi mithunau sam bhavatas
tenaiva mithunān na yanti //
7.5.10 anuvāka 10 aśvamedhāṅgamantrakathanam

carmāva bhindanti
pāpmānam evaiṣām ava bhindanti
mā'pa rātsīr mā'ti vyātsīr ity āha
sampraty evaiṣām pāpmānam ava bhindanti /
udakumbhān adhinidhāya dāsyo mārjālīyam pari nṛtyanti pado nighnatīr idammadhuṃ gāyantyaḥ /
madhu vai devānām paramam annādyam
paramam evānnādyam ava rundhate
pado ni ghnanti
mahīyām evaiṣu dadhati //
7.5.11 anuvāka 11 aśvamedhāṅgamantrakathanam

pṛthivyai svāhāntarikṣāya svāhā dive svāhā
samploṣyate svāhā samplavamānāya svāhā samplutāya svāhā
meghāyiṣyate svāhā meghāyate svāhā meghitāya svāhā meghāya svāhā
nīhārāya svāhā nihākāyai svāhā
prāsacāya svāhā pracalākāyai svāhā
vidyotiṣyate svāhā vidyotamānāya svāhā saṃvidyotamānāya svāhā
stanayiṣyate svāhā stanayate svāhograꣳ stanayate svāhā
varṣiṣyate svāhā varṣate svāhābhivarṣate svāhā parivarṣate svāhā saṃvarṣate

svāhānuvarṣate svāhā
śīkāyiṣyate svāhā śīkāyate svāhā śīkitāya svāhā
proṣiṣyate svāhā pruṣṇate svāhā paripruṣṇate svāhā /
udgrahīṣyate svāhodgrṛhṇate svāhodgrṛhītāya svāhā
viploṣyate svāhā viplavamānāya svāhā viplutāya svāhā /
ātapsyate svāhā''tapate svāhogram ātapate svāhā /
ṛgbhyaḥ svāhā yajurbhyaḥ svāhā sāmabhyaḥ svāhāṅgirobhyaḥ svāhā
vedebhyaḥ svāhā gāthābhyaḥ svāhā nārāśaꣳsībhyaḥ svāhā raibhībhyaḥ svāhā
sarvasmai svāhā //
7.5.12 anuvāka 12 aśvamedhāṅgamantrakathanam

datvate svāhā'dantakāya svāhā
prāṇine svāhā'prāṇāya svāhā
mukhavate svāhā'mukhāya svāhā
nāsikavate svāhā'nāsikāya svāhā /
akṣaṇvate svāhā'nakṣikāya svāhā
karṇine svāhā'karṇakāya svāhā
śīrṣaṇvate svāhā'śīrṣakāya svāhā
padvate svāhā'pādakāya svāhā
prāṇate svāhā'prāṇate svāhā
vadate svāhā'vadate svāhā
paśyate svāhā'paśyate svāhā
śṛṇvate svāhā'śṛṇvate svāhā
manasvine svāhā

amanase svāhā
retasvine svāhā'retaskāya svāhā
prajābhyaḥ svāhā prajananāya svāhā
lomavate svāhā'lomakāya svāhā
tvace svāhā'tvakkāya svāhā
carmaṇvate svāhā'carmakāya svāhā
lohitavate svāhā'lohitāya svāhā
māꣳsanvate svāhā'māꣳsakāya svāhā
snāvabhyaḥ svāhā'snāvakāya svāhā /
asthanvate svāhā'nasthikāya svāhā
majjanvate svāhā'majjakāya svāhā /
aṅgine svāhā'naṅgāya svāhā /
ātmane svāhā'nātmane svāhā
sarvasmai svāhā //
7.5.13 anuvāka 13 aśvamedhāṅgamantrakathanam

kas tvā yunakti sa tvā yunaktu
viṣṇus tvā yunaktu /
asya yajñasyarddhyai mahyaꣳ saṃnatyai /
amuṣmai kāmāya /
āyuṣe tvā prāṇāya tvā'pānāya tvā vyānāya tvā
vyuṣṭyai tvā
rayyai tvā rādhase tvā
ghoṣāya tvā poṣāya tvā''rādghoṣāya tvā
pracyutyai tvā //
7.5.14 anuvāka 14 aśvamedhāṅgamantrakathanam

agnaye gāyatrāya trivṛte rāthaṃtarāya vāsantāyāṣṭākapālaḥ /
indrāya traiṣṭubhāya pañcadaśāya bārhatāya grīṣmāyaikādaśakapālaḥ /
viśvebhyo devebhyo jāgatebhyaḥ saptadaśebhyo vairūpebhyo vārṣikebhyo dvādaśakapālaḥ /
mitrāvaruṇābhyām ānuṣṭubhābhyām ekaviꣳśābhyāṃ vairājābhyāꣳ śāradābhyām payasyā
bṛhaspataye pāṅktāya triṇavāya śākvarāya haimantikāya caruḥ
savitra āticchandasāya trayastriꣳśāya raivatāya śaiśirāya dvādaśakapālaḥ /
adityai viṣṇupatnyai caruḥ /
agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ /
anumatyai caruḥ
kāya ekakapālaḥ //
7.5.15 anuvāka 15 aśvamedhāṅgamantrakathanam

yo vā agnāv agniḥ prahriyate yaś ca somo rājā tayor eṣa ātithyaṃ yad agnīṣomīyaḥ /
athaiṣa rudro yaś cīyate
yat saṃcite 'gnāv etāni havīꣳṣi na nirvapet /
eṣa eva rudro 'śānta upotthāya prajām paśūn yajamānasyābhi manyeta
yat saṃcite 'gnāv etāni havīꣳṣi nirvapati bhāgadheyenaivainaꣳ śamayati nāsya rudro 'śāntaḥ

upotthāya prajām paśūn abhi manyate
daśa havīꣳṣi bhavanti
nava vai puruṣe prāṇā nābhir daśamī
prāṇān eva yajamāne dadhāti /
atho daśākṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājy evānnādye prati tiṣṭhati /
ṛtubhir vā eṣa chandobhiḥ stomaiḥ pṛṣṭhaiś cetavya ity āhuḥ /
yad etāni havīꣳṣi nirvapaty ṛtubhir evainaṃ chandobhiḥ stomaiḥ pṛṣṭhaiś cinute
diśaḥ suṣuvāṇena

abhijityā ity āhuḥ /
yad etāni havīꣳṣi nirvapati diśām abhijityai /
etayā vā indraṃ devā ayājayan tasmād indrasavaḥ /
etayā manum manuṣyās tasmān manusavaḥ /
yathendro devānāṃ yathā manur manuṣyāṇām evam bhavati ya evaṃ vidvān etayeṣṭyā yajate
digvatīḥ puro'nuvākyā bhavanti
sarvāsāṃ diśām abhijityai //
7.5.16 anuvāka 16 aśvamedhāṅgamantrakathanam

yaḥ prāṇato nimiṣato mahitvaika id rājā jagato babhūva / ya īśe asya dvipadaś catuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi tasya te dyaur mahimā nakṣatrāṇi rūpam ādityas te tejas tasmai tvā mahimne prajāpataye svāhā //
7.5.17 anuvāka 17 aśvamedhāṅgamantrakathanam

ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ / yasya chāyā'mṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema //
upayāmagṛhīto 'si prajāpataye tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmi tasya te pṛthivī mahimauṣadhayo vanaspatayo rūpam agnis te tejas tasmai tvā mahimne prajāpataye svāhā //
7.5.18 anuvāka 18 aśvamedhāṅgamantrakathanam

ā brahman brāhmaṇo brahmavarcasī jāyatām
ā'smin rāṣṭre rājanya iṣavyaḥ śūro mahāratho jāyatām /
dogdhrī dhenuḥ /
voḍhā'naḍvān
āśuḥ saptiḥ
puraṃdhir yoṣā
jiṣṇū ratheṣṭhāḥ
sabheyo yuvā /
ā'sya yajamānasya vīro jāyatām /
nikāmenikāme naḥ parjanyo varṣatu
phalinyo na oṣadhayaḥ pacyantām /
yogakṣemo naḥ kalpatām //
7.5.19 anuvāka 19 aśvamedhāṅgamantrakathanam

ā'krān vājī pṛthivīm agniṃ yujam akṛta vājy arvā'krān vājy antarikṣaṃ vāyuṃ yujam akṛta vājy arvā dyāṃ vājy ā'kraꣳsta sūryaṃ yujam akṛta vājy arvā /
agnis te vājin yuṅṅ anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya vāyus te vājin yuṅṅ anu tvā'' rabhe svasti mā sam

pārayā''dityas te vājin yuṅṅ anu tvā rabhe svasti mā sam pāraya prāṇadhṛg asi prāṇam me dṛꣳha vyānadhṛg asi vyānam me dṛꣳhāpānadhṛg asy apānam me dṛꣳha cakṣur asi cakṣur mayi dhehi śrotram asi śrotram mayi dhehy āyur asy āyur mayi dhehi //
7.5.20 anuvāka 20 aśvamedhāṅgamantrakathanam

jajñi bījam /
varṣṭā parjanyaḥ
paktā sasyam /
supippalā oṣadhayaḥ
svadhicaraṇeyam /
sūpasadano 'gniḥ
svadhyakṣam antarikṣam /
supāvaḥ pavamānaḥ
sūpasthānā dyauḥ
śivam asau tapan
yathāpūrvam ahorātre
pañcadaśino 'rdhamāsās
triꣳśino māsāḥ
klṛptā ṛtavaḥ
śāntaḥ saṃvatsaraḥ //
7.5.21 anuvāka 21 aśvamedhāṅgamantrakathanam

āgneyo 'ṣṭākapālaḥ
saumyaś caruḥ
sāvitro 'ṣṭākapālaḥ
pauṣṇaś caruḥ /
raudraś caruḥ /
agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālo mṛgākhare yadi nā''gacchet /
agnaye 'ꣳhomuce 'ṣṭākapālaḥ
sauryam payaḥ /
vāyavya ājyabhāgaḥ //
7.5.22 anuvāka 22 aśvamedhāṅgamantrakathanam

agnaye 'ꣳhomuce 'ṣṭākapālaḥ /
indrāyāꣳhomuca ekādaśakapālaḥ /
mitrāvaruṇābhyām āgomugbhyām payasyā
vāyosāvitra āgomugbhyāṃ caruḥ /
aśvibhyām āgomugbhyāṃ dhānāḥ /
marudbhya enomugbhyaḥ saptakapālaḥ /
viśvebhyo devebhya enomugbhyo dvādaśakapālaḥ /
anumatyai caruḥ /
agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaḥ /
dyāvāpṛthivībhyām aꣳhomugbhyāṃ dvikapālaḥ //
7.5.23 anuvāka 23 aśvamedhāṅgamantrakathanam

agnaye samanamat pṛthivyai samanamat /
yathāgniḥ pṛthivyā samanamad evam mahyam bhadrāḥ saṃnatayaḥ saṃ namantu
vāyave samanamad antarikṣāya samanamat /
yathā vāyur antarikṣeṇa
sūryāya samanamad dive samanamat /
yathā sūryo divā
candramase samanaman nakṣatrebhyaḥ samanamat /
yathā candramā nakṣatraiḥ
varuṇāya samanamad adbhyaḥ samanamat /
yathā

varuṇo 'dbhiḥ
sāmne samanamad ṛce samanamat /
yathā sāmarcā
brahmaṇe samanamat kṣatrāya samanamat /
yathā brahma kṣatreṇa
rājñe samanamad viśe samanamat /
yathā rājā viśā
rathāya samanamad aśvebhyaḥ samanamat /
yathā ratho 'śvaiḥ
prajāpataye samanamad bhūtebhyaḥ samanamat /
yathā prajāpatir bhūtaiḥ samanamad evam mahyam bhadrāḥ saṃnatayaḥ saṃ namantu //
7.5.24 anuvāka 24 aśvamedhāṅgamantrakathanam

ye te panthānaḥ savitaḥ pūrvyāso 'reṇavo vitatā antarikṣe / tebhir no adya pathibhiḥ sugebhī rakṣā ca no adhi ca deva brūhi //
namo 'gnaye pṛthivikṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi namo vāyave 'ntarikṣakṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi namaḥ sūryāya divikṣite lokaspṛte lokam asmai yajamānāya dehi //
7.5.25 anuvāka 25 aśvamedhāṅgamantrakathanam