Taittiriya Samhita · Chapter 7.1

taittirīya saṃhitā kāṇḍa 7 prapāṭhaka:

7.1.1 anuvāka 1 jyotiṣṭoma tadādyasaṃsthā agniṣṭomayornirūpaṇam
1 prajananaṃ jyotir agnir devatānāṃ jyotir virāṭ chandasāṃ jyotiḥ / virāḍ vāco 'gnau saṃ tiṣṭhate virājam abhi sam padyate tasmāt taj jyotir ucyate dvau stomau prātaḥsavanaṃ vahato yathā prāṇaś cāpānaś ca dvau mādhyaṃdinaꣳ savanaṃ yathā cakṣuś ca śrotraṃ ca dvau tṛtīyasavanaṃ yathā vāk ca pratiṣṭhā ca puruṣasammito vā eṣa yajño 'sthūriḥ /
2 yaṃ kāmaṃ kāmayate tam etenābhy aśnute sarvaꣳ hy asthuriṇābhyaśnute / agniṣṭomena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā agniṣṭomenaiva pary agṛhṇāt tāsām parigṛhītānām aśvataro 'tyapravata tasyānuhāya reta ādatta tad gardabhe nyamārṭ tāsām parigṛhītānām aśvataro 'tyapravata tasyānuhāya reta ādatta tad gardabhe nyamārṭ tasmād gardabho dviretāḥ / atho āhuḥ / vaḍabāyāṃ ny amārḍ iti tasmād vaḍabā dviretāḥ / atho āhuḥ / oṣadhīṣu
3 ny amārḍ iti tasmād oṣadhayo 'nabhyaktā rebhanti / atho āhuḥ prajāsu ny amārḍ iti tasmād yamau jāyete tasmād aśvataro na pra jāyata āttaretā hi tasmād barhiṣy anavaklṛptaḥ sarvavedase vā sahasre vāvaklṛptaḥ / ati hy apravata ya evaṃ vidvān agniṣṭomena yajate prājātāḥ prajā janayati pari prajātā gṛhṇāti tasmād āhuḥ / jyeṣṭhayajña iti //
4 prajāpatir vāva jyeṣṭhaḥ sa hy etenāgre 'yajata prajāpatir akāmayata pra jāyeyeti sa mukhatas trivṛtaṃ nir amimīta tam agnir devatānv asṛjyata gāyatrī chando rathaṃtaraꣳ sāma brāhmaṇo manuṣyāṇām ajaḥ paśūnām / tasmāt te mukhyāḥ / mukhato hy asṛjyanta / uraso bāhubhyām pañcadaśaṃ nir amimīta tam indro devatānv asṛjyata triṣṭup chando bṛhat
5 sāma rājanyo manuṣyāṇām aviḥ paśūnām / tasmāt te vīryāvantaḥ / vīryād dhy asṛjyanta madhyataḥ saptadaśaṃ nir amimīta taṃ viśve devā devatā anv asṛjyanta jagatī chando vairūpaꣳ sāma vaiśyo manuṣyāṇāṃ gāvaḥ paśūnām / tasmāt ta ādyāḥ / annadhānād dhy asṛjyanta tasmād bhūyāꣳso 'nyebhyaḥ / bhūyiṣṭhā hi devatā anv asṛjyanta patta ekaviꣳśaṃ nir amimīta tam anuṣṭup chandaḥ
6 anv asṛjyata vairājaꣳ sāma śūdro manuṣyāṇām aśvaḥ paśūnām / tasmāt tau bhūtasaṃkrāmiṇāv aśvaś ca śūdraś ca tasmāc chūdro yajñe 'navaklṛptaḥ / na hi devatā anv asṛjyata tasmāt pādāv upa jīvataḥ patto hy asṛjyetām prāṇā vai trivṛt / ardhamāsāḥ pañcadaśaḥ prajāpatiḥ saptadaśas traya ime lokāḥ / asāv āditya ekaviꣳśaḥ / etasmin vā ete śritā etasmin pratiṣṭhitāḥ / ya evaṃ vedaitasminn eva śrayata etasmin prati tiṣṭhati //
7.1.2 anuvāka 2 stomānāṃ saṃbhūyakāritvakathanam
1 prātaḥsavane vai gāyatreṇa chandasā trivṛte stomāya jyotir dadhad eti trivṛtā brahmavarcasena pañcadaśāya jyotir dadhad eti pañcadaśenaujasā vīryeṇa saptadaśāya jyotir dadhad eti saptadaśena prājāpatyena prajananenaikaviꣳśāya jyotir dadhad eti stoma eva tat stomāya jyotir dadhad eti / atho stoma eva stomam abhi pra ṇayati yāvanto vai stomās tāvantaḥ kāmās tāvanto lokās tāvanti jyotīꣳṣi / etāvata eva stomān etāvataḥ kāmān etāvato lokān etāvanti jyotīꣳṣy ava runddhe //
7.1.3 anuvāka 3 atirātravidhyunnayanam
1 brahmavādino vadanti sa tvai yajeta yo 'gniṣṭomena yajamāno 'tha sarvastomena yajeteti yasya trivṛtam antaryanti prāṇāꣳs tasyāntaryanti prāṇeṣu me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate yasya pañcadaśam antaryanti vīryaṃ tasyāntar yanti vīrye me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate yasya saptadaśam antaryanti
2 prajāṃ tasyāntar yanti prajāyām me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate yasyaikaviꣳśam antaryanti pratiṣṭhāṃ tasyāntar yanti pratiṣṭhāyām me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate yasya triṇavam antaryanty ṛtūꣳś ca tasya nakṣatriyāṃ ca virājam antar yanti / ṛtuṣu me 'py asan nakṣatriyāyāṃ ca virājīti
3 khalu vai yajñena yajamāno yajate yasya trayastriꣳśam antaryanti devatās tasyāntar yanti devatāsu me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate yo vai stomānām avamam paramatāṃ gacchantaṃ veda paramatām eva gacchati trivṛd vai stomānām avamas trivṛt paramas ya evaṃ veda paramatām eva gacchati //
7.1.4 anuvāka 4 āṅgirasadvirātrāhīnavidhikathanam
1 aṅgiraso vai sattram āsata te suvargaṃ lokam āyan teṣāꣳ haviṣmāꣳś ca haviṣkṛc cāhīyetām / tāv akāmayetām / suvargaṃ lokam iyāveti tāv etaṃ dvirātram apaśyatām / tam āharatām / tenāyajetām / tato vai tau 'suvargaṃ lokam aitām / ya evaṃ vidvān dvirātreṇa yajate suvargam eva lokam eti tāv aitām pūrveṇāhnāgacchatām uttareṇa
2 abhiplavaḥ pūrvam ahar bhavati gatir uttaram jyotiṣṭomo 'gniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati tejas tenāva runddhe sarvastomo 'tirātra uttaraꣳ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai gāyatram pūrve'hant sāma bhavati tejo vai gāyatrī gāyatrī brahmavarcasam / teja eva brahmavarcasam ātman dhatte traiṣṭubham uttare / ojo vai vīryaṃ triṣṭug oja eva vīryam ātman dhatte rathaṃtaram pūrve
3 ahant sāma bhavati / iyaṃ vai rathaṃtaram asyām eva prati tiṣṭhati bṛhad uttare / asau vai bṛhat / amuṣyām eva prati tiṣṭhati tad āhuḥ kva jagatī cānuṣṭup ceti vaikhānasam pūrve 'hant sāma bhavati tena jagatyai naiti ṣoḍaśy uttare tenānuṣṭubhaḥ / athāhuḥ / yat samāne 'rdhamāse syātām anyatarasyāhno vīryam anu padyeteti / amāvāsyāyām pūrvam ahar bhavaty uttarasminn uttaram / nānaivārdhamāsayor bhavataḥ / nānāvīrye bhavataḥ / haviṣmannidhanam pūrvam ahar bhavati haviṣkṛnnidhanam uttaram pratiṣṭhityai //
7.1.5 anuvāka 5 gargatrirātrābhidhānam
1 āpo vā idam agre salilam āsīt tasmin prajāpatir vāyur bhūtvā'carat sa imām apaśyat tāṃ varāho bhūtvā'harat tāṃ viśvakarmā bhūtvā vy amārṭ sā'prathata sā pṛthivyabhavat tat pṛthivyai pṛthivitvam / tasyām aśrāmyat prajāpatiḥ sa devān asṛjata vasūn rudrān ādityān te devāḥ prajāpatim abruvan pra jāyāmahā iti so 'bravīt
2 yathāhaṃ yuṣmāꣳs tapasāsṛkṣy evaṃ tapasi prajananam icchadhvam iti tebhyo 'gnim āyatanam prāyacchat / etenāyatanena śrāmyateti te 'gnināyatanenāśrāmyan te saṃvatsara ekāṃ gām asṛjanta tāṃ vasubhyo rudrebhya ādityebhyaḥ prāyacchan / etāꣳ rakṣadhvam iti tāṃ vasavo rudrā ādityā arakṣanta sā vasubhyo rudrebhya ādityebhyaḥ prājāyata trīṇi ca //
3 śatāni trayastriꣳśataṃ ca / sahasratamy abhavat te devāḥ prajāpatim abruvan / sahasreṇa no yājayeti so 'gniṣṭomena vasūn ayājayat ta imaṃ lokam ajayan tac cādaduḥ sa ukthyena rudrān ayājayat te 'ntarikṣam ajayan tac cādaduḥ so 'tirātreṇādityān ayājayat te 'muṃ lokam ajayan tac cādadus tad antarikṣam

4 vyavairyata tasmād rudrā ghātukāḥ / anāyatanā hi tasmād āhuḥ śithilaṃ vai madhyamam ahas trirātrasya vi hi tad avairyateti traiṣṭubham madhyamasyāhna ājyam bhavati saṃyānāni sūktāni śaꣳsati ṣoḍaśinaꣳ śaꣳsati / ahno dhṛtyā aśithilambhāvāya tasmāt trirātrasyāgniṣṭoma eva prathamam ahaḥ syād athokthyo 'thātirātraḥ / eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai trīṇitrīṇi śatāny anūcīnāham avyavachinnāni dadāti
5 eṣāṃ lokānām anu saṃtatyai daśataṃ na vi cchindyāt / virājaṃ ned vicchinadānīti / atha yā sahasratamy āsīt tasyām indraś ca viṣṇuś ca vyāyacchetām / sa indro 'manyata / anayā vā idaṃ viṣṇuḥ sahasraṃ varkṣyata iti tasyām akalpetām / dvibhāga indras tṛtīye viṣṇus tad vā eṣābhyanūcyate / ubhā jigyathur iti tāṃ vā etām acchāvākaḥ
6 eva śaꣳsati / atha yā sahasratamī sā hotre deyeti hotāraṃ vā abhyatiricyate yad atiricyate hotā'nāptasyā''payitā / athā''huḥ / unnetre deyeti / atiriktā vā eṣā sahasrasya / atirikta unnetartvijām athā''huḥ sarvebhyaḥ sadasyebhyo deyeti / athāhuḥ / udākṛtyā sā vaśaṃ cared iti / athāhuḥ / brahmaṇe cāgnīdhe ca deyeti //
7 dvibhāgam brahmaṇe tṛtīyam agnīdhe / aindro vai brahmā vaiṣṇavo 'gnīdh / yathaiva tāv akalpetām iti / athāhuḥ / yā kalyāṇī bahurūpā sā deyeti / athāhuḥ / yā dvirūpobhayataenī sā deyeti sahasrasya parigṛhītyai tad vā etat sahasrasyāyanam / sahasraꣳ stotrīyāḥ sahasraṃ dakṣiṇāḥ sahasrasammitaḥ suvargo lokaḥ suvargasya lokasyābhijityai //
7.1.6 anuvāka 6 sahasratamyabhidhānam
1 somo vai sahasram avindat tam indro 'nv avindat tau yamo nyāgacchat tāv abravīt / astu me 'trāpīti / astu hī3 ity abrūtām / sa yama ekasyāṃ vīryam pary apaśyat / iyaṃ vā asya sahasrasya vīryam bibhartīti tāv abravīd iyam mamāstv etad yuvayor iti tāv abrūtām / sarve vā etad etasyāṃ vīryam
2 pari paśyāmo 'ꣳśam ā harāmahā iti tasyām aꣳśam āharanta tām apsu prāveśayan / somāyodehīti sā rohiṇī piṅgalaikahāyanī rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait / tasmād rohiṇyā piṅgalayaikahāyanyā somaṃ krīṇīyāt / ya evaṃ vidvān rohiṇyā piṅgalayaikahāyanyā somaṃ krīṇāti trayastriꣳśatā caivāsya tribhiś ca
3 śataiḥ somaḥ krīto bhavati sukrītena yajate tām apsu prāveśayan / indrāyodehīti sā rohiṇī lakṣmaṇā paṣṭhauhī vārtraghnī rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait tasmād rohiṇīṃ lakṣmaṇām paṣṭhauhīṃ vārtraghnīṃ dadyāt / ya evaṃ vidvān rohiṇīṃ lakṣmaṇām paṣṭhauhīṃ vārtraghnīṃ dadāti trayastriꣳśac caivāsya trīṇi ca śatāni sā dattā
4 bhavati tām apsu prāveśayan yamāyodehīti sā jaratī mūrkhā tajjaghanyā rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait tasmāj jaratīm mūrkhāṃ tajjaghanyām anustaraṇīṃ kurvīta ya evaṃ vidvāñ jaratīm mūrkhāṃ tajjaghanyām anustaraṇīṃ kurute trayastriꣳśac caivāsya trīṇi ca śatāni sāmuṣmim̐ loke bhavati vāg eva sahasratamī tasmāt
5 varo deyaḥ sā hi varaḥ sahasram asya sā dattā bhavati tasmād varo na pratigṛhyaḥ sā hi varaḥ sahasram asya pratigṛhītam bhavati / iyaṃ vara iti brūyāt / athānyām brūyāt / iyam mameti tathāsya tat sahasram apratigṛhītam bhavati / ubhayataenī syāt tad āhuḥ / anyataenī syāt sahasram parastād etam iti yaiva varaḥ
6 kalyāṇī rūpasamṛddhā sā syāt sā hi varaḥ samṛddhyai tām uttareṇāgnīdhram paryāṇīyāhavanīyasyānte droṇakalaśam ava ghrāpayet / ā jighra kalaśam mahy urudhārā payasvaty ā tvā viśantv indavaḥ samudram iva sindhavaḥ sā mā sahasra ā bhaja prajayā paśubhiḥ saha punar mā viśatād rayir iti prajayaivainam paśubhī rayyā sam
7 ardhayati prajāvān paśumān rayimān bhavati ya evaṃ veda tayā sahāgnīdhram paretya purastāt pratīcyāṃ tiṣṭhantyāṃ juhuyāt / ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ / indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām iti tredhāvibhaktaṃ vai trirātre sahasram / sāhasrīm evaināṃ karoti sahasrasyaivainām mātrāṃ
8 karoti rūpāṇi juhoti rūpair evaināꣳ sam ardhayati tasyā upotthāya karṇam ā japet / iḍe rante 'dite sarasvati priye preyasi mahi viśruty etāni te aghniye nāmāni sukṛtam mā deveṣu brūtād iti devebhya evainam ā vedayati / anv enaṃ devā budhyante //
7.1.7 anuvāka 7 sahasratamidānavidhiḥ
1 sahasratamyā vai yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti sainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati sā mā suvargaṃ lokaṃ gamayety āha suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati sā mā jyotiṣmantaṃ lokaṃ gamayety āha jyotiṣmantam evainaṃ lokaṃ gamayati sā mā sarvān puṇyām̐ lokān gamayety āha sarvān evainam puṇyām̐ lokān gamayati sā
2 mā pratiṣṭhāṃ gamaya prajayā paśubhiḥ saha punar mā viśatād rayir iti prajayaivainam paśubhī rayyām prati ṣṭhāpayati prajāvān paśumān rayimān bhavati ya evaṃ veda tām agnīdhe vā brahmaṇe vā hotre vodgātre vādhvaryave vā dadyāt sahasram asya sā dattā bhavati sahasram asya pratigṛhītam bhavati yas tām avidvān
3 pratigṛhṇāti tām prati gṛhṇīyāt / ekāsi na sahasram ekāṃ tvā bhūtām prati gṛhṇāmi na sahasram ekā mā bhūtā viśa mā sahasram iti / ekām evainām bhūtām prati gṛhṇāti na sahasraṃ ya evaṃ veda syonāsi suṣadā suśevā syonā mā viśa suṣadā mā viśa suśevā mā viśa
4 ity āha syonaivainaꣳ suṣadā suśevā bhūtvā viśati nainaꣳ hinasti brahmavādino vadanti sahasraꣳ sahasratamy anv etī3 sahasratamīꣳ sahasrā3m iti yat prācīm utsṛjet sahasraꣳ sahasratamy anv iyāt tat sahasram aprajñātram / suvargaṃ lokaṃ na pra jānīyāt pratīcīm ut sṛjati tāꣳ sahasram anu paryāvartate sā prajānatī suvargaṃ lokam eti yajamānam abhy ut sṛjati kṣipre sahasram pra jāyate / uttamā nīyate prathamā devān gacchati //
7.1.8 anuvāka 8 ātreyacatūrātrābhidhānam
1 atrir adadād aurvāya prajām putrakāmāya sa riricāno 'manyata nirvīryaḥ śithilo yātayāmā sa etaṃ catūrātram apaśyat tam āharat tenāyajata tato vai tasya catvāro vīrā ājāyanta suhotā sūdgātā svadhvaryuḥ susabheyaḥ / ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajata āsya catvāro vīrā jāyante suhotā sūdgātā svadhvaryuḥ susabheyaḥ / ye caturviꣳśāḥ pavamānā brahmavarcasaṃ tat
2 ya udyanta stomāḥ śrīḥ sā / atriꣳ śraddhādevaṃ yajamānaṃ catvāri vīryāṇi nopānaman teja indriyam brahmavarcasam annādyam / sa etāꣳś caturaś catuṣṭomānt somān apaśyat tān āharat tair ayajata teja eva prathamenāvārunddhendriyaṃ dvitīyena brahmavarcasaṃ tṛtīyenānnādyaṃ caturthena ya evaṃ vidvāꣳś caturaś catuṣṭomānt somān āharati tair yajate teja eva prathamenāva runddha indriyaṃ dvitīyena brahmavarcasaṃ tṛtīyenānnādyaṃ caturthena yām evātrir ṛddhim ārdhnot tām eva yajamānā ṛdhnoti //
7.1.9 anuvāka 9 jāmadagnyacatūrātrābhidhānam

1 jamadagniḥ puṣṭikāmaś catūrātreṇāyajata sa etān poṣāꣳ apuṣyat tasmāt palitau jāmadagniyau na saṃ jānāte etān eva poṣān puṣyati ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajate puroḍāśinya upasado bhavanti paśavo vai puroḍāśaḥ paśūn evāva runddhe / annaṃ vai puroḍāśaḥ / annam evāva runddhe / annādaḥ paśumān bhavati ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajate //
7.1.10 anuvāka 10 pañcarātrābhidhānam
1 saṃvatsaro vā idam eka āsīt so 'kāmayata / ṛtūnt sṛjeyeti sa etam pañcarātram apaśyat tam āharat tenāyajata tato vai sa ṛtūn asṛjata ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate praiva jāyate ta ṛtavaḥ sṛṣṭā na vyāvartanta ta etam pañcarātram apaśyan tam ā'haran tenāyajanta tato vai te vyāvartanta
2 ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā'' vartate sārvaseniḥ śauceyo 'kāmayata paśumānt syām iti sa etam pañcarātram āharat tenāyajata tato vai sa sahasram paśūn prāpnot / ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate pra sahasram paśūn āpnoti babaraḥ prāvāhaṇir akāmayata vācaḥ pravaditā syām iti sa etam pañcarātram ā //
3 aharat tenāyajata tato vai sa vācaḥ pravaditā'bhavat / ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate pravaditaiva vāco bhavati / atho enaṃ vācas patir ity āhuḥ / anāptaś catūrātro 'tiriktaḥ ṣaḍrātro 'tha vā eṣa samprati yajño yat pañcarātraḥ / ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate sampraty eva yajñena yajate pañcarātro bhavati pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ
4 ṛtuṣv eva samvatsare prati tiṣṭhati / atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe trivṛd agniṣṭomo bhavati teja evāva runddhe pañcadaśo bhavati / indriyam evāva runddhe saptadaśo bhavati / annādyasyāvaruddhyai / atho praiva tena jāyate pañcaviꣳśo 'gniṣṭomo bhavati prajāpater āptyai mahāvratavān annādyasyāvaruddhyai viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati sarvasyābhijityai //
7.1.11 anuvāka 11 aśvamedhamantrakathanam
1 devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām ā dade / imām agṛbhṇan raśanām ṛtasya pūrva āyuṣi vidatheṣu kavyā / tayā devāḥ sutam ā babhūvur ṛtasya sāmant saram ārapantī // abhidhā asi bhuvanam asi yantāsi dhartāsi so 'gniṃ vaiśvānaraꣳ saprathasaṃ gaccha svāhākṛtaḥ pṛthivyāṃ yantā rāḍ yantā'si yamano dhartā'si dharuṇaḥ kṛṣyai tvā kṣemāya tvā rayyai tvā poṣāya tvā pṛthivyai tvā'ntarikṣāya tvā dive tvā sate tvā'sate tvā'dbhyas tvauṣadhībhyas tvā viśvebhyas tvā bhūtebhyaḥ //
7.1.12 anuvāka 12 aśvamedhamantrakathanam
1 vibhūr mātrā prabhūḥ pitrā'śvo 'si hayo 'sy atyo 'si naro 'sy arvā'si saptir asi vājy asi vṛṣā'si nṛmaṇā asi yayur nāmāsy ādityānām patvānv ihi / agnaye svāhā svāhendrāgnibhyāꣳ svāhā prajāpataye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvābhyo devetābhyaḥ / iha dhṛtiḥ svāheha vidhṛtiḥ svāheha rantiḥ svāheha ramatiḥ svāhā bhūr asi bhuve tvā bhavyāya tvā bhaviṣyate tvā viśvebhyas tvā bhūtebhyaḥ / devā āśāpālā etaṃ devebhyo 'śvam medhāya prokṣitaṃ gopāyata //
7.1.13 anuvāka 13 aśvamedhamantrakathanam
1 āyanāya svāhā prāyaṇāya svāhā / uddrāvāya svāhā / uddrutāya svāhā śūkārāya svāhā śūkṛtāya svāhā palāyitāya svāhā / āpalāyitāya svāhā / āvalgate svāhā parāvalgate svāhā / āyate svāhā prayate svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.14 anuvāka 14 aśvamedhamantrakathanam
1 agnaye svāhā somāya svāhā vāyave svāhā / apām modāya svāhā savitre svāhā sarasvatyai svāhā / indrāya svāhā bṛhaspataye svāhā mitrāya svāhā varuṇāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.15 anuvāka 15 aśvamedhamantrakathanam
1 pṛthivyai svāhā / antarikṣāya svāhā dive svāhā sūryāya svāhā candramase svāhā nakṣatrebhyaḥ svāhā prācyai diśe svāhā dakṣiṇāyai diśe svāhā pratīcyai diśe svāhā / udīcyai diśe svāhā / ūrdhvāyai diśe svāhā digbhyaḥ svāhā / avāntaradiśābhyaḥ svāhā samābhyaḥ svāhā śaradbhyaḥ svāhā / ahorātrebhyaḥ svāhā / ardhamāsebhyaḥ svāhā māsebhyaḥ svāhā / ṛtubhyaḥ svāhā saṃvatsarāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.16 anuvāka 16 aśvamedhamantrakathanam
1 agnaye svāhā somāya svāhā savitre svāhā sarasvatyai svāhā pūṣṇe svāhā bṛhaspataye svāhā / apām modāya svāhā vāyave svāhā mitrāya svāhā varuṇāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.17 anuvāka 17 aśvamedhamantrakathanam
1 pṛthivyai svāhā / antarikṣāya svāhā dive svāhā / agnaye svāhā somāya svāhā sūryāya svāhā candramase svāhā / ahne svāhā rātriyai svāhā / ṛjave svāhā sādhave svāhā sukṣityai svāhā kṣudhe svāhā / āśitimne svāhā rogāya svāhā himāya svāhā śītāya svāhā / ātapāya svāhā / araṇyāya svāhā suvargāya svāhā lokāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.18 anuvāka 18 aśvamedhamantrakathanam
1 bhuvo devānāṃ karmaṇā'pasartasya pathyā'si vasubhir devebhir devatayā gāyatreṇa tvā chandasā yunajmi vasantena tvartunā haviṣā dīkṣayāmi rudrebhir devebhir devatayā traiṣṭubhena tvā chandasā yunajmi grīṣmeṇa tvartunā haviṣā dīkṣayāmi / ādityebhir devebhir devatayā jāgatena tvā chandasā yunajmi varṣābhir tvartunā haviṣā dīkṣayāmi viśvebhir devebhir devatayā''nuṣṭubhena tvā chandasā yunajmi //
2 śaradā tvartunā haviṣā dīkṣayāmi / aṅgirobhir devebhir devatayā pāṅktena tvā chandasā yunajmi hemantaśiśirābhyāṃ tvartunā haviṣā dīkṣayāmi / ā'haṃ dīkṣām aruham ṛtasya patnīṃ gāyatreṇa chandasā brahmaṇā cartaꣳ satye 'dhāꣳ satyam ṛte 'dhām // mahīmū ṣu sutrāmāṇam iha dhṛtiḥ svāhā / iha vidhṛtiḥ svāhā / iha rantiḥ svāhā / iha ramatiḥ svāhā //
7.1.19 anuvāka 19 aśvamedhamantrakathanam
1 īṃkārāya svāhā / īṃkṛtāya svāhā krandate svāhā / avakrandate svāhā prothate svāhā praprothate svāhā gandhāya svāhā ghrātāya svāhā prāṇāya svāhā vyānāya svāhā / apānāya svāhā saṃdīyamānāya svāhā saṃditāya svāhā vicṛtyamānāya svāhā vicṛttāya svāhā palāyiṣyamāṇāya svāhā palāyitāya svāhā / uparaꣳsyate svāhā / uparatāya svāhā nivekṣyate svāhā niviśamānāya svāhā niviṣṭāya svāhā niṣatsyate svāhā niṣīdate svāhā niṣaṇṇāya svāhā
2 āsiṣyate svāhā / āsīnāya svāhā / āsitāya svāhā nipatsyate svāhā nipadyamānāya svāhā nipannāya svāhā śayiṣyate svāhā śayānāya svāhā śayitāya svāhā sammīliṣyate svāhā sammīlate svāhā sammīlitāya svāhā svapsyate svāhā svapate svāhā suptāya svāhā prabhotsyate svāhā prabudhyamānāya svāhā prabuddhāya svāhā jāgariṣyate svāhā jāgrate svāhā jāgaritāya svāhā śuśrūṣamāṇāya svāhā śṛṇvate svāhā śrutāya svāhā vīkṣiṣyate svāhā

3 vīkṣamāṇāya svāhā vīkṣitāya svāhā saꣳhāsyate svāhā smājihānāya svāhā / ujjihānāya svāhā vivartsyate svāhā vivartamānāya svāhā vivṛttāya svāhā / utthāsyate svāhā / uttiṣṭhate svāhā / utthitāya svāhā vidhaviṣyate svāhā vidhūnvānāya svāhā vidhūtāya svāhā / utkraꣳsyate svāhā / utkrāmate svāhā / utkrāntāya svāhā caṃkramiṣyate svāhā caṃkramyamāṇāya svāhā caṃkramitāya svāhā kaṇḍūyiṣyate svāhā kaṇḍūyamānāya svāhā kaṇḍūyitāya svāhā nikaṣiṣyate svāhā nikaṣamāṇāya svāhā nikaṣitāya svāhā yad atti tasmai svāhā yat pibati tasmai svāhā yan mehati tasmai svāhā yac chakṛt karoti tasmai svāhā retase svāhā prajābhyaḥ svāhā prajananāya svāhā sarvasmai svāhā //
7.1.20 anuvāka 20 aśvamedhamantrakathanam
1 agnaye svāhā vāyave svāhā sūryāya svāhā / ṛtam asy ṛtasyartam asi satyam asi satyasya satyam asi / ṛtasya panthā asi devānāṃ chāyāmṛtasya nāma tat satyaṃ yat tvam prajāpatir asi / adhi yad asmin vājinīva śubhaḥ spardhante divaḥ sūryeṇa viśo 'po vṛṇānaḥ pavate kavyan paśuṃ na gopā iryaḥ parijmā //
7.1.1 anuvāka 1 jyotiṣṭoma tadādyasaṃsthā agniṣṭomayornirūpaṇam

prajananaṃ jyotir agnir devatānāṃ jyotir virāṭ chandasāṃ jyotiḥ /
virāḍ vāco 'gnau saṃ tiṣṭhate
virājam abhi sam padyate
tasmāt taj jyotir ucyate
dvau stomau prātaḥsavanaṃ vahato yathā prāṇaś cāpānaś ca
dvau mādhyaṃdinaꣳ savanaṃ yathā cakṣuś ca śrotraṃ ca
dvau tṛtīyasavanaṃ yathā vāk ca pratiṣṭhā ca
puruṣasammito vā eṣa yajño 'sthūriḥ

yaṃ kāmaṃ kāmayate tam etenābhy aśnute
sarvaꣳ hy asthuriṇābhyaśnute /
agniṣṭomena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata
tā agniṣṭomenaiva pary agṛhṇāt
tāsām parigṛhītānām aśvataro 'tyapravata
tasyānuhāya reta ādatta
tad gardabhe nyamārṭ
tāsām parigṛhītānām aśvataro 'tyapravata
tasyānuhāya reta ādatta
tad gardabhe nyamārṭ
tasmād gardabho dviretāḥ /
atho āhuḥ /
vaḍabāyāṃ ny amārḍ iti
tasmād vaḍabā dviretāḥ /
atho āhuḥ /
oṣadhīṣu

ny amārḍ iti
tasmād oṣadhayo 'nabhyaktā rebhanti /
atho āhuḥ
prajāsu ny amārḍ iti
tasmād yamau jāyete
tasmād aśvataro na pra jāyata āttaretā hi
tasmād barhiṣy anavaklṛptaḥ
sarvavedase vā sahasre vāvaklṛptaḥ /
ati hy apravata
ya evaṃ vidvān agniṣṭomena yajate prājātāḥ prajā janayati pari prajātā gṛhṇāti
tasmād āhuḥ /
jyeṣṭhayajña iti

prajāpatir vāva jyeṣṭhaḥ
sa hy etenāgre 'yajata
prajāpatir akāmayata
pra jāyeyeti
sa mukhatas trivṛtaṃ nir amimīta
tam agnir devatānv asṛjyata gāyatrī chando rathaṃtaraꣳ sāma brāhmaṇo manuṣyāṇām ajaḥ paśūnām /
tasmāt te mukhyāḥ /
mukhato hy asṛjyanta /
uraso bāhubhyām pañcadaśaṃ nir amimīta
tam indro devatānv asṛjyata triṣṭup chando bṛhat

sāma rājanyo manuṣyāṇām aviḥ paśūnām /
tasmāt te vīryāvantaḥ /
vīryād dhy asṛjyanta
madhyataḥ saptadaśaṃ nir amimīta
taṃ viśve devā devatā anv asṛjyanta jagatī chando vairūpaꣳ sāma vaiśyo manuṣyāṇāṃ gāvaḥ paśūnām /
tasmāt ta ādyāḥ /
annadhānād dhy asṛjyanta
tasmād bhūyāꣳso 'nyebhyaḥ /
bhūyiṣṭhā hi devatā anv asṛjyanta
patta ekaviꣳśaṃ nir amimīta
tam anuṣṭup chandaḥ

anv asṛjyata vairājaꣳ sāma śūdro manuṣyāṇām
aśvaḥ paśūnām /
tasmāt tau bhūtasaṃkrāmiṇāv aśvaś ca śūdraś ca
tasmāc chūdro yajñe 'navaklṛptaḥ /
na hi devatā anv asṛjyata
tasmāt pādāv upa jīvataḥ
patto hy asṛjyetām
prāṇā vai trivṛt /
ardhamāsāḥ pañcadaśaḥ
prajāpatiḥ saptadaśas
traya ime lokāḥ /
asāv āditya ekaviꣳśaḥ /
etasmin vā ete śritā etasmin pratiṣṭhitāḥ /
ya evaṃ vedaitasminn eva śrayata etasmin prati tiṣṭhati //
7.1.2 anuvāka 2 stomānāṃ saṃbhūyakāritvakathanam

prātaḥsavane vai gāyatreṇa chandasā trivṛte stomāya jyotir dadhad eti
trivṛtā brahmavarcasena pañcadaśāya jyotir dadhad eti
pañcadaśenaujasā vīryeṇa saptadaśāya jyotir dadhad eti
saptadaśena prājāpatyena prajananenaikaviꣳśāya jyotir dadhad eti
stoma eva tat stomāya jyotir dadhad eti /
atho stoma eva stomam abhi pra ṇayati
yāvanto vai stomās tāvantaḥ kāmās
tāvanto lokās
tāvanti jyotīꣳṣi /
etāvata eva stomān etāvataḥ kāmān etāvato lokān etāvanti jyotīꣳṣy ava runddhe //
7.1.3 anuvāka 3 atirātravidhyunnayanam

brahmavādino vadanti
sa tvai yajeta yo 'gniṣṭomena yajamāno 'tha sarvastomena yajeteti
yasya trivṛtam antaryanti prāṇāꣳs tasyāntaryanti
prāṇeṣu me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate
yasya pañcadaśam antaryanti vīryaṃ tasyāntar yanti
vīrye me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate
yasya saptadaśam antaryanti

prajāṃ tasyāntar yanti
prajāyām me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate
yasyaikaviꣳśam antaryanti pratiṣṭhāṃ tasyāntar yanti
pratiṣṭhāyām me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate
yasya triṇavam antaryanty ṛtūꣳś ca tasya nakṣatriyāṃ ca virājam antar yanti /
ṛtuṣu me 'py asan nakṣatriyāyāṃ ca virājīti

khalu vai yajñena yajamāno yajate
yasya trayastriꣳśam antaryanti devatās tasyāntar yanti
devatāsu me 'py asad iti khalu vai yajñena yajamāno yajate
yo vai stomānām avamam paramatāṃ gacchantaṃ veda paramatām eva gacchati
trivṛd vai stomānām avamas trivṛt paramas
ya evaṃ veda paramatām eva gacchati //
7.1.4 anuvāka 4 āṅgirasadvirātrāhīnavidhikathanam

aṅgiraso vai sattram āsata
te suvargaṃ lokam āyan
teṣāꣳ haviṣmāꣳś ca haviṣkṛc cāhīyetām /
tāv akāmayetām /
suvargaṃ lokam iyāveti
tāv etaṃ dvirātram apaśyatām /
tam āharatām /
tenāyajetām /
tato vai tau 'suvargaṃ lokam aitām /
ya evaṃ vidvān dvirātreṇa yajate suvargam eva lokam eti
tāv aitām pūrveṇāhnāgacchatām uttareṇa

abhiplavaḥ pūrvam ahar bhavati gatir uttaram
jyotiṣṭomo 'gniṣṭomaḥ pūrvam ahar bhavati tejas tenāva runddhe
sarvastomo 'tirātra uttaraꣳ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai
gāyatram pūrve'hant sāma bhavati
tejo vai gāyatrī
gāyatrī brahmavarcasam /
teja eva brahmavarcasam ātman dhatte
traiṣṭubham uttare /
ojo vai vīryaṃ triṣṭug
oja eva vīryam ātman dhatte
rathaṃtaram pūrve

ahant sāma bhavati /
iyaṃ vai rathaṃtaram
asyām eva prati tiṣṭhati
bṛhad uttare /
asau vai bṛhat /
amuṣyām eva prati tiṣṭhati
tad āhuḥ
kva jagatī cānuṣṭup ceti
vaikhānasam pūrve 'hant sāma bhavati tena jagatyai naiti
ṣoḍaśy uttare tenānuṣṭubhaḥ /
athāhuḥ /
yat samāne 'rdhamāse syātām anyatarasyāhno vīryam anu padyeteti /
amāvāsyāyām pūrvam ahar bhavaty uttarasminn uttaram /
nānaivārdhamāsayor bhavataḥ /
nānāvīrye bhavataḥ /
haviṣmannidhanam pūrvam ahar bhavati haviṣkṛnnidhanam uttaram
pratiṣṭhityai //
7.1.5 anuvāka 5 gargatrirātrābhidhānam

āpo vā idam agre salilam āsīt
tasmin prajāpatir vāyur bhūtvā'carat
sa imām apaśyat
tāṃ varāho bhūtvā'harat
tāṃ viśvakarmā bhūtvā vy amārṭ
sā'prathata
sā pṛthivyabhavat
tat pṛthivyai pṛthivitvam /
tasyām aśrāmyat prajāpatiḥ
sa devān asṛjata vasūn rudrān ādityān
te devāḥ prajāpatim abruvan
pra jāyāmahā iti
so 'bravīt

yathāhaṃ yuṣmāꣳs tapasāsṛkṣy evaṃ tapasi prajananam icchadhvam iti
tebhyo 'gnim āyatanam prāyacchat /
etenāyatanena śrāmyateti
te 'gnināyatanenāśrāmyan
te saṃvatsara ekāṃ gām asṛjanta
tāṃ vasubhyo rudrebhya ādityebhyaḥ prāyacchan /
etāꣳ rakṣadhvam iti
tāṃ vasavo rudrā ādityā arakṣanta
sā vasubhyo rudrebhya ādityebhyaḥ prājāyata trīṇi ca

śatāni trayastriꣳśataṃ ca /
sahasratamy abhavat
te devāḥ prajāpatim abruvan /
sahasreṇa no yājayeti
so 'gniṣṭomena vasūn ayājayat
ta imaṃ lokam ajayan
tac cādaduḥ
sa ukthyena rudrān ayājayat
te 'ntarikṣam ajayan
tac cādaduḥ
so 'tirātreṇādityān ayājayat
te 'muṃ lokam ajayan
tac cādadus
tad antarikṣam

vyavairyata
tasmād rudrā ghātukāḥ /
anāyatanā hi
tasmād āhuḥ
śithilaṃ vai madhyamam ahas trirātrasya vi hi tad avairyateti
traiṣṭubham madhyamasyāhna ājyam bhavati
saṃyānāni sūktāni śaꣳsati
ṣoḍaśinaꣳ śaꣳsati /
ahno dhṛtyā aśithilambhāvāya
tasmāt trirātrasyāgniṣṭoma eva prathamam ahaḥ syād athokthyo 'thātirātraḥ /
eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai
trīṇitrīṇi śatāny anūcīnāham avyavachinnāni dadāti

eṣāṃ lokānām anu saṃtatyai
daśataṃ na vi cchindyāt /
virājaṃ ned vicchinadānīti /
atha yā sahasratamy āsīt tasyām indraś ca viṣṇuś ca vyāyacchetām /
sa indro 'manyata /
anayā vā idaṃ viṣṇuḥ sahasraṃ varkṣyata iti
tasyām akalpetām /
dvibhāga indras tṛtīye viṣṇus
tad vā eṣābhyanūcyate /
ubhā jigyathur iti
tāṃ vā etām acchāvākaḥ

eva śaꣳsati /
atha yā sahasratamī sā hotre deyeti
hotāraṃ vā abhyatiricyate
yad atiricyate hotā'nāptasyā''payitā /
athā''huḥ /
unnetre deyeti /
atiriktā vā eṣā sahasrasya /
atirikta unnetartvijām
athā''huḥ
sarvebhyaḥ sadasyebhyo deyeti /
athāhuḥ /
udākṛtyā sā vaśaṃ cared iti /
athāhuḥ /
brahmaṇe cāgnīdhe ca deyeti

dvibhāgam brahmaṇe tṛtīyam agnīdhe /
aindro vai brahmā vaiṣṇavo 'gnīdh /
yathaiva tāv akalpetām iti /
athāhuḥ /
yā kalyāṇī bahurūpā sā deyeti /
athāhuḥ /
yā dvirūpobhayataenī sā deyeti sahasrasya parigṛhītyai
tad vā etat sahasrasyāyanam /
sahasraꣳ stotrīyāḥ
sahasraṃ dakṣiṇāḥ
sahasrasammitaḥ suvargo lokaḥ
suvargasya lokasyābhijityai //
7.1.6 anuvāka 6 sahasratamyabhidhānam

somo vai sahasram avindat
tam indro 'nv avindat
tau yamo nyāgacchat
tāv abravīt /
astu me 'trāpīti /
astu hī3 ity abrūtām /
sa yama ekasyāṃ vīryam pary apaśyat /
iyaṃ vā asya sahasrasya vīryam bibhartīti tāv abravīd iyam mamāstv etad yuvayor iti
tāv abrūtām /
sarve vā etad etasyāṃ vīryam

pari paśyāmo 'ꣳśam ā harāmahā iti
tasyām aꣳśam āharanta
tām apsu prāveśayan /
somāyodehīti
sā rohiṇī piṅgalaikahāyanī rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait /
tasmād rohiṇyā piṅgalayaikahāyanyā somaṃ krīṇīyāt /
ya evaṃ vidvān rohiṇyā piṅgalayaikahāyanyā somaṃ krīṇāti trayastriꣳśatā caivāsya tribhiś ca

śataiḥ somaḥ krīto bhavati
sukrītena yajate
tām apsu prāveśayan /
indrāyodehīti
sā rohiṇī lakṣmaṇā paṣṭhauhī vārtraghnī rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait
tasmād rohiṇīṃ lakṣmaṇām paṣṭhauhīṃ vārtraghnīṃ dadyāt /
ya evaṃ vidvān rohiṇīṃ lakṣmaṇām paṣṭhauhīṃ vārtraghnīṃ dadāti trayastriꣳśac caivāsya trīṇi ca śatāni sā dattā

bhavati
tām apsu prāveśayan
yamāyodehīti
sā jaratī mūrkhā tajjaghanyā rūpaṃ kṛtvā trayastriꣳśatā ca tribhiś ca śataiḥ sahodait
tasmāj jaratīm mūrkhāṃ tajjaghanyām anustaraṇīṃ kurvīta
ya evaṃ vidvāñ jaratīm mūrkhāṃ tajjaghanyām anustaraṇīṃ kurute trayastriꣳśac caivāsya trīṇi ca śatāni sāmuṣmim̐ loke bhavati
vāg eva sahasratamī
tasmāt

varo deyaḥ
sā hi varaḥ
sahasram asya sā dattā bhavati
tasmād varo na pratigṛhyaḥ
sā hi varaḥ
sahasram asya pratigṛhītam bhavati /
iyaṃ vara iti brūyāt /
athānyām brūyāt /
iyam mameti
tathāsya tat sahasram apratigṛhītam bhavati /
ubhayataenī syāt
tad āhuḥ /
anyataenī syāt sahasram parastād etam iti
yaiva varaḥ

kalyāṇī rūpasamṛddhā sā syāt
sā hi varaḥ
samṛddhyai
tām uttareṇāgnīdhram paryāṇīyāhavanīyasyānte droṇakalaśam ava ghrāpayet /
ā jighra kalaśam mahy urudhārā payasvaty ā tvā viśantv indavaḥ samudram iva sindhavaḥ
sā mā sahasra ā bhaja prajayā paśubhiḥ saha punar mā viśatād rayir iti
prajayaivainam paśubhī rayyā sam

ardhayati
prajāvān paśumān rayimān bhavati ya evaṃ veda
tayā sahāgnīdhram paretya purastāt pratīcyāṃ tiṣṭhantyāṃ juhuyāt /
ubhā jigyathur na parā jayethe na parā jigye kataraś canainoḥ /
indraś ca viṣṇo yad apaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tad airayethām iti
tredhāvibhaktaṃ vai trirātre sahasram /
sāhasrīm evaināṃ karoti
sahasrasyaivainām mātrāṃ

karoti
rūpāṇi juhoti
rūpair evaināꣳ sam ardhayati
tasyā upotthāya karṇam ā japet /
iḍe rante 'dite sarasvati priye preyasi mahi viśruty etāni te aghniye nāmāni
sukṛtam mā deveṣu brūtād iti
devebhya evainam ā vedayati /
anv enaṃ devā budhyante //
7.1.7 anuvāka 7 sahasratamidānavidhiḥ

sahasratamyā vai yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti
sainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati
sā mā suvargaṃ lokaṃ gamayety āha
suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati
sā mā jyotiṣmantaṃ lokaṃ gamayety āha
jyotiṣmantam evainaṃ lokaṃ gamayati
sā mā sarvān puṇyām̐ lokān gamayety āha
sarvān evainam puṇyām̐ lokān gamayati
sā

mā pratiṣṭhāṃ gamaya prajayā paśubhiḥ saha punar mā viśatād rayir iti prajayaivainam paśubhī rayyām prati ṣṭhāpayati
prajāvān paśumān rayimān bhavati ya evaṃ veda
tām agnīdhe vā brahmaṇe vā hotre vodgātre vādhvaryave vā dadyāt
sahasram asya sā dattā bhavati
sahasram asya pratigṛhītam bhavati yas tām avidvān

pratigṛhṇāti
tām prati gṛhṇīyāt /
ekāsi na sahasram
ekāṃ tvā bhūtām prati gṛhṇāmi na sahasram
ekā mā bhūtā viśa mā sahasram iti /
ekām evainām bhūtām prati gṛhṇāti na sahasraṃ ya evaṃ veda
syonāsi suṣadā suśevā syonā mā viśa suṣadā mā viśa suśevā mā viśa

ity āha
syonaivainaꣳ suṣadā suśevā bhūtvā viśati nainaꣳ hinasti
brahmavādino vadanti
sahasraꣳ sahasratamy anv etī3 sahasratamīꣳ sahasrā3m iti
yat prācīm utsṛjet sahasraꣳ sahasratamy anv iyāt
tat sahasram aprajñātram /
suvargaṃ lokaṃ na pra jānīyāt
pratīcīm ut sṛjati
tāꣳ sahasram anu paryāvartate
sā prajānatī
suvargaṃ lokam eti
yajamānam abhy ut sṛjati
kṣipre sahasram pra jāyate /
uttamā nīyate prathamā devān gacchati //
7.1.8 anuvāka 8 ātreyacatūrātrābhidhānam

atrir adadād aurvāya prajām putrakāmāya
sa riricāno 'manyata nirvīryaḥ śithilo yātayāmā
sa etaṃ catūrātram apaśyat
tam āharat
tenāyajata
tato vai tasya catvāro vīrā ājāyanta suhotā sūdgātā svadhvaryuḥ susabheyaḥ /
ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajata āsya catvāro vīrā jāyante suhotā sūdgātā svadhvaryuḥ susabheyaḥ /
ye caturviꣳśāḥ pavamānā brahmavarcasaṃ tat

ya udyanta stomāḥ śrīḥ sā /
atriꣳ śraddhādevaṃ yajamānaṃ catvāri vīryāṇi nopānaman teja indriyam brahmavarcasam annādyam /
sa etāꣳś caturaś catuṣṭomānt somān apaśyat
tān āharat tair ayajata
teja eva prathamenāvārunddhendriyaṃ dvitīyena brahmavarcasaṃ tṛtīyenānnādyaṃ caturthena
ya evaṃ vidvāꣳś caturaś catuṣṭomānt somān āharati tair yajate teja eva prathamenāva runddha indriyaṃ dvitīyena brahmavarcasaṃ tṛtīyenānnādyaṃ caturthena
yām evātrir ṛddhim ārdhnot tām eva yajamānā ṛdhnoti //
7.1.9 anuvāka 9 jāmadagnyacatūrātrābhidhānam

jamadagniḥ puṣṭikāmaś catūrātreṇāyajata
sa etān poṣāꣳ apuṣyat
tasmāt palitau jāmadagniyau na saṃ jānāte
etān eva poṣān puṣyati ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajate
puroḍāśinya upasado bhavanti
paśavo vai puroḍāśaḥ
paśūn evāva runddhe /
annaṃ vai puroḍāśaḥ /
annam evāva runddhe /
annādaḥ paśumān bhavati ya evaṃ vidvāꣳś catūrātreṇa yajate //
7.1.10 anuvāka 10 pañcarātrābhidhānam

saṃvatsaro vā idam eka āsīt
so 'kāmayata /
ṛtūnt sṛjeyeti
sa etam pañcarātram apaśyat
tam āharat tenāyajata
tato vai sa ṛtūn asṛjata
ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate praiva jāyate
ta ṛtavaḥ sṛṣṭā na vyāvartanta
ta etam pañcarātram apaśyan
tam ā'haran
tenāyajanta
tato vai te vyāvartanta

ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā'' vartate
sārvaseniḥ śauceyo 'kāmayata
paśumānt syām iti
sa etam pañcarātram āharat
tenāyajata
tato vai sa sahasram paśūn prāpnot /
ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate pra sahasram paśūn āpnoti
babaraḥ prāvāhaṇir akāmayata
vācaḥ pravaditā syām iti
sa etam pañcarātram ā

aharat
tenāyajata
tato vai sa vācaḥ pravaditā'bhavat /
ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate pravaditaiva vāco bhavati /
atho enaṃ vācas patir ity āhuḥ /
anāptaś catūrātro 'tiriktaḥ ṣaḍrātro 'tha vā eṣa samprati yajño yat pañcarātraḥ /
ya evaṃ vidvān pañcarātreṇa yajate sampraty eva yajñena yajate
pañcarātro bhavati
pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ

ṛtuṣv eva samvatsare prati tiṣṭhati /
atho pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe
trivṛd agniṣṭomo bhavati
teja evāva runddhe
pañcadaśo bhavati /
indriyam evāva runddhe
saptadaśo bhavati /
annādyasyāvaruddhyai /
atho praiva tena jāyate
pañcaviꣳśo 'gniṣṭomo bhavati prajāpater āptyai
mahāvratavān annādyasyāvaruddhyai
viśvajit sarvapṛṣṭho 'tirātro bhavati
sarvasyābhijityai //
7.1.11 anuvāka 11 aśvamedhamantrakathanam

devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyām pūṣṇo hastābhyām ā dade /
imām agṛbhṇan raśanām ṛtasya pūrva āyuṣi vidatheṣu kavyā / tayā devāḥ sutam ā babhūvur ṛtasya sāmant saram ārapantī //
abhidhā asi bhuvanam asi yantāsi dhartāsi so 'gniṃ vaiśvānaraꣳ saprathasaṃ gaccha svāhākṛtaḥ
pṛthivyāṃ yantā rāḍ yantā'si yamano dhartā'si dharuṇaḥ
kṛṣyai tvā kṣemāya tvā rayyai tvā poṣāya tvā
pṛthivyai tvā'ntarikṣāya tvā dive tvā
sate tvā'sate tvā'dbhyas tvauṣadhībhyas tvā viśvebhyas tvā bhūtebhyaḥ //
7.1.12 anuvāka 12 aśvamedhamantrakathanam

vibhūr mātrā prabhūḥ pitrā'śvo 'si hayo 'sy atyo 'si naro 'sy arvā'si saptir asi vājy asi vṛṣā'si nṛmaṇā asi yayur nāmāsy ādityānām patvānv ihi /
agnaye svāhā svāhendrāgnibhyāꣳ svāhā prajāpataye svāhā viśvebhyo devebhyaḥ svāhā sarvābhyo devetābhyaḥ /
iha dhṛtiḥ svāheha vidhṛtiḥ svāheha rantiḥ svāheha ramatiḥ svāhā
bhūr asi bhuve tvā bhavyāya tvā bhaviṣyate tvā viśvebhyas tvā bhūtebhyaḥ /
devā āśāpālā etaṃ devebhyo 'śvam medhāya prokṣitaṃ gopāyata //
7.1.13 anuvāka 13 aśvamedhamantrakathanam

āyanāya svāhā
prāyaṇāya svāhā /
uddrāvāya svāhā /
uddrutāya svāhā
śūkārāya svāhā
śūkṛtāya svāhā
palāyitāya svāhā /
āpalāyitāya svāhā /
āvalgate svāhā
parāvalgate svāhā /
āyate svāhā
prayate svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.14 anuvāka 14 aśvamedhamantrakathanam

agnaye svāhā
somāya svāhā
vāyave svāhā /
apām modāya svāhā
savitre svāhā
sarasvatyai svāhā /
indrāya svāhā
bṛhaspataye svāhā
mitrāya svāhā
varuṇāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.15 anuvāka 15 aśvamedhamantrakathanam

pṛthivyai svāhā /
antarikṣāya svāhā
dive svāhā
sūryāya svāhā
candramase svāhā
nakṣatrebhyaḥ svāhā
prācyai diśe svāhā
dakṣiṇāyai diśe svāhā
pratīcyai diśe svāhā /
udīcyai diśe svāhā /
ūrdhvāyai diśe svāhā
digbhyaḥ svāhā /
avāntaradiśābhyaḥ svāhā
samābhyaḥ svāhā
śaradbhyaḥ svāhā /
ahorātrebhyaḥ svāhā /
ardhamāsebhyaḥ svāhā
māsebhyaḥ svāhā /
ṛtubhyaḥ svāhā
saṃvatsarāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.16 anuvāka 16 aśvamedhamantrakathanam

agnaye svāhā
somāya svāhā
savitre svāhā
sarasvatyai svāhā
pūṣṇe svāhā
bṛhaspataye svāhā /
apām modāya svāhā
vāyave svāhā
mitrāya svāhā
varuṇāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.17 anuvāka 17 aśvamedhamantrakathanam

pṛthivyai svāhā /
antarikṣāya svāhā
dive svāhā /
agnaye svāhā
somāya svāhā
sūryāya svāhā
candramase svāhā /
ahne svāhā
rātriyai svāhā /
ṛjave svāhā
sādhave svāhā
sukṣityai svāhā
kṣudhe svāhā /
āśitimne svāhā
rogāya svāhā
himāya svāhā
śītāya svāhā /
ātapāya svāhā /
araṇyāya svāhā
suvargāya svāhā
lokāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.18 anuvāka 18 aśvamedhamantrakathanam

bhuvo devānāṃ karmaṇā'pasartasya pathyā'si vasubhir devebhir devatayā gāyatreṇa tvā chandasā yunajmi vasantena tvartunā haviṣā dīkṣayāmi
rudrebhir devebhir devatayā traiṣṭubhena tvā chandasā yunajmi grīṣmeṇa tvartunā haviṣā dīkṣayāmi /
ādityebhir devebhir devatayā jāgatena tvā chandasā yunajmi varṣābhir tvartunā haviṣā dīkṣayāmi
viśvebhir devebhir devatayā''nuṣṭubhena tvā chandasā yunajmi

śaradā tvartunā haviṣā dīkṣayāmi /
aṅgirobhir devebhir devatayā pāṅktena tvā chandasā yunajmi hemantaśiśirābhyāṃ tvartunā haviṣā dīkṣayāmi /
ā'haṃ dīkṣām aruham ṛtasya patnīṃ gāyatreṇa chandasā brahmaṇā cartaꣳ satye 'dhāꣳ satyam ṛte 'dhām //
mahīmū ṣu sutrāmāṇam
iha dhṛtiḥ svāhā /
iha vidhṛtiḥ svāhā /
iha rantiḥ svāhā /
iha ramatiḥ svāhā //
7.1.19 anuvāka 19 aśvamedhamantrakathanam

īṃkārāya svāhā /
īṃkṛtāya svāhā
krandate svāhā /
avakrandate svāhā
prothate svāhā
praprothate svāhā
gandhāya svāhā
ghrātāya svāhā
prāṇāya svāhā
vyānāya svāhā /
apānāya svāhā
saṃdīyamānāya svāhā
saṃditāya svāhā
vicṛtyamānāya svāhā
vicṛttāya svāhā
palāyiṣyamāṇāya svāhā
palāyitāya svāhā /
uparaꣳsyate svāhā /
uparatāya svāhā
nivekṣyate svāhā
niviśamānāya svāhā
niviṣṭāya svāhā
niṣatsyate svāhā
niṣīdate svāhā
niṣaṇṇāya svāhā

āsiṣyate svāhā /
āsīnāya svāhā /
āsitāya svāhā
nipatsyate svāhā
nipadyamānāya svāhā
nipannāya svāhā
śayiṣyate svāhā
śayānāya svāhā
śayitāya svāhā
sammīliṣyate svāhā
sammīlate svāhā
sammīlitāya svāhā
svapsyate svāhā
svapate svāhā
suptāya svāhā
prabhotsyate svāhā
prabudhyamānāya svāhā
prabuddhāya svāhā
jāgariṣyate svāhā
jāgrate svāhā
jāgaritāya svāhā
śuśrūṣamāṇāya svāhā
śṛṇvate svāhā
śrutāya svāhā
vīkṣiṣyate svāhā

vīkṣamāṇāya svāhā
vīkṣitāya svāhā
saꣳhāsyate svāhā
smājihānāya svāhā /
ujjihānāya svāhā
vivartsyate svāhā
vivartamānāya svāhā
vivṛttāya svāhā /
utthāsyate svāhā /
uttiṣṭhate svāhā /
utthitāya svāhā
vidhaviṣyate svāhā
vidhūnvānāya svāhā
vidhūtāya svāhā /
utkraꣳsyate svāhā /
utkrāmate svāhā /
utkrāntāya svāhā
caṃkramiṣyate svāhā
caṃkramyamāṇāya svāhā
caṃkramitāya svāhā
kaṇḍūyiṣyate svāhā
kaṇḍūyamānāya svāhā
kaṇḍūyitāya svāhā
nikaṣiṣyate svāhā
nikaṣamāṇāya svāhā
nikaṣitāya svāhā
yad atti tasmai svāhā
yat pibati tasmai svāhā
yan mehati tasmai svāhā
yac chakṛt karoti tasmai svāhā
retase svāhā
prajābhyaḥ svāhā
prajananāya svāhā
sarvasmai svāhā //
7.1.20 anuvāka 20 aśvamedhamantrakathanam

agnaye svāhā vāyave svāhā sūryāya svāhā /
ṛtam asy ṛtasyartam asi satyam asi satyasya satyam asi /
ṛtasya panthā asi devānāṃ chāyāmṛtasya nāma tat satyaṃ yat tvam prajāpatir asi /
adhi yad asmin vājinīva śubhaḥ spardhante divaḥ sūryeṇa viśo 'po vṛṇānaḥ pavate kavyan paśuṃ na gopā iryaḥ parijmā //