Taittiriya Samhita · Chapter 6.6

6.6.1 anuvāka 1 dakṣiṇāhomakathanam
1 suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad dākṣiṇāni dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai / āgnīdhre juhoti / antarikṣa evā''kramate sado 'bhy aiti suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati saurībhyām ṛgbhyāṃ gārhapatye juhoti / amum evainaṃ lokaꣳ samārohayati nayavatyarcāgnīdhre juhoti suvargasya lokasyābhinītyai divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyam
2 hutvod gṛhṇāti suvargam evainaṃ lokam gamayati rūpeṇa vo rūpam abhy aimīty āha rūpeṇa hy āsāꣳ rūpam abhy aiti yad dhiraṇyena tutho vo viśvavedā vi bhajatv ity āha tutho ha sma vai viśvavedā devānāṃ dakṣiṇā vi bhajati tenaivainā vi bhajati / etat te agne rādhaḥ
3 aiti somacyutam ity āha somacyutaꣳ hy asya rādha aiti tan mitrasya pathā nayety āha śāntyai / ṛtasya pathā preta candradakṣiṇā ity āha satyaṃ vā ṛtam / satyenaivainā ṛtena vi bhajati yajñasya pathā suvitā nayantīr ity āha yajñasya hy etāḥ pathā yanti yad dakṣiṇāḥ / brāhmaṇam adya rādhyāsam
4 ṛṣim ārṣeyam ity āha / eṣa vai brāhmaṇa ṛṣir ārṣeyo yaḥ śuśruvān tasmād evam āha vi suvaḥ paśya vyantarikṣam ity āha suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati yatasva sadasyair ity āha mitratvāya / asmaddātrā devatrā gacchata madhumatīḥ pra dātāram ā viśatety āha vayam iha pradātāraḥ smo 'smān amutra madhumatīr ā viśateti
5 vāvaitad āha hiraṇyaṃ dadāti jyotir vai hiraṇyam / jyotir eva purastād dhatte suvargasya lokasyānukhyātyai / agnīdhe dadāti / agnimukhān evartūn prīṇāti brahmaṇe dadāti prasūtyai hotre dadāti / ātmā vā eṣa yajñasya yad hotā / ātmānam eva yajñasya dakṣiṇābhiḥ sam ardhayati //
6.6.2 anuvāka 2 samiṣṭayajurhomakathanam
1 samiṣṭayajūꣳṣi juhoti yajñasya samiṣṭyai yad vai yajñasya krūraṃ yad viliṣṭaṃ yad atyeti yan nātyeti yad atikaroti yan nāpi karoti tad eva taiḥ prīṇāti nava juhoti nava vai puruṣe prāṇāḥ puruṣeṇa yajñaḥ sammitaḥ / yāvān eva yajñas tam prīṇāti ṣaḍ ṛgmiyāṇi juhoti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtūn eva prīṇāti trīṇi yajūꣳṣi
2 traya ime lokāḥ / imān eva lokān prīṇāti yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gachety āha yajñapatim evainaṃ gamayati svām yoniṃ gacchety āha svām evainaṃ yoniṃ gamayati / eṣa te yajño yajñapate sahasūktavākaḥ suvīra ity āha yajamāna eva vīryaṃ dadhāti vāsiṣṭho ha sātyahavyo devabhāgam papraccha yat sṛñjayān bahuyājino 'yīyajo yajñe
3 yajñam praty atiṣṭhipā3 yajñapatā3v iti sa hovāca yajñapatāv iti satyād vai sṛñjayāḥ parā babhūvur iti hovāca yajñe vāva yajñaḥ pratiṣṭhāpya āsīd yajamānasyāparābhāvāyeti devā gātuvido gātuṃ vittvā gātum itety āha yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati yajamānasyāparābhāvāya //
6.6.3 anuvāka 3 avabhṛthayajurhomakathanam
1 avabhṛthayajūꣳṣi juhoti yad evārvācīnam ekahāyanād enaḥ karoti tad eva tair ava yajate / apo 'vabhṛtham avaiti / apsu vai varuṇaḥ sākṣād eva varuṇam ava yajate vartmanā vā anvitya yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti sāmnā prastotānvavaiti sāma vai rakṣohā rakṣasām apahatyai trir nidhanam upaiti traya ime lokāḥ / ebhya eva lokebhyo rakṣāꣳsi
2 apa hanti puruṣaḥpuruṣo nidhanam upaiti puruṣaḥpuruṣo hi rakṣasvī rakṣasām apahatyai / uruꣳ hi rājā varuṇaś cakārety āha pratiṣṭhityai śataṃ te rājan bhiṣajaḥ sahasram ity āha bheṣajam evāsmai karoti / abhiṣṭhito varuṇasya pāśa ity āha varuṇapāśam evābhi tiṣṭhati barhir abhi juhoti / āhutīnām pratiṣṭhityai / atho agnivaty eva juhoti / apabarhiṣaḥ prayājān
3 yajati prajā vai barhiḥ prajā eva varuṇapāśān muñcati / ājyabhāgau yajati yajñasyaiva cakṣuṣī nāntar eti varuṇaṃ yajati varuṇapāśād evainam muñcati / agnīvaruṇau yajati sākṣād evainaṃ varuṇapāśān muñcati / apabarhiṣāv anūyājau yajati prajā vai barhiḥ prajā eva varuṇapāśān muñcati caturaḥ prayājān yajati dvāv anūyājau ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtavaḥ
4 ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati / avabhṛtha nicaṅkuṇety āha yathoditam eva varuṇam ava yajate samudre te hṛdayam apsv antar ity āha samudrehy antar varuṇaḥ saṃ tvā viśantv oṣadhīr utāpa ity āha / adbhir evainam oṣadhībhiḥ samyañcaṃ dadhāti devīr āpa eṣa vo garbha ity āha yathāyajur evaitat paśavo vai
5 somaḥ / yad bhindūnām bhakṣayet paśumānt syād varuṇas tv enaṃ gṛhṇīyāt / yan na bhakṣayed apaśuḥ syān nainaṃ varuṇo gṛhṇīyāt / upaspṛśyam eva paśumān bhavati nainaṃ varuṇo gṛhṇāti pratiyuto varuṇasya pāśa ity āha varuṇapāśād eva nir mucyate / apratīkṣam ā yanti varuṇasyāntarhityai / edho 'sy edhiṣīmahīty āha samidhaivāgniṃ namasyanta upāyanti tejo 'si tejo mayi dhehīty āha teja evātman dhatte //
6.6.4 anuvāka 4 yūpaikādaśinīkathanam
1 sphyena vedim ud dhanti rathākṣeṇa vi mimīte yūpam minoti trivṛtam eva vajraꣳ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai yad antarvedi minuyād devalokam abhi jayed yad bahirvedi manuṣyalokaṃ vedyantasya saṃdhau minoty ubhayor lokayor abhijityai / uparasammitām minuyāt pitṛlokakāmasya raśanasammitām manuṣyalokakāmasya caṣālasammitām indriyakāmasya sarvānt samān pratiṣṭhākāmasya ye trayo madhyamās tānt samān paśukāmasyaitān vai
2 anu paśava upa tiṣṭhante paśumān eva bhavati vyatiṣajed itarān prajayaivainam paśubhir vyatiṣajati yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād iti gartamitaṃ tasya minuyād uttarārdhyaṃ varṣiṣṭham atha hrasīyāꣳsam eṣā vai gartamid yasyaivam minoti tājak pra mīyate dakṣiṇārdhyaṃ varṣiṣṭham minuyāt suvargakāmasyātha hrasīyāꣳsam ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai //
3 yad ekasmin yūpe dve raśane parivyayati tasmād eko dve jāye vindate yan naikāꣳ raśanāṃ dvayor yūpayoḥ parivyayati tasmān naikā dvau patī vindate yaṃ kāmayeta stry asya jāyetety upānte tasya vyatiṣajet stry evāsya jāyate yaṃ kāmayeta pumān asya jāyetety āntaṃ tasya pra veṣṭayet pumān evāsya
4 jāyate / asurā vai devān dakṣiṇata upānayan tān devā upaśayenaivāpānudanta tad upaśayasyopaśayatvaṃ yad dakṣiṇata upaśaya upaśaye bhrātṛvyāpanuttyai sarve vā anye yūpāḥ paśumanto 'thopaśaya evāpaśus tasya yajamānaḥ paśur yan na nirdiśed ārtim ārched yajamāno 'sau te paśur iti nir diśed yaṃ dviṣyād yam eva
5 dveṣṭi tam asmai paśuṃ nir diśati yadi na dviṣyād ākhus te paśur iti brūyān na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān prajāpatiḥ prajā asṛjata so 'nnādyena vy ārdhyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai so 'nnādyam avārunddha yad daśa yūpā bhavanti daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe /
6 ya ekādaśaḥ stana evāsyai sa duha evaināṃ tena vajro vā eṣā sam mīyate yad ekādaśinī seśvarā purastāt pratyañcaṃ yajñaꣳ sammarditor yat pātnīvatam minoti yajñasya praty uttabdhyai sayatvāya //
6.6.5 anuvāka 5 paśvekādaśinīkathanam

1 prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai sa āyur indriyaṃ vīryam ātmann adhatta prajā iva khalu vā eṣa sṛjate yo yajate sa etarhi riricāna iva yad eṣaikādaśinī bhavaty āyur eva tayendriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte praivāgneyena vāpayati mithunaꣳ sārasvatyā karoti retaḥ
2 saumyena dadhāti pra janayati pauṣṇena bārhaspatyo bhavati brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati vaiśvadevo bhavati vaiśvadevyo vai prajāḥ prajā evāsmai pra janayatīndriyam evaindreṇāvarunddhe viśam mārutenaujo balam aindrāgnena prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ / madhyata aindram ā labhate madhyata evendriyaṃ yajamāne dadhāti /
3 purastād aindrasya vaiśvadevam ālabhate vaiśvadevaṃ vā annam annam eva purastād dhatte tasmāt purastād annam adyata aindram ālabhya mārutam ā labhate viḍ vai maruto viśam evāsmā anu badhnāti yadi kāmayeta yo 'vagataḥ so 'pa rudhyatāṃ yo 'paruddhaḥ so 'va gacchatv ity aindrasya loke vāruṇam ā labheta vāruṇasya loka aindram /
4 ya evāvagataḥ so 'pa rudhyate yo 'paruddhaḥ so 'va gacchati yadi kāmayeta prajā muhyeyur iti paśūn vyatiṣajet prajā eva mohayati yad abhivāhato 'pāṃ vāruṇam ālabheta prajā varuṇo gṛhṇīyād dakṣiṇata udañcam ā labhate 'pavāhato 'pām prajānām avaruṇagrāhāya //
6.6.6 anuvāka 6 ?
1 indraḥ patniyā manum ayājayat tām paryagnikṛtām ud asṛjat tayā manur ārdhnod yat paryagnikṛtam pātnīvatam utsṛjati yām eva manur ṛddhim ārdhnot tām eva yajamāna ṛdhnoti yajñasya vā apratiṣṭhitād yajñaḥ parā bhavati yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati yad ājyena pātnīvataꣳ saꣳsthāpayati yajñasya pratiṣṭhityai yajñam pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu prati tiṣṭhati / iṣṭaṃ vapayā
2 bhavati aniṣṭaṃ vaśayātha pātnīvatena pra carati tīrtha eva pra caraty atho etarhy evāsya yāmas tvāṣṭro bhavati tvaṣṭā vai retasaḥ siktasya rūpāṇi vi karoti tam eva vṛṣāṇam patnīṣv api sṛjati so 'smai rūpāṇi vi karoti //
6.6.7 anuvāka 7 saumyacarukathanam
1 ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti yat saumyo bhavati yathā mṛtāyānustaraṇīṃ ghnanti tādṛg eva tat / yad uttarārdhe vā madhye vā juhuyāt devatābhyaḥ samadaṃ dadhyād dakṣiṇārdhe juhoty eṣā vai pitṛṇāṃ dik svāyām eva diśi pitṝn niravadayate / udgātṛbhyo haranti sāmadevatyo vai saumyo yad eva sāmnaś chambaṭkurvanti tasyaiva sa śāntiḥ / ava
2 īkṣante pavitraṃ vai saumya ātmānam eva pavayante ya ātmānaṃ na paripaśyed itāsuḥ syād abhidadiṃ kṛtvā'vekṣeta tasmin hy ātmānam paripaśyaty atho ātmānam eva pavayate yo gatamanāḥ syāt so 'vekṣeta yan me manaḥ parāgataṃ yad vā me aparāgatam / rājñā somena tad vayam asmāsu dhārayāmasīti mana evātman dādhāra /
3 na gatamanā bhavati / apa vai tṛtīyasavane yajñaḥ krāmatījānād anījānam abhy āgnāvaiṣṇavyarcā ghṛtasya yajaty agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ ca dādhāra / upāꣳśu yajati mithunatvāya brahmavādino vadanti mitro yajñasya sviṣṭaṃ yuvate varuṇo duriṣṭaṃ kva tarhi yajñaḥ kva yajamāno bhavatīti yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate mitreṇaiva
4 yajñasya sviṣṭaꣳ śamayati varuṇena duriṣṭaṃ nārtim ārchati yajamānaḥ / yathā vai lāṅgalenorvarām prabhindanty evam ṛksāme yajñam pra bhintto yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate yajñāyaiva prabhinnāya matyam anvavāsyati śāntyai yātayāmāni vā etasya chandāꣳsi ya ījānaś chandasām eṣa raso yad vaśā yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate chandāꣳsy eva punar ā prīṇāty ayātayāmatvāyātho chandaḥsv eva rasaṃ dadhāti //
6.6.8 anuvāka 8 atigrāhyagrahakathanam
1 devā vā indriyaṃ vīryaṃ vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata tad atigrāhyā abhavan tad atigrāhyāṇām atigrāhyatvam / yad atigrāhyā gṛhyanta indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte teja āgneyenendriyam aindreṇa brahmavarcasaꣳ sauryeṇa / upastambhanaṃ vā etad yajñasya yad atigrāhyāś cakre pṛṣṭhāni yat pṛṣṭhye na gṛhṇīyāt prāñcaṃ yajñam pṛṣṭhāni saꣳ śṛṇīyuḥ / yad ukthye
2 gṛhṇīyāt pratyañcaṃ yajñam atigrāhyāḥ saꣳ śṛṇīyuḥ / viśvajiti sarvapṛṣṭhe grahītavyā yajñasya savīryatvāya prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat sa priyās tanūr apa ny adhatta tad atigrāhyā abhavan vitanus tasya yajña ity āhur yasyātigrāhyā na gṛhyanta iti / apy agniṣṭome grahītavyā yajñasya satanutvāya devatā vai sarvāḥ sadṛśīr āsan tā na vyāvṛtam agacchan te devāḥ
3 eta etān grahān apaśyan tān agṛhṇata / āgneyam agnir aindram indraḥ sauryaꣳ sūryas tato vai te 'nyābhir devatābhir vyāvṛtam agacchan yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante vyāvṛtam eva pāpmanā bhrātṛvyeṇa gacchati / ime lokā jyotiṣmantaḥ samāvadvīryāḥ kāryā ity āhuḥ / āgneyenāsmim̐ loke jyotir dhatta aindreṇāntarikṣe / indravāyū hi sayujau sauryeṇāmuṣmim̐ loke
4 jyotir dhatte jyotiṣmanto 'smā ime lokā bhavanti samāvadvīryān enān kurute / etān vai grahān bambāviśvavayasāv avittām / tābhyām ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca prābhuḥ / yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante prāsmā ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca bhānti //
6.6.9 anuvāka 9 adābhyagrahakathanam
1 devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā adābhye chandāꣳsi savanāni sam asthāpayan tato devā abhavan parāsurāḥ / yasyaivaṃ viduṣo 'dābhyo gṛhyate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yad vai devā asurān adābhyenādabhnuvan tad adābhyasyādābhyatvam / ya evaṃ veda dabhnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvyo dabhnoti //
2 eṣā vai prajāpater atimokṣiṇī nāma tanūr yad adābhyaḥ / upanaddhasya gṛhṇāty atimuktyai / ati pāpmānam bhrātṛvyam mucyate ya evaṃ veda ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti some hanyamāne yajño hanyate yajñe yajamānaḥ / brahmavādino vadanti kiṃ tad yajñe yajamānaḥ kurute yena jīvant suvargaṃ lokam etīti jīvagraho vā eṣa yad adābhyaḥ / anabhiṣutasya gṛhṇāti jīvantam evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati vi vā etad yajñaṃ chindanti yad adābhye saꣳsthāpayanti / aꣳśūn api sṛjati yajñasya saṃtatyai //
6.6.10 anuvāka 10 aṃśugrahakathanam
1 devā vai prabāhug grahān agṛhṇata sa etam prajāpatir aꣳśum apaśyat tam agṛhṇīta tena vai sa ārdhnot / yasyaivaṃ viduṣo 'ꣳśur gṛhyata ṛdhnoty eva sakṛdabhiṣutasya gṛhṇāti sakṛd dhi sa tenārdhnot / manasā gṛhṇāti mana iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai / audumbareṇa gṛhṇāti / ūrg vā udumbaraḥ / ūrjam evāva runddhe catuḥsrakti bhavati dikṣu

2 eva prati tiṣṭhati yo vā aꣳśor āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati vāmadevyam iti sāma tad vā asyāyatanam manasā gāyamāno gṛhṇāti / āyatanavān eva bhavati yad adhvaryur aꣳśuṃ gṛhṇan nārdhayed ubhābhyāṃ nardhyetādhvaryave ca yajamānāya ca yad ardhayed ubhābhyām ṛdhyeta / anavānaṃ gṛhṇāti saivāsyarddhiḥ / hiraṇyam abhi vyaniti / amṛtaṃ vai hiraṇyam āyuḥ prāṇa āyuṣaivāmṛtam abhi dhinoti śatamānam bhavati śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ / āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati //
6.6.11 anuvāka 11 ṣoḍaśigrahakathanam
1 prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat sa riricāno 'manyata sa yajñānāꣳ ṣoḍaśadhendriyaṃ vīryam ātmānam abhi sam akkhidat tat ṣoḍaśy abhavat na vai ṣoḍaśī nāma yajño 'sti yad vāva ṣoḍaśaꣳ stotraꣳ ṣoḍaśaꣳ śastraṃ tena ṣoḍaśī tat ṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvam / yat ṣoḍaśī gṛhyata indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte devebhyo vai suvargo lokaḥ
2 na prābhavat ta etaꣳ ṣoḍaśinam apaśyan tam agṛhṇata tato vai tebhyaḥ suvargo lokaḥ prābhavat / yat ṣoḍaśī gṛhyate suvargasya lokasyābhijityai / indro vai devānām ānujāvara āsīt sa prajāpatim upādhāvat tasmā etaꣳ ṣoḍaśinam prāyacchat tam agṛhṇīta tato vai so 'graṃ devatānām pary ait / yasyaivaṃ viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate
3 agram eva samānānām pary eti prātaḥsavane gṛhṇāti vajro vai ṣoḍaśī vajraḥ prātaḥsavanam / svād evainaṃ yoner ni gṛhṇāti savanesavane 'bhi gṛhṇāti savanātsavanād evainam pra janayati tṛtīyasavane paśukāmasya gṛhṇīyāt / vajro vai ṣoḍaśī paśavas tṛtīyasavanam / vajreṇaivāsmai tṛtīyasavanāt paśūn ava runddhe nokthye gṛhṇīyāt prajā vai paśava ukthāni yad ukthye
4 gṛhṇīyāt prajām paśūn asya nir dahet / atirātre paśukāmasya gṛhṇīyāt / vajro vai ṣoḍaśī vajreṇaivāsmai paśūn avarudhya rātriyopariṣṭāc chamayati / apy agniṣṭome rājanyasya gṛhṇīyāt / vyāvṛtkāmo hi rājanyo yajate sāhna evāsmai vajraṃ gṛhṇāti sa enaṃ vajro bhūtyā inddhe nir vā dahati / ekaviꣳśaꣳ stotram bhavati pratiṣṭhityai harivac chasyate / indrasya priyaṃ dhāma //
5 upāpnoti kanīyāꣳsi vai deveṣu chandāꣳsy āsañ jyāyāꣳsy asureṣu te devāḥ kanīyasā chandasā jyāyaś chando 'bhi vyaśaꣳsan tato vai te 'surāṇāṃ lokam avṛñjata yat kanīyasā chandasā jyāyaś chando 'bhi viśaꣳsati bhrātṛvyasyaiva tal lokaṃ vṛṅkte ṣaḍ akṣarāṇy ati recayanti ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtūn eva prīṇāti catvāri pūrvāṇy ava kalpayanti //
6 catuṣpada eva paśūn ava runddhe dve uttare dvipada evāva runddhe / anuṣṭubham abhi sam pādayanti vāg vā anuṣṭup tasmāt prāṇānāṃ vāg uttamā samayāviṣite sūrye ṣoḍaśina stotram upākaroti / etasmin vai loka indro vṛtram ahan / sākṣād eva vajram bhrātṛvyāya pra harati / aruṇapiśaṃgo 'śvo dakṣiṇā / tad vai vajrasya rūpam / samṛddhyai //
6.6.1 anuvāka 1 dakṣiṇāhomakathanam

suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad dākṣiṇāni
dvābhyāṃ gārhapatye juhoti
dvipād yajamānaḥ
pratiṣṭhityai /
āgnīdhre juhoti /
antarikṣa evā''kramate
sado 'bhy aiti
suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati
saurībhyām ṛgbhyāṃ gārhapatye juhoti /
amum evainaṃ lokaꣳ samārohayati
nayavatyarcāgnīdhre juhoti
suvargasya lokasyābhinītyai
divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyam

hutvod gṛhṇāti
suvargam evainaṃ lokam gamayati
rūpeṇa vo rūpam abhy aimīty āha
rūpeṇa hy āsāꣳ rūpam abhy aiti yad dhiraṇyena
tutho vo viśvavedā vi bhajatv ity āha
tutho ha sma vai viśvavedā devānāṃ dakṣiṇā vi bhajati
tenaivainā vi bhajati /
etat te agne rādhaḥ

aiti somacyutam ity āha
somacyutaꣳ hy asya rādha aiti
tan mitrasya pathā nayety āha
śāntyai /
ṛtasya pathā preta candradakṣiṇā ity āha
satyaṃ vā ṛtam /
satyenaivainā ṛtena vi bhajati
yajñasya pathā suvitā nayantīr ity āha
yajñasya hy etāḥ pathā yanti yad dakṣiṇāḥ /
brāhmaṇam adya rādhyāsam

ṛṣim ārṣeyam ity āha /
eṣa vai brāhmaṇa ṛṣir ārṣeyo yaḥ śuśruvān
tasmād evam āha
vi suvaḥ paśya vyantarikṣam ity āha
suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati
yatasva sadasyair ity āha
mitratvāya /
asmaddātrā devatrā gacchata madhumatīḥ pra dātāram ā viśatety āha
vayam iha pradātāraḥ smo 'smān amutra madhumatīr ā viśateti

vāvaitad āha
hiraṇyaṃ dadāti
jyotir vai hiraṇyam /
jyotir eva purastād dhatte
suvargasya lokasyānukhyātyai /
agnīdhe dadāti /
agnimukhān evartūn prīṇāti
brahmaṇe dadāti
prasūtyai
hotre dadāti /
ātmā vā eṣa yajñasya yad hotā /
ātmānam eva yajñasya dakṣiṇābhiḥ sam ardhayati //
6.6.2 anuvāka 2 samiṣṭayajurhomakathanam

samiṣṭayajūꣳṣi juhoti
yajñasya samiṣṭyai
yad vai yajñasya krūraṃ yad viliṣṭaṃ yad atyeti yan nātyeti yad atikaroti yan nāpi karoti tad eva taiḥ prīṇāti
nava juhoti
nava vai puruṣe prāṇāḥ
puruṣeṇa yajñaḥ sammitaḥ /
yāvān eva yajñas tam prīṇāti
ṣaḍ ṛgmiyāṇi juhoti
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtūn eva prīṇāti
trīṇi yajūꣳṣi

traya ime lokāḥ /
imān eva lokān prīṇāti
yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gachety āha
yajñapatim evainaṃ gamayati
svām yoniṃ gacchety āha
svām evainaṃ yoniṃ gamayati /
eṣa te yajño yajñapate sahasūktavākaḥ suvīra ity āha
yajamāna eva vīryaṃ dadhāti
vāsiṣṭho ha sātyahavyo devabhāgam papraccha
yat sṛñjayān bahuyājino 'yīyajo yajñe

yajñam praty atiṣṭhipā3 yajñapatā3v iti
sa hovāca
yajñapatāv iti
satyād vai sṛñjayāḥ parā babhūvur iti hovāca yajñe vāva yajñaḥ pratiṣṭhāpya āsīd yajamānasyāparābhāvāyeti
devā gātuvido gātuṃ vittvā gātum itety āha
yajña eva yajñam prati ṣṭhāpayati
yajamānasyāparābhāvāya //
6.6.3 anuvāka 3 avabhṛthayajurhomakathanam

avabhṛthayajūꣳṣi juhoti
yad evārvācīnam ekahāyanād enaḥ karoti tad eva tair ava yajate /
apo 'vabhṛtham avaiti /
apsu vai varuṇaḥ
sākṣād eva varuṇam ava yajate
vartmanā vā anvitya yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti
sāmnā prastotānvavaiti
sāma vai rakṣohā
rakṣasām apahatyai
trir nidhanam upaiti
traya ime lokāḥ /
ebhya eva lokebhyo rakṣāꣳsi

apa hanti
puruṣaḥpuruṣo nidhanam upaiti
puruṣaḥpuruṣo hi rakṣasvī
rakṣasām apahatyai /
uruꣳ hi rājā varuṇaś cakārety āha
pratiṣṭhityai
śataṃ te rājan bhiṣajaḥ sahasram ity āha
bheṣajam evāsmai karoti /
abhiṣṭhito varuṇasya pāśa ity āha
varuṇapāśam evābhi tiṣṭhati
barhir abhi juhoti /
āhutīnām pratiṣṭhityai /
atho agnivaty eva juhoti /
apabarhiṣaḥ prayājān

yajati
prajā vai barhiḥ
prajā eva varuṇapāśān muñcati /
ājyabhāgau yajati
yajñasyaiva cakṣuṣī nāntar eti
varuṇaṃ yajati
varuṇapāśād evainam muñcati /
agnīvaruṇau yajati
sākṣād evainaṃ varuṇapāśān muñcati /
apabarhiṣāv anūyājau yajati
prajā vai barhiḥ
prajā eva varuṇapāśān muñcati
caturaḥ prayājān yajati dvāv anūyājau
ṣaṭ sam padyante
ṣaḍ vā ṛtavaḥ

ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati /
avabhṛtha nicaṅkuṇety āha
yathoditam eva varuṇam ava yajate
samudre te hṛdayam apsv antar ity āha
samudrehy antar varuṇaḥ
saṃ tvā viśantv oṣadhīr utāpa ity āha /
adbhir evainam oṣadhībhiḥ samyañcaṃ dadhāti
devīr āpa eṣa vo garbha ity āha
yathāyajur evaitat
paśavo vai

somaḥ /
yad bhindūnām bhakṣayet paśumānt syād varuṇas tv enaṃ gṛhṇīyāt /
yan na bhakṣayed apaśuḥ syān nainaṃ varuṇo gṛhṇīyāt /
upaspṛśyam eva paśumān bhavati nainaṃ varuṇo gṛhṇāti
pratiyuto varuṇasya pāśa ity āha
varuṇapāśād eva nir mucyate /
apratīkṣam ā yanti varuṇasyāntarhityai /
edho 'sy edhiṣīmahīty āha
samidhaivāgniṃ namasyanta upāyanti
tejo 'si tejo mayi dhehīty āha
teja evātman dhatte //
6.6.4 anuvāka 4 yūpaikādaśinīkathanam

sphyena vedim ud dhanti rathākṣeṇa vi mimīte yūpam minoti trivṛtam eva vajraꣳ sambhṛtya bhrātṛvyāya pra harati stṛtyai
yad antarvedi minuyād devalokam abhi jayed yad bahirvedi manuṣyalokaṃ vedyantasya saṃdhau minoty ubhayor lokayor abhijityai /
uparasammitām minuyāt pitṛlokakāmasya raśanasammitām manuṣyalokakāmasya caṣālasammitām indriyakāmasya sarvānt samān pratiṣṭhākāmasya ye trayo madhyamās tānt samān paśukāmasyaitān vai

anu paśava upa tiṣṭhante paśumān eva bhavati
vyatiṣajed itarān prajayaivainam paśubhir vyatiṣajati
yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād iti gartamitaṃ tasya minuyād uttarārdhyaṃ varṣiṣṭham atha hrasīyāꣳsam eṣā vai gartamid yasyaivam minoti tājak pra mīyate
dakṣiṇārdhyaṃ varṣiṣṭham minuyāt suvargakāmasyātha hrasīyāꣳsam ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai

yad ekasmin yūpe dve raśane parivyayati tasmād eko dve jāye vindate yan naikāꣳ raśanāṃ dvayor yūpayoḥ parivyayati tasmān naikā dvau patī vindate
yaṃ kāmayeta stry asya jāyetety upānte tasya vyatiṣajet stry evāsya jāyate
yaṃ kāmayeta pumān asya jāyetety āntaṃ tasya pra veṣṭayet pumān evāsya

jāyate /
asurā vai devān dakṣiṇata upānayan tān devā upaśayenaivāpānudanta tad upaśayasyopaśayatvaṃ yad dakṣiṇata upaśaya upaśaye bhrātṛvyāpanuttyai
sarve vā anye yūpāḥ paśumanto 'thopaśaya evāpaśus tasya yajamānaḥ paśur yan na nirdiśed ārtim ārched yajamāno 'sau te paśur iti nir diśed yaṃ dviṣyād yam eva

6.6.6

dveṣṭi tam asmai paśuṃ nir diśati
yadi na dviṣyād ākhus te paśur iti brūyān na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyān
prajāpatiḥ prajā asṛjata so 'nnādyena vy ārdhyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai so 'nnādyam avārunddha yad daśa yūpā bhavanti daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe

ya ekādaśaḥ stana evāsyai sa duha evaināṃ tena
vajro vā eṣā sam mīyate yad ekādaśinī seśvarā purastāt pratyañcaṃ yajñaꣳ sammarditor yat pātnīvatam minoti yajñasya praty uttabdhyai sayatvāya //
6.6.5 anuvāka 5 paśvekādaśinīkathanam

prajāpatiḥ prajā asṛjata sa riricāno 'manyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayā vai sa āyur indriyaṃ vīryam ātmann adhatta prajā iva khalu vā eṣa sṛjate yo yajate sa etarhi riricāna iva yad eṣaikādaśinī bhavaty āyur eva tayendriyaṃ vīryaṃ yajamāna ātman dhatte
praivāgneyena vāpayati mithunaꣳ sārasvatyā karoti retaḥ

saumyena dadhāti pra janayati pauṣṇena bārhaspatyo bhavati brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati vaiśvadevo bhavati vaiśvadevyo vai prajāḥ prajā evāsmai pra janayatīndriyam evaindreṇāvarunddhe viśam mārutenaujo balam aindrāgnena prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ /
madhyata aindram ā labhate madhyata evendriyaṃ yajamāne dadhāti

purastād aindrasya vaiśvadevam ālabhate vaiśvadevaṃ vā annam annam eva purastād dhatte tasmāt purastād annam adyata aindram ālabhya mārutam ā labhate viḍ vai maruto viśam evāsmā anu badhnāti
yadi kāmayeta yo 'vagataḥ so 'pa rudhyatāṃ yo 'paruddhaḥ so 'va gacchatv ity aindrasya loke vāruṇam ā labheta vāruṇasya loka aindram

ya evāvagataḥ so 'pa rudhyate yo 'paruddhaḥ so 'va gacchati
yadi kāmayeta prajā muhyeyur iti paśūn vyatiṣajet prajā eva mohayati
yad abhivāhato 'pāṃ vāruṇam ālabheta prajā varuṇo gṛhṇīyād dakṣiṇata udañcam ā labhate 'pavāhato 'pām prajānām avaruṇagrāhāya //
6.6.6 anuvāka 6 ?

indraḥ patniyā manum ayājayat tām paryagnikṛtām ud asṛjat tayā manur ārdhnod yat paryagnikṛtam pātnīvatam utsṛjati yām eva manur ṛddhim ārdhnot tām eva yajamāna ṛdhnoti
yajñasya vā apratiṣṭhitād yajñaḥ parā bhavati yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu parā bhavati yad ājyena pātnīvataꣳ saꣳsthāpayati yajñasya pratiṣṭhityai yajñam pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu prati tiṣṭhati /
iṣṭaṃ vapayā

bhavati aniṣṭaṃ vaśayātha pātnīvatena pra carati tīrtha eva pra caraty atho etarhy evāsya yāmas
tvāṣṭro bhavati tvaṣṭā vai retasaḥ siktasya rūpāṇi vi karoti tam eva vṛṣāṇam patnīṣv api sṛjati so 'smai rūpāṇi vi karoti //
6.6.7 anuvāka 7 saumyacarukathanam

ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti
yat saumyo bhavati yathā mṛtāyānustaraṇīṃ ghnanti tādṛg eva tat /
yad uttarārdhe vā madhye vā juhuyāt devatābhyaḥ samadaṃ dadhyād dakṣiṇārdhe juhoty eṣā vai pitṛṇāṃ dik svāyām eva diśi pitṝn niravadayate /
udgātṛbhyo haranti sāmadevatyo vai saumyo yad eva sāmnaś chambaṭkurvanti tasyaiva sa śāntiḥ /
ava

īkṣante pavitraṃ vai saumya ātmānam eva pavayante
ya ātmānaṃ na paripaśyed itāsuḥ syād abhidadiṃ kṛtvā'vekṣeta tasmin hy ātmānam paripaśyaty atho ātmānam eva pavayate
yo gatamanāḥ syāt so 'vekṣeta yan me manaḥ parāgataṃ yad vā me aparāgatam / rājñā somena tad vayam asmāsu dhārayāmasīti mana evātman dādhāra

na gatamanā bhavati /
apa vai tṛtīyasavane yajñaḥ krāmatījānād anījānam abhy āgnāvaiṣṇavyarcā ghṛtasya yajaty agniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ ca dādhāra /
upāꣳśu yajati mithunatvāya
brahmavādino vadanti mitro yajñasya sviṣṭaṃ yuvate varuṇo duriṣṭaṃ kva tarhi yajñaḥ kva yajamāno bhavatīti yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate mitreṇaiva

yajñasya sviṣṭaꣳ śamayati varuṇena duriṣṭaṃ nārtim ārchati yajamānaḥ /
yathā vai lāṅgalenorvarām prabhindanty evam ṛksāme yajñam pra bhintto yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate yajñāyaiva prabhinnāya matyam anvavāsyati śāntyai
yātayāmāni vā etasya chandāꣳsi ya ījānaś chandasām eṣa raso yad vaśā yan maitrāvaruṇīṃ vaśām ālabhate chandāꣳsy eva punar ā prīṇāty ayātayāmatvāyātho chandaḥsv eva rasaṃ dadhāti //
6.6.8 anuvāka 8 atigrāhyagrahakathanam

devā vā indriyaṃ vīryaṃ vyabhajanta
tato yad atyaśiṣyata tad atigrāhyā abhavan
tad atigrāhyāṇām atigrāhyatvam /
yad atigrāhyā gṛhyanta indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte
teja āgneyenendriyam aindreṇa brahmavarcasaꣳ sauryeṇa /
upastambhanaṃ vā etad yajñasya yad atigrāhyāś cakre pṛṣṭhāni
yat pṛṣṭhye na gṛhṇīyāt prāñcaṃ yajñam pṛṣṭhāni saꣳ śṛṇīyuḥ /
yad ukthye

gṛhṇīyāt pratyañcaṃ yajñam atigrāhyāḥ saꣳ śṛṇīyuḥ /
viśvajiti sarvapṛṣṭhe grahītavyā yajñasya savīryatvāya
prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat
sa priyās tanūr apa ny adhatta
tad atigrāhyā abhavan
vitanus tasya yajña ity āhur yasyātigrāhyā na gṛhyanta iti /
apy agniṣṭome grahītavyā yajñasya satanutvāya
devatā vai sarvāḥ sadṛśīr āsan
tā na vyāvṛtam agacchan
te devāḥ

eta etān grahān apaśyan
tān agṛhṇata /
āgneyam agnir aindram indraḥ sauryaꣳ sūryas
tato vai te 'nyābhir devatābhir vyāvṛtam agacchan
yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante vyāvṛtam eva pāpmanā bhrātṛvyeṇa gacchati /
ime lokā jyotiṣmantaḥ samāvadvīryāḥ kāryā ity āhuḥ /
āgneyenāsmim̐ loke jyotir dhatta aindreṇāntarikṣe /
indravāyū hi sayujau
sauryeṇāmuṣmim̐ loke

jyotir dhatte
jyotiṣmanto 'smā ime lokā bhavanti samāvadvīryān enān kurute /
etān vai grahān bambāviśvavayasāv avittām /
tābhyām ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca prābhuḥ /
yasyaivaṃ viduṣa ete grahā gṛhyante prāsmā ime lokāḥ parāñcaś cārvāñcaś ca bhānti //
6.6.9 anuvāka 9 adābhyagrahakathanam

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata
te devā adābhye chandāꣳsi savanāni sam asthāpayan
tato devā abhavan parāsurāḥ /
yasyaivaṃ viduṣo 'dābhyo gṛhyate bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati
yad vai devā asurān adābhyenādabhnuvan tad adābhyasyādābhyatvam /
ya evaṃ veda dabhnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvyo dabhnoti

eṣā vai prajāpater atimokṣiṇī nāma tanūr yad adābhyaḥ /
upanaddhasya gṛhṇāty atimuktyai /
ati pāpmānam bhrātṛvyam mucyate ya evaṃ veda
ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti
some hanyamāne yajño hanyate yajñe yajamānaḥ /
brahmavādino vadanti
kiṃ tad yajñe yajamānaḥ kurute yena jīvant suvargaṃ lokam etīti
jīvagraho vā eṣa yad adābhyaḥ /
anabhiṣutasya gṛhṇāti
jīvantam evainaꣳ suvargaṃ lokaṃ gamayati
vi vā etad yajñaṃ chindanti yad adābhye saꣳsthāpayanti /
aꣳśūn api sṛjati yajñasya saṃtatyai //
6.6.10 anuvāka 10 aṃśugrahakathanam

devā vai prabāhug grahān agṛhṇata
sa etam prajāpatir aꣳśum apaśyat
tam agṛhṇīta
tena vai sa ārdhnot /
yasyaivaṃ viduṣo 'ꣳśur gṛhyata ṛdhnoty eva
sakṛdabhiṣutasya gṛhṇāti
sakṛd dhi sa tenārdhnot /
manasā gṛhṇāti
mana iva hi prajāpatiḥ
prajāpater āptyai /
audumbareṇa gṛhṇāti /
ūrg vā udumbaraḥ /
ūrjam evāva runddhe
catuḥsrakti bhavati
dikṣu

eva prati tiṣṭhati
yo vā aꣳśor āyatanaṃ vedāyatanavān bhavati
vāmadevyam iti sāma tad vā asyāyatanam manasā gāyamāno gṛhṇāti /
āyatanavān eva bhavati
yad adhvaryur aꣳśuṃ gṛhṇan nārdhayed ubhābhyāṃ nardhyetādhvaryave ca yajamānāya ca
yad ardhayed ubhābhyām ṛdhyeta /
anavānaṃ gṛhṇāti saivāsyarddhiḥ /
hiraṇyam abhi vyaniti /
amṛtaṃ vai hiraṇyam āyuḥ prāṇa āyuṣaivāmṛtam abhi dhinoti
śatamānam bhavati
śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ /
āyuṣy evendriye prati tiṣṭhati //
6.6.11 anuvāka 11 ṣoḍaśigrahakathanam

prajāpatir devebhyo yajñān vyādiśat
sa riricāno 'manyata
sa yajñānāꣳ ṣoḍaśadhendriyaṃ vīryam ātmānam abhi sam akkhidat
tat ṣoḍaśy abhavat
na vai ṣoḍaśī nāma yajño 'sti
yad vāva ṣoḍaśaꣳ stotraꣳ ṣoḍaśaꣳ śastraṃ tena ṣoḍaśī
tat ṣoḍaśinaḥ ṣoḍaśitvam /
yat ṣoḍaśī gṛhyata indriyam eva tad vīryaṃ yajamāna ātman dhatte
devebhyo vai suvargo lokaḥ

na prābhavat
ta etaꣳ ṣoḍaśinam apaśyan
tam agṛhṇata
tato vai tebhyaḥ suvargo lokaḥ prābhavat /
yat ṣoḍaśī gṛhyate suvargasya lokasyābhijityai /
indro vai devānām ānujāvara āsīt
sa prajāpatim upādhāvat
tasmā etaꣳ ṣoḍaśinam prāyacchat
tam agṛhṇīta
tato vai so 'graṃ devatānām pary ait /
yasyaivaṃ viduṣaḥ ṣoḍaśī gṛhyate

agram eva samānānām pary eti
prātaḥsavane gṛhṇāti
vajro vai ṣoḍaśī
vajraḥ prātaḥsavanam /
svād evainaṃ yoner ni gṛhṇāti
savanesavane 'bhi gṛhṇāti
savanātsavanād evainam pra janayati
tṛtīyasavane paśukāmasya gṛhṇīyāt /
vajro vai ṣoḍaśī paśavas tṛtīyasavanam /
vajreṇaivāsmai tṛtīyasavanāt paśūn ava runddhe
nokthye gṛhṇīyāt
prajā vai paśava ukthāni
yad ukthye