Taittiriya Samhita · Chapter 6.5

6.5 prapāṭhaka:

6.5.1 anuvāka 1 ukthyagrahakathanam
1 indro vṛtrāya vajram ud ayacchat sa vṛtro vajrād udyatād abibhet so 'bravīt / mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tasmā ukthyam prāyacchat tasmai dvitīyam ud ayacchat so 'bravīt / mā me pra hār asti vā idaṃ mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti /
2 tasmā ukthyam eva prāyacchat tasmai tṛtīyam ud ayacchat taṃ viṣṇur anv atiṣṭhata jahīti so 'bravīt / mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti tasmā ukthyam eva prāyacchat taṃ nirmāyam bhūtam ahan yajño hi tasya māyāsīt / yad ukthyo gṛhyata indriyam eva
3 tad vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte / indrāya tvā bṛhadvate vayasvata ity āha / indrāya hi sa tam prāyacchat tasmai tvā viṣṇave tvety āha yad eva viṣṇur anvatiṣṭhata jahīti tasmād viṣṇum anvābhajati trir nir gṛhṇāti trir hi sa taṃ tasmai prāyacchat / eṣa te yoniḥ punarhavir asīty āha punaḥpunaḥ
4 hy asmān nirgṛhṇāti cakṣur vā etad yajñasya yad ukthyas tasmād ukthyaꣳ hutaꣳ somā anvāyanti tasmād ātmā cakṣur anv eti tasmād ekaṃ yantam bahavo 'nu yanti tasmād eko bahūnām bhadro bhavati tasmād eko bahvīr jāyā vindate yadi kāmayetādhvaryuḥ / ātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca tiṣṭhann ava nayet /
5 ātmānam eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarā sadohavirdhāne tiṣṭhann ava nayet / yajamānam eva yajñayaśasenārpayati yadi kāmayeta sadasyān yajñayaśasenārpayeyam iti sada ālabhyāva nayet sadasyān eva yajñayaśasenārpayati //
6.5.2 anuvāka 2 dhruvagrahakathanam
1 āyur vā etad yajñasya yad dhruvaḥ / uttamo grahāṇāṃ gṛhyate tasmād āyuḥ prāṇānām uttamam mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā ity āha mūrdhānam evainaꣳ samānānāṃ karoti vaiśvānaram ṛtāya jātam agnim ity āha vaiśvānaraꣳ hi devatayā''yuḥ / ubhayato vaiśvānaro gṛhyate tasmād ubhayataḥ prāṇāḥ / adhastāc copariṣṭāc ca / ardhino 'nye grahā gṛhyante 'rdhī dhruvas tasmād
2 ardhy avāṅ prāṇo 'nyeṣām prāṇānām upopte 'nye grahāḥ sādyante 'nupopte dhruvas tasmād asthnānyāḥ prajāḥ pratitiṣṭhanti māꣳsenānyāḥ / asurā vā uttarataḥ pṛthivīm paryācikīrṣan tāṃ devā dhruveṇādṛꣳhan tad dhruvasya dhruvatvam / yad dhruva uttarataḥ sādyate dhṛtyai / āyur vā etad yajñasya yad dhruva ātmā hotā yad dhotṛcamase dhruvam avanayaty ātmann eva yajñasya
3 āyur dadhāti purastād ukthasyāvanīya ity āhuḥ purastād dhy āyuṣo bhuṅkte madhyato 'vanīya ity āhuḥ / madhyamena hy āyuṣo bhuṅkte / uttarārdhe 'vanīya ity āhuḥ / uttamena hy āyuṣo bhuṅkte vaiśvadevyām ṛci śasyamānāyām ava nayati vaiśvadevyo vai prajāḥ prajāsv evāyur dadhāti //
6.5.3 anuvāka 3 ṛtugrahakathanam
1 yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te saṃvatsareṇa yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣaya ṛtugrahair evānu prājānan yad ṛtugrahā gṛhyante suvargasya lokasya prajñātyai dvādaśa gṛhyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasya prajñātyai saha prathamau gṛhyete sahottamau tasmād dvaudvāv ṛtū ubhayatomukham ṛtupātram bhavati kaḥ
2 hi tad veda yata ṛtūnām mukham ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āha ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtūn eva prīṇāti / ṛtubhir iti catuḥ / catuṣpada eva paśūn prīṇāti dviḥ punar ṛtunāha dvipada eva prīṇāti / ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catus tasmāc catuṣpādaḥ paśava ṛtūn upa jīvanti dviḥ
3 punar ṛtunā''ha tasmād dvipādaś catuṣpadaḥ paśūn upa jīvanti / ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catur dviḥ punar ṛtunā''ha / ākramaṇam eva tat setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai nānyo'nyam anu pra padyeta yad anyo 'nyam anuprapadyetartur ṛtum anu pra padyetartavo mohukāḥ syuḥ /
4 prasiddham evādhvaryur dakṣiṇena pra padyate prasiddham pratiprasthātottareṇa tasmād ādityaḥ ṣaṇ māso dakṣiṇenaiti ṣaḍ uttareṇa / upayāmagṛhīto 'si saꣳsarpo 'sy aꣳhaspatyāya tvety āha / asti trayodaśo māsa ity āhus tam eva tat prīṇāti //
6.5.4 anuvāka

1 suvargāya vā ete lokāya gṛhyante yad ṛtugrahāḥ / jyotir indrāgnī yad aindrāgnam ṛtupātreṇa gṛhṇāti jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti suvargasya lokasyānukhyātyai / ojobhṛtau vā etau devānāṃ yad indrāgnī yad aindrāgno gṛhyata oja evāva runddhe vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajāḥ / asāv ādityaḥ śukraḥ / yad vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti tasmād asāv ādityaḥ
2 sarvāḥ prajāḥ pratyaṅṅ ud eti tasmāt sarva eva manyate mām praty ud agād iti vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajāḥ / tejaḥ śukraḥ / yad vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti prajāsv eva tejo dadhāti //
6.5.5 anuvāka 5 marutvatīyamāhendragrahakathanam
1 indro marudbhiḥ sāṃvidyena mādhyaṃdine savane vṛtram ahan yan mādhyaṃdine savane marutvatīyā gṛhyante vārtraghnā eva te yajamānasya gṛhyante
tasya vṛtraṃ jaghnuṣa ṛtavo 'muhyant sa ṛtupātreṇa marutvatīyān agṛhṇāt tato vai sa ṛtūn prājānāt / yad ṛtupātreṇa marutvatīyā gṛhyanta ṛtūnām prajñātyai vajraṃ vā etaṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati yan marutvatīyā ud eva prathamena
2 yacchati pra harati dvitīyena stṛṇute tṛtīyena / āyudhaṃ vā etad yajamānaḥ saꣳs kurute yan marutvatīyā dhanur eva prathamo jyā dvitīya iṣus tṛtīyaḥ praty eva prathamena dhatte vi sṛjati dvitīyena vidhyati tṛtīyena / indro vṛtraꣳ hatvā parām parāvatam agacchat / apārādham iti manyamānaḥ sa harito 'bhavat sa etān marutvatīyān ātmasparaṇān apaśyat tān agṛhṇīta /
3 prāṇam eva prathamenāspṛṇutāpānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyenātmasparaṇā vā ete yajamānasya gṛhyante yan marutvatīyāḥ prāṇam eva prathamena spṛṇute 'pānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyena / indro vṛtram ahan taṃ devā abruvan mahān vā ayam abhūd yo vṛtram avadhīd iti tan mahendrasya mahendratvam / sa etam mahendram uddhāram ud aharata vṛtraꣳ hatvānyāsu devatāsv adhi yan mahendro gṛhyata uddhāram eva taṃ yajamāna ud dharate 'nyāsu prajāsv adhi śukrapātreṇa gṛhṇāti yajamānadevatyo vai mahendras tejaḥ śukro yan māhendraꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti yajamāna eva tejo dadhāti //
6.5.6 anuvāka 6 ādityagrahakathanam
1 aditiḥ putrakāmā sādhyebhyo devebhyo brahmaudanam apacat tasyā uccheṣaṇam adadus tat prāśnāt sā reto 'dhatta tasyai catvāra ādityā ajāyanta sā dvitīyam apacat sā'manyata / uccheṣaṇān ma ime 'jñata yad agre prāśiṣyāmīto me vasīyāꣳso janiṣyanta iti sāgre prāśnāt sā reto 'dhatta tasyai vyṛddham āṇḍam ajāyata sā''dityebhya eva
2 tṛtīyam apacat / bhogāya ma idaꣳ śrāntam astv iti te 'bruvan varaṃ vṛṇāmahai yo 'to jāyātā asmākaꣳ sa eko 'sad yo 'sya prajāyām ṛdhyātā asmākam bhogāya bhavād iti tato vivasvān ādityo 'jāyata tasya vā iyam prajā yan manuṣyas tāsv eka evarddho yo yajate sa devānām bhogāya bhavati devā vai yajñāt
3 rudram antar āyan / sa ādityān anvākramata te dvidevatyān prāpadyanta tān na prati prāyacchan tasmād api vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti tasmād dvidevatyebhya ādityo nir gṛhyate yad uccheṣaṇād ajāyanta tasmād uccheṣaṇād gṛhyate tisṛbhir ṛgbhir gṛhṇāti mātā pitā putras tad eva tan mithunam ulbaṃ garbho jarāyu tad eva tat
4 mithunam paśavo vā ete yad āditya ūrg dadhi dadhnā madhyataḥ śrīṇāty ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāti śṛtātaṅkyena medhyatvāya tasmād āmā pakvaṃ duhe paśavo vā ete yad ādityaḥ pariśritya gṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti paśavo vā ete yad āditya eṣa rudro yad agniḥ pariśritya gṛhṇāti rudrād eva paśūn antar dadhāti //
5 eṣa vai vivasvān ādityo yad upāꣳśusavanaḥ sa etam eva somapītham pari śaya ā tṛtīyasavanāt / vivasva ādityaiṣa te somapītha ity āha vivasvantam evādityaꣳ somapīthena sam ardhayati yā divyā vṛṣṭis tayā tvā śrīṇāmīti vṛṣṭikāmasya śrīṇīyāt / vṛṣṭim evāva runddhe yadi tājak praskanded varṣukaḥ parjanyaḥ syāt / yadi ciram avarṣukaḥ / na sādayati / asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet / na hutvānv īkṣeta yad anvīkṣeta cakṣur asya pramāyukaꣳ syāt tasmān nānvīkṣyaḥ //
6.5.7 anuvāka 7 sāvitravaiśvadevagrahakathanam
1 antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ prajānām prajananāya na sādayati / asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet / eṣa vai gāyatro devānāṃ yat savitā / eṣa gāyatriyai loke gṛhyate yad āgrayaṇaḥ / yad antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti svād evainaṃ yoner nir gṛhṇāti viśve
2 devās tṛtīyaꣳ savanaṃ nod ayacchan te savitāram prātaḥsavanabhāgaꣳ santaṃ tṛtīyasavanam abhi paryaṇayan tato vai te tṛtīyaꣳ savanam ud ayacchan yat tṛtīyasavane sāvitro gṛhyate tṛtīyasya savanasyodyatyai savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti vaiśvadevyo vai prajā vaiśvadevaḥ kalaśaḥ savitā prasavānām īśe yat savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra
3 janayati some somam abhi gṛhṇāti reta eva tad dadhāti suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha some hi somam abhigṛhṇāti pratiṣṭhityai / etasmin vā api grahe manuṣyebhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ kriyate suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha manuṣyebhya evaitena karoti bṛhad ity āha devebhya evaitena karoti nama ity āha pitṛbhya evaitena karoti / etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti / eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya ity āha vaiśvadevo hy eṣaḥ
6.5.8 anuvāka 8 pātnīvatagrahakathanam
1 prāṇo vā eṣa yad upāꣳśuḥ / yad upāꣳśupātreṇa prathamaś cottamaś ca grahau gṛhyete prāṇam evānu prayanti prāṇam anūdyanti prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ prāṇa upāꣳśuḥ patnīḥ prajāḥ pra janayanti yad upāꣳśupātreṇa pātnīvatam āgrayaṇād gṛhṇāti prajānām prajananāya tasmāt prāṇam prajā anu pra jāyante devā vā itaitaḥ patnīḥ suvargam
2 lokam ajigāꣳsan te suvargaṃ lokaṃ na prājānan ta etam pātnīvatam apaśyan tam agṛhṇata tato vai te suvargaṃ lokam prājānan yat pātnīvato gṛhyate suvargasya lokasya prajñātyai sa somo nātiṣṭhata strībhyo gṛhyamāṇas taṃ ghṛtaṃ vajraṃ kṛtvā'ghnan taṃ nirindriyam bhūtam agṛhṇan tasmāt striyo nirindriyā adāyādīr api pāpāt puꣳsa upastitaram
3 vadanti yad ghṛtena pātnīvataꣳ śrīṇāti vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā gṛhṇāti / upayāmagṛhīto 'sīty āha / iyaṃ vā upayāmas tasmād imām prajā anu pra jāyante bṛhaspatisutasya ta ity āha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati / indo ity āha reto vā induḥ / reta eva tad dadhāti / indriyāva iti

4 āha prajā vā indriyam prajā evāsmai pra janayati / agnā3 ity āha / agnir vai retodhāḥ patnīva ity āha mithunatvāya sajūr devena tvaṣṭrā somam pibety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛt / rūpam eva paśuṣu dadhāti devā vai tvaṣṭāram ajighāꣳsan / sa patnīḥ prāpadyata taṃ na prati prāyacchan tasmād api
5 vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti tasmāt pātnīvate tvaṣṭre 'pi gṛhyate na sādayati / asannād dhi prajāḥ prajāyante nānu vaṣaṭ karoti yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet / yan nānuvaṣaṭkuryād aśāntam agnīt somam bhakṣayet / upāꣳśv anu vaṣaṭ karoti na rudram prajā anvavasṛjati śāntam agnīt somam bhakṣayati / agnīn neṣṭur upastham ā sīda //
6 neṣṭaḥ patnīm udānayety āha / agnīd eva neṣṭari reto dadhāti neṣṭā patniyām udgātrā saṃ khyāpayati prajāpatir vā eṣa yad udgātā prajānām prajananāya / apa upa pra vartayati reta eva tat siñcati / ūruṇopa pra vartayati / ūruṇā hi retaḥ sicyate nagnaṃkriyorum upa pra vartayati yadā hi nagna ūrur bhavaty atha mithunī bhavataḥ / atha retaḥ sicyate / atha prajāḥ pra jāyante //
6.5.9 anuvāka 9 hāriyojanagrahakathanam
1 indro vṛtram ahan tasya śīrṣakapālam ud aubjat sa droṇakalaśo 'bhavat tasmāt somaḥ sam asravat sa hāriyojano 'bhavat taṃ vyacikitsat / juhavānī3 mā hauṣā3m iti so 'manyata yad dhoṣyāmy āmaꣳ hoṣyāmi yan na hoṣyāmi yajñaveśasaṃ kariṣyāmīti tam adhriyata hotum / so 'gnir abravīt / na mayy āmaꣳ hoṣyasīti taṃ dhānābhir aśrīṇāt //
2 taꣳ śṛtam bhūtam ajuhot yad dhānābhir hāriyojanaꣳ śrīṇāti śṛtatvāya śṛtam evainam bhūtaṃ juhoti bahvībhiḥ śrīṇāti / etāvatīr evāsyāmuṣmim̐ loke kāmadughā bhavanti / atho khalv āhuḥ / etā vā indrasya pṛśnayaḥ kāmadughā yad dhāriyojanīr iti tasmād bahvībhiḥ śrīṇīyāt / ṛksāme vā indrasya harī somapānau tayoḥ paridhaya ādhānam / yad aprahṛtya paridhīñ juhuyād antarādhānābhyām
3 ghāsam pra yacchet prahṛtya paridhīñ juhoti nirādhānābhyām eva ghāsam pra yacchati / unnetā juhoti yātayāmeva hy etarhy adhvaryuḥ svagākṛtaḥ / yad adhvaryur juhuyād yathā vimuktam punar yunakti tādṛg eva tat / śīrṣann adhinidhāya juhoti śīrṣato hi sa samabhavat / vikramya juhoti vikramya hīndro vṛtram ahan / samṛddhyai paśavo vai hāriyojanīḥ / yat sambhindyād alpāḥ
4 enam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭheran yan na sambhindyād bahava enam paśavo 'bhuñjanta upa tiṣṭheran manasā sam bādhate / ubhayaṃ karoti bahava evainam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭhante / unnetary upahavam icchante ya eva tatra somapīthas tam evāva rundhate / uttaravedyāṃ ni vapati paśavo vā uttaravediḥ paśavo hāriyojanīḥ paśuṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayanti //
6.5.10 anuvāka 10 āgrayaṇādīnāṃ punargraha kathanam
1 grahān vā anu prajāḥ paśavaḥ pra jāyante / upāꣳśvantaryāmāv ajāvayaḥ śukrāmanthinau puruṣāḥ / ṛtugrahān ekaśaphāḥ / ādityagrahaṃ gāvaḥ / ādityagraho bhūyiṣṭhābhir ṛgbhir gṛhyate tasmād gāvaḥ paśūnām bhūyiṣṭhāḥ / yat trir upāꣳśuꣳ hastena vigṛhṇāti tasmād dvau trīn ajā janayaty athāvayo bhūyasīḥ pitā vā eṣa yad āgrayaṇaḥ putraḥ kalaśaḥ / yad āgrayaṇa upadasyet kalaśād gṛhṇīyāt / yathā pitā
2 putraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat / yat kalaśa upadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt / yathā putraḥ pitaraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat / ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ / yad graho vā kalaśo vopadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt / ātmana evādhi yajñaṃ niṣ karoti / avijñāto vā eṣa gṛhyate yad āgrayaṇaḥ / sthālyā gṛhṇāti vāyavyena juhoti tasmāt
3 garbhaiṇāvijñātena brahmahā / avabhṛtham ava yanti parā sthālīr asyanty ud vāyavyāni haranti tasmāt striyaṃ jātām parāsyanty ut pumāꣳsaꣳ haranti yatpurorucam āha yathā vasyasa āharati tādṛg eva tat / yad grahaṃ gṛhṇāti yathā vasyasa āhṛtya prāha tādṛg eva tat / yat sādayati yathā vasyasa upanidhāyāpakrāmati tādṛg eva tat / yad vai yajñasya sāmnā yajuṣā kriyate śithilaṃ tat / yad ṛcā tad dṛḍham purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta upariṣṭādupayāmā ṛcā yajñasya dhṛtyai //
6.5.11 anuvāka 11 somapātrastutiḥ
1 prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante 'mum eva tair lokam abhi jayati parāṅ iva hy asau lokaḥ / yāni punaḥ prayujyanta imam eva tair lokam abhi jayati punaḥpunar iva hy ayaṃ lokaḥ prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ parā bhavanti yāni punaḥ
2 prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ punar ā bhavanti prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni yāni parācīnāni prayujyante tāny anv āraṇyāḥ paśavo 'raṇyam apa yanti yāni punaḥ prayujyante tāny anv grāmyāḥ paśavo grāmam upāvayanti yo vai grahāṇāṃ nidānaṃ veda nidānavān bhavati / ājyam ity ukthaṃ tad vai grahāṇāṃ nidānam / yad upāꣳśu śaꣳsati tat
3 upāꣳśvantaryāmayoḥ / yad uccais tad itareṣāṃ grahāṇām etad vai grahāṇāṃ nidānam / ya evaṃ veda nidānavān bhavati yo vai grahāṇām mithunaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate sthālībhir anye grahā gṛhyante vāyavyair anye / etad vai grahāṇām mithunam / ya evaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate / indras tvaṣṭuḥ somam abhīṣahā'pibat sa viṣvaṅ
4 vy ārcchat sa ātmann āramaṇaṃ nāvindat sa etān anusavanam puroḍāśān apaśyat tān nir avapat tair vai sa ātmann āramaṇam akuruta tasmād anusavanam puroḍāśā nir upyante tasmād anusavanam puroḍāśānām prāśnīyād ātmann evāramaṇaṃ kurute nainaꣳ somo 'ti pavate brahmavādino vadanti narcā na yajuṣā paṅktir āpyate 'tha kiṃ yajñasya pāṅktatvam iti dhānāḥ karambhaḥ parivāpaḥ puroḍāśaḥ payasyā tena paṅktir āpyate tad yajñasya pāṅktatvam //
6.5.1 anuvāka 1 ukthyagrahakathanam

indro vṛtrāya vajram ud ayacchat
sa vṛtro vajrād udyatād abibhet
so 'bravīt /
mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti
tasmā ukthyam prāyacchat
tasmai dvitīyam ud ayacchat
so 'bravīt /
mā me pra hār asti vā idaṃ mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti

tasmā ukthyam eva prāyacchat
tasmai tṛtīyam ud ayacchat
taṃ viṣṇur anv atiṣṭhata
jahīti
so 'bravīt /
mā me pra hār asti vā idam mayi vīryaṃ tat te pra dāsyāmīti
tasmā ukthyam eva prāyacchat
taṃ nirmāyam bhūtam ahan
yajño hi tasya māyāsīt /
yad ukthyo gṛhyata indriyam eva

tad vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte /
indrāya tvā bṛhadvate vayasvata ity āha /
indrāya hi sa tam prāyacchat
tasmai tvā viṣṇave tvety āha
yad eva viṣṇur anvatiṣṭhata
jahīti tasmād viṣṇum anvābhajati
trir nir gṛhṇāti
trir hi sa taṃ tasmai prāyacchat /
eṣa te yoniḥ punarhavir asīty āha
punaḥpunaḥ

hy asmān nirgṛhṇāti
cakṣur vā etad yajñasya yad ukthyas
tasmād ukthyaꣳ hutaꣳ somā anvāyanti
tasmād ātmā cakṣur anv eti
tasmād ekaṃ yantam bahavo 'nu yanti
tasmād eko bahūnām bhadro bhavati
tasmād eko bahvīr jāyā vindate
yadi kāmayetādhvaryuḥ /
ātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca tiṣṭhann ava nayet

ātmānam eva yajñayaśasenārpayati
yadi kāmayeta
yajamānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity antarā sadohavirdhāne tiṣṭhann ava nayet /
yajamānam eva yajñayaśasenārpayati
yadi kāmayeta
sadasyān yajñayaśasenārpayeyam iti sada ālabhyāva nayet
sadasyān eva yajñayaśasenārpayati //
6.5.2 anuvāka 2 dhruvagrahakathanam

āyur vā etad yajñasya yad dhruvaḥ /
uttamo grahāṇāṃ gṛhyate tasmād āyuḥ prāṇānām uttamam
mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā ity āha
mūrdhānam evainaꣳ samānānāṃ karoti
vaiśvānaram ṛtāya jātam agnim ity āha
vaiśvānaraꣳ hi devatayā''yuḥ /
ubhayato vaiśvānaro gṛhyate
tasmād ubhayataḥ prāṇāḥ /
adhastāc copariṣṭāc ca /
ardhino 'nye grahā gṛhyante 'rdhī dhruvas
tasmād

ardhy avāṅ prāṇo 'nyeṣām prāṇānām
upopte 'nye grahāḥ sādyante 'nupopte dhruvas
tasmād asthnānyāḥ prajāḥ pratitiṣṭhanti māꣳsenānyāḥ /
asurā vā uttarataḥ pṛthivīm paryācikīrṣan
tāṃ devā dhruveṇādṛꣳhan
tad dhruvasya dhruvatvam /
yad dhruva uttarataḥ sādyate dhṛtyai /
āyur vā etad yajñasya yad dhruva ātmā hotā
yad dhotṛcamase dhruvam avanayaty ātmann eva yajñasya

āyur dadhāti
purastād ukthasyāvanīya ity āhuḥ
purastād dhy āyuṣo bhuṅkte
madhyato 'vanīya ity āhuḥ /
madhyamena hy āyuṣo bhuṅkte /
uttarārdhe 'vanīya ity āhuḥ /
uttamena hy āyuṣo bhuṅkte
vaiśvadevyām ṛci śasyamānāyām ava nayati
vaiśvadevyo vai prajāḥ
prajāsv evāyur dadhāti //
6.5.3 anuvāka 3 ṛtugrahakathanam

yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan
te 'manyanta
manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti
te saṃvatsareṇa yopayitvā suvargaṃ lokam āyan
tam ṛṣaya ṛtugrahair evānu prājānan
yad ṛtugrahā gṛhyante suvargasya lokasya prajñātyai
dvādaśa gṛhyante
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ
saṃvatsarasya prajñātyai
saha prathamau gṛhyete sahottamau
tasmād dvaudvāv ṛtū
ubhayatomukham ṛtupātram bhavati
kaḥ

hi tad veda yata ṛtūnām mukham
ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āha
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtūn eva prīṇāti /
ṛtubhir iti catuḥ /
catuṣpada eva paśūn prīṇāti
dviḥ punar ṛtunāha
dvipada eva prīṇāti /
ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catus
tasmāc catuṣpādaḥ paśava ṛtūn upa jīvanti
dviḥ

punar ṛtunā''ha
tasmād dvipādaś catuṣpadaḥ paśūn upa jīvanti /
ṛtunā preṣyeti ṣaṭ kṛtva āhartubhir iti catur dviḥ punar ṛtunā''ha /
ākramaṇam eva tat
setuṃ yajamānaḥ kurute suvargasya lokasya samaṣṭyai
nānyo'nyam anu pra padyeta
yad anyo 'nyam anuprapadyetartur ṛtum anu pra padyetartavo mohukāḥ syuḥ

prasiddham evādhvaryur dakṣiṇena pra padyate prasiddham pratiprasthātottareṇa
tasmād ādityaḥ ṣaṇ māso dakṣiṇenaiti ṣaḍ uttareṇa /
upayāmagṛhīto 'si saꣳsarpo 'sy aꣳhaspatyāya tvety āha /
asti trayodaśo māsa ity āhus
tam eva tat prīṇāti //
6.5.4 anuvāka 4 ?

suvargāya vā ete lokāya gṛhyante yad ṛtugrahāḥ /
jyotir indrāgnī
yad aindrāgnam ṛtupātreṇa gṛhṇāti jyotir evāsmā upariṣṭād dadhāti
suvargasya lokasyānukhyātyai /
ojobhṛtau vā etau devānāṃ yad indrāgnī
yad aindrāgno gṛhyata oja evāva runddhe
vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti
vaiśvadevyo vai prajāḥ /
asāv ādityaḥ śukraḥ /
yad vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti tasmād asāv ādityaḥ

sarvāḥ prajāḥ pratyaṅṅ ud eti
tasmāt sarva eva manyate
mām praty ud agād iti
vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti
vaiśvadevyo vai prajāḥ /
tejaḥ śukraḥ /
yad vaiśvadevaꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti prajāsv eva tejo dadhāti //
6.5.5 anuvāka 5 marutvatīyamāhendragrahakathanam

indro marudbhiḥ sāṃvidyena mādhyaṃdine savane vṛtram ahan
yan mādhyaṃdine savane marutvatīyā gṛhyante vārtraghnā eva te yajamānasya gṛhyante
tasya vṛtraṃ jaghnuṣa ṛtavo 'muhyant sa ṛtupātreṇa marutvatīyān agṛhṇāt
tato vai sa ṛtūn prājānāt /
yad ṛtupātreṇa marutvatīyā gṛhyanta ṛtūnām prajñātyai
vajraṃ vā etaṃ yajamāno bhrātṛvyāya pra harati yan marutvatīyā ud eva prathamena

yacchati pra harati dvitīyena stṛṇute tṛtīyena /
āyudhaṃ vā etad yajamānaḥ saꣳs kurute yan marutvatīyā dhanur eva prathamo jyā dvitīya iṣus tṛtīyaḥ
praty eva prathamena dhatte vi sṛjati dvitīyena vidhyati tṛtīyena /
indro vṛtraꣳ hatvā parām parāvatam agacchat /
apārādham iti manyamānaḥ
sa harito 'bhavat
sa etān marutvatīyān ātmasparaṇān apaśyat
tān agṛhṇīta

prāṇam eva prathamenāspṛṇutāpānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyenātmasparaṇā vā ete yajamānasya gṛhyante yan marutvatīyāḥ
prāṇam eva prathamena spṛṇute 'pānaṃ dvitīyenā''tmānaṃ tṛtīyena /
indro vṛtram ahan
taṃ devā abruvan
mahān vā ayam abhūd yo vṛtram avadhīd iti
tan mahendrasya mahendratvam /
sa etam mahendram uddhāram ud aharata vṛtraꣳ hatvānyāsu devatāsv adhi
yan mahendro gṛhyata uddhāram eva taṃ yajamāna ud dharate 'nyāsu prajāsv adhi
śukrapātreṇa gṛhṇāti
yajamānadevatyo vai mahendras tejaḥ śukro yan māhendraꣳ śukrapātreṇa gṛhṇāti yajamāna eva tejo dadhāti //
6.5.6 anuvāka 6 ādityagrahakathanam

aditiḥ putrakāmā sādhyebhyo devebhyo brahmaudanam apacat
tasyā uccheṣaṇam adadus
tat prāśnāt
sā reto 'dhatta
tasyai catvāra ādityā ajāyanta
sā dvitīyam apacat
sā'manyata /
uccheṣaṇān ma ime 'jñata yad agre prāśiṣyāmīto me vasīyāꣳso janiṣyanta iti
sāgre prāśnāt
sā reto 'dhatta
tasyai vyṛddham āṇḍam ajāyata
sā''dityebhya eva

tṛtīyam apacat /
bhogāya ma idaꣳ śrāntam astv iti
te 'bruvan
varaṃ vṛṇāmahai yo 'to jāyātā asmākaꣳ sa eko 'sad yo 'sya prajāyām ṛdhyātā asmākam bhogāya bhavād iti
tato vivasvān ādityo 'jāyata
tasya vā iyam prajā yan manuṣyas
tāsv eka evarddho yo yajate
sa devānām bhogāya bhavati
devā vai yajñāt

rudram antar āyan /
sa ādityān anvākramata
te dvidevatyān prāpadyanta
tān na prati prāyacchan
tasmād api vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti
tasmād dvidevatyebhya ādityo nir gṛhyate
yad uccheṣaṇād ajāyanta tasmād uccheṣaṇād gṛhyate
tisṛbhir ṛgbhir gṛhṇāti
mātā pitā putras tad eva tan mithunam
ulbaṃ garbho jarāyu tad eva tat

mithunam
paśavo vā ete yad āditya ūrg dadhi
dadhnā madhyataḥ śrīṇāty ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāti
śṛtātaṅkyena
medhyatvāya
tasmād āmā pakvaṃ duhe
paśavo vā ete yad ādityaḥ
pariśritya gṛhṇāti
pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti
paśavo vā ete yad āditya eṣa rudro yad agniḥ
pariśritya gṛhṇāti rudrād eva paśūn antar dadhāti

eṣa vai vivasvān ādityo yad upāꣳśusavanaḥ
sa etam eva somapītham pari śaya ā tṛtīyasavanāt /
vivasva ādityaiṣa te somapītha ity āha
vivasvantam evādityaꣳ somapīthena sam ardhayati
yā divyā vṛṣṭis tayā tvā śrīṇāmīti vṛṣṭikāmasya śrīṇīyāt /
vṛṣṭim evāva runddhe
yadi tājak praskanded varṣukaḥ parjanyaḥ syāt /
yadi ciram avarṣukaḥ /
na sādayati /
asannād dhi prajāḥ prajāyante
nānu vaṣaṭ karoti
yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet /
na hutvānv īkṣeta
yad anvīkṣeta cakṣur asya pramāyukaꣳ syāt
tasmān nānvīkṣyaḥ //
6.5.7 anuvāka 7 sāvitravaiśvadevagrahakathanam

antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti
prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ
prajānām prajananāya
na sādayati /
asannād dhi prajāḥ prajāyante
nānu vaṣaṭ karoti
yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet /
eṣa vai gāyatro devānāṃ yat savitā /
eṣa gāyatriyai loke gṛhyate yad āgrayaṇaḥ /
yad antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti svād evainaṃ yoner nir gṛhṇāti
viśve

devās tṛtīyaꣳ savanaṃ nod ayacchan
te savitāram prātaḥsavanabhāgaꣳ santaṃ tṛtīyasavanam abhi paryaṇayan
tato vai te tṛtīyaꣳ savanam ud ayacchan
yat tṛtīyasavane sāvitro gṛhyate tṛtīyasya savanasyodyatyai
savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti
vaiśvadevyo vai prajā
vaiśvadevaḥ kalaśaḥ
savitā prasavānām īśe
yat savitṛpātreṇa vaiśvadevaṃ kalaśād gṛhṇāti savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra

janayati
some somam abhi gṛhṇāti
reta eva tad dadhāti
suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha
some hi somam abhigṛhṇāti
pratiṣṭhityai /
etasmin vā api grahe manuṣyebhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ kriyate
suśarmāsi supratiṣṭhāna ity āha
manuṣyebhya evaitena karoti
bṛhad ity āha
devebhya evaitena karoti
nama ity āha
pitṛbhya evaitena karoti /
etāvatīr vai devatās
tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti /
eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya ity āha
vaiśvadevo hy eṣaḥ
6.5.8 anuvāka 8 pātnīvatagrahakathanam

prāṇo vā eṣa yad upāꣳśuḥ /
yad upāꣳśupātreṇa prathamaś cottamaś ca grahau gṛhyete prāṇam evānu prayanti prāṇam anūdyanti
prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇaḥ prāṇa upāꣳśuḥ patnīḥ prajāḥ pra janayanti
yad upāꣳśupātreṇa pātnīvatam āgrayaṇād gṛhṇāti prajānām prajananāya
tasmāt prāṇam prajā anu pra jāyante
devā vā itaitaḥ patnīḥ suvargam

lokam ajigāꣳsan
te suvargaṃ lokaṃ na prājānan
ta etam pātnīvatam apaśyan
tam agṛhṇata
tato vai te suvargaṃ lokam prājānan
yat pātnīvato gṛhyate suvargasya lokasya prajñātyai
sa somo nātiṣṭhata strībhyo gṛhyamāṇas
taṃ ghṛtaṃ vajraṃ kṛtvā'ghnan
taṃ nirindriyam bhūtam agṛhṇan
tasmāt striyo nirindriyā adāyādīr api pāpāt puꣳsa upastitaram

vadanti
yad ghṛtena pātnīvataꣳ śrīṇāti vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā gṛhṇāti /
upayāmagṛhīto 'sīty āha /
iyaṃ vā upayāmas
tasmād imām prajā anu pra jāyante
bṛhaspatisutasya ta ity āha
brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivāsmai prajāḥ pra janayati /
indo ity āha
reto vā induḥ /
reta eva tad dadhāti /
indriyāva iti

āha
prajā vā indriyam
prajā evāsmai pra janayati /
agnā3 ity āha /
agnir vai retodhāḥ
patnīva ity āha
mithunatvāya
sajūr devena tvaṣṭrā somam pibety āha
tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛt /
rūpam eva paśuṣu dadhāti
devā vai tvaṣṭāram ajighāꣳsan /
sa patnīḥ prāpadyata
taṃ na prati prāyacchan
tasmād api

vadhyam prapannaṃ na prati pra yacchanti
tasmāt pātnīvate tvaṣṭre 'pi gṛhyate
na sādayati /
asannād dhi prajāḥ prajāyante
nānu vaṣaṭ karoti
yad anuvaṣaṭkuryād rudram prajā anvavasṛjet /
yan nānuvaṣaṭkuryād aśāntam agnīt somam bhakṣayet /
upāꣳśv anu vaṣaṭ karoti
na rudram prajā anvavasṛjati śāntam agnīt somam bhakṣayati /
agnīn neṣṭur upastham ā sīda

neṣṭaḥ patnīm udānayety āha /
agnīd eva neṣṭari reto dadhāti neṣṭā patniyām
udgātrā saṃ khyāpayati
prajāpatir vā eṣa yad udgātā
prajānām prajananāya /
apa upa pra vartayati
reta eva tat siñcati /
ūruṇopa pra vartayati /
ūruṇā hi retaḥ sicyate
nagnaṃkriyorum upa pra vartayati
yadā hi nagna ūrur bhavaty atha mithunī bhavataḥ /
atha retaḥ sicyate /
atha prajāḥ pra jāyante //
6.5.9 anuvāka 9 hāriyojanagrahakathanam

indro vṛtram ahan
tasya śīrṣakapālam ud aubjat
sa droṇakalaśo 'bhavat
tasmāt somaḥ sam asravat
sa hāriyojano 'bhavat
taṃ vyacikitsat /
juhavānī3 mā hauṣā3m iti
so 'manyata
yad dhoṣyāmy āmaꣳ hoṣyāmi yan na hoṣyāmi yajñaveśasaṃ kariṣyāmīti
tam adhriyata hotum /
so 'gnir abravīt /
na mayy āmaꣳ hoṣyasīti
taṃ dhānābhir aśrīṇāt

taꣳ śṛtam bhūtam ajuhot
yad dhānābhir hāriyojanaꣳ śrīṇāti śṛtatvāya
śṛtam evainam bhūtaṃ juhoti
bahvībhiḥ śrīṇāti /
etāvatīr evāsyāmuṣmim̐ loke kāmadughā bhavanti /
atho khalv āhuḥ /
etā vā indrasya pṛśnayaḥ kāmadughā yad dhāriyojanīr iti
tasmād bahvībhiḥ śrīṇīyāt /
ṛksāme vā indrasya harī somapānau
tayoḥ paridhaya ādhānam /
yad aprahṛtya paridhīñ juhuyād antarādhānābhyām

ghāsam pra yacchet
prahṛtya paridhīñ juhoti nirādhānābhyām eva ghāsam pra yacchati /
unnetā juhoti
yātayāmeva hy etarhy adhvaryuḥ svagākṛtaḥ /
yad adhvaryur juhuyād yathā vimuktam punar yunakti tādṛg eva tat /
śīrṣann adhinidhāya juhoti
śīrṣato hi sa samabhavat /
vikramya juhoti
vikramya hīndro vṛtram ahan /
samṛddhyai
paśavo vai hāriyojanīḥ /
yat sambhindyād alpāḥ

enam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭheran
yan na sambhindyād bahava enam paśavo 'bhuñjanta upa tiṣṭheran
manasā sam bādhate /
ubhayaṃ karoti
bahava evainam paśavo bhuñjanta upa tiṣṭhante /
unnetary upahavam icchante
ya eva tatra somapīthas tam evāva rundhate /
uttaravedyāṃ ni vapati
paśavo vā uttaravediḥ
paśavo hāriyojanīḥ
paśuṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayanti //
6.5.10 anuvāka 10 āgrayaṇādīnāṃ punargraha kathanam

grahān vā anu prajāḥ paśavaḥ pra jāyante /
upāꣳśvantaryāmāv ajāvayaḥ
śukrāmanthinau puruṣāḥ /
ṛtugrahān ekaśaphāḥ /
ādityagrahaṃ gāvaḥ /
ādityagraho bhūyiṣṭhābhir ṛgbhir gṛhyate
tasmād gāvaḥ paśūnām bhūyiṣṭhāḥ /
yat trir upāꣳśuꣳ hastena vigṛhṇāti
tasmād dvau trīn ajā janayaty athāvayo bhūyasīḥ
pitā vā eṣa yad āgrayaṇaḥ putraḥ kalaśaḥ /
yad āgrayaṇa upadasyet kalaśād gṛhṇīyāt /
yathā pitā

putraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat /
yat kalaśa upadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt /
yathā putraḥ pitaraṃ kṣita upadhāvati tādṛg eva tat /
ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ /
yad graho vā kalaśo vopadasyed āgrayaṇād gṛhṇīyāt /
ātmana evādhi yajñaṃ niṣ karoti /
avijñāto vā eṣa gṛhyate yad āgrayaṇaḥ /
sthālyā gṛhṇāti vāyavyena juhoti tasmāt

garbhaiṇāvijñātena brahmahā /
avabhṛtham ava yanti
parā sthālīr asyanty ud vāyavyāni haranti
tasmāt striyaṃ jātām parāsyanty ut pumāꣳsaꣳ haranti
yatpurorucam āha yathā vasyasa āharati tādṛg eva tat /
yad grahaṃ gṛhṇāti yathā vasyasa āhṛtya prāha tādṛg eva tat /
yat sādayati yathā vasyasa upanidhāyāpakrāmati tādṛg eva tat /
yad vai yajñasya sāmnā yajuṣā kriyate śithilaṃ tat /
yad ṛcā tad dṛḍham
purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta upariṣṭādupayāmā ṛcā yajñasya dhṛtyai //
6.5.11 anuvāka 11 somapātrastutiḥ

prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni
yāni parācīnāni prayujyante 'mum eva tair lokam abhi jayati
parāṅ iva hy asau lokaḥ /
yāni punaḥ prayujyanta imam eva tair lokam abhi jayati
punaḥpunar iva hy ayaṃ lokaḥ
prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni
yāni parācīnāni prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ parā bhavanti
yāni punaḥ

prayujyante tāny anv oṣadhayaḥ punar ā bhavanti
prānyāni pātrāṇi yujyante nānyāni
yāni parācīnāni prayujyante tāny anv āraṇyāḥ paśavo 'raṇyam apa yanti
yāni punaḥ prayujyante tāny anv grāmyāḥ paśavo grāmam upāvayanti
yo vai grahāṇāṃ nidānaṃ veda nidānavān bhavati /
ājyam ity ukthaṃ tad vai grahāṇāṃ nidānam /
yad upāꣳśu śaꣳsati tat

upāꣳśvantaryāmayoḥ /
yad uccais tad itareṣāṃ grahāṇām
etad vai grahāṇāṃ nidānam /
ya evaṃ veda nidānavān bhavati
yo vai grahāṇām mithunaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate
sthālībhir anye grahā gṛhyante vāyavyair anye /
etad vai grahāṇām mithunam /
ya evaṃ veda pra prajayā paśubhir mithunair jāyate /
indras tvaṣṭuḥ somam abhīṣahā'pibat
sa viṣvaṅ

vy ārcchat
sa ātmann āramaṇaṃ nāvindat
sa etān anusavanam puroḍāśān apaśyat
tān nir avapat
tair vai sa ātmann āramaṇam akuruta
tasmād anusavanam puroḍāśā nir upyante
tasmād anusavanam puroḍāśānām prāśnīyād ātmann evāramaṇaṃ kurute nainaꣳ somo 'ti pavate
brahmavādino vadanti
narcā na yajuṣā paṅktir āpyate 'tha kiṃ yajñasya pāṅktatvam iti
dhānāḥ karambhaḥ parivāpaḥ puroḍāśaḥ payasyā
tena paṅktir āpyate
tad yajñasya pāṅktatvam //