તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 6.5

6.5 પ્રપાઠક:

6.5.1 અનુવાક 1 ઉક્થ્યગ્રહકથનમ્
1 ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છત્ સ વૃત્રો વજ્રાદ્ ઉદ્યતાદ્ અબિભેત્ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્ મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ તસ્મા ઉક્થ્યમ્ પ્રાયચ્છત્ તસ્મૈ દ્વિતીયમ્ ઉદ્ અયચ્છત્ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદં મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ ।
2 તસ્મા ઉક્થ્યમ્ એવ પ્રાયચ્છત્ તસ્મૈ તૃતીયમ્ ઉદ્ અયચ્છત્ તં વિષ્ણુર્ અન્વ્ અતિષ્ઠત જહીતિ સો ઽબ્રવીત્ । મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્ મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ તસ્મા ઉક્થ્યમ્ એવ પ્રાયચ્છત્ તં નિર્માયમ્ ભૂતમ્ અહન્ યજ્ઞો હિ તસ્ય માયાસીત્ । યદ્ ઉક્થ્યો ગૃહ્યત ઇન્દ્રિયમ્ એવ
3 તદ્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે । ઇન્દ્રાય ત્વા બૃહદ્વતે વયસ્વત ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રાય હિ સ તમ્ પ્રાયચ્છત્ તસ્મૈ ત્વા વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ યદ્ એવ વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત જહીતિ તસ્માદ્ વિષ્ણુમ્ અન્વાભજતિ ત્રિર્ નિર્ ગૃહ્ણાતિ ત્રિર્ હિ સ તં તસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ । એષ તે યોનિઃ પુનર્હવિર્ અસીત્ય્ આહ પુનઃપુનઃ
4 હ્ય્ અસ્માન્ નિર્ગૃહ્ણાતિ ચક્ષુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉક્થ્યસ્ તસ્માદ્ ઉક્થ્યꣳ હુતꣳ સોમા અન્વાયન્તિ તસ્માદ્ આત્મા ચક્ષુર્ અન્વ્ એતિ તસ્માદ્ એકં યન્તમ્ બહવો ઽનુ યન્તિ તસ્માદ્ એકો બહૂનામ્ ભદ્રો ભવતિ તસ્માદ્ એકો બહ્વીર્ જાયા વિન્દતે યદિ કામયેતાધ્વર્યુઃ । આત્માનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચ તિષ્ઠન્ન્ અવ નયેત્ ।
5 આત્માનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ યદિ કામયેત યજમાનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ અન્તરા સદોહવિર્ધાને તિષ્ઠન્ન્ અવ નયેત્ । યજમાનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ યદિ કામયેત સદસ્યાન્ યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇતિ સદ આલભ્યાવ નયેત્ સદસ્યાન્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ ॥
6.5.2 અનુવાક 2 ધ્રુવગ્રહકથનમ્
1 આયુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધ્રુવઃ । ઉત્તમો ગ્રહાણાં ગૃહ્યતે તસ્માદ્ આયુઃ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમમ્ મૂર્ધાનં દિવો અરતિમ્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ વૈશ્વાનરમ્ ઋતાય જાતમ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહ વૈશ્વાનરꣳ હિ દેવતયાઽઽયુઃ । ઉભયતો વૈશ્વાનરો ગૃહ્યતે તસ્માદ્ ઉભયતઃ પ્રાણાઃ । અધસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ । અર્ધિનો ઽન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ઽર્ધી ધ્રુવસ્ તસ્માદ્
2 અર્ધ્ય્ અવાઙ્ પ્રાણો ઽન્યેષામ્ પ્રાણાનામ્ ઉપોપ્તે ઽન્યે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે ઽનુપોપ્તે ધ્રુવસ્ તસ્માદ્ અસ્થ્નાન્યાઃ પ્રજાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ માꣳસેનાન્યાઃ । અસુરા વા ઉત્તરતઃ પૃથિવીમ્ પર્યાચિકીર્ષન્ તાં દેવા ધ્રુવેણાદૃꣳહન્ તદ્ ધ્રુવસ્ય ધ્રુવત્વમ્ । યદ્ ધ્રુવ ઉત્તરતઃ સાદ્યતે ધૃત્યૈ । આયુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધ્રુવ આત્મા હોતા યદ્ ધોતૃચમસે ધ્રુવમ્ અવનયત્ય્ આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય
3 આયુર્ દધાતિ પુરસ્તાદ્ ઉક્થસ્યાવનીય ઇત્ય્ આહુઃ પુરસ્તાદ્ ધ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે મધ્યતો ઽવનીય ઇત્ય્ આહુઃ । મધ્યમેન હ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે । ઉત્તરાર્ધે ઽવનીય ઇત્ય્ આહુઃ । ઉત્તમેન હ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે વૈશ્વદેવ્યામ્ ઋચિ શસ્યમાનાયામ્ અવ નયતિ વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ પ્રજાસ્વ્ એવાયુર્ દધાતિ ॥
6.5.3 અનુવાક 3 ઋતુગ્રહકથનમ્
1 યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તે ઽમન્યન્ત મનુષ્યા નો ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ તે સંવત્સરેણ યોપયિત્વા સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ તમ્ ઋષય ઋતુગ્રહૈર્ એવાનુ પ્રાજાનન્ યદ્ ઋતુગ્રહા ગૃહ્યન્તે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ દ્વાદશ ગૃહ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ સહ પ્રથમૌ ગૃહ્યેતે સહોત્તમૌ તસ્માદ્ દ્વૌદ્વાવ્ ઋતૂ ઉભયતોમુખમ્ ઋતુપાત્રમ્ ભવતિ કઃ
2 હિ તદ્ વેદ યત ઋતૂનામ્ મુખમ્ ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ । ઋતુભિર્ ઇતિ ચતુઃ । ચતુષ્પદ એવ પશૂન્ પ્રીણાતિ દ્વિઃ પુનર્ ઋતુનાહ દ્વિપદ એવ પ્રીણાતિ । ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહર્તુભિર્ ઇતિ ચતુસ્ તસ્માચ્ ચતુષ્પાદઃ પશવ ઋતૂન્ ઉપ જીવન્તિ દ્વિઃ
3 પુનર્ ઋતુનાઽઽહ તસ્માદ્ દ્વિપાદશ્ ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉપ જીવન્તિ । ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહર્તુભિર્ ઇતિ ચતુર્ દ્વિઃ પુનર્ ઋતુનાઽઽહ । આક્રમણમ્ એવ તત્ સેતું યજમાનઃ કુરુતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ નાન્યોઽન્યમ્ અનુ પ્ર પદ્યેત યદ્ અન્યો ઽન્યમ્ અનુપ્રપદ્યેતર્તુર્ ઋતુમ્ અનુ પ્ર પદ્યેતર્તવો મોહુકાઃ સ્યુઃ ।
4 પ્રસિદ્ધમ્ એવાધ્વર્યુર્ દક્ષિણેન પ્ર પદ્યતે પ્રસિદ્ધમ્ પ્રતિપ્રસ્થાતોત્તરેણ તસ્માદ્ આદિત્યઃ ષણ્ માસો દક્ષિણેનૈતિ ષડ્ ઉત્તરેણ । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ સꣳસર્પો ઽસ્ય્ અꣳહસ્પત્યાય ત્વેત્ય્ આહ । અસ્તિ ત્રયોદશો માસ ઇત્ય્ આહુસ્ તમ્ એવ તત્ પ્રીણાતિ ॥
6.5.4 અનુવાક

1 સુવર્ગાય વા એતે લોકાય ગૃહ્યન્તે યદ્ ઋતુગ્રહાઃ । જ્યોતિર્ ઇન્દ્રાગ્ની યદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ ઋતુપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ જ્યોતિર્ એવાસ્મા ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ । ઓજોભૃતૌ વા એતૌ દેવાનાં યદ્ ઇન્દ્રાગ્ની યદ્ ઐન્દ્રાગ્નો ગૃહ્યત ઓજ એવાવ રુન્દ્ધે વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ । અસાવ્ આદિત્યઃ શુક્રઃ । યદ્ વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ
2 સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉદ્ એતિ તસ્માત્ સર્વ એવ મન્યતે મામ્ પ્રત્ય્ ઉદ્ અગાદ્ ઇતિ વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ । તેજઃ શુક્રઃ । યદ્ વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાસ્વ્ એવ તેજો દધાતિ ॥
6.5.5 અનુવાક 5 મરુત્વતીયમાહેન્દ્રગ્રહકથનમ્
1 ઇન્દ્રો મરુદ્ભિઃ સાંવિદ્યેન માધ્યંદિને સવને વૃત્રમ્ અહન્ યન્ માધ્યંદિને સવને મરુત્વતીયા ગૃહ્યન્તે વાર્ત્રઘ્ના એવ તે યજમાનસ્ય ગૃહ્યન્તે
તસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઋતવો ઽમુહ્યન્ત્ સ ઋતુપાત્રેણ મરુત્વતીયાન્ અગૃહ્ણાત્ તતો વૈ સ ઋતૂન્ પ્રાજાનાત્ । યદ્ ઋતુપાત્રેણ મરુત્વતીયા ગૃહ્યન્ત ઋતૂનામ્ પ્રજ્ઞાત્યૈ વજ્રં વા એતં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ યન્ મરુત્વતીયા ઉદ્ એવ પ્રથમેન
2 યચ્છતિ પ્ર હરતિ દ્વિતીયેન સ્તૃણુતે તૃતીયેન । આયુધં વા એતદ્ યજમાનઃ સꣳસ્ કુરુતે યન્ મરુત્વતીયા ધનુર્ એવ પ્રથમો જ્યા દ્વિતીય ઇષુસ્ તૃતીયઃ પ્રત્ય્ એવ પ્રથમેન ધત્તે વિ સૃજતિ દ્વિતીયેન વિધ્યતિ તૃતીયેન । ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા પરામ્ પરાવતમ્ અગચ્છત્ । અપારાધમ્ ઇતિ મન્યમાનઃ સ હરિતો ઽભવત્ સ એતાન્ મરુત્વતીયાન્ આત્મસ્પરણાન્ અપશ્યત્ તાન્ અગૃહ્ણીત ।
3 પ્રાણમ્ એવ પ્રથમેનાસ્પૃણુતાપાનં દ્વિતીયેનાઽઽત્માનં તૃતીયેનાત્મસ્પરણા વા એતે યજમાનસ્ય ગૃહ્યન્તે યન્ મરુત્વતીયાઃ પ્રાણમ્ એવ પ્રથમેન સ્પૃણુતે ઽપાનં દ્વિતીયેનાઽઽત્માનં તૃતીયેન । ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તં દેવા અબ્રુવન્ મહાન્ વા અયમ્ અભૂદ્ યો વૃત્રમ્ અવધીદ્ ઇતિ તન્ મહેન્દ્રસ્ય મહેન્દ્રત્વમ્ । સ એતમ્ મહેન્દ્રમ્ ઉદ્ધારમ્ ઉદ્ અહરત વૃત્રꣳ હત્વાન્યાસુ દેવતાસ્વ્ અધિ યન્ મહેન્દ્રો ગૃહ્યત ઉદ્ધારમ્ એવ તં યજમાન ઉદ્ ધરતે ઽન્યાસુ પ્રજાસ્વ્ અધિ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ યજમાનદેવત્યો વૈ મહેન્દ્રસ્ તેજઃ શુક્રો યન્ માહેન્દ્રꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ યજમાન એવ તેજો દધાતિ ॥
6.5.6 અનુવાક 6 આદિત્યગ્રહકથનમ્
1 અદિતિઃ પુત્રકામા સાધ્યેભ્યો દેવેભ્યો બ્રહ્મૌદનમ્ અપચત્ તસ્યા ઉચ્છેષણમ્ અદદુસ્ તત્ પ્રાશ્નાત્ સા રેતો ઽધત્ત તસ્યૈ ચત્વાર આદિત્યા અજાયન્ત સા દ્વિતીયમ્ અપચત્ સાઽમન્યત । ઉચ્છેષણાન્ મ ઇમે ઽજ્ઞત યદ્ અગ્રે પ્રાશિષ્યામીતો મે વસીયાꣳસો જનિષ્યન્ત ઇતિ સાગ્રે પ્રાશ્નાત્ સા રેતો ઽધત્ત તસ્યૈ વ્યૃદ્ધમ્ આણ્ડમ્ અજાયત સાઽઽદિત્યેભ્ય એવ
2 તૃતીયમ્ અપચત્ । ભોગાય મ ઇદꣳ શ્રાન્તમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ વરં વૃણામહૈ યો ઽતો જાયાતા અસ્માકꣳ સ એકો ઽસદ્ યો ઽસ્ય પ્રજાયામ્ ઋધ્યાતા અસ્માકમ્ ભોગાય ભવાદ્ ઇતિ તતો વિવસ્વાન્ આદિત્યો ઽજાયત તસ્ય વા ઇયમ્ પ્રજા યન્ મનુષ્યસ્ તાસ્વ્ એક એવર્દ્ધો યો યજતે સ દેવાનામ્ ભોગાય ભવતિ દેવા વૈ યજ્ઞાત્
3 રુદ્રમ્ અન્તર્ આયન્ । સ આદિત્યાન્ અન્વાક્રમત તે દ્વિદેવત્યાન્ પ્રાપદ્યન્ત તાન્ ન પ્રતિ પ્રાયચ્છન્ તસ્માદ્ અપિ વધ્યમ્ પ્રપન્નં ન પ્રતિ પ્ર યચ્છન્તિ તસ્માદ્ દ્વિદેવત્યેભ્ય આદિત્યો નિર્ ગૃહ્યતે યદ્ ઉચ્છેષણાદ્ અજાયન્ત તસ્માદ્ ઉચ્છેષણાદ્ ગૃહ્યતે તિસૃભિર્ ઋગ્ભિર્ ગૃહ્ણાતિ માતા પિતા પુત્રસ્ તદ્ એવ તન્ મિથુનમ્ ઉલ્બં ગર્ભો જરાયુ તદ્ એવ તત્
4 મિથુનમ્ પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય ઊર્ગ્ દધિ દધ્ના મધ્યતઃ શ્રીણાત્ય્ ઊર્જમ્ એવ પશૂનામ્ મધ્યતો દધાતિ શૃતાતઙ્ક્યેન મેધ્યત્વાય તસ્માદ્ આમા પક્વં દુહે પશવો વા એતે યદ્ આદિત્યઃ પરિશ્રિત્ય ગૃહ્ણાતિ પ્રતિરુધ્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ ગૃહ્ણાતિ પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિઃ પરિશ્રિત્ય ગૃહ્ણાતિ રુદ્રાદ્ એવ પશૂન્ અન્તર્ દધાતિ ॥
5 એષ વૈ વિવસ્વાન્ આદિત્યો યદ્ ઉપાꣳશુસવનઃ સ એતમ્ એવ સોમપીથમ્ પરિ શય આ તૃતીયસવનાત્ । વિવસ્વ આદિત્યૈષ તે સોમપીથ ઇત્ય્ આહ વિવસ્વન્તમ્ એવાદિત્યꣳ સોમપીથેન સમ્ અર્ધયતિ યા દિવ્યા વૃષ્ટિસ્ તયા ત્વા શ્રીણામીતિ વૃષ્ટિકામસ્ય શ્રીણીયાત્ । વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે યદિ તાજક્ પ્રસ્કન્દેદ્ વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાત્ । યદિ ચિરમ્ અવર્ષુકઃ । ન સાદયતિ । અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે નાનુ વષટ્ કરોતિ યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ । ન હુત્વાન્વ્ ઈક્ષેત યદ્ અન્વીક્ષેત ચક્ષુર્ અસ્ય પ્રમાયુકꣳ સ્યાત્ તસ્માન્ નાન્વીક્ષ્યઃ ॥
6.5.7 અનુવાક 7 સાવિત્રવૈશ્વદેવગ્રહકથનમ્
1 અન્તર્યામપાત્રેણ સાવિત્રમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય ન સાદયતિ । અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે નાનુ વષટ્ કરોતિ યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ । એષ વૈ ગાયત્રો દેવાનાં યત્ સવિતા । એષ ગાયત્રિયૈ લોકે ગૃહ્યતે યદ્ આગ્રયણઃ । યદ્ અન્તર્યામપાત્રેણ સાવિત્રમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ સ્વાદ્ એવૈનં યોનેર્ નિર્ ગૃહ્ણાતિ વિશ્વે
2 દેવાસ્ તૃતીયꣳ સવનં નોદ્ અયચ્છન્ તે સવિતારમ્ પ્રાતઃસવનભાગꣳ સન્તં તૃતીયસવનમ્ અભિ પર્યણયન્ તતો વૈ તે તૃતીયꣳ સવનમ્ ઉદ્ અયચ્છન્ યત્ તૃતીયસવને સાવિત્રો ગૃહ્યતે તૃતીયસ્ય સવનસ્યોદ્યત્યૈ સવિતૃપાત્રેણ વૈશ્વદેવં કલશાદ્ ગૃહ્ણાતિ વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજા વૈશ્વદેવઃ કલશઃ સવિતા પ્રસવાનામ્ ઈશે યત્ સવિતૃપાત્રેણ વૈશ્વદેવં કલશાદ્ ગૃહ્ણાતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર
3 જનયતિ સોમે સોમમ્ અભિ ગૃહ્ણાતિ રેત એવ તદ્ દધાતિ સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇત્ય્ આહ સોમે હિ સોમમ્ અભિગૃહ્ણાતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । એતસ્મિન્ વા અપિ ગ્રહે મનુષ્યેભ્યો દેવેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ ક્રિયતે સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇત્ય્ આહ મનુષ્યેભ્ય એવૈતેન કરોતિ બૃહદ્ ઇત્ય્ આહ દેવેભ્ય એવૈતેન કરોતિ નમ ઇત્ય્ આહ પિતૃભ્ય એવૈતેન કરોતિ । એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ । એષ તે યોનિર્ વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્ય ઇત્ય્ આહ વૈશ્વદેવો હ્ય્ એષઃ
6.5.8 અનુવાક 8 પાત્નીવતગ્રહકથનમ્
1 પ્રાણો વા એષ યદ્ ઉપાꣳશુઃ । યદ્ ઉપાꣳશુપાત્રેણ પ્રથમશ્ ચોત્તમશ્ ચ ગ્રહૌ ગૃહ્યેતે પ્રાણમ્ એવાનુ પ્રયન્તિ પ્રાણમ્ અનૂદ્યન્તિ પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ પ્રાણ ઉપાꣳશુઃ પત્નીઃ પ્રજાઃ પ્ર જનયન્તિ યદ્ ઉપાꣳશુપાત્રેણ પાત્નીવતમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય તસ્માત્ પ્રાણમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે દેવા વા ઇતૈતઃ પત્નીઃ સુવર્ગમ્
2 લોકમ્ અજિગાꣳસન્ તે સુવર્ગં લોકં ન પ્રાજાનન્ ત એતમ્ પાત્નીવતમ્ અપશ્યન્ તમ્ અગૃહ્ણત તતો વૈ તે સુવર્ગં લોકમ્ પ્રાજાનન્ યત્ પાત્નીવતો ગૃહ્યતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ સ સોમો નાતિષ્ઠત સ્ત્રીભ્યો ગૃહ્યમાણસ્ તં ઘૃતં વજ્રં કૃત્વાઽઘ્નન્ તં નિરિન્દ્રિયમ્ ભૂતમ્ અગૃહ્ણન્ તસ્માત્ સ્ત્રિયો નિરિન્દ્રિયા અદાયાદીર્ અપિ પાપાત્ પુꣳસ ઉપસ્તિતરમ્
3 વદન્તિ યદ્ ઘૃતેન પાત્નીવતꣳ શ્રીણાતિ વજ્રેણૈવૈનં વશે કૃત્વા ગૃહ્ણાતિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહ । ઇયં વા ઉપયામસ્ તસ્માદ્ ઇમામ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે બૃહસ્પતિસુતસ્ય ત ઇત્ય્ આહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ । ઇન્દો ઇત્ય્ આહ રેતો વા ઇન્દુઃ । રેત એવ તદ્ દધાતિ । ઇન્દ્રિયાવ ઇતિ

4 આહ પ્રજા વા ઇન્દ્રિયમ્ પ્રજા એવાસ્મૈ પ્ર જનયતિ । અગ્ના3 ઇત્ય્ આહ । અગ્નિર્ વૈ રેતોધાઃ પત્નીવ ઇત્ય્ આહ મિથુનત્વાય સજૂર્ દેવેન ત્વષ્ટ્રા સોમમ્ પિબેત્ય્ આહ ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્ । રૂપમ્ એવ પશુષુ દધાતિ દેવા વૈ ત્વષ્ટારમ્ અજિઘાꣳસન્ । સ પત્નીઃ પ્રાપદ્યત તં ન પ્રતિ પ્રાયચ્છન્ તસ્માદ્ અપિ
5 વધ્યમ્ પ્રપન્નં ન પ્રતિ પ્ર યચ્છન્તિ તસ્માત્ પાત્નીવતે ત્વષ્ટ્રે ઽપિ ગૃહ્યતે ન સાદયતિ । અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે નાનુ વષટ્ કરોતિ યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ । યન્ નાનુવષટ્કુર્યાદ્ અશાન્તમ્ અગ્નીત્ સોમમ્ ભક્ષયેત્ । ઉપાꣳશ્વ્ અનુ વષટ્ કરોતિ ન રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજતિ શાન્તમ્ અગ્નીત્ સોમમ્ ભક્ષયતિ । અગ્નીન્ નેષ્ટુર્ ઉપસ્થમ્ આ સીદ ॥
6 નેષ્ટઃ પત્નીમ્ ઉદાનયેત્ય્ આહ । અગ્નીદ્ એવ નેષ્ટરિ રેતો દધાતિ નેષ્ટા પત્નિયામ્ ઉદ્ગાત્રા સં ખ્યાપયતિ પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ ઉદ્ગાતા પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય । અપ ઉપ પ્ર વર્તયતિ રેત એવ તત્ સિઞ્ચતિ । ઊરુણોપ પ્ર વર્તયતિ । ઊરુણા હિ રેતઃ સિચ્યતે નગ્નંક્રિયોરુમ્ ઉપ પ્ર વર્તયતિ યદા હિ નગ્ન ઊરુર્ ભવત્ય્ અથ મિથુની ભવતઃ । અથ રેતઃ સિચ્યતે । અથ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે ॥
6.5.9 અનુવાક 9 હારિયોજનગ્રહકથનમ્
1 ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તસ્ય શીર્ષકપાલમ્ ઉદ્ ઔબ્જત્ સ દ્રોણકલશો ઽભવત્ તસ્માત્ સોમઃ સમ્ અસ્રવત્ સ હારિયોજનો ઽભવત્ તં વ્યચિકિત્સત્ । જુહવાની3 મા હૌષા3મ્ ઇતિ સો ઽમન્યત યદ્ ધોષ્યામ્ય્ આમꣳ હોષ્યામિ યન્ ન હોષ્યામિ યજ્ઞવેશસં કરિષ્યામીતિ તમ્ અધ્રિયત હોતુમ્ । સો ઽગ્નિર્ અબ્રવીત્ । ન મય્ય્ આમꣳ હોષ્યસીતિ તં ધાનાભિર્ અશ્રીણાત્ ॥
2 તꣳ શૃતમ્ ભૂતમ્ અજુહોત્ યદ્ ધાનાભિર્ હારિયોજનꣳ શ્રીણાતિ શૃતત્વાય શૃતમ્ એવૈનમ્ ભૂતં જુહોતિ બહ્વીભિઃ શ્રીણાતિ । એતાવતીર્ એવાસ્યામુષ્મિઁ લોકે કામદુઘા ભવન્તિ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । એતા વા ઇન્દ્રસ્ય પૃશ્નયઃ કામદુઘા યદ્ ધારિયોજનીર્ ઇતિ તસ્માદ્ બહ્વીભિઃ શ્રીણીયાત્ । ઋક્સામે વા ઇન્દ્રસ્ય હરી સોમપાનૌ તયોઃ પરિધય આધાનમ્ । યદ્ અપ્રહૃત્ય પરિધીઞ્ જુહુયાદ્ અન્તરાધાનાભ્યામ્
3 ઘાસમ્ પ્ર યચ્છેત્ પ્રહૃત્ય પરિધીઞ્ જુહોતિ નિરાધાનાભ્યામ્ એવ ઘાસમ્ પ્ર યચ્છતિ । ઉન્નેતા જુહોતિ યાતયામેવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અધ્વર્યુઃ સ્વગાકૃતઃ । યદ્ અધ્વર્યુર્ જુહુયાદ્ યથા વિમુક્તમ્ પુનર્ યુનક્તિ તાદૃગ્ એવ તત્ । શીર્ષન્ન્ અધિનિધાય જુહોતિ શીર્ષતો હિ સ સમભવત્ । વિક્રમ્ય જુહોતિ વિક્રમ્ય હીન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ । સમૃદ્ધ્યૈ પશવો વૈ હારિયોજનીઃ । યત્ સમ્ભિન્દ્યાદ્ અલ્પાઃ
4 એનમ્ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠેરન્ યન્ ન સમ્ભિન્દ્યાદ્ બહવ એનમ્ પશવો ઽભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠેરન્ મનસા સમ્ બાધતે । ઉભયં કરોતિ બહવ એવૈનમ્ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠન્તે । ઉન્નેતર્ય્ ઉપહવમ્ ઇચ્છન્તે ય એવ તત્ર સોમપીથસ્ તમ્ એવાવ રુન્ધતે । ઉત્તરવેદ્યાં નિ વપતિ પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશવો હારિયોજનીઃ પશુષ્વ્ એવ પશૂન્ પ્રતિ ષ્ઠાપયન્તિ ॥
6.5.10 અનુવાક 10 આગ્રયણાદીનાં પુનર્ગ્રહ કથનમ્
1 ગ્રહાન્ વા અનુ પ્રજાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે । ઉપાꣳશ્વન્તર્યામાવ્ અજાવયઃ શુક્રામન્થિનૌ પુરુષાઃ । ઋતુગ્રહાન્ એકશફાઃ । આદિત્યગ્રહં ગાવઃ । આદિત્યગ્રહો ભૂયિષ્ઠાભિર્ ઋગ્ભિર્ ગૃહ્યતે તસ્માદ્ ગાવઃ પશૂનામ્ ભૂયિષ્ઠાઃ । યત્ ત્રિર્ ઉપાꣳશુꣳ હસ્તેન વિગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ દ્વૌ ત્રીન્ અજા જનયત્ય્ અથાવયો ભૂયસીઃ પિતા વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ પુત્રઃ કલશઃ । યદ્ આગ્રયણ ઉપદસ્યેત્ કલશાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ । યથા પિતા
2 પુત્રં ક્ષિત ઉપધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । યત્ કલશ ઉપદસ્યેદ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ । યથા પુત્રઃ પિતરં ક્ષિત ઉપધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । આત્મા વા એષ યજ્ઞસ્ય યદ્ આગ્રયણઃ । યદ્ ગ્રહો વા કલશો વોપદસ્યેદ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ । આત્મન એવાધિ યજ્ઞં નિષ્ કરોતિ । અવિજ્ઞાતો વા એષ ગૃહ્યતે યદ્ આગ્રયણઃ । સ્થાલ્યા ગૃહ્ણાતિ વાયવ્યેન જુહોતિ તસ્માત્
3 ગર્ભૈણાવિજ્ઞાતેન બ્રહ્મહા । અવભૃથમ્ અવ યન્તિ પરા સ્થાલીર્ અસ્યન્ત્ય્ ઉદ્ વાયવ્યાનિ હરન્તિ તસ્માત્ સ્ત્રિયં જાતામ્ પરાસ્યન્ત્ય્ ઉત્ પુમાꣳસꣳ હરન્તિ યત્પુરોરુચમ્ આહ યથા વસ્યસ આહરતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । યદ્ ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ યથા વસ્યસ આહૃત્ય પ્રાહ તાદૃગ્ એવ તત્ । યત્ સાદયતિ યથા વસ્યસ ઉપનિધાયાપક્રામતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય સામ્ના યજુષા ક્રિયતે શિથિલં તત્ । યદ્ ઋચા તદ્ દૃઢમ્ પુરસ્તાદુપયામા યજુષા ગૃહ્યન્ત ઉપરિષ્ટાદુપયામા ઋચા યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥
6.5.11 અનુવાક 11 સોમપાત્રસ્તુતિઃ
1 પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે ઽમુમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ પરાઙ્ ઇવ હ્ય્ અસૌ લોકઃ । યાનિ પુનઃ પ્રયુજ્યન્ત ઇમમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ પુનઃપુનર્ ઇવ હ્ય્ અયં લોકઃ પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ યાનિ પુનઃ
2 પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ઓષધયઃ પુનર્ આ ભવન્તિ પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ આરણ્યાઃ પશવો ઽરણ્યમ્ અપ યન્તિ યાનિ પુનઃ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો ગ્રામમ્ ઉપાવયન્તિ યો વૈ ગ્રહાણાં નિદાનં વેદ નિદાનવાન્ ભવતિ । આજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્થં તદ્ વૈ ગ્રહાણાં નિદાનમ્ । યદ્ ઉપાꣳશુ શꣳસતિ તત્
3 ઉપાꣳશ્વન્તર્યામયોઃ । યદ્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ ઇતરેષાં ગ્રહાણામ્ એતદ્ વૈ ગ્રહાણાં નિદાનમ્ । ય એવં વેદ નિદાનવાન્ ભવતિ યો વૈ ગ્રહાણામ્ મિથુનં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે સ્થાલીભિર્ અન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે વાયવ્યૈર્ અન્યે । એતદ્ વૈ ગ્રહાણામ્ મિથુનમ્ । ય એવં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે । ઇન્દ્રસ્ ત્વષ્ટુઃ સોમમ્ અભીષહાઽપિબત્ સ વિષ્વઙ્
4 વ્ય્ આર્ચ્છત્ સ આત્મન્ન્ આરમણં નાવિન્દત્ સ એતાન્ અનુસવનમ્ પુરોડાશાન્ અપશ્યત્ તાન્ નિર્ અવપત્ તૈર્ વૈ સ આત્મન્ન્ આરમણમ્ અકુરુત તસ્માદ્ અનુસવનમ્ પુરોડાશા નિર્ ઉપ્યન્તે તસ્માદ્ અનુસવનમ્ પુરોડાશાનામ્ પ્રાશ્નીયાદ્ આત્મન્ન્ એવારમણં કુરુતે નૈનꣳ સોમો ઽતિ પવતે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ નર્ચા ન યજુષા પઙ્ક્તિર્ આપ્યતે ઽથ કિં યજ્ઞસ્ય પાઙ્ક્તત્વમ્ ઇતિ ધાનાઃ કરમ્ભઃ પરિવાપઃ પુરોડાશઃ પયસ્યા તેન પઙ્ક્તિર્ આપ્યતે તદ્ યજ્ઞસ્ય પાઙ્ક્તત્વમ્ ॥
6.5.1 અનુવાક 1 ઉક્થ્યગ્રહકથનમ્

ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદ્ અયચ્છત્
સ વૃત્રો વજ્રાદ્ ઉદ્યતાદ્ અબિભેત્
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્ મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ
તસ્મા ઉક્થ્યમ્ પ્રાયચ્છત્
તસ્મૈ દ્વિતીયમ્ ઉદ્ અયચ્છત્
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદં મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ

તસ્મા ઉક્થ્યમ્ એવ પ્રાયચ્છત્
તસ્મૈ તૃતીયમ્ ઉદ્ અયચ્છત્
તં વિષ્ણુર્ અન્વ્ અતિષ્ઠત
જહીતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
મા મે પ્ર હાર્ અસ્તિ વા ઇદમ્ મયિ વીર્યં તત્ તે પ્ર દાસ્યામીતિ
તસ્મા ઉક્થ્યમ્ એવ પ્રાયચ્છત્
તં નિર્માયમ્ ભૂતમ્ અહન્
યજ્ઞો હિ તસ્ય માયાસીત્ ।
યદ્ ઉક્થ્યો ગૃહ્યત ઇન્દ્રિયમ્ એવ

તદ્ વીર્યં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે ।
ઇન્દ્રાય ત્વા બૃહદ્વતે વયસ્વત ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રાય હિ સ તમ્ પ્રાયચ્છત્
તસ્મૈ ત્વા વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ
યદ્ એવ વિષ્ણુર્ અન્વતિષ્ઠત
જહીતિ તસ્માદ્ વિષ્ણુમ્ અન્વાભજતિ
ત્રિર્ નિર્ ગૃહ્ણાતિ
ત્રિર્ હિ સ તં તસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ ।
એષ તે યોનિઃ પુનર્હવિર્ અસીત્ય્ આહ
પુનઃપુનઃ

હ્ય્ અસ્માન્ નિર્ગૃહ્ણાતિ
ચક્ષુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ઉક્થ્યસ્
તસ્માદ્ ઉક્થ્યꣳ હુતꣳ સોમા અન્વાયન્તિ
તસ્માદ્ આત્મા ચક્ષુર્ અન્વ્ એતિ
તસ્માદ્ એકં યન્તમ્ બહવો ઽનુ યન્તિ
તસ્માદ્ એકો બહૂનામ્ ભદ્રો ભવતિ
તસ્માદ્ એકો બહ્વીર્ જાયા વિન્દતે
યદિ કામયેતાધ્વર્યુઃ ।
આત્માનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચ તિષ્ઠન્ન્ અવ નયેત્

આત્માનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ
યદિ કામયેત
યજમાનં યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇત્ય્ અન્તરા સદોહવિર્ધાને તિષ્ઠન્ન્ અવ નયેત્ ।
યજમાનમ્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ
યદિ કામયેત
સદસ્યાન્ યજ્ઞયશસેનાર્પયેયમ્ ઇતિ સદ આલભ્યાવ નયેત્
સદસ્યાન્ એવ યજ્ઞયશસેનાર્પયતિ ॥
6.5.2 અનુવાક 2 ધ્રુવગ્રહકથનમ્

આયુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધ્રુવઃ ।
ઉત્તમો ગ્રહાણાં ગૃહ્યતે તસ્માદ્ આયુઃ પ્રાણાનામ્ ઉત્તમમ્
મૂર્ધાનં દિવો અરતિમ્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ
મૂર્ધાનમ્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ
વૈશ્વાનરમ્ ઋતાય જાતમ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહ
વૈશ્વાનરꣳ હિ દેવતયાઽઽયુઃ ।
ઉભયતો વૈશ્વાનરો ગૃહ્યતે
તસ્માદ્ ઉભયતઃ પ્રાણાઃ ।
અધસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ ।
અર્ધિનો ઽન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ઽર્ધી ધ્રુવસ્
તસ્માદ્

અર્ધ્ય્ અવાઙ્ પ્રાણો ઽન્યેષામ્ પ્રાણાનામ્
ઉપોપ્તે ઽન્યે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે ઽનુપોપ્તે ધ્રુવસ્
તસ્માદ્ અસ્થ્નાન્યાઃ પ્રજાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ માꣳસેનાન્યાઃ ।
અસુરા વા ઉત્તરતઃ પૃથિવીમ્ પર્યાચિકીર્ષન્
તાં દેવા ધ્રુવેણાદૃꣳહન્
તદ્ ધ્રુવસ્ય ધ્રુવત્વમ્ ।
યદ્ ધ્રુવ ઉત્તરતઃ સાદ્યતે ધૃત્યૈ ।
આયુર્ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધ્રુવ આત્મા હોતા
યદ્ ધોતૃચમસે ધ્રુવમ્ અવનયત્ય્ આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞસ્ય

આયુર્ દધાતિ
પુરસ્તાદ્ ઉક્થસ્યાવનીય ઇત્ય્ આહુઃ
પુરસ્તાદ્ ધ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે
મધ્યતો ઽવનીય ઇત્ય્ આહુઃ ।
મધ્યમેન હ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે ।
ઉત્તરાર્ધે ઽવનીય ઇત્ય્ આહુઃ ।
ઉત્તમેન હ્ય્ આયુષો ભુઙ્ક્તે
વૈશ્વદેવ્યામ્ ઋચિ શસ્યમાનાયામ્ અવ નયતિ
વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ
પ્રજાસ્વ્ એવાયુર્ દધાતિ ॥
6.5.3 અનુવાક 3 ઋતુગ્રહકથનમ્

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
તે ઽમન્યન્ત
મનુષ્યા નો ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ
તે સંવત્સરેણ યોપયિત્વા સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
તમ્ ઋષય ઋતુગ્રહૈર્ એવાનુ પ્રાજાનન્
યદ્ ઋતુગ્રહા ગૃહ્યન્તે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ
દ્વાદશ ગૃહ્યન્તે
દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ
સંવત્સરસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ
સહ પ્રથમૌ ગૃહ્યેતે સહોત્તમૌ
તસ્માદ્ દ્વૌદ્વાવ્ ઋતૂ
ઉભયતોમુખમ્ ઋતુપાત્રમ્ ભવતિ
કઃ

હિ તદ્ વેદ યત ઋતૂનામ્ મુખમ્
ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ ।
ઋતુભિર્ ઇતિ ચતુઃ ।
ચતુષ્પદ એવ પશૂન્ પ્રીણાતિ
દ્વિઃ પુનર્ ઋતુનાહ
દ્વિપદ એવ પ્રીણાતિ ।
ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહર્તુભિર્ ઇતિ ચતુસ્
તસ્માચ્ ચતુષ્પાદઃ પશવ ઋતૂન્ ઉપ જીવન્તિ
દ્વિઃ

પુનર્ ઋતુનાઽઽહ
તસ્માદ્ દ્વિપાદશ્ ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉપ જીવન્તિ ।
ઋતુના પ્રેષ્યેતિ ષટ્ કૃત્વ આહર્તુભિર્ ઇતિ ચતુર્ દ્વિઃ પુનર્ ઋતુનાઽઽહ ।
આક્રમણમ્ એવ તત્
સેતું યજમાનઃ કુરુતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ
નાન્યોઽન્યમ્ અનુ પ્ર પદ્યેત
યદ્ અન્યો ઽન્યમ્ અનુપ્રપદ્યેતર્તુર્ ઋતુમ્ અનુ પ્ર પદ્યેતર્તવો મોહુકાઃ સ્યુઃ

પ્રસિદ્ધમ્ એવાધ્વર્યુર્ દક્ષિણેન પ્ર પદ્યતે પ્રસિદ્ધમ્ પ્રતિપ્રસ્થાતોત્તરેણ
તસ્માદ્ આદિત્યઃ ષણ્ માસો દક્ષિણેનૈતિ ષડ્ ઉત્તરેણ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ સꣳસર્પો ઽસ્ય્ અꣳહસ્પત્યાય ત્વેત્ય્ આહ ।
અસ્તિ ત્રયોદશો માસ ઇત્ય્ આહુસ્
તમ્ એવ તત્ પ્રીણાતિ ॥
6.5.4 અનુવાક 4 ?

સુવર્ગાય વા એતે લોકાય ગૃહ્યન્તે યદ્ ઋતુગ્રહાઃ ।
જ્યોતિર્ ઇન્દ્રાગ્ની
યદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ ઋતુપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ જ્યોતિર્ એવાસ્મા ઉપરિષ્ટાદ્ દધાતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ।
ઓજોભૃતૌ વા એતૌ દેવાનાં યદ્ ઇન્દ્રાગ્ની
યદ્ ઐન્દ્રાગ્નો ગૃહ્યત ઓજ એવાવ રુન્દ્ધે
વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ
વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ ।
અસાવ્ આદિત્યઃ શુક્રઃ ।
યદ્ વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્યઃ

સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રત્યઙ્ઙ્ ઉદ્ એતિ
તસ્માત્ સર્વ એવ મન્યતે
મામ્ પ્રત્ય્ ઉદ્ અગાદ્ ઇતિ
વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ
વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજાઃ ।
તેજઃ શુક્રઃ ।
યદ્ વૈશ્વદેવꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાસ્વ્ એવ તેજો દધાતિ ॥
6.5.5 અનુવાક 5 મરુત્વતીયમાહેન્દ્રગ્રહકથનમ્

ઇન્દ્રો મરુદ્ભિઃ સાંવિદ્યેન માધ્યંદિને સવને વૃત્રમ્ અહન્
યન્ માધ્યંદિને સવને મરુત્વતીયા ગૃહ્યન્તે વાર્ત્રઘ્ના એવ તે યજમાનસ્ય ગૃહ્યન્તે
તસ્ય વૃત્રં જઘ્નુષ ઋતવો ઽમુહ્યન્ત્ સ ઋતુપાત્રેણ મરુત્વતીયાન્ અગૃહ્ણાત્
તતો વૈ સ ઋતૂન્ પ્રાજાનાત્ ।
યદ્ ઋતુપાત્રેણ મરુત્વતીયા ગૃહ્યન્ત ઋતૂનામ્ પ્રજ્ઞાત્યૈ
વજ્રં વા એતં યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાય પ્ર હરતિ યન્ મરુત્વતીયા ઉદ્ એવ પ્રથમેન

યચ્છતિ પ્ર હરતિ દ્વિતીયેન સ્તૃણુતે તૃતીયેન ।
આયુધં વા એતદ્ યજમાનઃ સꣳસ્ કુરુતે યન્ મરુત્વતીયા ધનુર્ એવ પ્રથમો જ્યા દ્વિતીય ઇષુસ્ તૃતીયઃ
પ્રત્ય્ એવ પ્રથમેન ધત્તે વિ સૃજતિ દ્વિતીયેન વિધ્યતિ તૃતીયેન ।
ઇન્દ્રો વૃત્રꣳ હત્વા પરામ્ પરાવતમ્ અગચ્છત્ ।
અપારાધમ્ ઇતિ મન્યમાનઃ
સ હરિતો ઽભવત્
સ એતાન્ મરુત્વતીયાન્ આત્મસ્પરણાન્ અપશ્યત્
તાન્ અગૃહ્ણીત

પ્રાણમ્ એવ પ્રથમેનાસ્પૃણુતાપાનં દ્વિતીયેનાઽઽત્માનં તૃતીયેનાત્મસ્પરણા વા એતે યજમાનસ્ય ગૃહ્યન્તે યન્ મરુત્વતીયાઃ
પ્રાણમ્ એવ પ્રથમેન સ્પૃણુતે ઽપાનં દ્વિતીયેનાઽઽત્માનં તૃતીયેન ।
ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તં દેવા અબ્રુવન્
મહાન્ વા અયમ્ અભૂદ્ યો વૃત્રમ્ અવધીદ્ ઇતિ
તન્ મહેન્દ્રસ્ય મહેન્દ્રત્વમ્ ।
સ એતમ્ મહેન્દ્રમ્ ઉદ્ધારમ્ ઉદ્ અહરત વૃત્રꣳ હત્વાન્યાસુ દેવતાસ્વ્ અધિ
યન્ મહેન્દ્રો ગૃહ્યત ઉદ્ધારમ્ એવ તં યજમાન ઉદ્ ધરતે ઽન્યાસુ પ્રજાસ્વ્ અધિ
શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ
યજમાનદેવત્યો વૈ મહેન્દ્રસ્ તેજઃ શુક્રો યન્ માહેન્દ્રꣳ શુક્રપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ યજમાન એવ તેજો દધાતિ ॥
6.5.6 અનુવાક 6 આદિત્યગ્રહકથનમ્

અદિતિઃ પુત્રકામા સાધ્યેભ્યો દેવેભ્યો બ્રહ્મૌદનમ્ અપચત્
તસ્યા ઉચ્છેષણમ્ અદદુસ્
તત્ પ્રાશ્નાત્
સા રેતો ઽધત્ત
તસ્યૈ ચત્વાર આદિત્યા અજાયન્ત
સા દ્વિતીયમ્ અપચત્
સાઽમન્યત ।
ઉચ્છેષણાન્ મ ઇમે ઽજ્ઞત યદ્ અગ્રે પ્રાશિષ્યામીતો મે વસીયાꣳસો જનિષ્યન્ત ઇતિ
સાગ્રે પ્રાશ્નાત્
સા રેતો ઽધત્ત
તસ્યૈ વ્યૃદ્ધમ્ આણ્ડમ્ અજાયત
સાઽઽદિત્યેભ્ય એવ

તૃતીયમ્ અપચત્ ।
ભોગાય મ ઇદꣳ શ્રાન્તમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ
તે ઽબ્રુવન્
વરં વૃણામહૈ યો ઽતો જાયાતા અસ્માકꣳ સ એકો ઽસદ્ યો ઽસ્ય પ્રજાયામ્ ઋધ્યાતા અસ્માકમ્ ભોગાય ભવાદ્ ઇતિ
તતો વિવસ્વાન્ આદિત્યો ઽજાયત
તસ્ય વા ઇયમ્ પ્રજા યન્ મનુષ્યસ્
તાસ્વ્ એક એવર્દ્ધો યો યજતે
સ દેવાનામ્ ભોગાય ભવતિ
દેવા વૈ યજ્ઞાત્

રુદ્રમ્ અન્તર્ આયન્ ।
સ આદિત્યાન્ અન્વાક્રમત
તે દ્વિદેવત્યાન્ પ્રાપદ્યન્ત
તાન્ ન પ્રતિ પ્રાયચ્છન્
તસ્માદ્ અપિ વધ્યમ્ પ્રપન્નં ન પ્રતિ પ્ર યચ્છન્તિ
તસ્માદ્ દ્વિદેવત્યેભ્ય આદિત્યો નિર્ ગૃહ્યતે
યદ્ ઉચ્છેષણાદ્ અજાયન્ત તસ્માદ્ ઉચ્છેષણાદ્ ગૃહ્યતે
તિસૃભિર્ ઋગ્ભિર્ ગૃહ્ણાતિ
માતા પિતા પુત્રસ્ તદ્ એવ તન્ મિથુનમ્
ઉલ્બં ગર્ભો જરાયુ તદ્ એવ તત્

મિથુનમ્
પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય ઊર્ગ્ દધિ
દધ્ના મધ્યતઃ શ્રીણાત્ય્ ઊર્જમ્ એવ પશૂનામ્ મધ્યતો દધાતિ
શૃતાતઙ્ક્યેન
મેધ્યત્વાય
તસ્માદ્ આમા પક્વં દુહે
પશવો વા એતે યદ્ આદિત્યઃ
પરિશ્રિત્ય ગૃહ્ણાતિ
પ્રતિરુધ્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ ગૃહ્ણાતિ
પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિઃ
પરિશ્રિત્ય ગૃહ્ણાતિ રુદ્રાદ્ એવ પશૂન્ અન્તર્ દધાતિ

એષ વૈ વિવસ્વાન્ આદિત્યો યદ્ ઉપાꣳશુસવનઃ
સ એતમ્ એવ સોમપીથમ્ પરિ શય આ તૃતીયસવનાત્ ।
વિવસ્વ આદિત્યૈષ તે સોમપીથ ઇત્ય્ આહ
વિવસ્વન્તમ્ એવાદિત્યꣳ સોમપીથેન સમ્ અર્ધયતિ
યા દિવ્યા વૃષ્ટિસ્ તયા ત્વા શ્રીણામીતિ વૃષ્ટિકામસ્ય શ્રીણીયાત્ ।
વૃષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
યદિ તાજક્ પ્રસ્કન્દેદ્ વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાત્ ।
યદિ ચિરમ્ અવર્ષુકઃ ।
ન સાદયતિ ।
અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
નાનુ વષટ્ કરોતિ
યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ ।
ન હુત્વાન્વ્ ઈક્ષેત
યદ્ અન્વીક્ષેત ચક્ષુર્ અસ્ય પ્રમાયુકꣳ સ્યાત્
તસ્માન્ નાન્વીક્ષ્યઃ ॥
6.5.7 અનુવાક 7 સાવિત્રવૈશ્વદેવગ્રહકથનમ્

અન્તર્યામપાત્રેણ સાવિત્રમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ
પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય
ન સાદયતિ ।
અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
નાનુ વષટ્ કરોતિ
યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ ।
એષ વૈ ગાયત્રો દેવાનાં યત્ સવિતા ।
એષ ગાયત્રિયૈ લોકે ગૃહ્યતે યદ્ આગ્રયણઃ ।
યદ્ અન્તર્યામપાત્રેણ સાવિત્રમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ સ્વાદ્ એવૈનં યોનેર્ નિર્ ગૃહ્ણાતિ
વિશ્વે

દેવાસ્ તૃતીયꣳ સવનં નોદ્ અયચ્છન્
તે સવિતારમ્ પ્રાતઃસવનભાગꣳ સન્તં તૃતીયસવનમ્ અભિ પર્યણયન્
તતો વૈ તે તૃતીયꣳ સવનમ્ ઉદ્ અયચ્છન્
યત્ તૃતીયસવને સાવિત્રો ગૃહ્યતે તૃતીયસ્ય સવનસ્યોદ્યત્યૈ
સવિતૃપાત્રેણ વૈશ્વદેવં કલશાદ્ ગૃહ્ણાતિ
વૈશ્વદેવ્યો વૈ પ્રજા
વૈશ્વદેવઃ કલશઃ
સવિતા પ્રસવાનામ્ ઈશે
યત્ સવિતૃપાત્રેણ વૈશ્વદેવં કલશાદ્ ગૃહ્ણાતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર

જનયતિ
સોમે સોમમ્ અભિ ગૃહ્ણાતિ
રેત એવ તદ્ દધાતિ
સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇત્ય્ આહ
સોમે હિ સોમમ્ અભિગૃહ્ણાતિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
એતસ્મિન્ વા અપિ ગ્રહે મનુષ્યેભ્યો દેવેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ ક્રિયતે
સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇત્ય્ આહ
મનુષ્યેભ્ય એવૈતેન કરોતિ
બૃહદ્ ઇત્ય્ આહ
દેવેભ્ય એવૈતેન કરોતિ
નમ ઇત્ય્ આહ
પિતૃભ્ય એવૈતેન કરોતિ ।
એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્
તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ ।
એષ તે યોનિર્ વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્ય ઇત્ય્ આહ
વૈશ્વદેવો હ્ય્ એષઃ
6.5.8 અનુવાક 8 પાત્નીવતગ્રહકથનમ્

પ્રાણો વા એષ યદ્ ઉપાꣳશુઃ ।
યદ્ ઉપાꣳશુપાત્રેણ પ્રથમશ્ ચોત્તમશ્ ચ ગ્રહૌ ગૃહ્યેતે પ્રાણમ્ એવાનુ પ્રયન્તિ પ્રાણમ્ અનૂદ્યન્તિ
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ પ્રાણ ઉપાꣳશુઃ પત્નીઃ પ્રજાઃ પ્ર જનયન્તિ
યદ્ ઉપાꣳશુપાત્રેણ પાત્નીવતમ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતિ પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય
તસ્માત્ પ્રાણમ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે
દેવા વા ઇતૈતઃ પત્નીઃ સુવર્ગમ્

લોકમ્ અજિગાꣳસન્
તે સુવર્ગં લોકં ન પ્રાજાનન્
ત એતમ્ પાત્નીવતમ્ અપશ્યન્
તમ્ અગૃહ્ણત
તતો વૈ તે સુવર્ગં લોકમ્ પ્રાજાનન્
યત્ પાત્નીવતો ગૃહ્યતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ
સ સોમો નાતિષ્ઠત સ્ત્રીભ્યો ગૃહ્યમાણસ્
તં ઘૃતં વજ્રં કૃત્વાઽઘ્નન્
તં નિરિન્દ્રિયમ્ ભૂતમ્ અગૃહ્ણન્
તસ્માત્ સ્ત્રિયો નિરિન્દ્રિયા અદાયાદીર્ અપિ પાપાત્ પુꣳસ ઉપસ્તિતરમ્

વદન્તિ
યદ્ ઘૃતેન પાત્નીવતꣳ શ્રીણાતિ વજ્રેણૈવૈનં વશે કૃત્વા ગૃહ્ણાતિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહ ।
ઇયં વા ઉપયામસ્
તસ્માદ્ ઇમામ્ પ્રજા અનુ પ્ર જાયન્તે
બૃહસ્પતિસુતસ્ય ત ઇત્ય્ આહ
બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ ।
ઇન્દો ઇત્ય્ આહ
રેતો વા ઇન્દુઃ ।
રેત એવ તદ્ દધાતિ ।
ઇન્દ્રિયાવ ઇતિ

આહ
પ્રજા વા ઇન્દ્રિયમ્
પ્રજા એવાસ્મૈ પ્ર જનયતિ ।
અગ્ના3 ઇત્ય્ આહ ।
અગ્નિર્ વૈ રેતોધાઃ
પત્નીવ ઇત્ય્ આહ
મિથુનત્વાય
સજૂર્ દેવેન ત્વષ્ટ્રા સોમમ્ પિબેત્ય્ આહ
ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્ ।
રૂપમ્ એવ પશુષુ દધાતિ
દેવા વૈ ત્વષ્ટારમ્ અજિઘાꣳસન્ ।
સ પત્નીઃ પ્રાપદ્યત
તં ન પ્રતિ પ્રાયચ્છન્
તસ્માદ્ અપિ

વધ્યમ્ પ્રપન્નં ન પ્રતિ પ્ર યચ્છન્તિ
તસ્માત્ પાત્નીવતે ત્વષ્ટ્રે ઽપિ ગૃહ્યતે
ન સાદયતિ ।
અસન્નાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
નાનુ વષટ્ કરોતિ
યદ્ અનુવષટ્કુર્યાદ્ રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજેત્ ।
યન્ નાનુવષટ્કુર્યાદ્ અશાન્તમ્ અગ્નીત્ સોમમ્ ભક્ષયેત્ ।
ઉપાꣳશ્વ્ અનુ વષટ્ કરોતિ
ન રુદ્રમ્ પ્રજા અન્વવસૃજતિ શાન્તમ્ અગ્નીત્ સોમમ્ ભક્ષયતિ ।
અગ્નીન્ નેષ્ટુર્ ઉપસ્થમ્ આ સીદ

નેષ્ટઃ પત્નીમ્ ઉદાનયેત્ય્ આહ ।
અગ્નીદ્ એવ નેષ્ટરિ રેતો દધાતિ નેષ્ટા પત્નિયામ્
ઉદ્ગાત્રા સં ખ્યાપયતિ
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ ઉદ્ગાતા
પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય ।
અપ ઉપ પ્ર વર્તયતિ
રેત એવ તત્ સિઞ્ચતિ ।
ઊરુણોપ પ્ર વર્તયતિ ।
ઊરુણા હિ રેતઃ સિચ્યતે
નગ્નંક્રિયોરુમ્ ઉપ પ્ર વર્તયતિ
યદા હિ નગ્ન ઊરુર્ ભવત્ય્ અથ મિથુની ભવતઃ ।
અથ રેતઃ સિચ્યતે ।
અથ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે ॥
6.5.9 અનુવાક 9 હારિયોજનગ્રહકથનમ્

ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તસ્ય શીર્ષકપાલમ્ ઉદ્ ઔબ્જત્
સ દ્રોણકલશો ઽભવત્
તસ્માત્ સોમઃ સમ્ અસ્રવત્
સ હારિયોજનો ઽભવત્
તં વ્યચિકિત્સત્ ।
જુહવાની3 મા હૌષા3મ્ ઇતિ
સો ઽમન્યત
યદ્ ધોષ્યામ્ય્ આમꣳ હોષ્યામિ યન્ ન હોષ્યામિ યજ્ઞવેશસં કરિષ્યામીતિ
તમ્ અધ્રિયત હોતુમ્ ।
સો ઽગ્નિર્ અબ્રવીત્ ।
ન મય્ય્ આમꣳ હોષ્યસીતિ
તં ધાનાભિર્ અશ્રીણાત્

તꣳ શૃતમ્ ભૂતમ્ અજુહોત્
યદ્ ધાનાભિર્ હારિયોજનꣳ શ્રીણાતિ શૃતત્વાય
શૃતમ્ એવૈનમ્ ભૂતં જુહોતિ
બહ્વીભિઃ શ્રીણાતિ ।
એતાવતીર્ એવાસ્યામુષ્મિઁ લોકે કામદુઘા ભવન્તિ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
એતા વા ઇન્દ્રસ્ય પૃશ્નયઃ કામદુઘા યદ્ ધારિયોજનીર્ ઇતિ
તસ્માદ્ બહ્વીભિઃ શ્રીણીયાત્ ।
ઋક્સામે વા ઇન્દ્રસ્ય હરી સોમપાનૌ
તયોઃ પરિધય આધાનમ્ ।
યદ્ અપ્રહૃત્ય પરિધીઞ્ જુહુયાદ્ અન્તરાધાનાભ્યામ્

ઘાસમ્ પ્ર યચ્છેત્
પ્રહૃત્ય પરિધીઞ્ જુહોતિ નિરાધાનાભ્યામ્ એવ ઘાસમ્ પ્ર યચ્છતિ ।
ઉન્નેતા જુહોતિ
યાતયામેવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અધ્વર્યુઃ સ્વગાકૃતઃ ।
યદ્ અધ્વર્યુર્ જુહુયાદ્ યથા વિમુક્તમ્ પુનર્ યુનક્તિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
શીર્ષન્ન્ અધિનિધાય જુહોતિ
શીર્ષતો હિ સ સમભવત્ ।
વિક્રમ્ય જુહોતિ
વિક્રમ્ય હીન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ ।
સમૃદ્ધ્યૈ
પશવો વૈ હારિયોજનીઃ ।
યત્ સમ્ભિન્દ્યાદ્ અલ્પાઃ

એનમ્ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠેરન્
યન્ ન સમ્ભિન્દ્યાદ્ બહવ એનમ્ પશવો ઽભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠેરન્
મનસા સમ્ બાધતે ।
ઉભયં કરોતિ
બહવ એવૈનમ્ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપ તિષ્ઠન્તે ।
ઉન્નેતર્ય્ ઉપહવમ્ ઇચ્છન્તે
ય એવ તત્ર સોમપીથસ્ તમ્ એવાવ રુન્ધતે ।
ઉત્તરવેદ્યાં નિ વપતિ
પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ
પશવો હારિયોજનીઃ
પશુષ્વ્ એવ પશૂન્ પ્રતિ ષ્ઠાપયન્તિ ॥
6.5.10 અનુવાક 10 આગ્રયણાદીનાં પુનર્ગ્રહ કથનમ્

ગ્રહાન્ વા અનુ પ્રજાઃ પશવઃ પ્ર જાયન્તે ।
ઉપાꣳશ્વન્તર્યામાવ્ અજાવયઃ
શુક્રામન્થિનૌ પુરુષાઃ ।
ઋતુગ્રહાન્ એકશફાઃ ।
આદિત્યગ્રહં ગાવઃ ।
આદિત્યગ્રહો ભૂયિષ્ઠાભિર્ ઋગ્ભિર્ ગૃહ્યતે
તસ્માદ્ ગાવઃ પશૂનામ્ ભૂયિષ્ઠાઃ ।
યત્ ત્રિર્ ઉપાꣳશુꣳ હસ્તેન વિગૃહ્ણાતિ
તસ્માદ્ દ્વૌ ત્રીન્ અજા જનયત્ય્ અથાવયો ભૂયસીઃ
પિતા વા એષ યદ્ આગ્રયણઃ પુત્રઃ કલશઃ ।
યદ્ આગ્રયણ ઉપદસ્યેત્ કલશાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ ।
યથા પિતા

પુત્રં ક્ષિત ઉપધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યત્ કલશ ઉપદસ્યેદ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ ।
યથા પુત્રઃ પિતરં ક્ષિત ઉપધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
આત્મા વા એષ યજ્ઞસ્ય યદ્ આગ્રયણઃ ।
યદ્ ગ્રહો વા કલશો વોપદસ્યેદ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણીયાત્ ।
આત્મન એવાધિ યજ્ઞં નિષ્ કરોતિ ।
અવિજ્ઞાતો વા એષ ગૃહ્યતે યદ્ આગ્રયણઃ ।
સ્થાલ્યા ગૃહ્ણાતિ વાયવ્યેન જુહોતિ તસ્માત્

ગર્ભૈણાવિજ્ઞાતેન બ્રહ્મહા ।
અવભૃથમ્ અવ યન્તિ
પરા સ્થાલીર્ અસ્યન્ત્ય્ ઉદ્ વાયવ્યાનિ હરન્તિ
તસ્માત્ સ્ત્રિયં જાતામ્ પરાસ્યન્ત્ય્ ઉત્ પુમાꣳસꣳ હરન્તિ
યત્પુરોરુચમ્ આહ યથા વસ્યસ આહરતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યદ્ ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ યથા વસ્યસ આહૃત્ય પ્રાહ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યત્ સાદયતિ યથા વસ્યસ ઉપનિધાયાપક્રામતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્ય સામ્ના યજુષા ક્રિયતે શિથિલં તત્ ।
યદ્ ઋચા તદ્ દૃઢમ્
પુરસ્તાદુપયામા યજુષા ગૃહ્યન્ત ઉપરિષ્ટાદુપયામા ઋચા યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥
6.5.11 અનુવાક 11 સોમપાત્રસ્તુતિઃ

પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ
યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે ઽમુમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ
પરાઙ્ ઇવ હ્ય્ અસૌ લોકઃ ।
યાનિ પુનઃ પ્રયુજ્યન્ત ઇમમ્ એવ તૈર્ લોકમ્ અભિ જયતિ
પુનઃપુનર્ ઇવ હ્ય્ અયં લોકઃ
પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ
યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ
યાનિ પુનઃ

પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ઓષધયઃ પુનર્ આ ભવન્તિ
પ્રાન્યાનિ પાત્રાણિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ
યાનિ પરાચીનાનિ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ આરણ્યાઃ પશવો ઽરણ્યમ્ અપ યન્તિ
યાનિ પુનઃ પ્રયુજ્યન્તે તાન્ય્ અન્વ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો ગ્રામમ્ ઉપાવયન્તિ
યો વૈ ગ્રહાણાં નિદાનં વેદ નિદાનવાન્ ભવતિ ।
આજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્થં તદ્ વૈ ગ્રહાણાં નિદાનમ્ ।
યદ્ ઉપાꣳશુ શꣳસતિ તત્

ઉપાꣳશ્વન્તર્યામયોઃ ।
યદ્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ ઇતરેષાં ગ્રહાણામ્
એતદ્ વૈ ગ્રહાણાં નિદાનમ્ ।
ય એવં વેદ નિદાનવાન્ ભવતિ
યો વૈ ગ્રહાણામ્ મિથુનં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે
સ્થાલીભિર્ અન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે વાયવ્યૈર્ અન્યે ।
એતદ્ વૈ ગ્રહાણામ્ મિથુનમ્ ।
ય એવં વેદ પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ મિથુનૈર્ જાયતે ।
ઇન્દ્રસ્ ત્વષ્ટુઃ સોમમ્ અભીષહાઽપિબત્
સ વિષ્વઙ્

વ્ય્ આર્ચ્છત્
સ આત્મન્ન્ આરમણં નાવિન્દત્
સ એતાન્ અનુસવનમ્ પુરોડાશાન્ અપશ્યત્
તાન્ નિર્ અવપત્
તૈર્ વૈ સ આત્મન્ન્ આરમણમ્ અકુરુત
તસ્માદ્ અનુસવનમ્ પુરોડાશા નિર્ ઉપ્યન્તે
તસ્માદ્ અનુસવનમ્ પુરોડાશાનામ્ પ્રાશ્નીયાદ્ આત્મન્ન્ એવારમણં કુરુતે નૈનꣳ સોમો ઽતિ પવતે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
નર્ચા ન યજુષા પઙ્ક્તિર્ આપ્યતે ઽથ કિં યજ્ઞસ્ય પાઙ્ક્તત્વમ્ ઇતિ
ધાનાઃ કરમ્ભઃ પરિવાપઃ પુરોડાશઃ પયસ્યા
તેન પઙ્ક્તિર્ આપ્યતે
તદ્ યજ્ઞસ્ય પાઙ્ક્તત્વમ્ ॥