Taittiriya Samhita · Chapter 6.4

6.4 prapāṭhaka:

6.4.1 anuvāka 1 gudayāgakathanam
1 yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā upayaḍbhir evāsṛjata yad upayaja upayajati prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate jaghanārdhād ava dyati jaghanārdhād dhi prajāḥ prajāyante sthavimato 'va dyati sthavimato hi prajāḥ prajāyante / asambhindann ava dyati prāṇānām asambhedāya na paryāvartayati yat paryāvartayed udāvartaḥ prajā grāhukaḥ syāt samudraṃ gaccha svāhety āha retaḥ
2 eva tad dadhāti / antarikṣaṃ gaccha svāhety āha / antarikṣeṇaivāsmai prajāḥ pra janayati / antarikṣaꣳ hy anu prajāḥ prajāyante devaꣳ savitāraṃ gaccha svāhety āha savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra janayati / ahorātre gaccha svāhety āha / ahorātrābhyām evāsmai prajāḥ pra janayati / ahorātre hy anu prajāḥ prajāyante mitrāvaruṇau gaccha svāhā
3 ity āha prajāsv eva prajātāsu prāṇāpānau dadhāti somaṃ gaccha svāhety āha saumyā hi devatayā prajāḥ / yajñaṃ gaccha svāhety āha prajā eva yajñiyāḥ karoti chandāꣳsi gaccha svāhety āha paśavo vai chandāꣳsi paśūn evāva runddhe dyāvāpṛthivī gaccha svāhety āha prajā eva prajātā dyāvāpṛthivībhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti nabhaḥ
4 divyaṃ gaccha svāhety āha prajābhya eva prajātābhyo vṛṣṭiṃ ni yacchati / agniṃ vaiśvānaraṃ gaccha svāhety āha prajā eva prajātā asyām prati ṣṭhāpayati prāṇānāṃ vā eṣo 'va dyati yo 'vadyati gudasya mano me hārdi yacchety āha prāṇān eva yathāsthānam upa hvayate paśor vā ālabdhasya hṛdayaꣳ śug ṛcchati sā hṛdayaśūlam
5 abhi sam eti yat pṛthivyāꣳ hṛdayaśūlam udvāsayet pṛthivīꣳ śucārpayet / yad apsv apaḥ śucārpayet / śuṣkasya cārdrasya ca saṃdhāv ud vāsayaty ubhayasya śāntyai yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyet / śucaivainam arpayati //
6.4.2 anuvāka 2 vasatīvaryabhidhānam
1 devā vai yajñam āgnīdhre vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata tad abruvann vasatu nu na idam iti tad vasatīvarīṇāṃ vasatīvaritvam / tasmin prātar na sam aśaknuvan tad apsu prāveśayan tā vasatīvarīr abhavan vasatīvarīr gṛhṇāti yajño vai vasatīvarīḥ / yajñam evā''rabhya gṛhītvopa vasati yasyāgṛhītā abhi nimroced anārabdho 'sya yajñaḥ syāt
2 yajñaṃ vi chindyāt / jyotiṣyā vā gṛhṇīyād dhiraṇyaṃ vāvadhāya saśukrāṇām eva gṛhṇāti yo vā brāhmaṇo bahuyājī tasya kumbhyānāṃ gṛhṇīyāt sa hi gṛhītavasatīvarīkaḥ / vasatīvarīr gṛhṇāti paśavo vai vasatīvarīḥ paśūn evārabhya gṛhītvopa vasati yad anvīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇīyān nirmārgukā asmāt paśavaḥ syuḥ pratīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti / indraḥ
3 vṛtraṃ ahan / so 'po 'bhy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevam āsīt tad aty amucyata tā vahantīr abhavan vahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tāsām eva gṛhṇāti nāntamā vahantīr atīyāt / yad antamā vahantīr atīyād yajñam ati manyeta na sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt / varuṇagṛhītā vai sthāvarāḥ yat sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt
4 varuṇenāsya yajñaṃ grāhayet / yad vai divā bhavaty apo rātriḥ pra viśati tasmāt tāmrā āpo divā dadṛśre yan naktam bhavaty apo 'haḥ pra viśati tasmāc candrā āpo naktaṃ dadṛśre chāyāyai cātapataś ca saṃdhau gṛhṇāti / ahorātrayor evāsmai varṇaṃ gṛhṇāti haviṣmatīr imā āpa ity āha haviṣkṛtānām eva gṛhṇāti haviṣmāꣳ astu
5 sūrya ity āha saśukrāṇām eva gṛhṇāti / anuṣṭubhā gṛhṇāti vāg vā anuṣṭug vācaivaināḥ sarvayā gṛhṇāti catuṣpadayarcā gṛhṇāti triḥ sādayati sapta sam padyante saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe / asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ / yad gārhapatya upasādayed asmim̐ loke paśumānt syāt / yad āhavanīye 'muṣmin
6 loke paśumānt syāt / ubhayor upa sādayati / ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti sarvataḥ pari harati rakṣasām apahatyai / indrāgniyor bhāgadheyī sthety āha yathāyajur evaitat / āgnīdhra upa vāsayati / etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram / yad eva yajñasyāparājitaṃ tad evainā upa vāsayati yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaꣳ rakṣāꣳsya ava caranti yad vahantīnāṃ gṛhṇāti kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya na hy etā īlayanti / ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai //
6.4.3 anuvāka 3 somopāvaharaṇakathanam
1 brahmavādino vadanti sa tvā adhvaryuḥ syād yaḥ somam upāvaharant sarvābhyo devatābhya upāvahared iti hṛde tvety āha manuṣyebhya evaitena karoti manase tvety āha pitṛbhya evaitena karoti dive tvā sūryāya tvety āha devebhya evaitena karoti / etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhya upāvaharati purā vācaḥ
2 pravaditoḥ prātaranuvākam upākaroti yāvaty eva vāk tām ava runddhe / apo 'gre 'bhivyāharati yajño vā āpo yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati sarvāṇi chandāꣳsy anv āha paśavo vai chandāꣳsi paśūn evāva runddhe gāyatriyā tejaskāmasya pari dadhyāt triṣṭubhendriyakāmasya jagatyā paśukāmasyānuṣṭubhā pratiṣṭhākāmasya paṅktyā yajñakāmasya virājānnakāmasya śṛṇotv agniḥ samidhā havam
3 ma ity āha savitṛprasūta eva devatābhyo nivedyāpo 'cchaiti / apa iṣya hotar ity āheṣitaꣳ hi karma kriyate maitrāvaruṇasya camasādhvaryav ā dravety āha maitrāvaruṇau vā apāṃ netārau tābhyām evainā acchaiti devīr āpo apāṃ napād ity āhā''hutyaivainā niṣkrīya gṛhṇāty atho haviṣkṛtānām evābhighṛtānāṃ gṛhṇāti /
4 kārṣir asīty āha śamalam evā''sām apa plāvayati samudrasya vo'kṣityā un naya ity āha tasmād adyamānāḥ pīyamānā āpo na kṣīyante
yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajño vasatīvarīr hotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca saꣳsparśya vasatīvarīr vyānayati yajñasya sayonitvāya / atho svād evainā yoneḥ pra janayati / adhvaryo 'ver apā3 ity āha / utemanaṃnamur utemāḥ paśya / iti vāvaitad āha yady agniṣṭomo juhoti yady ukthyaḥ paridhau ni mārṣṭi yady atirātro yajur vadan pra padyate yajñakratūnāṃ vyāvṛttyai //
6.4.4 anuvāka 4 somonmānakathanam
1 devasya tvā savituḥ prasava iti grāvāṇam ā datte prasūtyai / aśvinor bāhubhyām ity āha / aśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai paśavo vai somo vyāna upāꣳśusavanaḥ / yad upāꣳśusavanam abhi mimīte vyānam eva paśuṣu dadhāti / indrāya tvendrāya tveti mimīte / indrāya hi soma āhriyate pañca kṛtvo yajuṣā mimīte /
2 pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe pañca kṛtvas tūṣṇīm / daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe śvātrā stha vṛtratura ity āha / eṣa vā apāꣳ somapīthaḥ / ya evaṃ veda nāpsv ārtim ārcchati yat te soma divi jyotir ity āha / ebhya evainam

3 lokebhyaḥ sam bharati somo vai rājā diśo 'bhyadhyāyat sa diśo 'nu prāviśat prāg apāg udag adharāg ity āha digbhya evainaꣳ sam bharaty atho diśa evāsmā ava runddhe / amba ni ṣvarety āha kāmukā enaꣳ striyo bhavanti ya evaṃ veda yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti
4 āha / eṣa vai somasya somapīthaḥ / ya evaṃ veda na saumyām ārtim ārcchati ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti / aꣳśūn apa gṛhṇāti trāyata evainam prāṇā vā aꣳśavaḥ paśavaḥ somaḥ / aꣳśūn punar api sṛjati prāṇān eva paśuṣu dadhāti dvaudvāv api sṛjati tasmād dvaudvau prāṇāḥ //
6.4.5 anuvāka 5 upāṃśugrahakathanam
1 prāṇo vā eṣa yad upāꣳśuḥ / yad upāꣳśvagrā grahā gṛhyante prāṇam evānu pra yanti / aruṇo ha smāhaupaveśiḥ prātaḥsavana evāhaṃ yajñaꣳ saꣳ sthāpayāmi tena tataḥ saꣳsthitena carāmīti / aṣṭau kṛtvo 'gre 'bhi ṣuṇoti / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tenāpnoti / ekādaśa kṛtvo dvitīyam ekādaśākṣarā triṣṭubh / traiṣṭubham mādhyaṃdinam
2 savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tenāpnoti dvādaśa kṛtvas tṛtīyam / dvādaśākṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanam / tṛtīyasavanam eva tenāpnoti / etāꣳ ha vāva sa yajñasya saꣳsthitim uvāca / askandāya / askannaꣳ hi tad yad yajñasya saꣳsthitasya skandati / atho khalv āhuḥ / gāyatrī vāva prātaḥsavane nātivāda iti / anativāduka enam bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda tasmād aṣṭāvaṣṭau
3 kṛtvo 'bhiṣutyam brahmavādino vadanti pavitravanto 'nye grahā gṛhyante kiṃpavitra upāꣳśur iti vākpavitra iti brūyāt / vācas pataye pavasva vājinn ity āha vācaivainam pavayati vṛṣṇo aꣳśubhyām ity āha vṛṣṇo hy etāv aꣳśū yau somasya gabhastipūta ity āha gabhastinā hy enam pavayati devo devānām pavitram asīty āha devo hy eṣaḥ
4 devānām pavitram / yeṣām bhāgo 'si tebhyas tvety āha yeṣāꣳ hy eṣa bhāgas tebhya enaṃ gṛhṇāti svāṃkṛto 'sīty āha prāṇam eva svam akṛta madhumatīr na iṣas kṛdhīty āha sarvam evāsmā idaꣳ svadayati viśvebhyas tvendriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya ity āha / ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu prāṇān dadhāti manas tvā
5 aṣṭv ity āha mana evāśnute / urv antarikṣam anv ihīty āha / antarikṣadevatyo hi prāṇaḥ svāhā tvā subhavaḥ sūryāyety āha prāṇā vai svabhavaso devās teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti devebhyas tvā marīcipebhya ity āha / ādityasya vai raśmayo devā marīcipās teṣāṃ tad bhāgadheyam / tān eva tena prīṇāti yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ
6 syād iti nīcā hastena ni mṛjyāt / vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayeta / avarṣukaḥ syād ity uttānena ni mṛjyāt / vṛṣṭim evod yacchati yady abhicared amuṃ jahy atha tvā hoṣyāmīti brūyāt / āhutim evainam prepsan hanti yadi dūre syād ā tamitos tiṣṭhet prāṇam evāsyānugatya hanti yady abhicared amuṣya
7 tvā prāṇe sādayāmīti sādayet / asanno vai prāṇaḥ prāṇam evāsya sādayati ṣaḍbhir aꣳśubhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainam pavayati triḥ pavayati traya ime lokāḥ / ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati brahmavādino vadanti kasmād satyāt trayaḥ paśūnāꣳ hastādānā iti yat trir upāꣳśuꣳ hastena vigṛhṇāti tasmād trayaḥ paśūnāꣳ hastādānāḥ puruṣo hastī markaṭaḥ //
6.4.6 anuvāka 6 antaryāgagrahakathanam
1 devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā upāꣳśau yajñaꣳ saꣳsthāpyam apaśyan tam upāꣳśau sam asthāpayan te 'surā vajram udyatya devān abhy āyanta te devā bibhyata indram upādhāvan tān indro 'ntaryāmeṇāntar adhatta tad antaryāmasyāntaryāmatvam / yad antaryāmo gṛhyate bhrātṛvyān eva tad yajamāno 'ntar dhatte / antas te
2 dadhāmi dyāvāpṛthivī antar urv antarikṣam ity āha / ebhir eva lokair yajamāno bhrātṛvyān antar dhatte te devā amanyanta / indro vā idam abhūd yad vayaꣳ sma iti te 'bruvan maghavann anu na ā bhajeti sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety abravīt / ye caiva devāḥ pare ye cāvare tān ubhayān
3 anvābhajat sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety āha ye caiva devāḥ pare ya cāvare tān ubhayān anvābhajati / antaryāme maghavan mādayasvety āha yajñād eva yajamānaṃ nāntar eti / upayāmagṛhīto 'sīty āha / apānasya dhṛtyai yad ubhāv apavitrau gṛhyeyātām prāṇam apāno 'nu ny ṛcchet pramāyukaḥ syāt pavitravān antaryāmo gṛhyate /
4 prāṇāpānayor vidhṛtyai prāṇāpānau vā etau yad upāꣳśvantaryāmau vyāna upāꣳśusavanaḥ / yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād ity asaꣳspṛṣṭau tasya sādayet / vyānenaivāsya prāṇāpānau vi cchinatti tājak pramīyate yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti saꣳspṛṣṭau tasya sādayet / vyānenaivāsya prāṇāpānau saṃ tanoti sarvam āyur eti //
(dra. bau.śrau.sū. ७.१४, śāṃśrausū. ७.३)
6.4.7 anuvāka 7 aindravāyavagrahakathanam
1 vāg vā eṣā yad aindravāyavaḥ / yad aindravāyavāgrā grahā gṛhyante vācam evānu pra yanti vāyuṃ devā abruvan / somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai madagrā eva vo grahā gṛhyāntā iti tasmād aindravāyavāgrā grahā gṛhyante tam aghnan / so 'pūyat taṃ devā nopādhṛṣṇuvan te vāyum abruvan / imaṃ naḥ svadaya
2 iti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai maddevatyāny eva vaḥ pātrāṇy ucyāntā iti tasmān nānādevatyāni santi vāyavyāny ucyante tam ebhyo vāyur evāsvadayat tasmād yat pūyati tat pravāte vi ṣajanti vāyur hi tasya pavayitā svadayitā tasya vigrahaṇaṃ nāvindan / sā'ditir abravīt / varaṃ vṛṇā atha mayā vi gṛhṇīdhvam maddevatyā eva vaḥ somāḥ
3 sannā asann iti / upayāmagṛhīto 'sīty āhāditidevatyās tena yāni hi dārumayāṇi pātrāṇy asyai tāni yoneḥ sambhūtāni yāni mṛnmayāni sākṣāt tāny asyai tasmād evam āha vāg vai parācy avyākṛtāvadat te devā indram abruvan / imāṃ no vācaṃ vyākurv iti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai mahyaṃ caivaiṣa vāyave ca saha gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ saha gṛhyate tām indro madhyato 'vakramya vyākarot tasmād iyaṃ vyākṛtā vāg udyate tasmāt sakṛd indrāya madhyato gṛhyate dvir vāyave dvau hi sa varāv avṛṇīta
6.4.8 anuvāka 8 maitrāvaruṇagrahakathanam
1 mitraṃ devā abruvan / somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti so 'bravīt / nāhaꣳ sarvasya vā aham mitram asmīti tam abruvan hanāmaiveti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai payasaiva me somaꣳ śrīṇann iti tasmān maitrāvaruṇam payasā śrīṇanti tasmāt paśavo 'pākrāman mitraḥ san krūram akar iti krūram iva khalu vā eṣaḥ
2 karoti yaḥ somena yajate tasmāt paśavo 'pa krāmanti yan maitrāvaruṇam payasā śrīṇāti paśubhir eva tan mitraꣳ samardhayati paśubhir yajamānam
purā khalu vāvaivam mitro 'vet / apa mat krūraṃ cakruṣaḥ paśavaḥ kramiṣyantīti tasmād evam avṛṇīta varuṇaṃ devā abruvan tvayāꣳśabhuvā somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai mahyaṃ ca

3 evaiṣa mitrāya ca saha gṛhyātā iti tasmān maitrāvaruṇaḥ saha gṛhyate tasmād rājñā rājānam aꣳśabhuvā ghnanti vaiśyena vaiśyaꣳ śūdreṇa śūdram / na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam / te devā mitrāvaruṇāv abruvan / idaṃ no vi vāsayatam iti tāv abrūtām / varaṃ vṛṇāvahā eka evā''vat pūrvo graho gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ pūrvo maitrāvaruṇād gṛhyate prāṇāpānau hy etau yad upāꣳśvantaryāmau mitro 'har ajanayad varuṇo rātrim / tato vā idaṃ vyaucchat / yan maitrāvaruṇo gṛhyate vyuṣṭyai //
6.4.9 anuvāka 9 āśvinagrahakathanam
1 yajñasya śiro 'chidyata te devā aśvināv abruvan bhiṣajau vai stha idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattam iti tāv abrūtām / varaṃ vṛṇāvahai graha eva nāv atrāpi gṛhyatām iti tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tato vai tau yajñasya śiraḥ pratyadhattām / yad āśvino gṛhyate yajñasya niṣkṛtyai tau devā abruvan / apūtau vā imau manuṣyacaru
2 bhiṣajāv iti tasmād brāhmaṇena bheṣajaṃ na kāryam apūto hy eṣo 'medhyo yo bhiṣak tau bahiṣpavamānena pavayitvā tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvino gṛhyate tasmād evaṃ viduṣā bahiṣpavamāna upasadyaḥ pavitraṃ vai bahiṣpavamāna ātmānam eva pavayate tayos tredhā bhaiṣajyaṃ vi ny adadhuḥ / agnau tṛtīyam apsu tṛtīyam brāhmaṇe tṛtīyam / tasmād udapātram
3 upanidhāya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya bheṣajaṃ kuryāt / yāvad eva bheṣajaṃ tena karoti samardhukam asya kṛtam bhavati brahmavādino vadanti kasmāt satyād ekapātrā dvidevatyā gṛhyante dvipātrā hūyanta iti yad ekapātrā gṛhyante tasmād eko 'ntarataḥ prāṇo dvipāttrā hūyante tasmād dvaudvau bahiṣṭāt prāṇāḥ prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ paśava iḍā yad iḍām pūrvāṃ dvidevatyebhya upahvayeta /
4 paśubhiḥ prāṇān antar dadhīta pramāyukaḥ syāt / dvidevatyān bhakṣayitveḍām upa hvayate prāṇān evātman dhitvā paśūn upa hvayate vāg vā aindra vāyavaś cakṣur maitrāvaruṇaḥ śrotram āśvinaḥ purastād aindravāyavam bhakṣayati tasmāt purastād vācā vadati purastān maitrāvaruṇaṃ tasmād purastāc cakṣuṣā paśyati sarvataḥ parihāram āśvinaṃ tasmāt sarvataḥ śrotreṇa śṛṇoti prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ
5 ariktāni pātrāṇi sādayati tasmād ariktā antarataḥ prāṇā yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaꣳ rakṣāꣳsy ava caranti yad ariktāni pātrāṇi sādayati kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyāꣳ sādayati vācy eva vācaṃ dadhāti / ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai//
6.4.10 anuvāka 10 śukrāmanthigrahakathanam
1 bṛhaspatir devānām purohita āsīc chaṇḍāmarkāv asurāṇām brahmaṇvanto devā āsan brahmaṇvanto 'surās te 'nyo'nyaṃ nāśaknuvann abhibhavitum / te devāḥ śaṇḍāmarkāv upāmantrayanta tāv abrūtām / varaṃ vṛṇāvahai grahāv eva nāv atrāpi gṛhyetām iti tābhyām etau śukrāmanthināv agṛhṇan tato devā abhavan parāsurāḥ / yasyaivaṃ viduṣaḥ śukrāmanthinau gṛhyete bhavaty ātmanā parā
2 asya bhrātṛvyo bhavati tau devā apanudyātmana indrāyājuhavuḥ / apanuttau śaṇḍāmarkau sahāmuneti brūyād yaṃ dviṣyāt / yam eva dveṣṭi tenainau sahāpa nudate sa prathamaḥ saṃkṛtir viśvakarmety evaināv ātmana indrāyājuhavuḥ / indro hy etāni rūpāṇi karikrad acarat / asau vā ādityaḥ śukraś candramā manthī / apigṛhya prāñcau niḥ
3 krāmatas tasmāt prāñcau yantau na paśyanti pratyañcāv āvṛtya juhutas tasmāt pratyañcau yantau paśyanti cakṣuṣī vā ete yajñasya yac chukrāmanthinau nāsikottaravediḥ / abhitaḥ parikramya juhutas tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte sarvataḥ pari krāmato rakṣasām apahatyai devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tāꣳs tābhiḥ pra
4 anudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tāꣳs tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyañcau śukrāmanthinau paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīr jāyante śukrāmanthinau vā anu prajāḥ pra jāyante 'ttrīś cā''dyāś ca suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi śukraḥ śukraśociṣā
5 suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi manthī manthiśociṣety āha / etā vai suvīrā yā attrīḥ / etāḥ suprajā yā ādyāḥ / ya evaṃ vedāttry asya prajā jāyate nādyā prajāpater akṣy aśvayat tat parāpatat tad vikaṅkatam prāviśat tad vikaṅkate nāramata tad yavam prāviśat tad yave 'ramata tad yavasya
6 yavatvam / yad vaikaṅkatam manthipātram bhavati saktubhiḥ śrīṇāti prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati brahmavādino vadanti kasmāt satyān manthipātraꣳ sado nāśnuta iti / ārtapātraꣳ hīti brūyāt / yad aśnuvītāndho 'dhvaryuḥ syād ārtim ārchet tasmān nāśnute //
6.4.11 anuvāka 11 āgrayaṇagrahakathanam
1 devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā āgrayaṇāgrān grahān apaśyan tān agṛhṇata tato vai te 'gram pary āyan yasyaivaṃ viduṣa āgrayaṇāgrā grahā gṛhyante 'gram eva samānānām pary eti rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt / bhrātṛvyasyaiva ruktvāgraꣳ samānānām pary eti ye devā divy ekādaśa sthety āha
2 etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti / eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya iti āha vaiśvadevo hy eṣa devatayā vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā te devā vācy apakrāntāyāṃ tūṣṇīṃ grahān agṛhṇata sā'manyata vāg antar yanti vai meti sā''grayaṇam praty ā'gacchat tad āgrayaṇasyā''grayaṇatvam
3 tasmād āgrayaṇe vāg vi sṛjyate yat tūṣṇīm pūrve grahā gṛhyante yathā tsārīyati ma ākha iyati nāpa rātsyāmīty upāvasṛjaty evam eva tad adhvaryur āgrayaṇaṃ gṛhītvā yajñam ārabhya vācaṃ vi sṛjate trir hiṃ karoty udgātṝn eva tad vṛṇīte prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇo yad āgrayaṇaṃ gṛhītvā hiṃkaroti prajāpatir eva
4 tat prajā abhi jighrati tasmād vatsaṃ jātaṃ gaur abhi jighrati / ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ savanesavane 'bhi gṛhṇāty ātmann eva yajñaꣳ saṃ tanoti / upariṣṭād ā nayati reta eva tad dadhāti / adhastād upa gṛhṇāti pra janayaty eva tat / brahmavādino vadanti kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasāꣳ satī sarvāṇi savanāni vahatīti / eṣa vai gāyatriyai vatso yad āgrayaṇas tam eva tad abhinivartaꣳ sarvāṇi savanāni vahati tasmād vatsam apākṛtaṃ gaur abhi ni vartate //
6.4.1 anuvāka 1 gudayāgakathanam

yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata
tā upayaḍbhir evāsṛjata
yad upayaja upayajati prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate
jaghanārdhād ava dyati
jaghanārdhād dhi prajāḥ prajāyante
sthavimato 'va dyati
sthavimato hi prajāḥ prajāyante /
asambhindann ava dyati prāṇānām asambhedāya
na paryāvartayati
yat paryāvartayed udāvartaḥ prajā grāhukaḥ syāt
samudraṃ gaccha svāhety āha
retaḥ

eva tad dadhāti /
antarikṣaṃ gaccha svāhety āha /
antarikṣeṇaivāsmai prajāḥ pra janayati /
antarikṣaꣳ hy anu prajāḥ prajāyante
devaꣳ savitāraṃ gaccha svāhety āha
savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra janayati /
ahorātre gaccha svāhety āha /
ahorātrābhyām evāsmai prajāḥ pra janayati /
ahorātre hy anu prajāḥ prajāyante
mitrāvaruṇau gaccha svāhā

ity āha
prajāsv eva prajātāsu prāṇāpānau dadhāti
somaṃ gaccha svāhety āha
saumyā hi devatayā prajāḥ /
yajñaṃ gaccha svāhety āha
prajā eva yajñiyāḥ karoti
chandāꣳsi gaccha svāhety āha
paśavo vai chandāꣳsi
paśūn evāva runddhe
dyāvāpṛthivī gaccha svāhety āha
prajā eva prajātā dyāvāpṛthivībhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti
nabhaḥ

divyaṃ gaccha svāhety āha
prajābhya eva prajātābhyo vṛṣṭiṃ ni yacchati /
agniṃ vaiśvānaraṃ gaccha svāhety āha
prajā eva prajātā asyām prati ṣṭhāpayati
prāṇānāṃ vā eṣo 'va dyati yo 'vadyati gudasya
mano me hārdi yacchety āha
prāṇān eva yathāsthānam upa hvayate
paśor vā ālabdhasya hṛdayaꣳ śug ṛcchati
sā hṛdayaśūlam

abhi sam eti
yat pṛthivyāꣳ hṛdayaśūlam udvāsayet pṛthivīꣳ śucārpayet /
yad apsv apaḥ śucārpayet /
śuṣkasya cārdrasya ca saṃdhāv ud vāsayaty ubhayasya śāntyai
yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyet /
śucaivainam arpayati //
6.4.2 anuvāka 2 vasatīvaryabhidhānam

devā vai yajñam āgnīdhre vyabhajanta
tato yad atyaśiṣyata tad abruvann
vasatu nu na idam iti
tad vasatīvarīṇāṃ vasatīvaritvam /
tasmin prātar na sam aśaknuvan
tad apsu prāveśayan
tā vasatīvarīr abhavan
vasatīvarīr gṛhṇāti
yajño vai vasatīvarīḥ /
yajñam evā''rabhya gṛhītvopa vasati
yasyāgṛhītā abhi nimroced anārabdho 'sya yajñaḥ syāt

yajñaṃ vi chindyāt /
jyotiṣyā vā gṛhṇīyād dhiraṇyaṃ vāvadhāya saśukrāṇām eva gṛhṇāti
yo vā brāhmaṇo bahuyājī tasya kumbhyānāṃ gṛhṇīyāt
sa hi gṛhītavasatīvarīkaḥ /
vasatīvarīr gṛhṇāti
paśavo vai vasatīvarīḥ
paśūn evārabhya gṛhītvopa vasati
yad anvīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇīyān nirmārgukā asmāt paśavaḥ syuḥ
pratīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇāti
pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti /
indraḥ

vṛtraṃ ahan /
so 'po 'bhy amriyata
tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevam āsīt tad aty amucyata
tā vahantīr abhavan
vahantīnāṃ gṛhṇāti
yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tāsām eva gṛhṇāti
nāntamā vahantīr atīyāt /
yad antamā vahantīr atīyād yajñam ati manyeta
na sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt /
varuṇagṛhītā vai sthāvarāḥ
yat sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt

varuṇenāsya yajñaṃ grāhayet /
yad vai divā bhavaty apo rātriḥ pra viśati
tasmāt tāmrā āpo divā dadṛśre
yan naktam bhavaty apo 'haḥ pra viśati
tasmāc candrā āpo naktaṃ dadṛśre
chāyāyai cātapataś ca saṃdhau gṛhṇāti /
ahorātrayor evāsmai varṇaṃ gṛhṇāti
haviṣmatīr imā āpa ity āha
haviṣkṛtānām eva gṛhṇāti
haviṣmāꣳ astu

sūrya ity āha
saśukrāṇām eva gṛhṇāti /
anuṣṭubhā gṛhṇāti
vāg vā anuṣṭug
vācaivaināḥ sarvayā gṛhṇāti
catuṣpadayarcā gṛhṇāti
triḥ sādayati
sapta sam padyante
saptapadā śakvarī
paśavaḥ śakvarī
paśūn evāva runddhe /
asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ /
yad gārhapatya upasādayed asmim̐ loke paśumānt syāt /
yad āhavanīye 'muṣmin

loke paśumānt syāt /
ubhayor upa sādayati /
ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti
sarvataḥ pari harati
rakṣasām apahatyai /
indrāgniyor bhāgadheyī sthety āha
yathāyajur evaitat /
āgnīdhra upa vāsayati /
etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram /
yad eva yajñasyāparājitaṃ tad evainā upa vāsayati
yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaꣳ rakṣāꣳsya ava caranti
yad vahantīnāṃ gṛhṇāti kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye
rakṣasām ananvavacārāya
na hy etā īlayanti /
ā tṛtīyasavanāt pari śere
yajñasya saṃtatyai //
6.4.3 anuvāka 3 somopāvaharaṇakathanam

brahmavādino vadanti
sa tvā adhvaryuḥ syād yaḥ somam upāvaharant sarvābhyo devatābhya upāvahared iti
hṛde tvety āha manuṣyebhya evaitena karoti
manase tvety āha pitṛbhya evaitena karoti dive tvā sūryāya tvety āha devebhya evaitena karoti /
etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhya upāvaharati
purā vācaḥ

pravaditoḥ prātaranuvākam upākaroti yāvaty eva vāk tām ava runddhe /
apo 'gre 'bhivyāharati yajño vā āpo yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati
sarvāṇi chandāꣳsy anv āha paśavo vai chandāꣳsi paśūn evāva runddhe
gāyatriyā tejaskāmasya pari dadhyāt triṣṭubhendriyakāmasya jagatyā paśukāmasyānuṣṭubhā pratiṣṭhākāmasya paṅktyā yajñakāmasya virājānnakāmasya
śṛṇotv agniḥ samidhā havam

ma ity āha savitṛprasūta eva devatābhyo nivedyāpo 'cchaiti /
apa iṣya hotar ity āheṣitaꣳ hi karma kriyate
maitrāvaruṇasya camasādhvaryav ā dravety āha maitrāvaruṇau vā apāṃ netārau tābhyām evainā acchaiti
devīr āpo apāṃ napād ity āhā''hutyaivainā niṣkrīya gṛhṇāty atho haviṣkṛtānām evābhighṛtānāṃ gṛhṇāti

kārṣir asīty āha śamalam evā''sām apa plāvayati
samudrasya vo'kṣityā un naya ity āha tasmād adyamānāḥ pīyamānā āpo na kṣīyante
yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajño vasatīvarīr hotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca saꣳsparśya vasatīvarīr vyānayati yajñasya sayonitvāya /
atho svād evainā yoneḥ pra janayati /
adhvaryo 'ver apā

ity āha /
utemanaṃnamur utemāḥ paśya /
iti vāvaitad āha
yady agniṣṭomo juhoti yady ukthyaḥ paridhau ni mārṣṭi yady atirātro yajur vadan pra padyate yajñakratūnāṃ vyāvṛttyai //
6.4.4 anuvāka 4 somonmānakathanam

devasya tvā savituḥ prasava iti grāvāṇam ā datte
prasūtyai /
aśvinor bāhubhyām ity āha /
aśvinau hi devānām adhvaryū āstām
pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai
paśavo vai somo vyāna upāꣳśusavanaḥ /
yad upāꣳśusavanam abhi mimīte vyānam eva paśuṣu dadhāti /
indrāya tvendrāya tveti mimīte /
indrāya hi soma āhriyate
pañca kṛtvo yajuṣā mimīte

pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe
pañca kṛtvas tūṣṇīm /
daśa sam padyante
daśākṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivānnādyam ava runddhe
śvātrā stha vṛtratura ity āha /
eṣa vā apāꣳ somapīthaḥ /
ya evaṃ veda nāpsv ārtim ārcchati
yat te soma divi jyotir ity āha /
ebhya evainam

lokebhyaḥ sam bharati
somo vai rājā diśo 'bhyadhyāyat
sa diśo 'nu prāviśat
prāg apāg udag adharāg ity āha
digbhya evainaꣳ sam bharaty atho diśa evāsmā ava runddhe /
amba ni ṣvarety āha
kāmukā enaꣳ striyo bhavanti ya evaṃ veda
yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti

āha /
eṣa vai somasya somapīthaḥ /
ya evaṃ veda na saumyām ārtim ārcchati
ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti /
aꣳśūn apa gṛhṇāti
trāyata evainam
prāṇā vā aꣳśavaḥ paśavaḥ somaḥ /
aꣳśūn punar api sṛjati
prāṇān eva paśuṣu dadhāti
dvaudvāv api sṛjati
tasmād dvaudvau prāṇāḥ //
6.4.5 anuvāka 5 upāṃśugrahakathanam

prāṇo vā eṣa yad upāꣳśuḥ /
yad upāꣳśvagrā grahā gṛhyante prāṇam evānu pra yanti /
aruṇo ha smāhaupaveśiḥ
prātaḥsavana evāhaṃ yajñaꣳ saꣳ sthāpayāmi tena tataḥ saꣳsthitena carāmīti /
aṣṭau kṛtvo 'gre 'bhi ṣuṇoti /
aṣṭākṣarā gāyatrī
gāyatram prātaḥsavanam
prātaḥsavanam eva tenāpnoti /
ekādaśa kṛtvo dvitīyam
ekādaśākṣarā triṣṭubh /
traiṣṭubham mādhyaṃdinam

savanam
mādhyaṃdinam eva savanaṃ tenāpnoti
dvādaśa kṛtvas tṛtīyam /
dvādaśākṣarā jagatī
jāgataṃ tṛtīyasavanam /
tṛtīyasavanam eva tenāpnoti /
etāꣳ ha vāva sa yajñasya saꣳsthitim uvāca /
askandāya /
askannaꣳ hi tad yad yajñasya saꣳsthitasya skandati /
atho khalv āhuḥ /
gāyatrī vāva prātaḥsavane nātivāda iti /
anativāduka enam bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda
tasmād aṣṭāvaṣṭau

kṛtvo 'bhiṣutyam
brahmavādino vadanati
pavitravanto 'nye grahā gṛhyante kimpavitra upāꣳśur iti
vākpavitra iti brūyāt /
vācas pataye pavasva vājinn ity āha
vācaivainam pavayati
vṛṣṇo aꣳśubhyām ity āha
vṛṣṇo hy etāv aꣳśū yau somasya
gabhastipūta ity āha
gabhastinā hy enam pavayati
devo devānām pavitram asīty āha
devo hy eṣaḥ

devānām pavitram /
yeṣām bhāgo 'si tebhyas tvety āha
yeṣāꣳ hy eṣa bhāgas tebhya enaṃ gṛhṇāti
svāṃkṛto 'sīty āha
prāṇam eva svam akṛta
madhumatīr na iṣas kṛdhīty āha
sarvam evāsmā idaꣳ svadayati
viśvebhyas tvendriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya ity āha /
ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu prāṇān dadhāti
manas tvā

aṣṭv ity āha
mana evāśnute /
urv antarikṣam anv ihīty āha /
antarikṣadevatyo hi prāṇaḥ
svāhā tvā subhavaḥ sūryāyety āha
prāṇā vai svabhavaso devās
teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti
devebhyas tvā marīcipebhya ity āha /
ādityasya vai raśmayo devā marīcipās
teṣāṃ tad bhāgadheyam /
tān eva tena prīṇāti
yadi kāmayeta
varṣukaḥ parjanyaḥ

syād iti nīcā hastena ni mṛjyāt /
vṛṣṭim eva ni yacchati
yadi kāmayeta /
avarṣukaḥ syād ity uttānena ni mṛjyāt /
vṛṣṭim evod yacchati
yady abhicared amuṃ jahy atha tvā hoṣyāmīti brūyāt /
āhutim evainam prepsan hanti
yadi dūre syād ā tamitos tiṣṭhet
prāṇam evāsyānugatya hanti
yady abhicared amuṣya

tvā prāṇe sādayāmīti sādayet /
asanno vai prāṇaḥ
prāṇam evāsya sādayati
ṣaḍbhir aꣳśubhiḥ pavayati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainam pavayati
triḥ pavayati
traya ime lokāḥ /
ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati
brahmavādino vadanti
kasmād satyāt trayaḥ paśūnāꣳ hastādānā iti
yat trir upāꣳśuꣳ hastena vigṛhṇāti
tasmād trayaḥ paśūnāꣳ hastādānāḥ puruṣo hastī markaṭaḥ //
6.4.6 anuvāka 6 antaryāgagrahakathanam

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata
te devā upāꣳśau yajñaꣳ saꣳsthāpyam apaśyan
tam upāꣳśau sam asthāpayan
te 'surā vajram udyatya devān abhy āyanta
te devā bibhyata indram upādhāvan
tān indro 'ntaryāmeṇāntar adhatta
tad antaryāmasyāntaryāmatvam /
yad antaryāmo gṛhyate bhrātṛvyān eva tad yajamāno 'ntar dhatte /
antas te

dadhāmi dyāvāpṛthivī antar urv antarikṣam ity āha /
ebhir eva lokair yajamāno bhrātṛvyān antar dhatte
te devā amanyanta /
indro vā idam abhūd yad vayaꣳ sma iti
te 'bruvan
maghavann anu na ā bhajeti
sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety abravīt /
ye caiva devāḥ pare ye cāvare tān ubhayān

anvābhajat
sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety āha
ye caiva devāḥ pare ya cāvare tān ubhayān anvābhajati /
antaryāme maghavan mādayasvety āha
yajñād eva yajamānaṃ nāntar eti /
upayāmagṛhīto 'sīty āha /
apānasya dhṛtyai
yad ubhāv apavitrau gṛhyeyātām prāṇam apāno 'nu ny ṛcchet
pramāyukaḥ syāt
pavitravān antaryāmo gṛhyate

prāṇāpānayor vidhṛtyai
prāṇāpānau vā etau yad upāꣳśvantaryāmau vyāna upāꣳśusavanaḥ /
yaṃ kāmayeta
pramāyukaḥ syād ity asaꣳspṛṣṭau tasya sādayet /
vyānenaivāsya prāṇāpānau vi cchinatti
tājak pramīyate
yaṃ kāmayeta
sarvam āyur iyād iti saꣳspṛṣṭau tasya sādayet /
vyānenaivāsya prāṇāpānau saṃ tanoti
sarvam āyur eti //
6.4.7 anuvāka 7 aindravāyavagrahakathanam

vāg vā eṣā yad aindravāyavaḥ /
yad aindravāyavāgrā grahā gṛhyante vācam evānu pra yanti
vāyuṃ devā abruvan /
somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai madagrā eva vo grahā gṛhyāntā iti
tasmād aindravāyavāgrā grahā gṛhyante
tam aghnan /
so 'pūyat
taṃ devā nopādhṛṣṇuvan
te vāyum abruvan /
imaṃ naḥ svadaya

iti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai maddevatyāny eva vaḥ pātrāṇy ucyāntā iti
tasmān nānādevatyāni santi vāyavyāny ucyante
tam ebhyo vāyur evāsvadayat
tasmād yat pūyati tat pravāte vi ṣajanti
vāyur hi tasya pavayitā svadayitā
tasya vigrahaṇaṃ nāvindan /
sā'ditir abravīt /
varaṃ vṛṇā atha mayā vi gṛhṇīdhvam maddevatyā eva vaḥ somāḥ

sannā asann iti /
upayāmagṛhīto 'sīty āhāditidevatyās tena
yāni hi dārumayāṇi pātrāṇy asyai tāni yoneḥ sambhūtāni
yāni mṛnmayāni sākṣāt tāny asyai
tasmād evam āha
vāg vai parācy avyākṛtāvadat
te devā indram abruvan /
imāṃ no vācaṃ vyākurv iti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai mahyaṃ caivaiṣa vāyave ca saha gṛhyātā iti
tasmād aindravāyavaḥ saha gṛhyate
tām indro madhyato 'vakramya vyākarot
tasmād iyaṃ vyākṛtā vāg udyate
tasmāt sakṛd indrāya madhyato gṛhyate dvir vāyave
dvau hi sa varāv avṛṇīta
6.4.8 anuvāka 8 maitrāvaruṇagrahakathanam

mitraṃ devā abruvan /
somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti
so 'bravīt /
nāhaꣳ sarvasya vā aham mitram asmīti
tam abruvan
hanāmaiveti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai payasaiva me somaꣳ śrīṇann iti
tasmān maitrāvaruṇam payasā śrīṇanti
tasmāt paśavo 'pākrāman
mitraḥ san krūram akar iti
krūram iva khalu vā eṣaḥ

karoti yaḥ somena yajate
tasmāt paśavo 'pa krāmanti
yan maitrāvaruṇam payasā śrīṇāti paśubhir eva tan mitraꣳ samardhayati paśubhir yajamānam
purā khalu vāvaivam mitro 'vet /
apa mat krūraṃ cakruṣaḥ paśavaḥ kramiṣyantīti
tasmād evam avṛṇīta
varuṇaṃ devā abruvan
tvayāꣳśabhuvā somaꣳ rājānaꣳ hanāmeti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai mahyaṃ ca

evaiṣa mitrāya ca saha gṛhyātā iti
tasmān maitrāvaruṇaḥ saha gṛhyate
tasmād rājñā rājānam aꣳśabhuvā ghnanti vaiśyena vaiśyaꣳ śūdreṇa śūdram /
na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam /
te devā mitrāvaruṇāv abruvan /
idaṃ no vi vāsayatam iti
tāv abrūtām /
varaṃ vṛṇāvahā eka evā''vat pūrvo graho gṛhyātā iti
tasmād aindravāyavaḥ pūrvo maitrāvaruṇād gṛhyate
prāṇāpānau hy etau yad upāꣳśvantaryāmau
mitro 'har ajanayad varuṇo rātrim /
tato vā idaṃ vyaucchat /
yan maitrāvaruṇo gṛhyate vyuṣṭyai //
6.4.9 anuvāka 9 āśvinagrahakathanam

yajñasya śiro 'chidyata
te devā aśvināv abruvan
bhiṣajau vai stha idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattam iti
tāv abrūtām /
varaṃ vṛṇāvahai graha eva nāv atrāpi gṛhyatām iti
tābhyām etam āśvinam agṛhṇan
tato vai tau yajñasya śiraḥ pratyadhattām /
yad āśvino gṛhyate yajñasya niṣkṛtyai
tau devā abruvan /
apūtau vā imau manuṣyacaru

bhiṣajāv iti
tasmād brāhmaṇena bheṣajaṃ na kāryam apūto hy eṣo 'medhyo yo bhiṣak
tau bahiṣpavamānena pavayitvā tābhyām etam āśvinam agṛhṇan
tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvino gṛhyate
tasmād evaṃ viduṣā bahiṣpavamāna upasadyaḥ pavitraṃ vai bahiṣpavamāna ātmānam eva pavayate
tayos tredhā bhaiṣajyaṃ vi ny adadhuḥ /
agnau tṛtīyam apsu tṛtīyam brāhmaṇe tṛtīyam /
tasmād udapātram

upanidhāya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya bheṣajaṃ kuryāt /
yāvad eva bheṣajaṃ tena karoti samardhukam asya kṛtam bhavati
brahmavādino vadanti
kasmāt satyād ekapātrā dvidevatyā gṛhyante dvipātrā hūyanta iti
yad ekapātrā gṛhyante tasmād eko 'ntarataḥ prāṇo dvipāttrā hūyante tasmād dvaudvau bahiṣṭāt prāṇāḥ
prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ paśava iḍā yad iḍām pūrvāṃ dvidevatyebhya upahvayeta

paśubhiḥ prāṇān antar dadhīta pramāyukaḥ syāt /
dvidevatyān bhakṣayitveḍām upa hvayate
prāṇān evātman dhitvā paśūn upa hvayate
vāg vā aindra vāyavaś cakṣur maitrāvaruṇaḥ śrotram āśvinaḥ
purastād aindravāyavam bhakṣayati tasmāt purastād vācā vadati
purastān maitrāvaruṇaṃ tasmād purastāc cakṣuṣā paśyati sarvataḥ parihāram āśvinaṃ tasmāt sarvataḥ śrotreṇa śṛṇoti
prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ

ariktāni pātrāṇi sādayati
tasmād ariktā antarataḥ prāṇā yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaꣳ rakṣāꣳsy ava caranti
yad ariktāni pātrāṇi sādayati kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya
dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyāꣳ sādayati vācy eva vācaṃ dadhāti /
ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai//
6.4.10 anuvāka 10 śukrāmanthigrahakathanam

bṛhaspatir devānām purohita āsīc chaṇḍāmarkāv asurāṇām
brahmaṇvanto devā āsan brahmaṇvanto 'surās
te 'nyo'nyaṃ nāśaknuvann abhibhavitum /
te devāḥ śaṇḍāmarkāv upāmantrayanta
tāv abrūtām /
varaṃ vṛṇāvahai grahāv eva nāv atrāpi gṛhyetām iti
tābhyām etau śukrāmanthināv agṛhṇan
tato devā abhavan parāsurāḥ /
yasyaivaṃ viduṣaḥ śukrāmanthinau gṛhyete bhavaty ātmanā parā

asya bhrātṛvyo bhavati
tau devā apanudyātmana indrāyājuhavuḥ /
apanuttau śaṇḍāmarkau sahāmuneti brūyād yaṃ dviṣyāt /
yam eva dveṣṭi tenainau sahāpa nudate
sa prathamaḥ saṃkṛtir viśvakarmety evaināv ātmana indrāyājuhavuḥ /
indro hy etāni rūpāṇi karikrad acarat /
asau vā ādityaḥ śukraś candramā manthī /
apigṛhya prāñcau niḥ

krāmatas
tasmāt prāñcau yantau na paśyanti
pratyañcāv āvṛtya juhutas
tasmāt pratyañcau yantau paśyanti
cakṣuṣī vā ete yajñasya yac chukrāmanthinau nāsikottaravediḥ /
abhitaḥ parikramya juhutas
tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī
tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte
sarvataḥ pari krāmato rakṣasām apahatyai
devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tāꣳs tābhiḥ pra

anudanta
yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tāꣳs tābhir apānudanta
prācīr anyā āhutayo hūyante pratyañcau śukrāmanthinau
paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate
tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīr jāyante
śukrāmanthinau vā anu prajāḥ pra jāyante 'ttrīś cā''dyāś ca
suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi śukraḥ śukraśociṣā

suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi manthī manthiśociṣety āha /
etā vai suvīrā yā attrīḥ /
etāḥ suprajā yā ādyāḥ /
ya evaṃ vedāttry asya prajā jāyate nādyā
prajāpater akṣy aśvayat
tat parāpatat
tad vikaṅkatam prāviśat
tad vikaṅkate nāramata
tad yavam prāviśat
tad yave 'ramata
tad yavasya

yavatvam /
yad vaikaṅkatam manthipātram bhavati saktubhiḥ śrīṇāti prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati
brahmavādino vadanti
kasmāt satyān manthipātraꣳ sado nāśnuta iti /
ārtapātraꣳ hīti brūyāt /
yad aśnuvītāndho 'dhvaryuḥ syād ārtim ārchet
tasmān nāśnute //
6.4.11 anuvāka 11 āgrayaṇagrahakathanam

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata
te devā āgrayaṇāgrān grahān apaśyan
tān agṛhṇata
tato vai te 'gram pary āyan
yasyaivaṃ viduṣa āgrayaṇāgrā grahā gṛhyante 'gram eva samānānām pary eti
rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt /
bhrātṛvyasyaiva ruktvāgraꣳ samānānām pary eti
ye devā divy ekādaśa sthety āha

etāvatīr vai devatās tābhya evainaꣳ sarvābhyo gṛhṇāti /
eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya iti āha
vaiśvadevo hy eṣa devatayā
vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā te devā vācy apakrāntāyāṃ tūṣṇīṃ grahān agṛhṇata sā'manyata vāg antar yanti vai meti sā''grayaṇam praty ā'gacchat
tad āgrayaṇasyā''grayaṇatvam

tasmād āgrayaṇe vāg vi sṛjyate
yat tūṣṇīm pūrve grahā gṛhyante yathā tsārīyati
ma ākha iyati nāpa rātsyāmīty upāvasṛjaty evam eva tad adhvaryur āgrayaṇaṃ gṛhītvā yajñam ārabhya vācaṃ vi sṛjate
trir hiṃ karoty udgātṝn eva tad vṛṇīte
prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇo yad āgrayaṇaṃ gṛhītvā hiṃkaroti prajāpatir eva

tat prajā abhi jighrati
tasmād vatsaṃ jātaṃ gaur abhi jighrati /
ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ savanesavane 'bhi gṛhṇāty ātmann eva yajñaꣳ saṃ tanoti /
upariṣṭād ā nayati reta eva tad dadhāti /
adhastād upa gṛhṇāti pra janayaty eva tat /
brahmavādino vadanti
kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasāꣳ satī sarvāṇi savanāni vahatīti /
eṣa vai gāyatriyai vatso yad āgrayaṇas tam eva tad abhinivartaꣳ sarvāṇi savanāni vahati
tasmād vatsam apākṛtaṃ gaur abhi ni vartate //