તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 6.4

6.4 પ્રપાઠક:

6.4.1 અનુવાક 1 ગુદયાગકથનમ્
1 યજ્ઞેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા ઉપયડ્ભિર્ એવાસૃજત યદ્ ઉપયજ ઉપયજતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે જઘનાર્ધાદ્ અવ દ્યતિ જઘનાર્ધાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે સ્થવિમતો ઽવ દ્યતિ સ્થવિમતો હિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે । અસમ્ભિન્દન્ન્ અવ દ્યતિ પ્રાણાનામ્ અસમ્ભેદાય ન પર્યાવર્તયતિ યત્ પર્યાવર્તયેદ્ ઉદાવર્તઃ પ્રજા ગ્રાહુકઃ સ્યાત્ સમુદ્રં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ રેતઃ
2 એવ તદ્ દધાતિ । અન્તરિક્ષં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ । અન્તરિક્ષેણૈવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ । અન્તરિક્ષꣳ હ્ય્ અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે દેવꣳ સવિતારં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ । અહોરાત્રે ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ । અહોરાત્રાભ્યામ્ એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ । અહોરાત્રે હ્ય્ અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે મિત્રાવરુણૌ ગચ્છ સ્વાહા
3 ઇત્ય્ આહ પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રજાતાસુ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ સોમં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ સૌમ્યા હિ દેવતયા પ્રજાઃ । યજ્ઞં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ પ્રજા એવ યજ્ઞિયાઃ કરોતિ છન્દાꣳસિ ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ પ્રજા એવ પ્રજાતા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ નભઃ
4 દિવ્યં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ પ્રજાભ્ય એવ પ્રજાતાભ્યો વૃષ્ટિં નિ યચ્છતિ । અગ્નિં વૈશ્વાનરં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ પ્રજા એવ પ્રજાતા અસ્યામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ પ્રાણાનાં વા એષો ઽવ દ્યતિ યો ઽવદ્યતિ ગુદસ્ય મનો મે હાર્દિ યચ્છેત્ય્ આહ પ્રાણાન્ એવ યથાસ્થાનમ્ ઉપ હ્વયતે પશોર્ વા આલબ્ધસ્ય હૃદયꣳ શુગ્ ઋચ્છતિ સા હૃદયશૂલમ્
5 અભિ સમ્ એતિ યત્ પૃથિવ્યાꣳ હૃદયશૂલમ્ ઉદ્વાસયેત્ પૃથિવીꣳ શુચાર્પયેત્ । યદ્ અપ્સ્વ્ અપઃ શુચાર્પયેત્ । શુષ્કસ્ય ચાર્દ્રસ્ય ચ સંધાવ્ ઉદ્ વાસયત્ય્ ઉભયસ્ય શાન્ત્યૈ યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેત્ । શુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
6.4.2 અનુવાક 2 વસતીવર્યભિધાનમ્
1 દેવા વૈ યજ્ઞમ્ આગ્નીધ્રે વ્યભજન્ત તતો યદ્ અત્યશિષ્યત તદ્ અબ્રુવન્ન્ વસતુ નુ ન ઇદમ્ ઇતિ તદ્ વસતીવરીણાં વસતીવરિત્વમ્ । તસ્મિન્ પ્રાતર્ ન સમ્ અશક્નુવન્ તદ્ અપ્સુ પ્રાવેશયન્ તા વસતીવરીર્ અભવન્ વસતીવરીર્ ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞો વૈ વસતીવરીઃ । યજ્ઞમ્ એવાઽઽરભ્ય ગૃહીત્વોપ વસતિ યસ્યાગૃહીતા અભિ નિમ્રોચેદ્ અનારબ્ધો ઽસ્ય યજ્ઞઃ સ્યાત્
2 યજ્ઞં વિ છિન્દ્યાત્ । જ્યોતિષ્યા વા ગૃહ્ણીયાદ્ ધિરણ્યં વાવધાય સશુક્રાણામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ યો વા બ્રાહ્મણો બહુયાજી તસ્ય કુમ્ભ્યાનાં ગૃહ્ણીયાત્ સ હિ ગૃહીતવસતીવરીકઃ । વસતીવરીર્ ગૃહ્ણાતિ પશવો વૈ વસતીવરીઃ પશૂન્ એવારભ્ય ગૃહીત્વોપ વસતિ યદ્ અન્વીપં તિષ્ઠન્ ગૃહ્ણીયાન્ નિર્માર્ગુકા અસ્માત્ પશવઃ સ્યુઃ પ્રતીપં તિષ્ઠન્ ગૃહ્ણાતિ પ્રતિરુધ્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ ગૃહ્ણાતિ । ઇન્દ્રઃ
3 વૃત્રં અહન્ । સો ઽપો ઽભ્ય્ અમ્રિયત તાસાં યન્ મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવમ્ આસીત્ તદ્ અત્ય્ અમુચ્યત તા વહન્તીર્ અભવન્ વહન્તીનાં ગૃહ્ણાતિ યા એવ મેધ્યા યજ્ઞિયાઃ સદેવા આપસ્ તાસામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ નાન્તમા વહન્તીર્ અતીયાત્ । યદ્ અન્તમા વહન્તીર્ અતીયાદ્ યજ્ઞમ્ અતિ મન્યેત ન સ્થાવરાણાં ગૃહ્ણીયાત્ । વરુણગૃહીતા વૈ સ્થાવરાઃ યત્ સ્થાવરાણાં ગૃહ્ણીયાત્
4 વરુણેનાસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયેત્ । યદ્ વૈ દિવા ભવત્ય્ અપો રાત્રિઃ પ્ર વિશતિ તસ્માત્ તામ્રા આપો દિવા દદૃશ્રે યન્ નક્તમ્ ભવત્ય્ અપો ઽહઃ પ્ર વિશતિ તસ્માચ્ ચન્દ્રા આપો નક્તં દદૃશ્રે છાયાયૈ ચાતપતશ્ ચ સંધૌ ગૃહ્ણાતિ । અહોરાત્રયોર્ એવાસ્મૈ વર્ણં ગૃહ્ણાતિ હવિષ્મતીર્ ઇમા આપ ઇત્ય્ આહ હવિષ્કૃતાનામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ હવિષ્માꣳ અસ્તુ
5 સૂર્ય ઇત્ય્ આહ સશુક્રાણામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ । અનુષ્ટુભા ગૃહ્ણાતિ વાગ્ વા અનુષ્ટુગ્ વાચૈવૈનાઃ સર્વયા ગૃહ્ણાતિ ચતુષ્પદયર્ચા ગૃહ્ણાતિ ત્રિઃ સાદયતિ સપ્ત સમ્ પદ્યન્તે સપ્તપદા શક્વરી પશવઃ શક્વરી પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે । અસ્મૈ વૈ લોકાય ગાર્હપત્ય આ ધીયતે ઽમુષ્મા આહવનીયઃ । યદ્ ગાર્હપત્ય ઉપસાદયેદ્ અસ્મિઁ લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ । યદ્ આહવનીયે ઽમુષ્મિન્
6 લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ । ઉભયોર્ ઉપ સાદયતિ । ઉભયોર્ એવૈનં લોકયોઃ પશુમન્તં કરોતિ સર્વતઃ પરિ હરતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ । ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ ભાગધેયી સ્થેત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । આગ્નીધ્ર ઉપ વાસયતિ । એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાપરાજિતં યદ્ આગ્નીધ્રમ્ । યદ્ એવ યજ્ઞસ્યાપરાજિતં તદ્ એવૈના ઉપ વાસયતિ યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસ્ય અવ ચરન્તિ યદ્ વહન્તીનાં ગૃહ્ણાતિ ક્રિયમાણમ્ એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય શયે રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય ન હ્ય્ એતા ઈલયન્તિ । આ તૃતીયસવનાત્ પરિ શેરે યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ ॥
6.4.3 અનુવાક 3 સોમોપાવહરણકથનમ્
1 બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વા અધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ યઃ સોમમ્ ઉપાવહરન્ત્ સર્વાભ્યો દેવતાભ્ય ઉપાવહરેદ્ ઇતિ હૃદે ત્વેત્ય્ આહ મનુષ્યેભ્ય એવૈતેન કરોતિ મનસે ત્વેત્ય્ આહ પિતૃભ્ય એવૈતેન કરોતિ દિવે ત્વા સૂર્યાય ત્વેત્ય્ આહ દેવેભ્ય એવૈતેન કરોતિ । એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્ય ઉપાવહરતિ પુરા વાચઃ
2 પ્રવદિતોઃ પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકરોતિ યાવત્ય્ એવ વાક્ તામ્ અવ રુન્દ્ધે । અપો ઽગ્રે ઽભિવ્યાહરતિ યજ્ઞો વા આપો યજ્ઞમ્ એવાભિ વાચં વિ સૃજતિ સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અન્વ્ આહ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ગાયત્રિયા તેજસ્કામસ્ય પરિ દધ્યાત્ ત્રિષ્ટુભેન્દ્રિયકામસ્ય જગત્યા પશુકામસ્યાનુષ્ટુભા પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય પઙ્ક્ત્યા યજ્ઞકામસ્ય વિરાજાન્નકામસ્ય શૃણોત્વ્ અગ્નિઃ સમિધા હવમ્
3 મ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવ દેવતાભ્યો નિવેદ્યાપો ઽચ્છૈતિ । અપ ઇષ્ય હોતર્ ઇત્ય્ આહેષિતꣳ હિ કર્મ ક્રિયતે મૈત્રાવરુણસ્ય ચમસાધ્વર્યવ્ આ દ્રવેત્ય્ આહ મૈત્રાવરુણૌ વા અપાં નેતારૌ તાભ્યામ્ એવૈના અચ્છૈતિ દેવીર્ આપો અપાં નપાદ્ ઇત્ય્ આહાઽઽહુત્યૈવૈના નિષ્ક્રીય ગૃહ્ણાત્ય્ અથો હવિષ્કૃતાનામ્ એવાભિઘૃતાનાં ગૃહ્ણાતિ ।
4 કાર્ષિર્ અસીત્ય્ આહ શમલમ્ એવાઽઽસામ્ અપ પ્લાવયતિ સમુદ્રસ્ય વોઽક્ષિત્યા ઉન્ નય ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અદ્યમાનાઃ પીયમાના આપો ન ક્ષીયન્તે
યોનિર્ વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં યજ્ઞો વસતીવરીર્ હોતૃચમસં ચ મૈત્રાવરુણચમસં ચ સꣳસ્પર્શ્ય વસતીવરીર્ વ્યાનયતિ યજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય । અથો સ્વાદ્ એવૈના યોનેઃ પ્ર જનયતિ । અધ્વર્યો ઽવેર્ અપા3 ઇત્ય્ આહ । ઉતેમનંનમુર્ ઉતેમાઃ પશ્ય । ઇતિ વાવૈતદ્ આહ યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમો જુહોતિ યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ પરિધૌ નિ માર્ષ્ટિ યદ્ય્ અતિરાત્રો યજુર્ વદન્ પ્ર પદ્યતે યજ્ઞક્રતૂનાં વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥
6.4.4 અનુવાક 4 સોમોન્માનકથનમ્
1 દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ ગ્રાવાણમ્ આ દત્તે પ્રસૂત્યૈ । અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ । અશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ પશવો વૈ સોમો વ્યાન ઉપાꣳશુસવનઃ । યદ્ ઉપાꣳશુસવનમ્ અભિ મિમીતે વ્યાનમ્ એવ પશુષુ દધાતિ । ઇન્દ્રાય ત્વેન્દ્રાય ત્વેતિ મિમીતે । ઇન્દ્રાય હિ સોમ આહ્રિયતે પઞ્ચ કૃત્વો યજુષા મિમીતે ।
2 પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પઞ્ચ કૃત્વસ્ તૂષ્ણીમ્ । દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે શ્વાત્રા સ્થ વૃત્રતુર ઇત્ય્ આહ । એષ વા અપાꣳ સોમપીથઃ । ય એવં વેદ નાપ્સ્વ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ યત્ તે સોમ દિવિ જ્યોતિર્ ઇત્ય્ આહ । એભ્ય એવૈનમ્

3 લોકેભ્યઃ સમ્ ભરતિ સોમો વૈ રાજા દિશો ઽભ્યધ્યાયત્ સ દિશો ઽનુ પ્રાવિશત્ પ્રાગ્ અપાગ્ ઉદગ્ અધરાગ્ ઇત્ય્ આહ દિગ્ભ્ય એવૈનꣳ સમ્ ભરત્ય્ અથો દિશ એવાસ્મા અવ રુન્દ્ધે । અમ્બ નિ ષ્વરેત્ય્ આહ કામુકા એનꣳ સ્ત્રિયો ભવન્તિ ય એવં વેદ યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવીતિ
4 આહ । એષ વૈ સોમસ્ય સોમપીથઃ । ય એવં વેદ ન સૌમ્યામ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદ્ અભિષુણ્વન્તિ । અꣳશૂન્ અપ ગૃહ્ણાતિ ત્રાયત એવૈનમ્ પ્રાણા વા અꣳશવઃ પશવઃ સોમઃ । અꣳશૂન્ પુનર્ અપિ સૃજતિ પ્રાણાન્ એવ પશુષુ દધાતિ દ્વૌદ્વાવ્ અપિ સૃજતિ તસ્માદ્ દ્વૌદ્વૌ પ્રાણાઃ ॥
6.4.5 અનુવાક 5 ઉપાંશુગ્રહકથનમ્
1 પ્રાણો વા એષ યદ્ ઉપાꣳશુઃ । યદ્ ઉપાꣳશ્વગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે પ્રાણમ્ એવાનુ પ્ર યન્તિ । અરુણો હ સ્માહૌપવેશિઃ પ્રાતઃસવન એવાહં યજ્ઞꣳ સꣳ સ્થાપયામિ તેન તતઃ સꣳસ્થિતેન ચરામીતિ । અષ્ટૌ કૃત્વો ઽગ્રે ઽભિ ષુણોતિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્ પ્રાતઃસવનમ્ એવ તેનાપ્નોતિ । એકાદશ કૃત્વો દ્વિતીયમ્ એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુભ્ । ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનમ્
2 સવનમ્ માધ્યંદિનમ્ એવ સવનં તેનાપ્નોતિ દ્વાદશ કૃત્વસ્ તૃતીયમ્ । દ્વાદશાક્ષરા જગતી જાગતં તૃતીયસવનમ્ । તૃતીયસવનમ્ એવ તેનાપ્નોતિ । એતાꣳ હ વાવ સ યજ્ઞસ્ય સꣳસ્થિતિમ્ ઉવાચ । અસ્કન્દાય । અસ્કન્નꣳ હિ તદ્ યદ્ યજ્ઞસ્ય સꣳસ્થિતસ્ય સ્કન્દતિ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । ગાયત્રી વાવ પ્રાતઃસવને નાતિવાદ ઇતિ । અનતિવાદુક એનમ્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ તસ્માદ્ અષ્ટાવષ્ટૌ
3 કૃત્વો ઽભિષુત્યમ્ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ પવિત્રવન્તો ઽન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે કિંપવિત્ર ઉપાꣳશુર્ ઇતિ વાક્પવિત્ર ઇતિ બ્રૂયાત્ । વાચસ્ પતયે પવસ્વ વાજિન્ન્ ઇત્ય્ આહ વાચૈવૈનમ્ પવયતિ વૃષ્ણો અꣳશુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ વૃષ્ણો હ્ય્ એતાવ્ અꣳશૂ યૌ સોમસ્ય ગભસ્તિપૂત ઇત્ય્ આહ ગભસ્તિના હ્ય્ એનમ્ પવયતિ દેવો દેવાનામ્ પવિત્રમ્ અસીત્ય્ આહ દેવો હ્ય્ એષઃ
4 દેવાનામ્ પવિત્રમ્ । યેષામ્ ભાગો ઽસિ તેભ્યસ્ ત્વેત્ય્ આહ યેષાꣳ હ્ય્ એષ ભાગસ્ તેભ્ય એનં ગૃહ્ણાતિ સ્વાંકૃતો ઽસીત્ય્ આહ પ્રાણમ્ એવ સ્વમ્ અકૃત મધુમતીર્ ન ઇષસ્ કૃધીત્ય્ આહ સર્વમ્ એવાસ્મા ઇદꣳ સ્વદયતિ વિશ્વેભ્યસ્ ત્વેન્દ્રિયેભ્યો દિવ્યેભ્યઃ પાર્થિવેભ્ય ઇત્ય્ આહ । ઉભયેષ્વ્ એવ દેવમનુષ્યેષુ પ્રાણાન્ દધાતિ મનસ્ ત્વા
5 અષ્ટ્વ્ ઇત્ય્ આહ મન એવાશ્નુતે । ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ । અન્તરિક્ષદેવત્યો હિ પ્રાણઃ સ્વાહા ત્વા સુભવઃ સૂર્યાયેત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ સ્વભવસો દેવાસ્ તેષ્વ્ એવ પરોઽક્ષં જુહોતિ દેવેભ્યસ્ ત્વા મરીચિપેભ્ય ઇત્ય્ આહ । આદિત્યસ્ય વૈ રશ્મયો દેવા મરીચિપાસ્ તેષાં તદ્ ભાગધેયમ્ । તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ યદિ કામયેત વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ
6 સ્યાદ્ ઇતિ નીચા હસ્તેન નિ મૃજ્યાત્ । વૃષ્ટિમ્ એવ નિ યચ્છતિ યદિ કામયેત । અવર્ષુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉત્તાનેન નિ મૃજ્યાત્ । વૃષ્ટિમ્ એવોદ્ યચ્છતિ યદ્ય્ અભિચરેદ્ અમું જહ્ય્ અથ ત્વા હોષ્યામીતિ બ્રૂયાત્ । આહુતિમ્ એવૈનમ્ પ્રેપ્સન્ હન્તિ યદિ દૂરે સ્યાદ્ આ તમિતોસ્ તિષ્ઠેત્ પ્રાણમ્ એવાસ્યાનુગત્ય હન્તિ યદ્ય્ અભિચરેદ્ અમુષ્ય
7 ત્વા પ્રાણે સાદયામીતિ સાદયેત્ । અસન્નો વૈ પ્રાણઃ પ્રાણમ્ એવાસ્ય સાદયતિ ષડ્ભિર્ અꣳશુભિઃ પવયતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ ત્રિઃ પવયતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભિર્ એવૈનં લોકૈઃ પવયતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માદ્ સત્યાત્ ત્રયઃ પશૂનાꣳ હસ્તાદાના ઇતિ યત્ ત્રિર્ ઉપાꣳશુꣳ હસ્તેન વિગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ ત્રયઃ પશૂનાꣳ હસ્તાદાનાઃ પુરુષો હસ્તી મર્કટઃ ॥
6.4.6 અનુવાક 6 અન્તર્યાગગ્રહકથનમ્
1 દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા ઉપાꣳશૌ યજ્ઞꣳ સꣳસ્થાપ્યમ્ અપશ્યન્ તમ્ ઉપાꣳશૌ સમ્ અસ્થાપયન્ તે ઽસુરા વજ્રમ્ ઉદ્યત્ય દેવાન્ અભ્ય્ આયન્ત તે દેવા બિભ્યત ઇન્દ્રમ્ ઉપાધાવન્ તાન્ ઇન્દ્રો ઽન્તર્યામેણાન્તર્ અધત્ત તદ્ અન્તર્યામસ્યાન્તર્યામત્વમ્ । યદ્ અન્તર્યામો ગૃહ્યતે ભ્રાતૃવ્યાન્ એવ તદ્ યજમાનો ઽન્તર્ ધત્તે । અન્તસ્ તે
2 દધામિ દ્યાવાપૃથિવી અન્તર્ ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ । એભિર્ એવ લોકૈર્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ અન્તર્ ધત્તે તે દેવા અમન્યન્ત । ઇન્દ્રો વા ઇદમ્ અભૂદ્ યદ્ વયꣳ સ્મ ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ મઘવન્ન્ અનુ ન આ ભજેતિ સજોષા દેવૈર્ અવરૈઃ પરૈશ્ ચેત્ય્ અબ્રવીત્ । યે ચૈવ દેવાઃ પરે યે ચાવરે તાન્ ઉભયાન્
3 અન્વાભજત્ સજોષા દેવૈર્ અવરૈઃ પરૈશ્ ચેત્ય્ આહ યે ચૈવ દેવાઃ પરે ય ચાવરે તાન્ ઉભયાન્ અન્વાભજતિ । અન્તર્યામે મઘવન્ માદયસ્વેત્ય્ આહ યજ્ઞાદ્ એવ યજમાનં નાન્તર્ એતિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહ । અપાનસ્ય ધૃત્યૈ યદ્ ઉભાવ્ અપવિત્રૌ ગૃહ્યેયાતામ્ પ્રાણમ્ અપાનો ઽનુ ન્ય્ ઋચ્છેત્ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ પવિત્રવાન્ અન્તર્યામો ગૃહ્યતે ।
4 પ્રાણાપાનયોર્ વિધૃત્યૈ પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ યદ્ ઉપાꣳશ્વન્તર્યામૌ વ્યાન ઉપાꣳશુસવનઃ । યં કામયેત પ્રમાયુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસꣳસ્પૃષ્ટૌ તસ્ય સાદયેત્ । વ્યાનેનૈવાસ્ય પ્રાણાપાનૌ વિ ચ્છિનત્તિ તાજક્ પ્રમીયતે યં કામયેત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ સꣳસ્પૃષ્ટૌ તસ્ય સાદયેત્ । વ્યાનેનૈવાસ્ય પ્રાણાપાનૌ સં તનોતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
(દ્ર. બૌ.શ્રૌ.સૂ. ૭.૧૪, શાંશ્રૌસૂ. ૭.૩)
6.4.7 અનુવાક 7 ઐન્દ્રવાયવગ્રહકથનમ્
1 વાગ્ વા એષા યદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ । યદ્ ઐન્દ્રવાયવાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે વાચમ્ એવાનુ પ્ર યન્તિ વાયું દેવા અબ્રુવન્ । સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ મદગ્રા એવ વો ગ્રહા ગૃહ્યાન્તા ઇતિ તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે તમ્ અઘ્નન્ । સો ઽપૂયત્ તં દેવા નોપાધૃષ્ણુવન્ તે વાયુમ્ અબ્રુવન્ । ઇમં નઃ સ્વદય
2 ઇતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ મદ્દેવત્યાન્ય્ એવ વઃ પાત્રાણ્ય્ ઉચ્યાન્તા ઇતિ તસ્માન્ નાનાદેવત્યાનિ સન્તિ વાયવ્યાન્ય્ ઉચ્યન્તે તમ્ એભ્યો વાયુર્ એવાસ્વદયત્ તસ્માદ્ યત્ પૂયતિ તત્ પ્રવાતે વિ ષજન્તિ વાયુર્ હિ તસ્ય પવયિતા સ્વદયિતા તસ્ય વિગ્રહણં નાવિન્દન્ । સાઽદિતિર્ અબ્રવીત્ । વરં વૃણા અથ મયા વિ ગૃહ્ણીધ્વમ્ મદ્દેવત્યા એવ વઃ સોમાઃ
3 સન્ના અસન્ન્ ઇતિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહાદિતિદેવત્યાસ્ તેન યાનિ હિ દારુમયાણિ પાત્રાણ્ય્ અસ્યૈ તાનિ યોનેઃ સમ્ભૂતાનિ યાનિ મૃન્મયાનિ સાક્ષાત્ તાન્ય્ અસ્યૈ તસ્માદ્ એવમ્ આહ વાગ્ વૈ પરાચ્ય્ અવ્યાકૃતાવદત્ તે દેવા ઇન્દ્રમ્ અબ્રુવન્ । ઇમાં નો વાચં વ્યાકુર્વ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ મહ્યં ચૈવૈષ વાયવે ચ સહ ગૃહ્યાતા ઇતિ તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ સહ ગૃહ્યતે તામ્ ઇન્દ્રો મધ્યતો ઽવક્રમ્ય વ્યાકરોત્ તસ્માદ્ ઇયં વ્યાકૃતા વાગ્ ઉદ્યતે તસ્માત્ સકૃદ્ ઇન્દ્રાય મધ્યતો ગૃહ્યતે દ્વિર્ વાયવે દ્વૌ હિ સ વરાવ્ અવૃણીત
6.4.8 અનુવાક 8 મૈત્રાવરુણગ્રહકથનમ્
1 મિત્રં દેવા અબ્રુવન્ । સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ સો ઽબ્રવીત્ । નાહꣳ સર્વસ્ય વા અહમ્ મિત્રમ્ અસ્મીતિ તમ્ અબ્રુવન્ હનામૈવેતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ પયસૈવ મે સોમꣳ શ્રીણન્ન્ ઇતિ તસ્માન્ મૈત્રાવરુણમ્ પયસા શ્રીણન્તિ તસ્માત્ પશવો ઽપાક્રામન્ મિત્રઃ સન્ ક્રૂરમ્ અકર્ ઇતિ ક્રૂરમ્ ઇવ ખલુ વા એષઃ
2 કરોતિ યઃ સોમેન યજતે તસ્માત્ પશવો ઽપ ક્રામન્તિ યન્ મૈત્રાવરુણમ્ પયસા શ્રીણાતિ પશુભિર્ એવ તન્ મિત્રꣳ સમર્ધયતિ પશુભિર્ યજમાનમ્
પુરા ખલુ વાવૈવમ્ મિત્રો ઽવેત્ । અપ મત્ ક્રૂરં ચક્રુષઃ પશવઃ ક્રમિષ્યન્તીતિ તસ્માદ્ એવમ્ અવૃણીત વરુણં દેવા અબ્રુવન્ ત્વયાꣳશભુવા સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ મહ્યં ચ

3 એવૈષ મિત્રાય ચ સહ ગૃહ્યાતા ઇતિ તસ્માન્ મૈત્રાવરુણઃ સહ ગૃહ્યતે તસ્માદ્ રાજ્ઞા રાજાનમ્ અꣳશભુવા ઘ્નન્તિ વૈશ્યેન વૈશ્યꣳ શૂદ્રેણ શૂદ્રમ્ । ન વા ઇદં દિવા ન નક્તમ્ આસીદ્ અવ્યાવૃત્તમ્ । તે દેવા મિત્રાવરુણાવ્ અબ્રુવન્ । ઇદં નો વિ વાસયતમ્ ઇતિ તાવ્ અબ્રૂતામ્ । વરં વૃણાવહા એક એવાઽઽવત્ પૂર્વો ગ્રહો ગૃહ્યાતા ઇતિ તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ પૂર્વો મૈત્રાવરુણાદ્ ગૃહ્યતે પ્રાણાપાનૌ હ્ય્ એતૌ યદ્ ઉપાꣳશ્વન્તર્યામૌ મિત્રો ઽહર્ અજનયદ્ વરુણો રાત્રિમ્ । તતો વા ઇદં વ્યૌચ્છત્ । યન્ મૈત્રાવરુણો ગૃહ્યતે વ્યુષ્ટ્યૈ ॥
6.4.9 અનુવાક 9 આશ્વિનગ્રહકથનમ્
1 યજ્ઞસ્ય શિરો ઽછિદ્યત તે દેવા અશ્વિનાવ્ અબ્રુવન્ ભિષજૌ વૈ સ્થ ઇદં યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિ ધત્તમ્ ઇતિ તાવ્ અબ્રૂતામ્ । વરં વૃણાવહૈ ગ્રહ એવ નાવ્ અત્રાપિ ગૃહ્યતામ્ ઇતિ તાભ્યામ્ એતમ્ આશ્વિનમ્ અગૃહ્ણન્ તતો વૈ તૌ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધત્તામ્ । યદ્ આશ્વિનો ગૃહ્યતે યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃત્યૈ તૌ દેવા અબ્રુવન્ । અપૂતૌ વા ઇમૌ મનુષ્યચરુ
2 ભિષજાવ્ ઇતિ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણેન ભેષજં ન કાર્યમ્ અપૂતો હ્ય્ એષો ઽમેધ્યો યો ભિષક્ તૌ બહિષ્પવમાનેન પવયિત્વા તાભ્યામ્ એતમ્ આશ્વિનમ્ અગૃહ્ણન્ તસ્માદ્ બહિષ્પવમાને સ્તુત આશ્વિનો ગૃહ્યતે તસ્માદ્ એવં વિદુષા બહિષ્પવમાન ઉપસદ્યઃ પવિત્રં વૈ બહિષ્પવમાન આત્માનમ્ એવ પવયતે તયોસ્ ત્રેધા ભૈષજ્યં વિ ન્ય્ અદધુઃ । અગ્નૌ તૃતીયમ્ અપ્સુ તૃતીયમ્ બ્રાહ્મણે તૃતીયમ્ । તસ્માદ્ ઉદપાત્રમ્
3 ઉપનિધાય બ્રાહ્મણં દક્ષિણતો નિષાદ્ય ભેષજં કુર્યાત્ । યાવદ્ એવ ભેષજં તેન કરોતિ સમર્ધુકમ્ અસ્ય કૃતમ્ ભવતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ એકપાત્રા દ્વિદેવત્યા ગૃહ્યન્તે દ્વિપાત્રા હૂયન્ત ઇતિ યદ્ એકપાત્રા ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ એકો ઽન્તરતઃ પ્રાણો દ્વિપાત્ત્રા હૂયન્તે તસ્માદ્ દ્વૌદ્વૌ બહિષ્ટાત્ પ્રાણાઃ પ્રાણા વા એતે યદ્ દ્વિદેવત્યાઃ પશવ ઇડા યદ્ ઇડામ્ પૂર્વાં દ્વિદેવત્યેભ્ય ઉપહ્વયેત ।
4 પશુભિઃ પ્રાણાન્ અન્તર્ દધીત પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ । દ્વિદેવત્યાન્ ભક્ષયિત્વેડામ્ ઉપ હ્વયતે પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધિત્વા પશૂન્ ઉપ હ્વયતે વાગ્ વા ઐન્દ્ર વાયવશ્ ચક્ષુર્ મૈત્રાવરુણઃ શ્રોત્રમ્ આશ્વિનઃ પુરસ્તાદ્ ઐન્દ્રવાયવમ્ ભક્ષયતિ તસ્માત્ પુરસ્તાદ્ વાચા વદતિ પુરસ્તાન્ મૈત્રાવરુણં તસ્માદ્ પુરસ્તાચ્ ચક્ષુષા પશ્યતિ સર્વતઃ પરિહારમ્ આશ્વિનં તસ્માત્ સર્વતઃ શ્રોત્રેણ શૃણોતિ પ્રાણા વા એતે યદ્ દ્વિદેવત્યાઃ
5 અરિક્તાનિ પાત્રાણિ સાદયતિ તસ્માદ્ અરિક્તા અન્તરતઃ પ્રાણા યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસ્ય્ અવ ચરન્તિ યદ્ અરિક્તાનિ પાત્રાણિ સાદયતિ ક્રિયમાણમ્ એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય શયે રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યોત્તરસ્યાં વર્તન્યાꣳ સાદયતિ વાચ્ય્ એવ વાચં દધાતિ । આ તૃતીયસવનાત્ પરિ શેરે યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ॥
6.4.10 અનુવાક 10 શુક્રામન્થિગ્રહકથનમ્
1 બૃહસ્પતિર્ દેવાનામ્ પુરોહિત આસીચ્ છણ્ડામર્કાવ્ અસુરાણામ્ બ્રહ્મણ્વન્તો દેવા આસન્ બ્રહ્મણ્વન્તો ઽસુરાસ્ તે ઽન્યોઽન્યં નાશક્નુવન્ન્ અભિભવિતુમ્ । તે દેવાઃ શણ્ડામર્કાવ્ ઉપામન્ત્રયન્ત તાવ્ અબ્રૂતામ્ । વરં વૃણાવહૈ ગ્રહાવ્ એવ નાવ્ અત્રાપિ ગૃહ્યેતામ્ ઇતિ તાભ્યામ્ એતૌ શુક્રામન્થિનાવ્ અગૃહ્ણન્ તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ । યસ્યૈવં વિદુષઃ શુક્રામન્થિનૌ ગૃહ્યેતે ભવત્ય્ આત્મના પરા
2 અસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ તૌ દેવા અપનુદ્યાત્મન ઇન્દ્રાયાજુહવુઃ । અપનુત્તૌ શણ્ડામર્કૌ સહામુનેતિ બ્રૂયાદ્ યં દ્વિષ્યાત્ । યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તેનૈનૌ સહાપ નુદતે સ પ્રથમઃ સંકૃતિર્ વિશ્વકર્મેત્ય્ એવૈનાવ્ આત્મન ઇન્દ્રાયાજુહવુઃ । ઇન્દ્રો હ્ય્ એતાનિ રૂપાણિ કરિક્રદ્ અચરત્ । અસૌ વા આદિત્યઃ શુક્રશ્ ચન્દ્રમા મન્થી । અપિગૃહ્ય પ્રાઞ્ચૌ નિઃ
3 ક્રામતસ્ તસ્માત્ પ્રાઞ્ચૌ યન્તૌ ન પશ્યન્તિ પ્રત્યઞ્ચાવ્ આવૃત્ય જુહુતસ્ તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચૌ યન્તૌ પશ્યન્તિ ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યચ્ છુક્રામન્થિનૌ નાસિકોત્તરવેદિઃ । અભિતઃ પરિક્રમ્ય જુહુતસ્ તસ્માદ્ અભિતો નાસિકાં ચક્ષુષી તસ્માન્ નાસિકયા ચક્ષુષી વિધૃતે સર્વતઃ પરિ ક્રામતો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ દેવા વૈ યાઃ પ્રાચીર્ આહુતીર્ અજુહવુર્ યે પુરસ્તાદ્ અસુરા આસન્ તાꣳસ્ તાભિઃ પ્ર
4 અનુદન્ત યાઃ પ્રતીચીર્ યે પશ્ચાદ્ અસુરા આસન્ તાꣳસ્ તાભિર્ અપાનુદન્ત પ્રાચીર્ અન્યા આહુતયો હૂયન્તે પ્રત્યઞ્ચૌ શુક્રામન્થિનૌ પશ્ચાચ્ ચૈવ પુરસ્તાચ્ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે તસ્માત્ પરાચીઃ પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે પ્રતીચીર્ જાયન્તે શુક્રામન્થિનૌ વા અનુ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે ઽત્ત્રીશ્ ચાઽઽદ્યાશ્ ચ સુવીરાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્ પરીહિ શુક્રઃ શુક્રશોચિષા
5 સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્ પરીહિ મન્થી મન્થિશોચિષેત્ય્ આહ । એતા વૈ સુવીરા યા અત્ત્રીઃ । એતાઃ સુપ્રજા યા આદ્યાઃ । ય એવં વેદાત્ત્ર્ય્ અસ્ય પ્રજા જાયતે નાદ્યા પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્ તત્ પરાપતત્ તદ્ વિકઙ્કતમ્ પ્રાવિશત્ તદ્ વિકઙ્કતે નારમત તદ્ યવમ્ પ્રાવિશત્ તદ્ યવે ઽરમત તદ્ યવસ્ય
6 યવત્વમ્ । યદ્ વૈકઙ્કતમ્ મન્થિપાત્રમ્ ભવતિ સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ પ્રજાપતેર્ એવ તચ્ ચક્ષુઃ સમ્ ભરતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાન્ મન્થિપાત્રꣳ સદો નાશ્નુત ઇતિ । આર્તપાત્રꣳ હીતિ બ્રૂયાત્ । યદ્ અશ્નુવીતાન્ધો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ આર્તિમ્ આર્છેત્ તસ્માન્ નાશ્નુતે ॥
6.4.11 અનુવાક 11 આગ્રયણગ્રહકથનમ્
1 દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત તે દેવા આગ્રયણાગ્રાન્ ગ્રહાન્ અપશ્યન્ તાન્ અગૃહ્ણત તતો વૈ તે ઽગ્રમ્ પર્ય્ આયન્ યસ્યૈવં વિદુષ આગ્રયણાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ઽગ્રમ્ એવ સમાનાનામ્ પર્ય્ એતિ રુગ્ણવત્યર્ચા ભ્રાતૃવ્યવતો ગૃહ્ણીયાત્ । ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ રુક્ત્વાગ્રꣳ સમાનાનામ્ પર્ય્ એતિ યે દેવા દિવ્ય્ એકાદશ સ્થેત્ય્ આહ
2 એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ । એષ તે યોનિર્ વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્ય ઇતિ આહ વૈશ્વદેવો હ્ય્ એષ દેવતયા વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાના તે દેવા વાચ્ય્ અપક્રાન્તાયાં તૂષ્ણીં ગ્રહાન્ અગૃહ્ણત સાઽમન્યત વાગ્ અન્તર્ યન્તિ વૈ મેતિ સાઽઽગ્રયણમ્ પ્રત્ય્ આઽગચ્છત્ તદ્ આગ્રયણસ્યાઽઽગ્રયણત્વમ્
3 તસ્માદ્ આગ્રયણે વાગ્ વિ સૃજ્યતે યત્ તૂષ્ણીમ્ પૂર્વે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે યથા ત્સારીયતિ મ આખ ઇયતિ નાપ રાત્સ્યામીત્ય્ ઉપાવસૃજત્ય્ એવમ્ એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ આગ્રયણં ગૃહીત્વા યજ્ઞમ્ આરભ્ય વાચં વિ સૃજતે ત્રિર્ હિં કરોત્ય્ ઉદ્ગાતૄન્ એવ તદ્ વૃણીતે પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણો યદ્ આગ્રયણં ગૃહીત્વા હિંકરોતિ પ્રજાપતિર્ એવ
4 તત્ પ્રજા અભિ જિઘ્રતિ તસ્માદ્ વત્સં જાતં ગૌર્ અભિ જિઘ્રતિ । આત્મા વા એષ યજ્ઞસ્ય યદ્ આગ્રયણઃ સવનેસવને ઽભિ ગૃહ્ણાત્ય્ આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ । ઉપરિષ્ટાદ્ આ નયતિ રેત એવ તદ્ દધાતિ । અધસ્તાદ્ ઉપ ગૃહ્ણાતિ પ્ર જનયત્ય્ એવ તત્ । બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રી કનિષ્ઠા છન્દસાꣳ સતી સર્વાણિ સવનાનિ વહતીતિ । એષ વૈ ગાયત્રિયૈ વત્સો યદ્ આગ્રયણસ્ તમ્ એવ તદ્ અભિનિવર્તꣳ સર્વાણિ સવનાનિ વહતિ તસ્માદ્ વત્સમ્ અપાકૃતં ગૌર્ અભિ નિ વર્તતે ॥
6.4.1 અનુવાક 1 ગુદયાગકથનમ્

યજ્ઞેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
તા ઉપયડ્ભિર્ એવાસૃજત
યદ્ ઉપયજ ઉપયજતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનઃ સૃજતે
જઘનાર્ધાદ્ અવ દ્યતિ
જઘનાર્ધાદ્ ધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
સ્થવિમતો ઽવ દ્યતિ
સ્થવિમતો હિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે ।
અસમ્ભિન્દન્ન્ અવ દ્યતિ પ્રાણાનામ્ અસમ્ભેદાય
ન પર્યાવર્તયતિ
યત્ પર્યાવર્તયેદ્ ઉદાવર્તઃ પ્રજા ગ્રાહુકઃ સ્યાત્
સમુદ્રં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
રેતઃ

એવ તદ્ દધાતિ ।
અન્તરિક્ષં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ ।
અન્તરિક્ષેણૈવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ ।
અન્તરિક્ષꣳ હ્ય્ અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
દેવꣳ સવિતારં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
સવિતૃપ્રસૂત એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ ।
અહોરાત્રે ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ ।
અહોરાત્રાભ્યામ્ એવાસ્મૈ પ્રજાઃ પ્ર જનયતિ ।
અહોરાત્રે હ્ય્ અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે
મિત્રાવરુણૌ ગચ્છ સ્વાહા

ઇત્ય્ આહ
પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રજાતાસુ પ્રાણાપાનૌ દધાતિ
સોમં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
સૌમ્યા હિ દેવતયા પ્રજાઃ ।
યજ્ઞં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
પ્રજા એવ યજ્ઞિયાઃ કરોતિ
છન્દાꣳસિ ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
પશવો વૈ છન્દાꣳસિ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
પ્રજા એવ પ્રજાતા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ઉભયતઃ પરિ ગૃહ્ણાતિ
નભઃ

દિવ્યં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
પ્રજાભ્ય એવ પ્રજાતાભ્યો વૃષ્ટિં નિ યચ્છતિ ।
અગ્નિં વૈશ્વાનરં ગચ્છ સ્વાહેત્ય્ આહ
પ્રજા એવ પ્રજાતા અસ્યામ્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
પ્રાણાનાં વા એષો ઽવ દ્યતિ યો ઽવદ્યતિ ગુદસ્ય
મનો મે હાર્દિ યચ્છેત્ય્ આહ
પ્રાણાન્ એવ યથાસ્થાનમ્ ઉપ હ્વયતે
પશોર્ વા આલબ્ધસ્ય હૃદયꣳ શુગ્ ઋચ્છતિ
સા હૃદયશૂલમ્

અભિ સમ્ એતિ
યત્ પૃથિવ્યાꣳ હૃદયશૂલમ્ ઉદ્વાસયેત્ પૃથિવીꣳ શુચાર્પયેત્ ।
યદ્ અપ્સ્વ્ અપઃ શુચાર્પયેત્ ।
શુષ્કસ્ય ચાર્દ્રસ્ય ચ સંધાવ્ ઉદ્ વાસયત્ય્ ઉભયસ્ય શાન્ત્યૈ
યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેત્ ।
શુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
6.4.2 અનુવાક 2 વસતીવર્યભિધાનમ્

દેવા વૈ યજ્ઞમ્ આગ્નીધ્રે વ્યભજન્ત
તતો યદ્ અત્યશિષ્યત તદ્ અબ્રુવન્ન્
વસતુ નુ ન ઇદમ્ ઇતિ
તદ્ વસતીવરીણાં વસતીવરિત્વમ્ ।
તસ્મિન્ પ્રાતર્ ન સમ્ અશક્નુવન્
તદ્ અપ્સુ પ્રાવેશયન્
તા વસતીવરીર્ અભવન્
વસતીવરીર્ ગૃહ્ણાતિ
યજ્ઞો વૈ વસતીવરીઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાઽઽરભ્ય ગૃહીત્વોપ વસતિ
યસ્યાગૃહીતા અભિ નિમ્રોચેદ્ અનારબ્ધો ઽસ્ય યજ્ઞઃ સ્યાત્

યજ્ઞં વિ છિન્દ્યાત્ ।
જ્યોતિષ્યા વા ગૃહ્ણીયાદ્ ધિરણ્યં વાવધાય સશુક્રાણામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ
યો વા બ્રાહ્મણો બહુયાજી તસ્ય કુમ્ભ્યાનાં ગૃહ્ણીયાત્
સ હિ ગૃહીતવસતીવરીકઃ ।
વસતીવરીર્ ગૃહ્ણાતિ
પશવો વૈ વસતીવરીઃ
પશૂન્ એવારભ્ય ગૃહીત્વોપ વસતિ
યદ્ અન્વીપં તિષ્ઠન્ ગૃહ્ણીયાન્ નિર્માર્ગુકા અસ્માત્ પશવઃ સ્યુઃ
પ્રતીપં તિષ્ઠન્ ગૃહ્ણાતિ
પ્રતિરુધ્યૈવાસ્મૈ પશૂન્ ગૃહ્ણાતિ ।
ઇન્દ્રઃ

વૃત્રં અહન્ ।
સો ઽપો ઽભ્ય્ અમ્રિયત
તાસાં યન્ મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવમ્ આસીત્ તદ્ અત્ય્ અમુચ્યત
તા વહન્તીર્ અભવન્
વહન્તીનાં ગૃહ્ણાતિ
યા એવ મેધ્યા યજ્ઞિયાઃ સદેવા આપસ્ તાસામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ
નાન્તમા વહન્તીર્ અતીયાત્ ।
યદ્ અન્તમા વહન્તીર્ અતીયાદ્ યજ્ઞમ્ અતિ મન્યેત
ન સ્થાવરાણાં ગૃહ્ણીયાત્ ।
વરુણગૃહીતા વૈ સ્થાવરાઃ
યત્ સ્થાવરાણાં ગૃહ્ણીયાત્

વરુણેનાસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયેત્ ।
યદ્ વૈ દિવા ભવત્ય્ અપો રાત્રિઃ પ્ર વિશતિ
તસ્માત્ તામ્રા આપો દિવા દદૃશ્રે
યન્ નક્તમ્ ભવત્ય્ અપો ઽહઃ પ્ર વિશતિ
તસ્માચ્ ચન્દ્રા આપો નક્તં દદૃશ્રે
છાયાયૈ ચાતપતશ્ ચ સંધૌ ગૃહ્ણાતિ ।
અહોરાત્રયોર્ એવાસ્મૈ વર્ણં ગૃહ્ણાતિ
હવિષ્મતીર્ ઇમા આપ ઇત્ય્ આહ
હવિષ્કૃતાનામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ
હવિષ્માꣳ અસ્તુ

સૂર્ય ઇત્ય્ આહ
સશુક્રાણામ્ એવ ગૃહ્ણાતિ ।
અનુષ્ટુભા ગૃહ્ણાતિ
વાગ્ વા અનુષ્ટુગ્
વાચૈવૈનાઃ સર્વયા ગૃહ્ણાતિ
ચતુષ્પદયર્ચા ગૃહ્ણાતિ
ત્રિઃ સાદયતિ
સપ્ત સમ્ પદ્યન્તે
સપ્તપદા શક્વરી
પશવઃ શક્વરી
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અસ્મૈ વૈ લોકાય ગાર્હપત્ય આ ધીયતે ઽમુષ્મા આહવનીયઃ ।
યદ્ ગાર્હપત્ય ઉપસાદયેદ્ અસ્મિઁ લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ ।
યદ્ આહવનીયે ઽમુષ્મિન્

લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ ।
ઉભયોર્ ઉપ સાદયતિ ।
ઉભયોર્ એવૈનં લોકયોઃ પશુમન્તં કરોતિ
સર્વતઃ પરિ હરતિ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ।
ઇન્દ્રાગ્નિયોર્ ભાગધેયી સ્થેત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
આગ્નીધ્ર ઉપ વાસયતિ ।
એતદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાપરાજિતં યદ્ આગ્નીધ્રમ્ ।
યદ્ એવ યજ્ઞસ્યાપરાજિતં તદ્ એવૈના ઉપ વાસયતિ
યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસ્ય અવ ચરન્તિ
યદ્ વહન્તીનાં ગૃહ્ણાતિ ક્રિયમાણમ્ એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય શયે
રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય
ન હ્ય્ એતા ઈલયન્તિ ।
આ તૃતીયસવનાત્ પરિ શેરે
યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ ॥
6.4.3 અનુવાક 3 સોમોપાવહરણકથનમ્

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વા અધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ યઃ સોમમ્ ઉપાવહરન્ત્ સર્વાભ્યો દેવતાભ્ય ઉપાવહરેદ્ ઇતિ
હૃદે ત્વેત્ય્ આહ મનુષ્યેભ્ય એવૈતેન કરોતિ
મનસે ત્વેત્ય્ આહ પિતૃભ્ય એવૈતેન કરોતિ દિવે ત્વા સૂર્યાય ત્વેત્ય્ આહ દેવેભ્ય એવૈતેન કરોતિ ।
એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્ય ઉપાવહરતિ
પુરા વાચઃ

પ્રવદિતોઃ પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકરોતિ યાવત્ય્ એવ વાક્ તામ્ અવ રુન્દ્ધે ।
અપો ઽગ્રે ઽભિવ્યાહરતિ યજ્ઞો વા આપો યજ્ઞમ્ એવાભિ વાચં વિ સૃજતિ
સર્વાણિ છન્દાꣳસ્ય્ અન્વ્ આહ પશવો વૈ છન્દાꣳસિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
ગાયત્રિયા તેજસ્કામસ્ય પરિ દધ્યાત્ ત્રિષ્ટુભેન્દ્રિયકામસ્ય જગત્યા પશુકામસ્યાનુષ્ટુભા પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય પઙ્ક્ત્યા યજ્ઞકામસ્ય વિરાજાન્નકામસ્ય
શૃણોત્વ્ અગ્નિઃ સમિધા હવમ્

મ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવ દેવતાભ્યો નિવેદ્યાપો ઽચ્છૈતિ ।
અપ ઇષ્ય હોતર્ ઇત્ય્ આહેષિતꣳ હિ કર્મ ક્રિયતે
મૈત્રાવરુણસ્ય ચમસાધ્વર્યવ્ આ દ્રવેત્ય્ આહ મૈત્રાવરુણૌ વા અપાં નેતારૌ તાભ્યામ્ એવૈના અચ્છૈતિ
દેવીર્ આપો અપાં નપાદ્ ઇત્ય્ આહાઽઽહુત્યૈવૈના નિષ્ક્રીય ગૃહ્ણાત્ય્ અથો હવિષ્કૃતાનામ્ એવાભિઘૃતાનાં ગૃહ્ણાતિ

કાર્ષિર્ અસીત્ય્ આહ શમલમ્ એવાઽઽસામ્ અપ પ્લાવયતિ
સમુદ્રસ્ય વોઽક્ષિત્યા ઉન્ નય ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અદ્યમાનાઃ પીયમાના આપો ન ક્ષીયન્તે
યોનિર્ વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં યજ્ઞો વસતીવરીર્ હોતૃચમસં ચ મૈત્રાવરુણચમસં ચ સꣳસ્પર્શ્ય વસતીવરીર્ વ્યાનયતિ યજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય ।
અથો સ્વાદ્ એવૈના યોનેઃ પ્ર જનયતિ ।
અધ્વર્યો ઽવેર્ અપા

ઇત્ય્ આહ ।
ઉતેમનંનમુર્ ઉતેમાઃ પશ્ય ।
ઇતિ વાવૈતદ્ આહ
યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમો જુહોતિ યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ પરિધૌ નિ માર્ષ્ટિ યદ્ય્ અતિરાત્રો યજુર્ વદન્ પ્ર પદ્યતે યજ્ઞક્રતૂનાં વ્યાવૃત્ત્યૈ ॥
6.4.4 અનુવાક 4 સોમોન્માનકથનમ્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ ગ્રાવાણમ્ આ દત્તે
પ્રસૂત્યૈ ।
અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ ।
અશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્
પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ
પશવો વૈ સોમો વ્યાન ઉપાꣳશુસવનઃ ।
યદ્ ઉપાꣳશુસવનમ્ અભિ મિમીતે વ્યાનમ્ એવ પશુષુ દધાતિ ।
ઇન્દ્રાય ત્વેન્દ્રાય ત્વેતિ મિમીતે ।
ઇન્દ્રાય હિ સોમ આહ્રિયતે
પઞ્ચ કૃત્વો યજુષા મિમીતે

પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પઞ્ચ કૃત્વસ્ તૂષ્ણીમ્ ।
દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે
શ્વાત્રા સ્થ વૃત્રતુર ઇત્ય્ આહ ।
એષ વા અપાꣳ સોમપીથઃ ।
ય એવં વેદ નાપ્સ્વ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ
યત્ તે સોમ દિવિ જ્યોતિર્ ઇત્ય્ આહ ।
એભ્ય એવૈનમ્

લોકેભ્યઃ સમ્ ભરતિ
સોમો વૈ રાજા દિશો ઽભ્યધ્યાયત્
સ દિશો ઽનુ પ્રાવિશત્
પ્રાગ્ અપાગ્ ઉદગ્ અધરાગ્ ઇત્ય્ આહ
દિગ્ભ્ય એવૈનꣳ સમ્ ભરત્ય્ અથો દિશ એવાસ્મા અવ રુન્દ્ધે ।
અમ્બ નિ ષ્વરેત્ય્ આહ
કામુકા એનꣳ સ્ત્રિયો ભવન્તિ ય એવં વેદ
યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવીતિ

આહ ।
એષ વૈ સોમસ્ય સોમપીથઃ ।
ય એવં વેદ ન સૌમ્યામ્ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ
ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદ્ અભિષુણ્વન્તિ ।
અꣳશૂન્ અપ ગૃહ્ણાતિ
ત્રાયત એવૈનમ્
પ્રાણા વા અꣳશવઃ પશવઃ સોમઃ ।
અꣳશૂન્ પુનર્ અપિ સૃજતિ
પ્રાણાન્ એવ પશુષુ દધાતિ
દ્વૌદ્વાવ્ અપિ સૃજતિ
તસ્માદ્ દ્વૌદ્વૌ પ્રાણાઃ ॥
6.4.5 અનુવાક 5 ઉપાંશુગ્રહકથનમ્

પ્રાણો વા એષ યદ્ ઉપાꣳશુઃ ।
યદ્ ઉપાꣳશ્વગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે પ્રાણમ્ એવાનુ પ્ર યન્તિ ।
અરુણો હ સ્માહૌપવેશિઃ
પ્રાતઃસવન એવાહં યજ્ઞꣳ સꣳ સ્થાપયામિ તેન તતઃ સꣳસ્થિતેન ચરામીતિ ।
અષ્ટૌ કૃત્વો ઽગ્રે ઽભિ ષુણોતિ ।
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી
ગાયત્રમ્ પ્રાતઃસવનમ્
પ્રાતઃસવનમ્ એવ તેનાપ્નોતિ ।
એકાદશ કૃત્વો દ્વિતીયમ્
એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુભ્ ।
ત્રૈષ્ટુભમ્ માધ્યંદિનમ્

સવનમ્
માધ્યંદિનમ્ એવ સવનં તેનાપ્નોતિ
દ્વાદશ કૃત્વસ્ તૃતીયમ્ ।
દ્વાદશાક્ષરા જગતી
જાગતં તૃતીયસવનમ્ ।
તૃતીયસવનમ્ એવ તેનાપ્નોતિ ।
એતાꣳ હ વાવ સ યજ્ઞસ્ય સꣳસ્થિતિમ્ ઉવાચ ।
અસ્કન્દાય ।
અસ્કન્નꣳ હિ તદ્ યદ્ યજ્ઞસ્ય સꣳસ્થિતસ્ય સ્કન્દતિ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
ગાયત્રી વાવ પ્રાતઃસવને નાતિવાદ ઇતિ ।
અનતિવાદુક એનમ્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ
તસ્માદ્ અષ્ટાવષ્ટૌ

કૃત્વો ઽભિષુત્યમ્
બ્રહ્મવાદિનો વદનતિ
પવિત્રવન્તો ઽન્યે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે કિમ્પવિત્ર ઉપાꣳશુર્ ઇતિ
વાક્પવિત્ર ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
વાચસ્ પતયે પવસ્વ વાજિન્ન્ ઇત્ય્ આહ
વાચૈવૈનમ્ પવયતિ
વૃષ્ણો અꣳશુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ
વૃષ્ણો હ્ય્ એતાવ્ અꣳશૂ યૌ સોમસ્ય
ગભસ્તિપૂત ઇત્ય્ આહ
ગભસ્તિના હ્ય્ એનમ્ પવયતિ
દેવો દેવાનામ્ પવિત્રમ્ અસીત્ય્ આહ
દેવો હ્ય્ એષઃ

દેવાનામ્ પવિત્રમ્ ।
યેષામ્ ભાગો ઽસિ તેભ્યસ્ ત્વેત્ય્ આહ
યેષાꣳ હ્ય્ એષ ભાગસ્ તેભ્ય એનં ગૃહ્ણાતિ
સ્વાંકૃતો ઽસીત્ય્ આહ
પ્રાણમ્ એવ સ્વમ્ અકૃત
મધુમતીર્ ન ઇષસ્ કૃધીત્ય્ આહ
સર્વમ્ એવાસ્મા ઇદꣳ સ્વદયતિ
વિશ્વેભ્યસ્ ત્વેન્દ્રિયેભ્યો દિવ્યેભ્યઃ પાર્થિવેભ્ય ઇત્ય્ આહ ।
ઉભયેષ્વ્ એવ દેવમનુષ્યેષુ પ્રાણાન્ દધાતિ
મનસ્ ત્વા

અષ્ટ્વ્ ઇત્ય્ આહ
મન એવાશ્નુતે ।
ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ ।
અન્તરિક્ષદેવત્યો હિ પ્રાણઃ
સ્વાહા ત્વા સુભવઃ સૂર્યાયેત્ય્ આહ
પ્રાણા વૈ સ્વભવસો દેવાસ્
તેષ્વ્ એવ પરોઽક્ષં જુહોતિ
દેવેભ્યસ્ ત્વા મરીચિપેભ્ય ઇત્ય્ આહ ।
આદિત્યસ્ય વૈ રશ્મયો દેવા મરીચિપાસ્
તેષાં તદ્ ભાગધેયમ્ ।
તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ
યદિ કામયેત
વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ

સ્યાદ્ ઇતિ નીચા હસ્તેન નિ મૃજ્યાત્ ।
વૃષ્ટિમ્ એવ નિ યચ્છતિ
યદિ કામયેત ।
અવર્ષુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉત્તાનેન નિ મૃજ્યાત્ ।
વૃષ્ટિમ્ એવોદ્ યચ્છતિ
યદ્ય્ અભિચરેદ્ અમું જહ્ય્ અથ ત્વા હોષ્યામીતિ બ્રૂયાત્ ।
આહુતિમ્ એવૈનમ્ પ્રેપ્સન્ હન્તિ
યદિ દૂરે સ્યાદ્ આ તમિતોસ્ તિષ્ઠેત્
પ્રાણમ્ એવાસ્યાનુગત્ય હન્તિ
યદ્ય્ અભિચરેદ્ અમુષ્ય

ત્વા પ્રાણે સાદયામીતિ સાદયેત્ ।
અસન્નો વૈ પ્રાણઃ
પ્રાણમ્ એવાસ્ય સાદયતિ
ષડ્ભિર્ અꣳશુભિઃ પવયતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ
ત્રિઃ પવયતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એભિર્ એવૈનં લોકૈઃ પવયતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માદ્ સત્યાત્ ત્રયઃ પશૂનાꣳ હસ્તાદાના ઇતિ
યત્ ત્રિર્ ઉપાꣳશુꣳ હસ્તેન વિગૃહ્ણાતિ
તસ્માદ્ ત્રયઃ પશૂનાꣳ હસ્તાદાનાઃ પુરુષો હસ્તી મર્કટઃ ॥
6.4.6 અનુવાક 6 અન્તર્યાગગ્રહકથનમ્

દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા ઉપાꣳશૌ યજ્ઞꣳ સꣳસ્થાપ્યમ્ અપશ્યન્
તમ્ ઉપાꣳશૌ સમ્ અસ્થાપયન્
તે ઽસુરા વજ્રમ્ ઉદ્યત્ય દેવાન્ અભ્ય્ આયન્ત
તે દેવા બિભ્યત ઇન્દ્રમ્ ઉપાધાવન્
તાન્ ઇન્દ્રો ઽન્તર્યામેણાન્તર્ અધત્ત
તદ્ અન્તર્યામસ્યાન્તર્યામત્વમ્ ।
યદ્ અન્તર્યામો ગૃહ્યતે ભ્રાતૃવ્યાન્ એવ તદ્ યજમાનો ઽન્તર્ ધત્તે ।
અન્તસ્ તે

દધામિ દ્યાવાપૃથિવી અન્તર્ ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ ।
એભિર્ એવ લોકૈર્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ અન્તર્ ધત્તે
તે દેવા અમન્યન્ત ।
ઇન્દ્રો વા ઇદમ્ અભૂદ્ યદ્ વયꣳ સ્મ ઇતિ
તે ઽબ્રુવન્
મઘવન્ન્ અનુ ન આ ભજેતિ
સજોષા દેવૈર્ અવરૈઃ પરૈશ્ ચેત્ય્ અબ્રવીત્ ।
યે ચૈવ દેવાઃ પરે યે ચાવરે તાન્ ઉભયાન્

અન્વાભજત્
સજોષા દેવૈર્ અવરૈઃ પરૈશ્ ચેત્ય્ આહ
યે ચૈવ દેવાઃ પરે ય ચાવરે તાન્ ઉભયાન્ અન્વાભજતિ ।
અન્તર્યામે મઘવન્ માદયસ્વેત્ય્ આહ
યજ્ઞાદ્ એવ યજમાનં નાન્તર્ એતિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહ ।
અપાનસ્ય ધૃત્યૈ
યદ્ ઉભાવ્ અપવિત્રૌ ગૃહ્યેયાતામ્ પ્રાણમ્ અપાનો ઽનુ ન્ય્ ઋચ્છેત્
પ્રમાયુકઃ સ્યાત્
પવિત્રવાન્ અન્તર્યામો ગૃહ્યતે

પ્રાણાપાનયોર્ વિધૃત્યૈ
પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ યદ્ ઉપાꣳશ્વન્તર્યામૌ વ્યાન ઉપાꣳશુસવનઃ ।
યં કામયેત
પ્રમાયુકઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસꣳસ્પૃષ્ટૌ તસ્ય સાદયેત્ ।
વ્યાનેનૈવાસ્ય પ્રાણાપાનૌ વિ ચ્છિનત્તિ
તાજક્ પ્રમીયતે
યં કામયેત
સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ સꣳસ્પૃષ્ટૌ તસ્ય સાદયેત્ ।
વ્યાનેનૈવાસ્ય પ્રાણાપાનૌ સં તનોતિ
સર્વમ્ આયુર્ એતિ ॥
6.4.7 અનુવાક 7 ઐન્દ્રવાયવગ્રહકથનમ્

વાગ્ વા એષા યદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ ।
યદ્ ઐન્દ્રવાયવાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે વાચમ્ એવાનુ પ્ર યન્તિ
વાયું દેવા અબ્રુવન્ ।
સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ મદગ્રા એવ વો ગ્રહા ગૃહ્યાન્તા ઇતિ
તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે
તમ્ અઘ્નન્ ।
સો ઽપૂયત્
તં દેવા નોપાધૃષ્ણુવન્
તે વાયુમ્ અબ્રુવન્ ।
ઇમં નઃ સ્વદય

ઇતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ મદ્દેવત્યાન્ય્ એવ વઃ પાત્રાણ્ય્ ઉચ્યાન્તા ઇતિ
તસ્માન્ નાનાદેવત્યાનિ સન્તિ વાયવ્યાન્ય્ ઉચ્યન્તે
તમ્ એભ્યો વાયુર્ એવાસ્વદયત્
તસ્માદ્ યત્ પૂયતિ તત્ પ્રવાતે વિ ષજન્તિ
વાયુર્ હિ તસ્ય પવયિતા સ્વદયિતા
તસ્ય વિગ્રહણં નાવિન્દન્ ।
સાઽદિતિર્ અબ્રવીત્ ।
વરં વૃણા અથ મયા વિ ગૃહ્ણીધ્વમ્ મદ્દેવત્યા એવ વઃ સોમાઃ

સન્ના અસન્ન્ ઇતિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસીત્ય્ આહાદિતિદેવત્યાસ્ તેન
યાનિ હિ દારુમયાણિ પાત્રાણ્ય્ અસ્યૈ તાનિ યોનેઃ સમ્ભૂતાનિ
યાનિ મૃન્મયાનિ સાક્ષાત્ તાન્ય્ અસ્યૈ
તસ્માદ્ એવમ્ આહ
વાગ્ વૈ પરાચ્ય્ અવ્યાકૃતાવદત્
તે દેવા ઇન્દ્રમ્ અબ્રુવન્ ।
ઇમાં નો વાચં વ્યાકુર્વ્ ઇતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ મહ્યં ચૈવૈષ વાયવે ચ સહ ગૃહ્યાતા ઇતિ
તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ સહ ગૃહ્યતે
તામ્ ઇન્દ્રો મધ્યતો ઽવક્રમ્ય વ્યાકરોત્
તસ્માદ્ ઇયં વ્યાકૃતા વાગ્ ઉદ્યતે
તસ્માત્ સકૃદ્ ઇન્દ્રાય મધ્યતો ગૃહ્યતે દ્વિર્ વાયવે
દ્વૌ હિ સ વરાવ્ અવૃણીત
6.4.8 અનુવાક 8 મૈત્રાવરુણગ્રહકથનમ્

મિત્રં દેવા અબ્રુવન્ ।
સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
નાહꣳ સર્વસ્ય વા અહમ્ મિત્રમ્ અસ્મીતિ
તમ્ અબ્રુવન્
હનામૈવેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ પયસૈવ મે સોમꣳ શ્રીણન્ન્ ઇતિ
તસ્માન્ મૈત્રાવરુણમ્ પયસા શ્રીણન્તિ
તસ્માત્ પશવો ઽપાક્રામન્
મિત્રઃ સન્ ક્રૂરમ્ અકર્ ઇતિ
ક્રૂરમ્ ઇવ ખલુ વા એષઃ

કરોતિ યઃ સોમેન યજતે
તસ્માત્ પશવો ઽપ ક્રામન્તિ
યન્ મૈત્રાવરુણમ્ પયસા શ્રીણાતિ પશુભિર્ એવ તન્ મિત્રꣳ સમર્ધયતિ પશુભિર્ યજમાનમ્
પુરા ખલુ વાવૈવમ્ મિત્રો ઽવેત્ ।
અપ મત્ ક્રૂરં ચક્રુષઃ પશવઃ ક્રમિષ્યન્તીતિ
તસ્માદ્ એવમ્ અવૃણીત
વરુણં દેવા અબ્રુવન્
ત્વયાꣳશભુવા સોમꣳ રાજાનꣳ હનામેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ મહ્યં ચ

એવૈષ મિત્રાય ચ સહ ગૃહ્યાતા ઇતિ
તસ્માન્ મૈત્રાવરુણઃ સહ ગૃહ્યતે
તસ્માદ્ રાજ્ઞા રાજાનમ્ અꣳશભુવા ઘ્નન્તિ વૈશ્યેન વૈશ્યꣳ શૂદ્રેણ શૂદ્રમ્ ।
ન વા ઇદં દિવા ન નક્તમ્ આસીદ્ અવ્યાવૃત્તમ્ ।
તે દેવા મિત્રાવરુણાવ્ અબ્રુવન્ ।
ઇદં નો વિ વાસયતમ્ ઇતિ
તાવ્ અબ્રૂતામ્ ।
વરં વૃણાવહા એક એવાઽઽવત્ પૂર્વો ગ્રહો ગૃહ્યાતા ઇતિ
તસ્માદ્ ઐન્દ્રવાયવઃ પૂર્વો મૈત્રાવરુણાદ્ ગૃહ્યતે
પ્રાણાપાનૌ હ્ય્ એતૌ યદ્ ઉપાꣳશ્વન્તર્યામૌ
મિત્રો ઽહર્ અજનયદ્ વરુણો રાત્રિમ્ ।
તતો વા ઇદં વ્યૌચ્છત્ ।
યન્ મૈત્રાવરુણો ગૃહ્યતે વ્યુષ્ટ્યૈ ॥
6.4.9 અનુવાક 9 આશ્વિનગ્રહકથનમ્

યજ્ઞસ્ય શિરો ઽછિદ્યત
તે દેવા અશ્વિનાવ્ અબ્રુવન્
ભિષજૌ વૈ સ્થ ઇદં યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિ ધત્તમ્ ઇતિ
તાવ્ અબ્રૂતામ્ ।
વરં વૃણાવહૈ ગ્રહ એવ નાવ્ અત્રાપિ ગૃહ્યતામ્ ઇતિ
તાભ્યામ્ એતમ્ આશ્વિનમ્ અગૃહ્ણન્
તતો વૈ તૌ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રત્યધત્તામ્ ।
યદ્ આશ્વિનો ગૃહ્યતે યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃત્યૈ
તૌ દેવા અબ્રુવન્ ।
અપૂતૌ વા ઇમૌ મનુષ્યચરુ

ભિષજાવ્ ઇતિ
તસ્માદ્ બ્રાહ્મણેન ભેષજં ન કાર્યમ્ અપૂતો હ્ય્ એષો ઽમેધ્યો યો ભિષક્
તૌ બહિષ્પવમાનેન પવયિત્વા તાભ્યામ્ એતમ્ આશ્વિનમ્ અગૃહ્ણન્
તસ્માદ્ બહિષ્પવમાને સ્તુત આશ્વિનો ગૃહ્યતે
તસ્માદ્ એવં વિદુષા બહિષ્પવમાન ઉપસદ્યઃ પવિત્રં વૈ બહિષ્પવમાન આત્માનમ્ એવ પવયતે
તયોસ્ ત્રેધા ભૈષજ્યં વિ ન્ય્ અદધુઃ ।
અગ્નૌ તૃતીયમ્ અપ્સુ તૃતીયમ્ બ્રાહ્મણે તૃતીયમ્ ।
તસ્માદ્ ઉદપાત્રમ્

ઉપનિધાય બ્રાહ્મણં દક્ષિણતો નિષાદ્ય ભેષજં કુર્યાત્ ।
યાવદ્ એવ ભેષજં તેન કરોતિ સમર્ધુકમ્ અસ્ય કૃતમ્ ભવતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ એકપાત્રા દ્વિદેવત્યા ગૃહ્યન્તે દ્વિપાત્રા હૂયન્ત ઇતિ
યદ્ એકપાત્રા ગૃહ્યન્તે તસ્માદ્ એકો ઽન્તરતઃ પ્રાણો દ્વિપાત્ત્રા હૂયન્તે તસ્માદ્ દ્વૌદ્વૌ બહિષ્ટાત્ પ્રાણાઃ
પ્રાણા વા એતે યદ્ દ્વિદેવત્યાઃ પશવ ઇડા યદ્ ઇડામ્ પૂર્વાં દ્વિદેવત્યેભ્ય ઉપહ્વયેત

પશુભિઃ પ્રાણાન્ અન્તર્ દધીત પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ ।
દ્વિદેવત્યાન્ ભક્ષયિત્વેડામ્ ઉપ હ્વયતે
પ્રાણાન્ એવાત્મન્ ધિત્વા પશૂન્ ઉપ હ્વયતે
વાગ્ વા ઐન્દ્ર વાયવશ્ ચક્ષુર્ મૈત્રાવરુણઃ શ્રોત્રમ્ આશ્વિનઃ
પુરસ્તાદ્ ઐન્દ્રવાયવમ્ ભક્ષયતિ તસ્માત્ પુરસ્તાદ્ વાચા વદતિ
પુરસ્તાન્ મૈત્રાવરુણં તસ્માદ્ પુરસ્તાચ્ ચક્ષુષા પશ્યતિ સર્વતઃ પરિહારમ્ આશ્વિનં તસ્માત્ સર્વતઃ શ્રોત્રેણ શૃણોતિ
પ્રાણા વા એતે યદ્ દ્વિદેવત્યાઃ

અરિક્તાનિ પાત્રાણિ સાદયતિ
તસ્માદ્ અરિક્તા અન્તરતઃ પ્રાણા યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસ્ય્ અવ ચરન્તિ
યદ્ અરિક્તાનિ પાત્રાણિ સાદયતિ ક્રિયમાણમ્ એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય શયે રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય
દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યોત્તરસ્યાં વર્તન્યાꣳ સાદયતિ વાચ્ય્ એવ વાચં દધાતિ ।
આ તૃતીયસવનાત્ પરિ શેરે યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ॥
6.4.10 અનુવાક 10 શુક્રામન્થિગ્રહકથનમ્

બૃહસ્પતિર્ દેવાનામ્ પુરોહિત આસીચ્ છણ્ડામર્કાવ્ અસુરાણામ્
બ્રહ્મણ્વન્તો દેવા આસન્ બ્રહ્મણ્વન્તો ઽસુરાસ્
તે ઽન્યોઽન્યં નાશક્નુવન્ન્ અભિભવિતુમ્ ।
તે દેવાઃ શણ્ડામર્કાવ્ ઉપામન્ત્રયન્ત
તાવ્ અબ્રૂતામ્ ।
વરં વૃણાવહૈ ગ્રહાવ્ એવ નાવ્ અત્રાપિ ગૃહ્યેતામ્ ઇતિ
તાભ્યામ્ એતૌ શુક્રામન્થિનાવ્ અગૃહ્ણન્
તતો દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ ।
યસ્યૈવં વિદુષઃ શુક્રામન્થિનૌ ગૃહ્યેતે ભવત્ય્ આત્મના પરા

અસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
તૌ દેવા અપનુદ્યાત્મન ઇન્દ્રાયાજુહવુઃ ।
અપનુત્તૌ શણ્ડામર્કૌ સહામુનેતિ બ્રૂયાદ્ યં દ્વિષ્યાત્ ।
યમ્ એવ દ્વેષ્ટિ તેનૈનૌ સહાપ નુદતે
સ પ્રથમઃ સંકૃતિર્ વિશ્વકર્મેત્ય્ એવૈનાવ્ આત્મન ઇન્દ્રાયાજુહવુઃ ।
ઇન્દ્રો હ્ય્ એતાનિ રૂપાણિ કરિક્રદ્ અચરત્ ।
અસૌ વા આદિત્યઃ શુક્રશ્ ચન્દ્રમા મન્થી ।
અપિગૃહ્ય પ્રાઞ્ચૌ નિઃ

ક્રામતસ્
તસ્માત્ પ્રાઞ્ચૌ યન્તૌ ન પશ્યન્તિ
પ્રત્યઞ્ચાવ્ આવૃત્ય જુહુતસ્
તસ્માત્ પ્રત્યઞ્ચૌ યન્તૌ પશ્યન્તિ
ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યચ્ છુક્રામન્થિનૌ નાસિકોત્તરવેદિઃ ।
અભિતઃ પરિક્રમ્ય જુહુતસ્
તસ્માદ્ અભિતો નાસિકાં ચક્ષુષી
તસ્માન્ નાસિકયા ચક્ષુષી વિધૃતે
સર્વતઃ પરિ ક્રામતો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
દેવા વૈ યાઃ પ્રાચીર્ આહુતીર્ અજુહવુર્ યે પુરસ્તાદ્ અસુરા આસન્ તાꣳસ્ તાભિઃ પ્ર

અનુદન્ત
યાઃ પ્રતીચીર્ યે પશ્ચાદ્ અસુરા આસન્ તાꣳસ્ તાભિર્ અપાનુદન્ત
પ્રાચીર્ અન્યા આહુતયો હૂયન્તે પ્રત્યઞ્ચૌ શુક્રામન્થિનૌ
પશ્ચાચ્ ચૈવ પુરસ્તાચ્ ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે
તસ્માત્ પરાચીઃ પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે પ્રતીચીર્ જાયન્તે
શુક્રામન્થિનૌ વા અનુ પ્રજાઃ પ્ર જાયન્તે ઽત્ત્રીશ્ ચાઽઽદ્યાશ્ ચ
સુવીરાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્ પરીહિ શુક્રઃ શુક્રશોચિષા

સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્ પરીહિ મન્થી મન્થિશોચિષેત્ય્ આહ ।
એતા વૈ સુવીરા યા અત્ત્રીઃ ।
એતાઃ સુપ્રજા યા આદ્યાઃ ।
ય એવં વેદાત્ત્ર્ય્ અસ્ય પ્રજા જાયતે નાદ્યા
પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્
તત્ પરાપતત્
તદ્ વિકઙ્કતમ્ પ્રાવિશત્
તદ્ વિકઙ્કતે નારમત
તદ્ યવમ્ પ્રાવિશત્
તદ્ યવે ઽરમત
તદ્ યવસ્ય

યવત્વમ્ ।
યદ્ વૈકઙ્કતમ્ મન્થિપાત્રમ્ ભવતિ સક્તુભિઃ શ્રીણાતિ પ્રજાપતેર્ એવ તચ્ ચક્ષુઃ સમ્ ભરતિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાન્ મન્થિપાત્રꣳ સદો નાશ્નુત ઇતિ ।
આર્તપાત્રꣳ હીતિ બ્રૂયાત્ ।
યદ્ અશ્નુવીતાન્ધો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ આર્તિમ્ આર્છેત્
તસ્માન્ નાશ્નુતે ॥
6.4.11 અનુવાક 11 આગ્રયણગ્રહકથનમ્

દેવા વૈ યદ્ યજ્ઞે ઽકુર્વત તદ્ અસુરા અકુર્વત
તે દેવા આગ્રયણાગ્રાન્ ગ્રહાન્ અપશ્યન્
તાન્ અગૃહ્ણત
તતો વૈ તે ઽગ્રમ્ પર્ય્ આયન્
યસ્યૈવં વિદુષ આગ્રયણાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ઽગ્રમ્ એવ સમાનાનામ્ પર્ય્ એતિ
રુગ્ણવત્યર્ચા ભ્રાતૃવ્યવતો ગૃહ્ણીયાત્ ।
ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ રુક્ત્વાગ્રꣳ સમાનાનામ્ પર્ય્ એતિ
યે દેવા દિવ્ય્ એકાદશ સ્થેત્ય્ આહ

એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ ।
એષ તે યોનિર્ વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા દેવેભ્ય ઇતિ આહ
વૈશ્વદેવો હ્ય્ એષ દેવતયા
વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાના તે દેવા વાચ્ય્ અપક્રાન્તાયાં તૂષ્ણીં ગ્રહાન્ અગૃહ્ણત સાઽમન્યત વાગ્ અન્તર્ યન્તિ વૈ મેતિ સાઽઽગ્રયણમ્ પ્રત્ય્ આઽગચ્છત્
તદ્ આગ્રયણસ્યાઽઽગ્રયણત્વમ્

તસ્માદ્ આગ્રયણે વાગ્ વિ સૃજ્યતે
યત્ તૂષ્ણીમ્ પૂર્વે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે યથા ત્સારીયતિ
મ આખ ઇયતિ નાપ રાત્સ્યામીત્ય્ ઉપાવસૃજત્ય્ એવમ્ એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ આગ્રયણં ગૃહીત્વા યજ્ઞમ્ આરભ્ય વાચં વિ સૃજતે
ત્રિર્ હિં કરોત્ય્ ઉદ્ગાતૄન્ એવ તદ્ વૃણીતે
પ્રજાપતિર્ વા એષ યદ્ આગ્રયણો યદ્ આગ્રયણં ગૃહીત્વા હિંકરોતિ પ્રજાપતિર્ એવ

તત્ પ્રજા અભિ જિઘ્રતિ
તસ્માદ્ વત્સં જાતં ગૌર્ અભિ જિઘ્રતિ ।
આત્મા વા એષ યજ્ઞસ્ય યદ્ આગ્રયણઃ સવનેસવને ઽભિ ગૃહ્ણાત્ય્ આત્મન્ન્ એવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ આ નયતિ રેત એવ તદ્ દધાતિ ।
અધસ્તાદ્ ઉપ ગૃહ્ણાતિ પ્ર જનયત્ય્ એવ તત્ ।
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રી કનિષ્ઠા છન્દસાꣳ સતી સર્વાણિ સવનાનિ વહતીતિ ।
એષ વૈ ગાયત્રિયૈ વત્સો યદ્ આગ્રયણસ્ તમ્ એવ તદ્ અભિનિવર્તꣳ સર્વાણિ સવનાનિ વહતિ
તસ્માદ્ વત્સમ્ અપાકૃતં ગૌર્ અભિ નિ વર્તતે ॥