Taittiriya Samhita · Chapter 6.3

6.3 prapāṭhaka:

6.3.1 anuvāka 1 dhiṣṇiyābhidhānam
1 cātvālād dhiṣṇiyān upa vapati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajñasya sayonitvāya devā vai yajñam parājayanta tam āgnīdhrāt punar apājayan / etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram / yad āgnīdhrād dhiṣṇiyān viharati yad eva yajñasyāparājitaṃ tata evainam punas tanute
parājityeva khalu vā ete yanti ye bahiṣpavamānaꣳ sarpanti bahiṣpavamāne stute
2 āha / agnīd agnīn vi hara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśāꣳ alaṃ kurv iti yajñam evāpajitya punas tanvānā yanti / aṅgārair dve savane vi harati śalākābhis tṛtīyam / saśukratvāya / atho sam bharaty evainad / dhiṣṇiyā vā amuṣmim̐lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan tam anvavāyan tam pary aviśan ya evaṃ veda vindate
3 pariveṣṭāram / te somapīthena vy ārdhyanta te deveṣu somapītham aicchanta tān devā abruvan dvedve nāmanī kurudhvam atha pra vā''psyatha na veti / agnayo vā atha dhiṣṇiyās tasmād dvināmā brāhmaṇo 'rdhukas teṣāṃ ye nediṣṭham paryaviśan te somapītham prā''pnuvann āhavanīya āgnīdhrīyo hotrīyo mārjālīyas tasmāt teṣu juhvati / atihāya vaṣaṭ karoti vi hi
4 ete somapīthenārdhyanta devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tāꣳs tābhiḥ prāṇudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tāꣳs tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyaṅṅ āsīno dhiṣṇiyān vyāghārayati paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīḥ
5 jāyante prāṇā vā ete yad dhiṣṇiyāḥ / yad adhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣṇiyān atisarpet prāṇānt saṃ karṣet pramāyukaḥ syāt / nābhir vā eṣā yajñasya yad hotā / ūrdhvaḥ khalu vai nābhyai prāṇo 'vāṅ apānaḥ / yad adhvaryuḥ pratyaṅ hotāram atisarped apāne prāṇaṃ dadhyāt pramāyukaḥ syāt / nādhvaryur upa gāyet / vāgvīryo vā adhvaryuḥ / yad adhvaryur upagāyed udgātre
6 vācaꣳ sam pra yacched upadāsukā'sya vāk syāt / brahmavādino vadanti nāsaꣳsthite some 'dhvaryuḥ pratyaṅsado 'tīyād atha kathā dākṣiṇāni hotum eti yāmo hi sa teṣāṃ kasmā aha devā yāmaṃ vā'yāmaṃ vānu jñāsyantīti / uttareṇāgnīdhram parītya juhoti dākṣiṇāni na prāṇānt saṃ karṣati ny anye dhiṣṇiyā upyante nānye yān nivapati tena tān prīṇāti yān na nivapati yad anudiśati tena tān //
6.3.2 anuvāka 2 agnīṣomīyapraṇayanābhidhānam
1 suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad vaisarjanāni dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai / āgnīdhre juhoti / antarikṣa evā''kramate / āhavanīye juhoti suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati devān vai suvargaṃ lokaṃ yato rakṣāꣳsy ajighāꣳsan te somena rājñā rakṣāꣳsy apahatyāptum ātmānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokam āyan rakṣasām anupalābhāya / āttaḥ somo bhavaty atha
2 vaisarjanāni juhoti rakṣasām apahatyai tvaꣳ soma tanūkṛdbhya ity āha tanūkṛd dhy eṣa dveṣobhyo 'nyakṛtebhya ity āha / anyakṛtāni hi rakṣāꣳsi / uru yantāsi varūtham ity āha / uru ṇas kṛdhīti vāvaitad āha juṣāṇo aptur ājyasya vetv ity āha / aptum eva yajamānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokaṃ gamayati rakṣasām anupalābhāya / ā somaṃ dadate
3 ā grāvṇa ā vāyavyāny ā droṇakalaśam ut patnīm ā nayanti / anv anāꣳsi pra vartayanti yāvad evāsyāsti tena saha suvargaṃ lokam eti nayavatyarcā''gnīdhre juhoti suvargasya lokasyābhinītyai grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśam āgnīdhra upa vāsayati vi hy enaṃ tair gṛhṇate yat sahopavāsayed apuvāyeta saumyarcā pra pādayati svayā
4 evainaṃ devatayā pra pādayati / adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha yathāyajur evaitat / yajamāno vā etasya purā goptā bhavati / eṣa vo deva savitaḥ soma ity āha savitṛprasūta evainaṃ devatābhyaḥ sam pra yacchati / etat tvaꣳ soma devo devān upāgā ity āha devo hy eṣa san
5 devān upaiti / idam aham manuṣyo manuṣyān ity āha manuṣyo hy eṣa san manuṣyān upaiti yad etad yajur na brūyād aprajā apaśur yajamānaḥ syāt saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āha prajayaiva paśubhiḥ sahemaṃ lokam upāvartate namo devebhya ity āha namaskāro hi devānām / svadhā pitṛbhya ity āha svadhākāro hi
6 pitṛṇām idam ahaṃ nir varuṇasya pāśād ity āha varuṇapāśād eva nir mucyate / agne vratapate / ātmanaḥ pūrvā tanūr ādeyety āhuḥ ko hi tad veda yad vasīyānt sve vaśe bhūte punar vā dadāti na veti grāvāṇo vai somasya rājño malimlusenā ya evaṃ vidvān grāvṇa āgnīdhra upavāsayati nainam malimlusenā vindati //
6.3.3 anuvāka 3 yūpakhaṇḍanābhidhānam
1 vaiṣṇavyarcā hutvā yūpam acchaiti vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā'cchaity aty anyān agāṃ nānyān upāgām ity āhāti hy anyān eti nānyān upaity arvāk tvā parair avidam parovarair ity āhārvāg ghy enam parair vindati parovarais taṃ tvā juṣe //
2 vaiṣṇavaṃ devayajyāyā ity āha devayajyāyai hy enaṃ juṣate devas tvā savitā madhvā'naktv ity āha tejasaivainam anakty oṣadhe trāyasvainaꣳ svadhite mainaꣳ hiꣳsīr ity āha vajro vai svadhitiḥ śāntyai svadhiter vṛkṣasya bibhyataḥ prathamena śakalena saha tejaḥ parā patati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatet tam apy ā haret satejasam
3 evainam ā haratīme vai lokā yūpāt prayato bibhyati divam agreṇa mālekhīr antarikṣam madhyena mā hiꣳsīr ity āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati vanaspate śatavalśo vi rohety āvraścane juhoti tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyāꣳsa ut tiṣṭhanti sahasravalśā vi vayaꣳ ruhemety āhā''śiṣam evaitām ā śāste / anakṣasaṅgam
4 vṛśced yad akṣasaṅgaṃ vṛśced adhaīṣaṃ yajamānasya pramāyukaꣳ syād yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syād ity ārohaṃ tasmai vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apratiṣṭhito'pratiṣṭhita eva bhavati yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād ity aparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apaśavyo 'paśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhaṃ vṛśced eṣa vai
5 vanaspatīnām paśavyaḥ paśumān eva bhavati pratiṣṭhitaṃ vṛścet pratiṣṭhākāmasyaiṣa vai vanaspatīnām pratiṣṭhito yaḥ same bhūmyai svād yone rūḍhaḥ praty eva tiṣṭhati yaḥ pratyaṅṅ upanatas taṃ vṛścet sa hi medham abhy upanataḥ pañcāratniṃ tasmai vṛśced yaṃ kāmayetopainam uttaro yajño named iti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajña upainam uttaro yajñaḥ

6 namati ṣaḍaratnim pratiṣṭhākāmasya ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati saptāratnim paśukāmasya saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe navāratniṃ tejaskāmasya trivṛtā stomena sammitaṃ tejas trivṛt tejasvy eva bhavati / ekādaśāratnim indriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati pañcadaśāratnim bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśāratnim prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai / ekaviꣳśatyaratnim pratiṣṭhākāmasyaikaviꣳśa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai / aṣṭāśrir bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī tejo gāyatrī gāyatrī yajñamukhaṃ tejasaiva gāyatriyā yajñamukhena sammitaḥ //
6.3.4 anuvāka 4 yūpasthāpanābhidhānam
1 pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati parāñcam prokṣati parāṅ iva hi suvargo lokaḥ krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yavo yajamānena yūpaḥ sammito yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
2 pitṛṇāꣳ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyaꣳ hy etad yan nikhātaṃ yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyo nikhātaḥ syād barhir avastīrya minoty asyām evainam minoti yūpaśakalam avāsyati satejasam evainam minoti devas tvā savitā madhvānaktv ity āha tejasaivainam anakti supippalābhyas tvauṣadhībhya iti caṣālam prati
3 muñcati tasmāc chīrṣata oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanty anakti tejo vā ājyaṃ yajamānenāgniṣṭhā'śriḥ sammitā yad agniṣṭhām aśrim anakti yajamānam eva tejasā'nakty āntam anakty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti sarvataḥ pari mṛśaty aparivargam evāsmin tejo dadhāty ud divaꣳ stabhānā'ntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai vaiṣṇavyarcā
4 kalpayati vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā kalpayati dvābhyāṃ kalpayati dvipād yajmānaḥ pratiṣṭhityai yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayeyam ity agniṣṭhāṃ tasyāśriṃ āhavanīyād itthaṃ vetthaṃ vāti nāvayet tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayati yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayeyam iti //
5 agniṣṭhāṃ tasyāśrim āhavanīyena sam minuyāt tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayati brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat pari vyayaty ūrg vai raśanā yajamānena yūpaḥ sammito yajamānam evorjā sam ardhayati nābhidaghne pari vyayati nābhidaghna evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān nābhidaghna ūrjā bhuñjate yaṃ kāmayetorjainam
6 vyardhayeyam ity ūrdhvāṃ vā tasyāvācīṃ vā'vohed ūrjaivainaṃ vyardhayati yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād ity avācīm avohed vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity ūrdhvām ud ūhed vṛṣṭim evod yacchati pitṛṇāṃ nikhātam manuṣyāṇāmūrdhvaṃ nikhātād ā raśanāyā oṣadhīnāꣳ raśanā viśveṣām
7 devānāṃ ūrdhvaꣳ raśanāyā ā caṣālād indrasya caṣālaꣳ sādhyānām atiriktaꣳ sa vā eṣa sarva devatyo yad yūpo yad yūpam minoti sarvā eva devatāḥ prīṇāti yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te yūpena yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣayo yūpenaivānu prājānan tad yūpasya yūpatvam /
8 yad yūpam minoti suvargasya lokasya prajñātyai purastān minoti purastād dhi yajñasya prajñāyate 'prajñātaꣳ hi tad yad atipanna āhur idaṃ kāryam āsīd iti sādhyā vai devā yajñam aty amanyanta tān yajño nāspṛśat tān yad yajñasyātiriktam āsīt tad aspṛśad atiriktaṃ vā etad yajñasya yad agnāv agnim mathitvā praharaty atiriktam etat
9 yūpasya yad ūrdhvaṃ caṣālāt teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti devā vai saꣳsthite some pra srucoharan pra yūpaṃ te 'manyanta yajñaveśasaṃ vā idaṃ kurma iti te prastaraꣳ srucāꣳ niṣkrayaṇam apaśyant svaruṃ yūpasya saꣳsthite some pra prastaraꣳ harati juhoti svaruṃ ayajñaveśasāya //
6.3.5 anuvāka 5 agnimanthanābhidhānam
1 sādhyā vai devā asmim̐ loka āsan nānyat kiṃ cana miṣat te 'gnim evāgnaye medhāyālabhanta na hy anyad ālambhyam avindan tato vā imāḥ prajāḥ prājāyanta yad agnāv agnim mathitvā praharati prajānām prajananāya rudro vā eṣa yad agnir yajamānaḥ paśuḥ / yat paśum ālabhyāgnim manthed rudrāya yajamānam
2 api dadhyāt pramāyukaḥ syāt / atho khalv āhuḥ / agniḥ sarvā devatā havir etad yat paśur iti yat paśum ālabhyāgnim manthati havyāyaivāsannāya sarvā devatā janayati / upākṛtyaiva manthyas tan nevālabdhaṃ nevānālabdham agner janitram asīty āha / agner hy etaj janitram / vṛṣaṇau stha ity āha 1 vṛṣaṇau
3 hy etau / urvaśy asy āyur asīty āha mithunatvāya ghṛtenākte vṛṣaṇaṃ dadhāthām ity āha vṛṣaṇaꣳ hy ete dadhāte ye agnim / gāyatraṃ chando 'nu pra jāyasvety āha chandobhir evainam pra janayati / agnaye mathyamānāyānu brūhīty āha sāvitrīm ṛcam anv āha savitṛprasūta evainam manthati jātāyānu brūhi
4 prahriyamānāyānu brūhīty āha kāṇḍekāṇḍa evainaṃ kriyamāṇe sam ardhayati gāyatrīḥ sarvā anv āha gāyatrachandā vā agniḥ svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati / agniḥ purā bhavaty agnim mathitvā pra harati tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ / bhavataṃ naḥ samanasāv ity āha śāntyai prahṛtya juhoti jātāyaivāsmā annam api dadhāti / ājyena juhoti / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā //
6.3.6 anuvāka 6 paśuniyojanam
1 iṣe tveti barhir ā datta icchata iva hy eṣa yo yajate / upavīr asīty āhopa hy enān ākaroti / upo devān daivīr viśaḥ prāgur ity āha daivīr hy etā viśaḥ satīr devān upayanti vahnīr uśija ity āhartvijo vai vahnaya uśijas tasmād evam āha bṛhaspate dhārayā vasūnīti
2 āha brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe havyā te svadantām ity āha svadayaty evainān deva tvaṣṭar vasu raṇvety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛd rūpam eva paśuṣu dadhāti revatī ramadhvam ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evāsmai ramayati devasya tvā savituḥ prasava iti
3 raśanām ā datte prasūtyā aśvinor bāhubhyām ity āhāśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai / ṛtasya tvā devahaviḥ pāśenā rabha ity āha satyaṃ vā ṛtaꣳ satyenaivainam ṛtenā rabhate / akṣṇayā pari harati vadhyaꣳ hi pratyañcam pratimuñcanti vyāvṛttyai dharṣā mānuṣān iti ni yunakti dhṛtyai / adbhyaḥ

4 tvauṣadhībhyaḥ prokṣāmīty āhādbhyo hy eṣa oṣadhībhyaḥ sambhavati yat paśuḥ / apām perur asīty āhaiṣa hy apām pātā yo medhāyārabhyate svāttaṃ cit sadevaꣳ havyam āpo devīḥ svadatainam ity āha svadayaty evainam upariṣṭāt prokṣaty upariṣṭād evainam medhyaṃ karoti pāyayaty antarata evainam medhyaṃ karoty adhastād upokṣati sarvata evainam medhyaṃ karoti //
6.3.7 anuvāka 7 sāmidhenyādyabhidhānam
1 agninā vai hotrā devā asurān abhy abhavann agnaye samidhyamānāyānu brūhīty āha bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśa sāmidhenīr anv āha saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai saptadaśānvāha dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaram prajā anu pra jāyante prajānām prajananāya devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyant sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram
2 āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai / asureṣu vai yajña āsīt taṃ devās tūṣṇīꣳ homenāvṛñjata yat tūṣṇīm āghāram āghārayati bhrātṛvyasyaiva tad yajñaṃ vṛṅkte paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān tristriḥ sam mārṣṭi tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai dvādaśa sam padyante dvādaśa
3 māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāty atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai śiro vā etad yajñasya yad āghāro 'gniḥ sarvā devatā yad āghāram āghārayati śīrṣata eva yajñasya yajamānaḥ sarvā devatā ava runddhe śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā paśur āghāram āghārya paśuꣳ sam anakty ātmann eva yajñasya
4 śiraḥ prati dadhāti saṃ te prāṇo vāyunā gacchatām ity āha vāyudevatyo vai prāṇo vāyāv evāsya prāṇaṃ juhoti saṃ yajatrair aṅgāni saṃ yajñapatir āśiṣety āha yajñapatim evāsyāśiṣaṃ gamayati viśvarūpo vai tvāṣṭra upariṣṭāt paśum abhy avamīt tasmād upariṣṭāt paśor nāvadyanti yad upariṣṭāt paśuꣳ samanakti medhyam eva
5 enaṃ karoti / ṛtvijo vṛṇīte chandāꣳsy eva vṛṇīte sapta vṛṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsy ubhayasyāvaruddhyai / ekādaśa prayājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam pra yajati vapāṃ ekaḥ pari śaya ātmaivātmānam pari śaye vajro vai svadhitir vajro yūpaśakalo ghṛtaṃ khalu vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan ghṛtenāktau paśuṃ trāyethām ity āha vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā labhate //
6.3.8 anuvāka 8 paśuhiṃsanābhidhānam
1 paryagni karoti sarvahutam evainaṃ karoty askandāyāskannaṃ hi tad yad dhutasya skandati triḥ paryagni karoti tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai brahmavādino vadanti / anvārabhyaḥ paśū3r nānvārabhyā3 iti mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus tam yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syād atho khalv āhuḥ suvargāya vā eṣa lokāya nīyate yat
2 paśur iti yan nānvārabheta suvargāl lokād yajamāno hīyeta vapāśrapaṇībhyām anvārabhate tan nevānvārabdhaṃ nevānanvārabdham upa preṣya hotar havyā devebhya ity āheṣitaꣳ hi karma kriyate revatīr yajñapatiṃ priyadhā viśatety āha yathāyajur evaitad agninā purastād eti rakṣasām apahatyai pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhīti barhiḥ
3 upāsyaty askandāyāskannaꣳ hi tad yad barhiṣi skandaty atho barhiṣadam evainaṃ karoti parāṅ ā vartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt paśubhya eva tan ni hnuta ātmano'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda paścāl lokā vā eṣā prācy udānīyate yat patnī namas ta ātānety āhā''dityasya vai raśmayaḥ
4 ātānās tebhya eva namas karoti / anarvā prehīty āha bhrātṛvyo vā arvā bhrātṛvyāpanuttyai ghṛtasya kulyām anu saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āhā''śiṣam evaitām ā śāsta āpo devīḥ śuddhāyuva ity āha yathāyajur evaitat //
6.3.9 anuvāka 9 vapāhomābhidhānam
1 paśor vā ālabdhasya prāṇāñ chug ṛcchati vāk ta ā pyāyatām prāṇas ta ā pyāyatām ity āha prāṇebhya evāsya śucaꣳ śamayati sā prāṇebhyo 'dhi pṛthivīꣳ śuk pra viśati śam ahobhyām iti ni nayaty ahorātrābhyām eva pṛthivyai śucaꣳ śamayati / oṣadhe trāyasvainaꣳ svadhite mainaꣳ hiꣳsīr ity āha vajro vai svadhitiḥ
2 śāntyai pārśvata ā cchyati madhyato hi manuṣyā ācchyanti tiraścīnam ā chyaty anūcīnaꣳ hi manuṣyā āchyanti vyāvṛttyai rakṣasām bhāgo 'sīti sthavimato barhir aktvāpāsyaty asnaiva rakṣāꣳsi niravadayate / idam ahaꣳ rakṣo 'dhamaṃ tamo nayāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva
3 dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tāv ubhāv adhamaṃ tamo nayati / iṣe tveti vapām ut khidatīcchata iva hy eṣa yo yajate yad upatṛndyād rudro 'sya paśūn ghātukaḥ syād yan nopatṛndyād ayatā syād anyayopatṛṇatty anyayā na dhṛtyai ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthām ity āha dyāvāpṛthivī eva rasenānakti / achinnaḥ
4 rāyaḥ suvīra ity āha yathāyajur evaitat krūram iva vā etat karoti yad vapām utkhidaty urv antarikṣam anv ihīty āha śāntyai pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yaḥ paśum mṛtyave nīyamānam anvārabhate vapāśrapaṇī punar anvārabhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati / agninā purastād eti rakṣasām apahatyā atho devatā eva havyena
5 anv eti nāntamam aṅgāram ati hared yad antamam aṅgāram atihared devatā ati manyeta vāyo vīhi stokānām ity āha tasmād vibhaktā stokā ava padyante / agraṃ vā etat paśūnāṃ yad vapāgram oṣadhīnām barhir agreṇaivāgraꣳ sam ardhayaty atho oṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati svāhākṛtībhyaḥ preṣyety āha
6 yajñasya samiṣṭyai prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyam ātmā vapā pṛṣadājyam abhighārya vapām abhi ghārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti svāhordhvanabhasam mārutaṃ gacchatam ity āhordhvanabhā ha sma vai māruto devānāṃ vapāśrapaṇī praharati tenaivaine pra harati viṣūcī pra harati tasmād viṣvañcau prāṇāpānau //
6.3.10 anuvāka 10 avadānābhidhānam
1 paśum ālabhya puroḍāśaṃ nir vapati samedham evainam ā labhate vapayā pracarya puroḍāśena pra caraty ūrg vai puroḍāśa ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāty atho paśor eva chidram api dadhāti pṛṣadājyasyopahatya triḥ pṛcchati śṛtaꣳ havī3ḥ śamitar iti triṣatyā hi devā yo 'śṛtaꣳ śṛtam āha sa enasā prāṇāpānau vā etau paśūnām
2 yat pṛṣadājyam paśoḥ khalu vā ālabdhasya hṛdayam ātmābhi sam eti yat pṛṣadājyena hṛdayam abhighārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti paśunā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti tasya śiraś chittvā medham prākṣārayant sa prakṣo 'bhavat tat prakṣasya prakṣatvaṃ yat plakṣaśākhottarabarhir bhavati samedhasyaiva

3 paśor ava dyati paśuṃ vai hriyamāṇaꣳ rakṣāꣳsy anu sacante 'ntarā yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca harati rakṣasām apahatyai paśor vā ālabdhasya mano 'pa krāmati manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānu brūhīty āha mana evāsyāva runddhe / ekādaśāvadānāny ava dyati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tasyāva
4 dyati hṛdayasyāgre 'va dyaty atha jihvāyā atha vakṣaso yad vai hṛdayenābhigacchati taj jihvayā vadati yaj jihvayā vadati tad uraso 'dhi nir vadati / etad vai paśor yathāpūrvaṃ yasyaivam avadāya yathākāmam uttareṣām avadyati yathāpūrvam evāsya paśor avattam bhavati madhyato gudasyāva dyati madhyato hi prāṇa uttamasyāva dyati /
5 uttamo hi prāṇo yadītaraṃ yadītaram ubhayam evājāmi jāyamāno vai brāhmaṇas tribhir ṛṇavā jāyate brahmacaryeṇarṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārivāsī tad avadānair evāva dayate tad avadānānām avadānatvam / devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā agnim abruvan tvayā vīreṇāsurān abhi bhavāmeti /
6 so 'bravīd varaṃ vṛṇai paśor uddhāram ud dharā iti sa etam uddhāram ud aharata doḥ pūrvārdhasya gudam madhyataḥ śroṇiṃ jaghanārdhasya tato devā abhavan parāsurā yat tryaṅgāṇāꣳ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / akṣṇayāva dyati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai //
6.3.11 anuvāka 11 anūyājakathanam
1 medasā srucau prorṇoti medorūpā vai paśavo rūpam eva paśuṣu dadhāti yūṣann avadhāya prorṇoti raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti pārśvena vasāhomam pra yauti madhyaṃ vā etat paśūnāṃ yat pārśvaꣳ rasa eṣa paśūnāṃ yad vasā yat pārśvena vasāhomam prayauti madhyata eva paśūnāꣳ rasaṃ dadhāti ghnanti
2 vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanty aindraḥ khalu vai devatayā prāṇa aindro 'pāna aindraḥ prāṇo aṅgeaṅge ni dedhyad ity āha prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti deva tvaṣṭar bhūri te saꣳsam etv ity āha tvāṣṭrā hi devatayā paśavaḥ / viṣurūpā yat salakṣmāṇo bhavathety āha viṣurūpā hy ete santaḥ salakṣmāṇa etarhi bhavanti devatrā yantam
3 avase sakhāyo 'nu tvā mātā pitaro madantv ity āhānumatam evainam mātrā pitrā suvargaṃ lokaṃ gamayati / ardharce vasāhomaṃ juhoty asau vā ardharca iyam ardharca ime eva rasenānakti diśo juhoti diśa eva rasenānakty atho digbhya evorjaꣳ rasam ava runddhe prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ vānaspatyāḥ khalu
4 vai devatayā paśavo yat pṛṣadājyasyopahatyāha vanaspataye 'nu brūhi vanaspataye preṣyeti prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti / anyasyānyasya samavattaꣳ samavadyati tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ / yūṣṇopa siñcati raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti / iḍām upa hvayate paśavo vā iḍā paśūn evopa hvayate catur upa hvayate
5 catuṣpādo hi paśavaḥ / yaṃ kāmayeta / apaśuḥ syād ity amedaskaṃ tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivainam paśubhyo nir bhajaty apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti medasvat tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati prajāpatir yajñam asṛjata sa ājyam
6 purastād asṛjata paśum madhyataḥ pṛṣadājyam paścāt tasmād ājyena prayājā ijyante paśunā paśunā madhyataḥ pṛṣadājyenānūyājās tasmād etan miśram iva paścātsṛṣṭaꣳ hi / ekādaśānūyājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam anu yajati ghnanti vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanti prāṇāpānau khalu vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ yat pṛṣadājyenānūyājān yajati prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti //
6.3.1 anuvāka 1 dhiṣṇiyābhidhānam

cātvālād dhiṣṇiyān upa vapati
yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajñasya sayonitvāya
devā vai yajñam parājayanta
tam āgnīdhrāt punar apājayan /
etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram /
yad āgnīdhrād dhiṣṇiyān viharati yad eva yajñasyāparājitaṃ tata evainam punas tanute
parājityeva khalu vā ete yanti ye bahiṣpavamānaꣳ sarpanti
bahiṣpavamāne stute

āha /
agnīd agnīn vi hara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśāꣳ alaṃ kurv iti
yajñam evāpajitya punas tanvānā yanti /
aṅgārair dve savane vi harati śalākābhis tṛtīyam /
saśukratvāya /
atho sam bharaty evainad /
dhiṣṇiyā vā amuṣmim̐ loke somam arakṣan
tebhyo 'dhi somam āharan
tam anvavāyan tam pary aviśan
ya evaṃ veda vindate

pariveṣṭāram /
te somapīthena vy ārdhyanta
te deveṣu somapītham aicchanta
tān devā abruvan
dvedve nāmanī kurudhvam atha pra vā''psyatha na veti /
agnayo vā atha dhiṣṇiyās
tasmād dvināmā brāhmaṇo 'rdhukas
teṣāṃ ye nediṣṭham paryaviśan te somapītham prā''pnuvann āhavanīya āgnīdhrīyo hotrīyo mārjālīyas
tasmāt teṣu juhvati /
atihāya vaṣaṭ karoti
vi hi

ete somapīthenārdhyanta
devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tāꣳs tābhiḥ prāṇudanta
yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tāꣳs tābhir apānudanta
prācīr anyā āhutayo hūyante pratyaṅṅ āsīno dhiṣṇiyān vyāghārayati
paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate
tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīḥ

jāyante
prāṇā vā ete yad dhiṣṇiyāḥ /
yad adhvaryuḥ pratyaṅ dhiṣṇiyān atisarpet prāṇānt saṃ karṣet
pramāyukaḥ syāt /
nābhir vā eṣā yajñasya yad hotā /
ūrdhvaḥ khalu vai nābhyai prāṇo 'vāṅ apānaḥ /
yad adhvaryuḥ pratyaṅ hotāram atisarped apāne prāṇaṃ dadhyāt pramāyukaḥ syāt /
nādhvaryur upa gāyet /
vāgvīryo vā adhvaryuḥ /
yad adhvaryur upagāyed udgātre

vācaꣳ sam pra yacched upadāsukā'sya vāk syāt /
brahmavādino vadanti
nāsaꣳsthite some 'dhvaryuḥ pratyaṅk sado 'tīyād atha kathā dākṣiṇāni hotum eti yāmo hi sa teṣāṃ kasmā aha devā yāmaṃ vā'yāmaṃ vānu jñāsyantīti /
uttareṇāgnīdhram parītya juhoti dākṣiṇāni
na prāṇānt saṃ karṣati
ny anye dhiṣṇiyā upyante nānye
yān nivapati tena tān prīṇāti
yān na nivapati yad anudiśati tena tān //
6.3.2 anuvāka 2 agnīṣomīyapraṇayanābhidhānam

suvargāya vā etāni lokāya hūyante yad vaisarjanāni
dvābhyāṃ gārhapatye juhoti
dvipād yajamānaḥ
pratiṣṭhityai /
āgnīdhre juhoti /
antarikṣa evā''kramate /
āhavanīye juhoti
suvargam evainaṃ lokaṃ gamayati
devān vai suvargaṃ lokaṃ yato rakṣāꣳsy ajighāꣳsan
te somena rājñā rakṣāꣳsy apahatyāptum ātmānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokam āyan
rakṣasām anupalābhāya /
āttaḥ somo bhavaty atha

vaisarjanāni juhoti rakṣasām apahatyai
tvaꣳ soma tanūkṛdbhya ity āha
tanūkṛd dhy eṣa
dveṣobhyo 'nyakṛtebhya ity āha /
anyakṛtāni hi rakṣāꣳsi /
uru yantāsi varūtham ity āha /
uru ṇas kṛdhīti vāvaitad āha
juṣāṇo aptur ājyasya vetv ity āha /
aptum eva yajamānaṃ kṛtvā suvargaṃ lokaṃ gamayati
rakṣasām anupalābhāya /
ā somaṃ dadate

ā grāvṇa ā vāyavyāny ā droṇakalaśam
ut patnīm ā nayanti /
anv anāꣳsi pra vartayanti
yāvad evāsyāsti tena saha suvargaṃ lokam eti
nayavatyarcā''gnīdhre juhoti
suvargasya lokasyābhinītyai
grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśam āgnīdhra upa vāsayati
vi hy enaṃ tair gṛhṇate
yat sahopavāsayed apuvāyeta
saumyarcā pra pādayati
svayā

evainaṃ devatayā pra pādayati /
adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha
yathāyajur evaitat /
yajamāno vā etasya purā goptā bhavati /
eṣa vo deva savitaḥ soma ity āha
savitṛprasūta evainaṃ devatābhyaḥ sam pra yacchati /
etat tvaꣳ soma devo devān upāgā ity āha
devo hy eṣa san

devān upaiti /
idam aham manuṣyo manuṣyān ity āha
manuṣyo hy eṣa san manuṣyān upaiti
yad etad yajur na brūyād aprajā apaśur yajamānaḥ syāt
saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āha
prajayaiva paśubhiḥ sahemaṃ lokam upāvartate
namo devebhya ity āha
namaskāro hi devānām /
svadhā pitṛbhya ity āha
svadhākāro hi

pitṛṇām
idam ahaṃ nir varuṇasya pāśād ity āha
varuṇapāśād eva nir mucyate /
agne vratapate /
ātmanaḥ pūrvā tanūr ādeyety āhuḥ
ko hi tad veda yad vasīyānt sve vaśe bhūte punar vā dadāti na veti
grāvāṇo vai somasya rājño malimlusenā
ya evaṃ vidvān grāvṇa āgnīdhra upavāsayati nainam malimlusenā vindati //
6.3.3 anuvāka 3 yūpakhaṇḍanābhidhānam

vaiṣṇavyarcā hutvā yūpam acchaiti vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā'cchaity
aty anyān agāṃ nānyān upāgām ity āhāti hy anyān eti nānyān upaity arvāk tvā parair avidam parovarair ity āhārvāg ghy enam parair vindati parovarais taṃ tvā juṣe

vaiṣṇavaṃ devayajyāyā ity āha devayajyāyai hy enaṃ juṣate
devas tvā savitā madhvā'naktv ity āha tejasaivainam anakty oṣadhe trāyasvainaꣳ svadhite mainaꣳ hiꣳsīr ity āha vajro vai svadhitiḥ śāntyai
svadhiter vṛkṣasya bibhyataḥ prathamena śakalena saha tejaḥ parā patati yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatet tam apy ā haret satejasam

evainam ā haratīme vai lokā yūpāt prayato bibhyati divam agreṇa mālekhīr antarikṣam madhyena mā hiꣳsīr ity āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati
vanaspate śatavalśo vi rohety āvraścane juhoti tasmād āvraścanād vṛkṣāṇām bhūyāꣳsa ut tiṣṭhanti
sahasravalśā vi vayaꣳ ruhemety āhā''śiṣam evaitām ā śāste /
anakṣasaṅgam

vṛśced yad akṣasaṅgaṃ vṛśced adhaīṣaṃ yajamānasya pramāyukaꣳ syād
yaṃ kāmayetāpratiṣṭhitaḥ syād ity ārohaṃ tasmai vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apratiṣṭhito'pratiṣṭhita eva bhavati
yaṃ kāmayetāpaśuḥ syād ity aparṇaṃ tasmai śuṣkāgraṃ vṛśced eṣa vai vanaspatīnām apaśavyo 'paśur eva bhavati
yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti bahuparṇaṃ tasmai bahuśākhaṃ vṛśced eṣa vai

vanaspatīnām paśavyaḥ paśumān eva bhavati
pratiṣṭhitaṃ vṛścet pratiṣṭhākāmasyaiṣa vai vanaspatīnām pratiṣṭhito yaḥ same bhūmyai svād yone rūḍhaḥ praty eva tiṣṭhati yaḥ pratyaṅṅ upanatas taṃ vṛścet sa hi medham abhy upanataḥ
pañcāratniṃ tasmai vṛśced yaṃ kāmayetopainam uttaro yajño named iti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajña upainam uttaro yajñaḥ

namati
ṣaḍaratnim pratiṣṭhākāmasya ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva prati tiṣṭhati
saptāratnim paśukāmasya saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe
navāratniṃ tejaskāmasya trivṛtā stomena sammitaṃ tejas trivṛt tejasvy eva bhavati /
ekādaśāratnim indriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati
pañcadaśāratnim bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai
saptadaśāratnim prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai /
ekaviꣳśatyaratnim pratiṣṭhākāmasyaikaviꣳśa stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai /
aṣṭāśrir bhavaty aṣṭākṣarā gāyatrī tejo gāyatrī gāyatrī yajñamukhaṃ tejasaiva gāyatriyā yajñamukhena sammitaḥ //
6.3.4 anuvāka 4 yūpasthāpanābhidhānam

pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati
parāñcam prokṣati parāṅ iva hi suvargo lokaḥ
krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yavo yajamānena yūpaḥ sammito yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti

pitṛṇāꣳ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyaꣳ hy etad yan nikhātaṃ yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyo nikhātaḥ syād barhir avastīrya minoty asyām evainam minoti
yūpaśakalam avāsyati satejasam evainam minoti
devas tvā savitā madhvānaktv ity āha tejasaivainam anakti
supippalābhyas tvauṣadhībhya iti caṣālam prati

muñcati tasmāc chīrṣata oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanty
anakti tejo vā ājyaṃ yajamānenāgniṣṭhā'śriḥ sammitā yad agniṣṭhām aśrim anakti yajamānam eva tejasā'nakty
āntam anakty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti
sarvataḥ pari mṛśaty aparivargam evāsmin tejo dadhāty
ud divaꣳ stabhānā'ntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai
vaiṣṇavyarcā

kalpayati vaiṣṇavo vai devatayā yūpaḥ svayaivainaṃ devatayā kalpayati
dvābhyāṃ kalpayati dvipād yajmānaḥ pratiṣṭhityai
yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayeyam ity agniṣṭhāṃ tasyāśriṃ āhavanīyād itthaṃ vetthaṃ vāti nāvayet tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa vyardhayati
yaṃ kāmayeta tejasainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayeyam iti

agniṣṭhāṃ tasyāśrim āhavanīyena sam minuyāt tejasaivainaṃ devatābhir indriyeṇa sam ardhayati
brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat
pari vyayaty ūrg vai raśanā yajamānena yūpaḥ sammito yajamānam evorjā sam ardhayati
nābhidaghne pari vyayati nābhidaghna evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān nābhidaghna ūrjā bhuñjate
yaṃ kāmayetorjainam

vyardhayeyam ity ūrdhvāṃ vā tasyāvācīṃ vā'vohed ūrjaivainaṃ vyardhayati
yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād ity avācīm avohed vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity ūrdhvām ud ūhed vṛṣṭim evod yacchati
pitṛṇāṃ nikhātam manuṣyāṇāmūrdhvaṃ nikhātād ā raśanāyā oṣadhīnāꣳ raśanā viśveṣām

devānāṃ ūrdhvaꣳ raśanāyā ā caṣālād indrasya caṣālaꣳ sādhyānām atiriktaꣳ sa vā eṣa sarva devatyo yad yūpo yad yūpam minoti sarvā eva devatāḥ prīṇāti
yajñena vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti te yūpena yopayitvā suvargaṃ lokam āyan tam ṛṣayo yūpenaivānu prājānan tad yūpasya yūpatvam

yad yūpam minoti suvargasya lokasya prajñātyai
purastān minoti purastād dhi yajñasya prajñāyate 'prajñātaꣳ hi tad yad atipanna āhur idaṃ kāryam āsīd iti sādhyā vai devā yajñam aty amanyanta tān yajño nāspṛśat tān yad yajñasyātiriktam āsīt tad aspṛśad atiriktaṃ vā etad yajñasya yad agnāv agnim mathitvā praharaty atiriktam etat

yūpasya yad ūrdhvaṃ caṣālāt teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti
devā vai saꣳsthite some pra srucoharan pra yūpaṃ te 'manyanta yajñaveśasaṃ vā idaṃ kurma iti te prastaraꣳ srucāꣳ niṣkrayaṇam apaśyant svaruṃ yūpasya saꣳsthite some pra prastaraꣳ harati juhoti svaruṃ ayajñaveśasāya //
6.3.5 anuvāka 5 agnimanthanābhidhānam

sādhyā vai devā asmim̐ loka āsan
nānyat kiṃ cana miṣat
te 'gnim evāgnaye medhāyālabhanta
na hy anyad ālambhyam avindan
tato vā imāḥ prajāḥ prājāyanta
yad agnāv agnim mathitvā praharati prajānām prajananāya
rudro vā eṣa yad agnir yajamānaḥ paśuḥ /
yat paśum ālabhyāgnim manthed rudrāya yajamānam

api dadhyāt
pramāyukaḥ syāt /
atho khalv āhuḥ /
agniḥ sarvā devatā havir etad yat paśur iti
yat paśum ālabhyāgnim manthati havyāyaivāsannāya sarvā devatā janayati /
upākṛtyaiva manthyas
tan nevālabdhaṃ nevānālabdham
agner janitram asīty āha /
agner hy etaj janitram /
vṛṣaṇau stha ity āha
1 vṛṣaṇau

hy etau /
urvaśy asy āyur asīty āha
mithunatvāya
ghṛtenākte vṛṣaṇaṃ dadhāthām ity āha
vṛṣaṇaꣳ hy ete dadhāte ye agnim /
gāyatraṃ chando 'nu pra jāyasvety āha
chandobhir evainam pra janayati /
agnaye mathyamānāyānu brūhīty āha
sāvitrīm ṛcam anv āha
savitṛprasūta evainam manthati
jātāyānu brūhi

prahriyamānāyānu brūhīty āha
kāṇḍekāṇḍa evainaṃ kriyamāṇe sam ardhayati
gāyatrīḥ sarvā anv āha
gāyatrachandā vā agniḥ
svenaivainaṃ chandasā sam ardhayati /
agniḥ purā bhavaty agnim mathitvā pra harati
tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ /
bhavataṃ naḥ samanasāv ity āha
śāntyai
prahṛtya juhoti
jātāyaivāsmā annam api dadhāti /
ājyena juhoti /
etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ājyam
priyeṇaivainaṃ dhāmnā sam ardhayaty atho tejasā //
6.3.6 anuvāka 6 paśuniyojanam

iṣe tveti barhir ā datta icchata iva hy eṣa yo yajate /
upavīr asīty āhopa hy enān ākaroti /
upo devān daivīr viśaḥ prāgur ity āha daivīr hy etā viśaḥ satīr devān upayanti
vahnīr uśija ity āhartvijo vai vahnaya uśijas tasmād evam āha
bṛhaspate dhārayā vasūnīti

āha brahma vai devānām bṛhaspatir brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe
havyā te svadantām ity āha svadayaty evainān
deva tvaṣṭar vasu raṇvety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛd rūpam eva paśuṣu dadhāti
revatī ramadhvam ity āha paśavo vai revatīḥ paśūn evāsmai ramayati
devasya tvā savituḥ prasava iti

raśanām ā datte prasūtyā aśvinor bāhubhyām ity āhāśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai /
ṛtasya tvā devahaviḥ pāśenā rabha ity āha satyaṃ vā ṛtaꣳ satyenaivainam ṛtenā rabhate /
akṣṇayā pari harati vadhyaꣳ hi pratyañcam pratimuñcanti vyāvṛttyai
dharṣā mānuṣān iti ni yunakti dhṛtyai /
adbhyaḥ

tvauṣadhībhyaḥ prokṣāmīty āhādbhyo hy eṣa oṣadhībhyaḥ sambhavati yat paśuḥ /
apām perur asīty āhaiṣa hy apām pātā yo medhāyārabhyate
svāttaṃ cit sadevaꣳ havyam āpo devīḥ svadatainam ity āha svadayaty evainam
upariṣṭāt prokṣaty upariṣṭād evainam medhyaṃ karoti pāyayaty antarata evainam medhyaṃ karoty adhastād upokṣati sarvata evainam medhyaṃ karoti //
6.3.7 anuvāka 7 sāmidhenyādyabhidhānam

agninā vai hotrā devā asurān abhy abhavann agnaye samidhyamānāyānu brūhīty āha bhrātṛvyābhibhūtyai
saptadaśa sāmidhenīr anv āha saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai
saptadaśānvāha dvādaśa māsāḥ pañcartavaḥ sa saṃvatsaraḥ saṃvatsaram prajā anu pra jāyante prajānām prajananāya
devā vai sāmidhenīr anūcya yajñaṃ nānv apaśyant sa prajāpatis tūṣṇīm āghāram

āghārayat tato vai devā yajñam anv apaśyan yat tūṣṇīm āghāram āghārayati yajñasyānukhyātyai /
asureṣu vai yajña āsīt taṃ devās tūṣṇīꣳ homenāvṛñjata yat tūṣṇīm āghāram āghārayati bhrātṛvyasyaiva tad yajñaṃ vṛṅkte
paridhīnt sam mārṣṭi punāty evainān tristriḥ sam mārṣṭi tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai dvādaśa sam padyante dvādaśa

māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāty atho saṃvatsaram evāsmā upa dadhāti suvargasya lokasya samaṣṭyai
śiro vā etad yajñasya yad āghāro 'gniḥ sarvā devatā yad āghāram āghārayati śīrṣata eva yajñasya yajamānaḥ sarvā devatā ava runddhe
śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmā paśur āghāram āghārya paśuꣳ sam anakty ātmann eva yajñasya

śiraḥ prati dadhāti
saṃ te prāṇo vāyunā gacchatām ity āha vāyudevatyo vai prāṇo vāyāv evāsya prāṇaṃ juhoti saṃ yajatrair aṅgāni saṃ yajñapatir āśiṣety āha yajñapatim evāsyāśiṣaṃ gamayati
viśvarūpo vai tvāṣṭra upariṣṭāt paśum abhy avamīt tasmād upariṣṭāt paśor nāvadyanti yad upariṣṭāt paśuꣳ samanakti medhyam eva

enaṃ karoti /
ṛtvijo vṛṇīte chandāꣳsy eva vṛṇīte sapta vṛṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsy ubhayasyāvaruddhyai /
ekādaśa prayājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam pra yajati
vapāṃ ekaḥ pari śaya ātmaivātmānam pari śaye
vajro vai svadhitir vajro yūpaśakalo ghṛtaṃ khalu vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan ghṛtenāktau paśuṃ trāyethām ity āha vajreṇaivainaṃ vaśe kṛtvā labhate //
6.3.8 anuvāka 8 paśuhiṃsanābhidhānam

paryagni karoti sarvahutam evainaṃ karoty askandāyāskannaṃ hi tad yad dhutasya skandati triḥ paryagni karoti tryāvṛd dhi yajño 'tho rakṣasām apahatyai
brahmavādino vadanti /
anvārabhyaḥ paśū3r nānvārabhyā3 iti mṛtyave vā eṣa nīyate yat paśus tam yad anvārabheta pramāyuko yajamānaḥ syād atho khalv āhuḥ
suvargāya vā eṣa lokāya nīyate yat

paśur iti yan nānvārabheta suvargāl lokād yajamāno hīyeta vapāśrapaṇībhyām anvārabhate tan nevānvārabdhaṃ nevānanvārabdham
upa preṣya hotar havyā devebhya ity āheṣitaꣳ hi karma kriyate
revatīr yajñapatiṃ priyadhā viśatety āha yathāyajur evaitad
agninā purastād eti rakṣasām apahatyai
pṛthivyāḥ saṃpṛcaḥ pāhīti barhiḥ

upāsyaty askandāyāskannaꣳ hi tad yad barhiṣi skandaty atho barhiṣadam evainaṃ karoti
parāṅ ā vartate 'dhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt paśubhya eva tan ni hnuta ātmano'nāvraskāya
gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda
paścāl lokā vā eṣā prācy udānīyate yat patnī namas ta ātānety āhā''dityasya vai raśmayaḥ

ātānās tebhya eva namas karoti /
anarvā prehīty āha bhrātṛvyo vā arvā bhrātṛvyāpanuttyai
ghṛtasya kulyām anu saha prajayā saha rāyas poṣeṇety āhā''śiṣam evaitām ā śāsta āpo devīḥ śuddhāyuva ity āha yathāyajur evaitat //
6.3.9 anuvāka 9 vapāhomābhidhānam

paśor vā ālabdhasya prāṇāñ chug ṛcchati
vāk ta ā pyāyatām prāṇas ta ā pyāyatām ity āha prāṇebhya evāsya śucaꣳ śamayati
sā prāṇebhyo 'dhi pṛthivīꣳ śuk pra viśati
śam ahobhyām iti ni nayaty ahorātrābhyām eva pṛthivyai śucaꣳ śamayati /
oṣadhe trāyasvainaꣳ svadhite mainaꣳ hiꣳsīr ity āha vajro vai svadhitiḥ

śāntyai
pārśvata ā cchyati madhyato hi manuṣyā ācchyanti tiraścīnam ā chyaty anūcīnaꣳ hi manuṣyā āchyanti vyāvṛttyai
rakṣasām bhāgo 'sīti sthavimato barhir aktvāpāsyaty asnaiva rakṣāꣳsi niravadayate /
idam ahaꣳ rakṣo 'dhamaṃ tamo nayāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva

dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tāv ubhāv adhamaṃ tamo nayati /
iṣe tveti vapām ut khidatīcchata iva hy eṣa yo yajate
yad upatṛndyād rudro 'sya paśūn ghātukaḥ syād yan nopatṛndyād ayatā syād anyayopatṛṇatty anyayā na dhṛtyai
ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthām ity āha dyāvāpṛthivī eva rasenānakti /
achinnaḥ

rāyaḥ suvīra ity āha yathāyajur evaitat
krūram iva vā etat karoti yad vapām utkhidaty urv antarikṣam anv ihīty āha śāntyai
pra vā eṣo 'smāl lokāc cyavate yaḥ paśum mṛtyave nīyamānam anvārabhate vapāśrapaṇī punar anvārabhate 'sminn eva loke prati tiṣṭhati /
agninā purastād eti rakṣasām apahatyā atho devatā eva havyena

anv eti
nāntamam aṅgāram ati hared yad antamam aṅgāram atihared devatā ati manyeta
vāyo vīhi stokānām ity āha tasmād vibhaktā stokā ava padyante /
agraṃ vā etat paśūnāṃ yad vapāgram oṣadhīnām barhir agreṇaivāgraꣳ sam ardhayaty atho oṣadhīṣv eva paśūn prati ṣṭhāpayati
svāhākṛtībhyaḥ preṣyety āha

yajñasya samiṣṭyai
prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyam ātmā vapā pṛṣadājyam abhighārya vapām abhi ghārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti
svāhordhvanabhasam mārutaṃ gacchatam ity āhordhvanabhā ha sma vai māruto devānāṃ vapāśrapaṇī praharati tenaivaine pra harati viṣūcī pra harati tasmād viṣvañcau prāṇāpānau //
6.3.10 anuvāka 10 avadānābhidhānam

paśum ālabhya puroḍāśaṃ nir vapati samedham evainam ā labhate
vapayā pracarya puroḍāśena pra caraty ūrg vai puroḍāśa ūrjam eva paśūnām madhyato dadhāty atho paśor eva chidram api dadhāti
pṛṣadājyasyopahatya triḥ pṛcchati
śṛtaꣳ havī3ḥ śamitar iti triṣatyā hi devā yo 'śṛtaꣳ śṛtam āha sa enasā
prāṇāpānau vā etau paśūnām

yat pṛṣadājyam paśoḥ khalu vā ālabdhasya hṛdayam ātmābhi sam eti yat pṛṣadājyena hṛdayam abhighārayaty ātmann eva paśūnām prāṇāpānau dadhāti
paśunā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan te 'manyanta
manuṣyā no 'nvābhaviṣyantīti tasya śiraś chittvā medham prākṣārayant sa prakṣo 'bhavat tat prakṣasya prakṣatvaṃ yat plakṣaśākhottarabarhir bhavati samedhasyaiva

paśor ava dyati
paśuṃ vai hriyamāṇaꣳ rakṣāꣳsy anu sacante 'ntarā yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca harati rakṣasām apahatyai
paśor vā ālabdhasya mano 'pa krāmati
manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānu brūhīty āha mana evāsyāva runddhe /
ekādaśāvadānāny ava dyati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tasyāva

dyati
hṛdayasyāgre 'va dyaty atha jihvāyā atha vakṣaso yad vai hṛdayenābhigacchati taj jihvayā vadati yaj jihvayā vadati tad uraso 'dhi nir vadati /
etad vai paśor yathāpūrvaṃ yasyaivam avadāya yathākāmam uttareṣām avadyati yathāpūrvam evāsya paśor avattam bhavati
madhyato gudasyāva dyati madhyato hi prāṇa uttamasyāva dyati

uttamo hi prāṇo yadītaraṃ yadītaram ubhayam evājāmi
jāyamāno vai brāhmaṇas tribhir ṛṇavā jāyate brahmacaryeṇarṣibhyo yajñena devebhyaḥ prajayā pitṛbhya eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārivāsī tad avadānair evāva dayate tad avadānānām avadānatvam /
devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā agnim abruvan
tvayā vīreṇāsurān abhi bhavāmeti

so 'bravīd
varaṃ vṛṇai paśor uddhāram ud dharā iti sa etam uddhāram ud aharata doḥ pūrvārdhasya gudam madhyataḥ śroṇiṃ jaghanārdhasya tato devā abhavan parāsurā yat tryaṅgāṇāꣳ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
akṣṇayāva dyati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai //
6.3.11 anuvāka 11 anūyājakathanam

medasā srucau prorṇoti medorūpā vai paśavo rūpam eva paśuṣu dadhāti
yūṣann avadhāya prorṇoti raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti
pārśvena vasāhomam pra yauti madhyaṃ vā etat paśūnāṃ yat pārśvaꣳ rasa eṣa paśūnāṃ yad vasā yat pārśvena vasāhomam prayauti madhyata eva paśūnāꣳ rasaṃ dadhāti
ghnanti

vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanty aindraḥ khalu vai devatayā prāṇa aindro 'pāna aindraḥ prāṇo aṅgeaṅge ni dedhyad ity āha prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti
deva tvaṣṭar bhūri te saꣳsam etv ity āha tvāṣṭrā hi devatayā paśavaḥ /
viṣurūpā yat salakṣmāṇo bhavathety āha viṣurūpā hy ete santaḥ salakṣmāṇa etarhi bhavanti
devatrā yantam

avase sakhāyo 'nu tvā mātā pitaro madantv ity āhānumatam evainam mātrā pitrā suvargaṃ lokaṃ gamayati /
ardharce vasāhomaṃ juhoty asau vā ardharca iyam ardharca ime eva rasenānakti diśo juhoti diśa eva rasenānakty atho digbhya evorjaꣳ rasam ava runddhe
prāṇāpānau vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ vānaspatyāḥ khalu

vai devatayā paśavo yat pṛṣadājyasyopahatyāha
vanaspataye 'nu brūhi vanaspataye preṣyeti prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti /
anyasyānyasya samavattaꣳ samavadyati tasmān nānārūpāḥ paśavaḥ /
yūṣṇopa siñcati raso vā eṣa paśūnāṃ yad yū rasam eva paśuṣu dadhāti /
iḍām upa hvayate paśavo vā iḍā paśūn evopa hvayate catur upa hvayate

catuṣpādo hi paśavaḥ /
yaṃ kāmayeta /
apaśuḥ syād ity amedaskaṃ tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivainam paśubhyo nir bhajaty apaśur eva bhavati
yaṃ kāmayeta
paśumānt syād iti medasvat tasmā ā dadhyān medorūpā vai paśavo rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati
prajāpatir yajñam asṛjata sa ājyam

purastād asṛjata paśum madhyataḥ pṛṣadājyam paścāt tasmād ājyena prayājā ijyante paśunā paśunā madhyataḥ pṛṣadājyenānūyājās tasmād etan miśram iva paścātsṛṣṭaꣳ hi /
ekādaśānūyājān yajati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo yāvān eva paśus tam anu yajati
ghnanti vā etat paśuṃ yat saṃjñapayanti prāṇāpānau khalu vā etau paśūnāṃ yat pṛṣadājyaṃ yat pṛṣadājyenānūyājān yajati prāṇāpānāv eva paśuṣu dadhāti //