Taittiriya Samhita · Chapter 6.2

6.2 prapāṭhaka:

6.2.1 anuvāka 1 ātithyeṣṭyabhidhānam
1 yad ubhau vimucyātithyaṃ gṛhṇīyād yajñaṃ vi chindyāt / yad ubhāv avimucya yathānāgatāyātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat / vimukto 'nyo 'naḍvān bhavaty avimukto 'nyo 'thā''tithyaṃ gṛhṇāti yajñasya saṃtatyai patny anvārabhate patnī hi pārīṇahyasyeśe patniyaivānumataṃ nir vapati yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat / atho patniyā eva
2 eṣa yajñasyānvārambho 'navachittyai yāvadbhir vai rājānucarair āgacchati sarvebhyo vai tebhya ātithyaṃ kriyate chandāꣳsi khalu vai somasya rājño 'nucarāṇi / agner ātithyam asi viṣṇave tvetyāha gāyatriyā evaitena karoti somasyātithyam asi viṣṇave tvety āha triṣṭubha evaitena karoti / atither ātithyam asi viṣṇave tvety āha jagatyai
3 evaitena karoti / agnaye tvā rāyaspoṣadāvne viṣṇave tvety āhānuṣṭubha evaitena karoti śyenāya tvā somabhṛte viṣṇave tvety āha gāyatriyā evaitena karoti pañca kṛtvo gṛhṇāti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe brahmavādino vadanti kasmāt satyād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyata iti yad evādaḥ somam ā
4 aharat tasmād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyate purastāc copariṣṭāc ca śiro vā etad yajñasya yad ātithyaṃ navakapālaḥ puroḍāśo bhavati tasmān navadhā śiro viṣyūtam / navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā stomena sammitās tejas trivṛt teja eva yajñasya śīrṣan dadhāti navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā prāṇena sammitās trivṛd vai //
5 prāṇas trivṛtam eva prāṇam abhipūrvaṃ yajñasya śīrṣan dadhāti prajāpater vā etāni pakṣmāṇi yad aśvavālā aikṣavī tiraścī yad āśvavālaḥ prastaro bhavaty aikṣavī tiraścī prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati devā vai yā āhutīr ajuhavus tā asurā niṣkāvam ādan te devāḥ kārṣmaryam apaśyan karmaṇyo vai karmainena kurvīteti te kārṣmaryamayān paridhīn
6 akurvata tair vai te rakṣāꣳsy apāghnata yat kārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti rakṣasām apahatyai saꣳ sparśayati rakṣasām ananvavacārāya na purastāt pari dadhāty ādityo hy evodyan purastād rakṣāꣳsy apahanti /
ūrdhve samidhāv ā dadhāty upariṣṭād eva rakṣāꣳsy apahanti yajuṣānyāṃ tūṣṇīm anyām mithunatvāya dve ā dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai brahmavādino vadanti /
7 agniś ca vā etau somaś ca kathā somāyātithyaṃ kriyate nāgnaya iti yad agnāv agnim mathitvā praharati tenaivāgnaya ātithyaṃ kriyate / atho khalv āhur agniḥ sarvā devatā iti yad dhavir āsādyāgnim manthati havyāyaivā''sannāya sarvā devatā janayati //
6.2.2 anuvāka 2 tānūnaptryeṣṭyabhidhānam
1 devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā mitho vipriyā āsan te 'nyo'nyasmai jyaiṣṭhyāyātiṣṭhamānāḥ pañcadhā vyakrāmann agnir vasubhiḥ somo rudrair indro marudbhir varuṇa ādityair bṛhaspatir viśvair devais te 'manyanta / asurebhyo vā idam bhrātṛvyebhyo radhyāmo yan mitho vipriyāḥ smo yā na imāḥ priyās tanuvas tāḥ samavadyāmahai tābhyaḥ sa nir ṛcchād yaḥ
2 naḥ prathamo 'nyo'nyasmai druhyād iti tasmād yaḥ satānūnaptriṇām prathamo druhyati sa ārtim ārchati yat tānūnaptraꣳ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati pañca kṛtvo 'va dyati pañcadhā hi te tat samavādyanta / atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe / āpataye tvā gṛhṇāmīty āha prāṇo vai
3 āpatiḥ prāṇam eva prīṇāti paripataya ity āha mano vai paripatiḥ / mana eva prīṇāti tanūnaptra ity āha tanuvo hi te tāḥ samavādyanta śākvarāyety āha śaktyai hi te tāḥ samavādyanta śakmann ojiṣṭhāyety āha / ojiṣṭhaꣳ hi te tad ātmanaḥ samavādyanta / anādhṛṣṭam asy anādhṛṣyam ity āha / anādhṛṣṭaꣳ hy etad anādhṛṣyam / devānām ojaḥ
4 ity āha devānāꣳ hy etad ojaḥ / abhiśastipā anabhiśastenyam ity āha / abhiśastipā hy etad anabhiśastenyam anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatir manyatām ity āha yathāyajur evaitat / ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan / antikam iva khalu vā asyaitac caranti yat tānūnaptreṇa pracaranti / aꣳśuraꣳśs te deva somā pyāyatām ity āha yat
5 evāsyāpuvāyate yan mīyate tad evāsyaitenā pyāyayati / ā tubhyam indraḥ pyāyatām ā tvam indrāya pyāyasvety āha / ubhāv evendraṃ ca somaṃ cā''pyāyayati / ā pyāyaya sakhīnt sanyā medhayety āha / ṛtvijo vā asya sakhāyas tān evā''pyāyayati svasti te deva soma sutyām aśīya
6 ity āha / āśiṣaṃ evaitām ā śāste pra vā ete 'smāl lokāc cyavante ye somam āpyāyayanti / antarikṣadevatyo hi soma āpyāyitaḥ / eṣṭā rāyaḥ preṣe bhagāyety āha dyāvāpṛthivībhyām eva namaskṛtyāsmim̐ loke prati tiṣṭhanti devāsurāḥ saṃyattā āsan te devā bibhyato 'gnim prāviśan tasmād āhuḥ / agniḥ sarvā devatā iti te
7 agnim eva varūthaṃ kṛtvā'surān abhy abhavan / agnim iva khalu vā eṣa pra viśati yo 'vāntaradīkṣām upaiti bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati / ātmānam eva dīkṣayā pāti prajām avāntaradīkṣayā saṃtarām mekhalāꣳ samāyacchate prajā hy ātmano 'ntaratarā taptavrato bhavati madantībhir mārjayate nir hy agniḥ śītena vāyati samiddhyai yā te agne rudriyā tanūr ity āha svayaivainad devatayā vratayati sayonitvāya śāntyai //
6.2.3 anuvāka 3 upasaddhomābhidhānam
1 teṣām asurāṇāṃ tisraḥ pura āsann ayasmayy avamātha rajatātha hariṇī tā devā jetuṃ nāśaknuvan tā upasadaivājigīṣan tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na / upasadā vai mahāpuraṃ jayantīti ta iṣuꣳ sam askurvatāgnim anīkaꣳ somaꣳ śalyaṃ viṣṇuṃ tejanam / te 'bruvan ka imām asiṣyatīti //
2 rudra ity abruvan rudro vai krūraḥ so 'syatviti so 'bravīt / varaṃ vṛṇā aham eva paśūnām adhipatir asānīti tasmād rudraḥ paśūnām adhipatis tāꣳ rudro 'vāsṛjat sa tisraḥ puro bhittvaibhyo lokebhyo 'surān prāṇudata yad upasada upasadyante bhrātṛvyaparāṇuttayai nānyām āhutim purastāj juhuyāt / yad anyām āhutim purastāj juhuyāt
3 anyan mukhaṃ kuryāt sruveṇāghāram ā ghārayati yajñasya prajñātyai parāṅ atikramya juhoti parāca evaibhyo lokebhyo yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate punar atyākramyopasadaṃ juhoti praṇudyaivaibhyo lokebhyo bhrātṛvyāñjitvā bhrātṛvyalokam abhyārohati devā vai yāḥ prātar upasada upāsīdann ahnas tābhir asurān prāṇudanta yāḥ sāyaꣳ rātriyai tābhiḥ / yat sāyamprātar upasadaḥ
4 upasadyante 'horātrābhyām eva tad yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate yāḥ prātar yājyāḥ syus tāḥ sāyam puro'nuvākyāḥ kuryād ayātayāmatvāya tisra upasada upaiti traya ime lokā imān eva lokān prīṇāti ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtūn eva prīṇāti dvādaśāhīne soma upaiti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāti caturviꣳśatiḥ sam

5 padyante caturviꣳśatir ardhamāsā ardhamāsān eva prīṇāti / ārāgrām avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta / asmin me loke 'rdhukaꣳ syād ity ekam agre 'the dvāv atha trīn atha catura eṣā vā ārāgrā'vāntaradīkṣā'sminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati parovarīyasīm avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta / amuṣmin me loke 'rdhukaꣳ syād iti caturo 'gre 'the trīn atha dvāv athaikam eṣā vai parovarīyasy avāntaradīkṣā'muṣminn evāsmai loke 'rdhukaṃ bhavati //
6.2.4 anuvāka 4 vedyabhidhānam
1 suvargaṃ vā ete lokaṃ yanti ya upasada upayanti teṣāṃ ya unnayate hīyata eva sa nod aneṣīti sūnnīyam iva yo vai svārthetāṃ yatāꣳ śrānto hīyata uta sa niṣṭyāya saha vasati tasmāt sakṛd unnīya nāparam unnayeta dadhnonnayeta / etad vai paśūnāꣳ rūpam / rūpeṇaiva paśūn ava runddhe //
2 yajño devebhyo nilāyata viṣṇū rūpaṃ kṛtvā sa pṛthivīm prāviśat taṃ devā hastānt saꣳrabhyaicchan tam indra uparyupary aty akrāmat so 'bravīt ko māyam uparyupary aty akramīd iti / ahaṃ durge hantety atha kas tvam iti / ahaṃ durgād āharteti so 'bravīt / durge vai hantā'vocathā varāho 'yaṃ vāmamoṣaḥ
3 saptānāṃ girīṇām parastād vittaṃ vedyam asurāṇām bibharti taṃ jahi yadi durge hantāsīti sa darbhapuñjīlam udvṛhya saptagirīn bhittvā tam ahan / so 'bravīt / durgād vā āhartāvocathā etam ā hareti tam ebhyo yajña eva yajñam āharat / yat tad vittaṃ vedyam asurāṇām avindanta tad ekaṃ vedyai veditvam asurāṇām
4 vā iyam agra āsīt / yāvad āsīnaḥ parāpaśyati tāvad devānām / te devā abruvan / astv eva no 'syām apīti kiyad vo dāsyāma iti yāvad iyaꣳ salāvṛkī triḥ parikrāmati tāvan no datteti sa indraḥ salāvṛkī rūpaṃ kṛtvemāṃ triḥ sarvataḥ pary akrāmat tad imām avindanta yad imām avindanta tad vedyai veditvam //
5 sā vā iyaꣳ sarvaiva vediḥ / iyati śakṣyāmīti tvā avamāya yajante triꣳśat padāni paścāt tiraścī bhavati ṣaṭtriꣳśat prācī caturviꣳśatiḥ purastāt tiraścī daśadaśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe / ud dhanti yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti / ud dhanti tasmād oṣadhayaḥ parā bhavanti barhi stṛṇāti tasmād oṣadhayaḥ punar ā bhavanti / uttaram barhiṣa uttarabarhi stṛṇāti prajā vai barhir yajamāna uttarabarhiḥ / yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ //
6.2.5 anuvāka 5 vratanirūpaṇam
1 yad vā anīśāno bhāram ādatte vi vai sa liśate yad dvādaśa sāhnasyopasadaḥ syus tisro 'hīnasya yajñasya viloma kriyeta tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasya yajñasya savīryatvāyātho saloma kriyate vatsasyaikaḥ stano bhāgī hi so 'thaikaꣳ stanaṃ vratam upaity atha dvāv atha trīn atha catura etad vai
2 kṣurapavi nāma vrataṃ yena pra jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān atho kanīyasaiva bhūya upaiti caturo 'gre stanān vratam upaity atha trīn atha dvāv athaikam etad vai sujaghanaṃ nāma vrataṃ tapasyaꣳ suvargyam atho praiva jāyate prajayā paśubhiḥ / yavāgū rājanyasya vrataṃ krūreva vai yavāgūḥ krūra iva
3 rājanyo vajrasya rūpaꣳ samṛddhyai / āmikṣā vaiśyasya pākayajñasya rūpam puṣṭyai payo brāhmaṇasya tejo vai brāhmaṇas tejaḥ payas tejasaiva tejaḥ paya ātman dhatte / atho payasā vai garbhā vardhante garbha iva khalu vā eṣa yad dīkṣito yad asya payo vratam bhavaty ātmānam eva tad vardhayati trivrato vai manur āsīd dvivratā asurā ekavratāḥ
4 devāḥ / prātar madhyaṃdine sāyaṃ tan manor vratam āsīt pākayajñasya rūpam puṣṭyai prātaś ca sāyaṃ cāsurāṇāṃ nirmadhyaṃ kṣudho rūpaṃ tatas te parābhavan madhyaṃdine madhyarātre devānāṃ tatas te 'bhavant suvargaṃ lokam āyan yad asya madhyaṃdine madhyarātre vratam bhavati madhyato vā annena bhuñjate madhyata eva tad ūrjaṃ dhatte bhrātṛvyābhibhūtyai bhavaty ātmanā
5 parāsya bhrātṛvyo bhavati garbho vā eṣa yad dīkṣito yonir dīkṣitavimitaṃ yad dīkṣito dīkṣitavimitāt pravased yathā yoner garbha skandati tādṛg eva tan na pravastavyam ātmano gopīthāya /
eṣa vai vyāghraḥ kulagopo yad agnis tasmād yad dīkṣitaḥ pravaset sa enam īśvaro 'nūtthāya hantor na pravastavyam ātmano guptyai dakṣiṇataḥ śaya etad vai yajamānasyāyatanaꣳ sva evāyatane śaye / agnim abhyāvṛtya śaye devatā eva yajñam abhyāvṛtya śaye //
6.2.6 anuvāka 6 kāmyayāgabhūmyābhidhānam
1 purohaviṣi devayajane yājayed yaṃ kāmayeta / upainam uttaro yajño named abhi suvargaṃ lokaṃ jayed iti / etad vai purohavir devayajanaṃ yasya hotā prātaranuvākam anubruvann agnim apa ādityam abhi vipaśyati / upainam uttaro yajño namaty abhi suvargaṃ lokaṃ jayati / āpte devayajane yājayed bhrātṛvyavantam panthāṃ vā'dhisparśayet kartaṃ vā yāvan nānase yātavai
2 na rathāyaitad vā āptaṃ devayajanam āpnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvya āpnoti / ekonnate devayajane yājayet paśukāmam ekonnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ paśūn asṛjanta / antarā sadohavirdhāne unnataꣳ syāt / etad vā ekonnataṃ devayajanam paśumān eva bhavati tryunnate devayajane yājayet suvargakāmam / tryunnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam āyan / antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca
3 unnataꣳ syād antarā havirdhānaṃ ca sadaś cāntarā sadaś ca gārhapatyaṃ ca / etad vai tryunnataṃ devayajanam / suvargam eva lokam eti pratiṣṭhite devayajane yājayet pratiṣṭhākāmam etad vai pratiṣṭhitaṃ devayajanaṃ yat sarvataḥ samam praty eva tiṣṭhati yatrānyāanyā oṣadhayo vyatiṣaktāḥ syus tad yājayet paśukāmam etad vai paśūnāꣳ rūpam / rūpeṇaivāsmai paśūn
4 ava runddhe paśumān eva bhavati nirṛtigṛhīte devayajane yājayed yaṃ kāmayeta nirṛtyā'sya yajñaṃ grāhayeyam iti / etad vai nirṛtigṛhītaṃ devayajanaṃ yat sadṛśyai satyā ṛkṣam / nirṛtyaivāsya yajñaṃ grāhayati vyāvṛtte devayajane yājayed vyāvṛtkāmaṃ yam pātre vā talpe vā mīmāꣳseran prācīnam āhavanīyāt pravaṇaꣳ syāt pratīcīnaṃ gārhapatyād etad vai vyāvṛttaṃ devayajanam / vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartate nainam pātre na talpe mīmāꣳsante kārye devayajane yājayed bhūtikāmam / kāryo vai puruṣaḥ / bhavaty eva //
6.2.7 anuvāka 7 uttaravedinirūpaṇam
1 tebhya uttaravediḥ siꣳhī rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhat te devā amanyanta yantarān vā iyam upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti tām upāmantrayanta sābravīd varaṃ vṛṇai sarvān mayā kāmān vyaśnavatha pūrvāṃ tu māgner āhutir aśnavatā iti tasmād uttaravedim pūrvām agner vyāghārayanti vārevṛtaꣳ hy asyai śamyayā pari mimīte
2 mātraivāsyai sā'tho yuktenaiva yuktam ava runddhe vittāyanī me 'sīty āha vittā hy enān āvat tiktāyanī me 'sīty āha tiktān hy enān āvat avatān mā nāthitam ity āha nāthitān hy enān āvad avatān mā vyathitam ity āha vyathitān hy enān āvad vider agnir nabho nāma

3 agne aṅgira iti trir harati ya evaiṣu lokeṣv agnayas tān evāva runddhe tūṣṇīṃ caturthaꣳ haraty aniruktam evāva runddhe siꣳhīr asi mahiṣīr asīty āha siꣳhīr hy eṣā rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhad uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām ity āha yajamānam eva prajayā paśubhiḥ prathayati dhruvā
4 asīti saꣳ hanti dhṛtyai devebhyaḥ śundhasva devebhyaḥ śumbhasvety ava cokṣati pra ca kirati śuddhyai / indraghoṣas tvā vasubhiḥ purastāt pātv ity āha digbhya evainām prokṣati devāꣳś ced uttaravedir upāvavartīhaiva vi jayāmahā ity asurā vajram udyatya devān abhy āyanta tān indraghoṣo vasubhiḥ purastād apa
5 anudata manojavāḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pracetā rudraiḥ paścād viśvakarmādityair uttarato yad evam uttaravedim prokṣati digbhya eva tad yajamāno bhrātṛvyān praṇudata indro yatīnt sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat tān dakṣiṇata uttaravedyā ādan yat prokṣaṇīnām ucchiṣyeta tad dakṣiṇata uttaravedyai ni nayed yad eva tatra krūraṃ tat tena śamayati yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyec chucaivainam arpayati //
6.2.8 anuvāka 8 vyāghāraṇavidhiḥ
1 sottaravedir abravīt sarvān mayā kāmān vyaśnavatheti te devā akāmayanta / asurān bhrātṛvyān abhi bhavemeti te 'juhavuḥ siꣳhīr asi sapatnasāhī svāheti te 'surān bhrātṛvyān abhy abhavan te 'surān bhrātṛvyān abhibhūyākāmayanta prajāṃ vindemahīti te 'juhavuḥ siꣳhīr asi suprajāvaniḥ svāheti te prajām avindanta te prajāṃ vittvā
2 akāmayanta paśūn vindemahīti te 'juhavuḥ siꣳhīr asi rāyaspoṣavaniḥ svāheti te paśūn avindanta te paśūn vittvākāmayanta pratiṣṭhāṃ vindemahīti te 'juhavuḥ siꣳhīr asy ādityavaniḥ svāheti ta imām pratiṣṭhām avindanta ta imām pratiṣṭhāṃ vittvākāmayanta devatā āśiṣa upeyāmeti te 'juhavuḥ siꣳhīr asy ā vaha devān devayate
3 yajamānāya svāheti te devatā āśiṣa upāyan pañca kṛtvo vyāghārayati pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe / akṣṇyā vyāghārayati tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti pratiṣṭhityai bhūtebhyas tveti srucam ud gṛhṇāti ya eva devā bhūtās teṣāṃ tad bhāgadheyam / tān eva tena prīṇāti pautudravān paridhīn pari dadhāti / eṣām
4 lokānāṃ vidhṛtyai / agnes trayo jyāyāꣳso bhrātara āsan te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyānta so 'gnir abibhet / itthaṃ vāva sya ārtim āriṣyatīti sa nilāyata sa yāṃ vanaspatiṣv avasat tām pūtudrau yām oṣadhīṣu tāꣳ sugandhitejane yām paśuṣu tām petvasyāntarā śṛṅge taṃ devatāḥ praiṣam aicchan tam anv avindan tam abruvan
5 upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti so 'bravīt / varaṃ vṛṇai yad eva gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandāt tan me bhrātṛṇām bhāgadheyam asad iti tasmād yad gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandati teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti so 'manyata / asthanvanto me pūrve bhrātaraḥ prāmeṣatāsthāni śātayā iti sa yāni
6 asthāny aśātayata tat pūtudrvabhavat / yan māꣳsam upamṛtaṃ tad gulgulu yad etānt sambhārānt sambharaty agnim eva tat sam bharati / agneḥ purīṣam asīty āha / agner hy etat purīṣaṃ yat saṃbhārāḥ / atho khalv āhuḥ / ete vāvainaṃ te bhrātaraḥ pari śere yat pautudravāḥ paridhaya iti //
6.2.9 anuvāka 9 vyāghāraṇavidhiḥ
1 baddham ava syati varuṇapāśād evaine muñcati pra ṇenekti medhye evaine karoti sāvitriyarcā hutvā havirdhāne pra vartayati savitṛprasūta evaine pra vartayati varuṇo vā eṣa durvāg ubhayato baddho yad akṣaḥ sa yad utsarjed yajamānasya gṛhān abhyutsarjet suvāg deva duryāꣳ ā vadety āha gṛhā vai duryāḥ śāntyai patnī
2 upānakti patnī hi sarvasya mitram mitratvāya yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat / atho patniyā evaiṣa yajñasyānvārambho'navachittyai vartmanā vā anvitya yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti vaiṣṇavībhyām ṛgbhyāṃ vartmanor juhoti yajño vai viṣṇuḥ / yajñād eva rakṣāꣳsy apa hanti yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ syād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ /
3 hiraṇyam upāsya juhoti / agnivaty eva juhoti nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti prācī pretam adhvaraṃ kalpayantī ity āha suvargam evaine lokaṃ gamayati / atra ramethāṃ varṣman pṛthivyā ity āha varṣma hy etat pṛthivyā yad devayajanam / śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam / divo vā viṣṇavuta vā pṛthivyāḥ
4 ity āśīrpadayarcā dakṣiṇasya havirdhānasya methīṃ ni hanti śīrṣata eva yajñasya yajamāna āśiṣo 'va runddhe daṇḍo vā auparas tṛtīyasya havirdhānasya vaṣaṭkāreṇākṣam acchinat / yat tṛtīyaṃ chadir havirdhānayor udāhriyate tṛtīyasya havirdhānasyāvaruddhyai śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam / viṣṇo rarāṭam asi viṣṇoḥ pṛṣṭham asīty āha tasmād etāvaddhā śiro viṣyūtam / viṣṇoḥ syūr asi viṣṇor dhruvam asīty āha vaiṣṇavaꣳ hi devatayā havirdhānam / yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt yat taṃ na visraꣳsayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta
tasmāt sa visrasyaḥ //
6.2.10anuvāka 10 sadobhidhānam
1 devasya tvā savituḥ prasava ity abhrim ā datte prasūtyai / aśvinor bāhubhyām ity āha / aśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai vajra iva vā eṣā yad abhrir abhrir asi nārir asīty āha śāntyai kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti parilikhitaꣳ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha rakṣasām apahatyai //
2 idam ahaꣳ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati parastād arvācīm prokṣati tasmāt
3 parastād arvācīm manuṣyā ūrjam upa jīvanti krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo 'va nayati śāntyai yavamatīr ava nayaty ūrg vai yava ūrg udumbara ūrjaivorjaꣳ sam ardhayati yajamānena sammitaudumbarī bhavati yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
pitṛṇāꣳ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyam
4 hy etad yan nikhātam / yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyā nikhātā syād barhir avastīrya minoty asyām evaināṃ minoty atho svāruham evaināṃ karoti / ud divaꣳ stabhānāntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai dyutānas tvā māruto minotv ity āha dyutāno ha sma vai māruto devānām audumbarīm minoti tenaiva
5 enām minoti brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat / ghṛtena dyāvāpṛthivī ā pṛṇethām ity audumbaryāṃ juhoti dyāvāpṛthivī eva rasenānakti / āntam anvavasrāvayaty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti / aindram asīti chadir adhi ni dadhāty aindraꣳ hi devatayā sadaḥ / viśvajanasya chāyety āha viśvajanasya hy eṣā chāyā yat sadaḥ / navachadi

6 tejaskāmasya minuyāt trivṛtā stomena sammitam tejas trivṛt tejasvy eva bhavati / ekādaśachadīndriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati pañcadaśachadi bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai saptadaśachadi prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai / ekaviꣳśatichadi pratiṣṭhākāmasyaikaviꣳśaḥ stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai / udaraṃ vai sada ūrg udumbaro madhyata audumbarīm minoti madhyata eva prajānāmūrjaṃ dadhāti tasmāt
7 madhyata ūrjā bhuñjate yajamānaloke vai dakṣiṇāni chadīꣳṣi bhrātṛvyaloka uttarāṇi dakṣiṇāny uttarāṇi karoti yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ / antarvartān karoti vyāvṛttyai tasmād araṇyam prajā upa jīvanti pari tvā girvaṇo gira ity āha yathāyajur evaitat / indrasya syūr asīndrasya dhruvam asīty āhaindraꣳ hi devatayā sadaḥ / yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyād yat taṃ na visraꣳsayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta tasmāt sa visrasyaḥ //
6.2.11 anuvāka 11 uparavābhidhānam
1 śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam prāṇā uparavāḥ / havirdhāne khāyante tasmāc chīrṣan prāṇāḥ / adhastāt khāyante tasmād adhastāc chīrṣṇaḥ prāṇāḥ / rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavān khanāmīty āha vaiṣṇavā hi devatayoparavāḥ / asurā vai niryanto devānām prāṇeṣu valagān ny akhanan tān bāhumātre 'nv avindan tasmād bāhumātrāḥ khāyante / idam ahaṃ taṃ valagaṃ ud vapāmi
2 yaṃ naḥ samāno yam asamāno nicakhānety āha dvau vāva puruṣau yaś caiva samāno yaś cāsamānaḥ / yam evāsmai tau valagaṃ nikhanastas tam evod vapati saṃ tṛṇatti tasmāt saṃtṛṇṇā antarataḥ prāṇāḥ / na sam bhinatti tasmād asambhinnāḥ prāṇāḥ / apo 'va nayati tasmād ārdrā antarataḥ prāṇāḥ / yavamatīr ava nayati //
3 ūrg vai yavaḥ prāṇā uparavāḥ prāṇeṣv evorjaṃ dadhāti barhir ava stṛṇāti tasmāl lomaśā antarataḥ prāṇāḥ / ājyena vyāghārayati tejo vā ājyam prāṇā uparavāḥ prāṇeṣv eva tejo dadhāti hanū vā ete yajñasya yad adhiṣavaṇe na saṃ tṛṇatti / asaṃtṛṇṇe hi hanū atho khalu dīrghasome saṃtṛdye dhṛtyai śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam
4 prāṇā uparavā hanū adhiṣavaṇe jihvā carma grāvāṇo dantā mukham āhavanīyo nāsikottaravedir udaraꣳ sadaḥ / yadā khalu vai jihvayā datsv adhi khādaty atha mukhaṃ gacchati yadā mukhaṃ gacchaty athodaraṃ gacchati tasmād dhavirdhāne carmann adhi grāvabhir abhiṣutyāhavanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣayanti yo vai virājo yajñamukhe dohaṃ veda duha evainām iyaṃ vai virāṭ tasyai tvak carmodho 'dhiṣavaṇe stanā uparavā grāvāṇo vatsā ṛtvijo duhanti somaḥ payaḥ / ya evaṃ veda duha evainām //
6.2.1 anuvāka 1 ātithyeṣṭyabhidhānam

yad ubhau vimucyātithyaṃ gṛhṇīyād yajñaṃ vi chindyāt /
yad ubhāv avimucya yathānāgatāyātithyaṃ kriyate tādṛg eva tat /
vimukto 'nyo 'naḍvān bhavaty avimukto 'nyo 'thā''tithyaṃ gṛhṇāti yajñasya saṃtatyai
patny anvārabhate
patnī hi pārīṇahyasyeśe patniyaivānumataṃ nir vapati
yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat /
atho patniyā eva

eṣa yajñasyānvārambho 'navachittyai
yāvadbhir vai rājānucarair āgacchati sarvebhyo vai tebhya ātithyaṃ kriyate chandāꣳsi khalu vai somasya rājño 'nucarāṇi /
agner ātithyam asi viṣṇave tvetyāha gāyatriyā evaitena karoti
somasyātithyam asi viṣṇave tvety āha triṣṭubha evaitena karoti /
atither ātithyam asi viṣṇave tvety āha jagatyai

evaitena karoti /
agnaye tvā rāyaspoṣadāvne viṣṇave tvety āhānuṣṭubha evaitena karoti
śyenāya tvā somabhṛte viṣṇave tvety āha gāyatriyā evaitena karoti
pañca kṛtvo gṛhṇāti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe
brahmavādino vadanti
kasmāt satyād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyata iti
yad evādaḥ somam ā

aharat tasmād gāyatriyā ubhayata ātithyasya kriyate purastāc copariṣṭāc ca
śiro vā etad yajñasya yad ātithyaṃ navakapālaḥ puroḍāśo bhavati tasmān navadhā śiro viṣyūtam /
navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā stomena sammitās tejas trivṛt teja eva yajñasya śīrṣan dadhāti
navakapālaḥ puroḍāśo bhavati te trayas trikapālās trivṛtā prāṇena sammitās trivṛd vai

prāṇas trivṛtam eva prāṇam abhipūrvaṃ yajñasya śīrṣan dadhāti
prajāpater vā etāni pakṣmāṇi yad aśvavālā aikṣavī tiraścī yad āśvavālaḥ prastaro bhavaty aikṣavī tiraścī prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati
devā vai yā āhutīr ajuhavus tā asurā niṣkāvam ādan te devāḥ kārṣmaryam apaśyan karmaṇyo vai
karmainena kurvīteti te kārṣmaryamayān paridhīn

akurvata tair vai te rakṣāꣳsy apāghnata
yat kārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti rakṣasām apahatyai
saꣳ sparśayati rakṣasām ananvavacārāya
na purastāt pari dadhāty ādityo hy evodyan purastād rakṣāꣳsy apahanti /
ūrdhve samidhāv ā dadhāty upariṣṭād eva rakṣāꣳsy apahanti
yajuṣānyāṃ tūṣṇīm anyām mithunatvāya
dve ā dadhāti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai
brahmavādino vadanti

agniś ca vā etau somaś ca kathā somāyātithyaṃ kriyate nāgnaya iti
yad agnāv agnim mathitvā praharati tenaivāgnaya ātithyaṃ kriyate /
atho khalv āhur agniḥ sarvā devatā iti yad dhavir āsādyāgnim manthati havyāyaivā''sannāya sarvā devatā janayati //
6.2.2 anuvāka 2 tānūnaptryeṣṭyabhidhānam

devāsurāḥ saṃyattā āsan
te devā mitho vipriyā āsan
te 'nyo'nyasmai jyaiṣṭhyāyātiṣṭhamānāḥ pañcadhā vyakrāmann agnir vasubhiḥ somo rudrair indro marudbhir varuṇa ādityair bṛhaspatir viśvair devais
te 'manyanta /
asurebhyo vā idam bhrātṛvyebhyo radhyāmo yan mitho vipriyāḥ smo yā na imāḥ priyās tanuvas tāḥ samavadyāmahai tābhyaḥ sa nir ṛcchād yaḥ

naḥ prathamo 'nyo'nyasmai druhyād iti
tasmād yaḥ satānūnaptriṇām prathamo druhyati sa ārtim ārchati
yat tānūnaptraꣳ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati
pañca kṛtvo 'va dyati
pañcadhā hi te tat samavādyanta /
atho pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe /
āpataye tvā gṛhṇāmīty āha
prāṇo vai

āpatiḥ
prāṇam eva prīṇāti
paripataya ity āha
mano vai paripatiḥ /
mana eva prīṇāti
tanūnaptra ity āha
tanuvo hi te tāḥ samavādyanta
śākvarāyety āha
śaktyai hi te tāḥ samavādyanta
śakmann ojiṣṭhāyety āha /
ojiṣṭhaꣳ hi te tad ātmanaḥ samavādyanta /
anādhṛṣṭam asy anādhṛṣyam ity āha /
anādhṛṣṭaꣳ hy etad anādhṛṣyam /
devānām ojaḥ

ity āha
devānāꣳ hy etad ojaḥ /
abhiśastipā anabhiśastenyam ity āha /
abhiśastipā hy etad anabhiśastenyam
anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatir manyatām ity āha
yathāyajur evaitat /
ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan /
antikam iva khalu vā asyaitac caranti yat tānūnaptreṇa pracaranti /
aꣳśuraꣳśs te deva somā pyāyatām ity āha
yat

evāsyāpuvāyate yan mīyate tad evāsyaitenā pyāyayati /
ā tubhyam indraḥ pyāyatām ā tvam indrāya pyāyasvety āha /
ubhāv evendraṃ ca somaṃ cā''pyāyayati /
ā pyāyaya sakhīnt sanyā medhayety āha /
ṛtvijo vā asya sakhāyas
tān evā''pyāyayati
svasti te deva soma sutyām aśīya

ity āha /
āśiṣaṃ evaitām ā śāste
pra vā ete 'smāl lokāc cyavante ye somam āpyāyayanti /
antarikṣadevatyo hi soma āpyāyitaḥ /
eṣṭā rāyaḥ preṣe bhagāyety āha
dyāvāpṛthivībhyām eva namaskṛtyāsmim̐ loke prati tiṣṭhanti
devāsurāḥ saṃyattā āsan
te devā bibhyato 'gnim prāviśan
tasmād āhuḥ /
agniḥ sarvā devatā iti
te

agnim eva varūthaṃ kṛtvā'surān abhy abhavan /
agnim iva khalu vā eṣa pra viśati yo 'vāntaradīkṣām upaiti
bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati /
ātmānam eva dīkṣayā pāti prajām avāntaradīkṣayā
saṃtarām mekhalāꣳ samāyacchate
prajā hy ātmano 'ntaratarā
taptavrato bhavati
madantībhir mārjayate
nir hy agniḥ śītena vāyati
samiddhyai
yā te agne rudriyā tanūr ity āha
svayaivainad devatayā vratayati
sayonitvāya śāntyai //
6.2.3 anuvāka 3 upasaddhomābhidhānam

teṣām asurāṇāṃ tisraḥ pura āsann ayasmayy avamātha rajatātha hariṇī
tā devā jetuṃ nāśaknuvan tā upasadaivājigīṣan
tasmād āhur yaś caivaṃ veda yaś ca na /
upasadā vai mahāpuraṃ jayantīti
ta iṣuꣳ sam askurvatāgnim anīkaꣳ somaꣳ śalyaṃ viṣṇuṃ tejanam /
te 'bruvan
ka imām asiṣyatīti

rudra ity abruvan rudro vai krūraḥ so 'syatviti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇā aham eva paśūnām adhipatir asānīti tasmād rudraḥ paśūnām adhipatis
tāꣳ rudro 'vāsṛjat sa tisraḥ puro bhittvaibhyo lokebhyo 'surān prāṇudata
yad upasada upasadyante bhrātṛvyaparāṇuttayai
nānyām āhutim purastāj juhuyāt /
yad anyām āhutim purastāj juhuyāt

anyan mukhaṃ kuryāt
sruveṇāghāram ā ghārayati yajñasya prajñātyai
parāṅ atikramya juhoti
parāca evaibhyo lokebhyo yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate
punar atyākramyopasadaṃ juhoti
praṇudyaivaibhyo lokebhyo bhrātṛvyāñjitvā bhrātṛvyalokam abhyārohati
devā vai yāḥ prātar upasada upāsīdann ahnas tābhir asurān prāṇudanta
yāḥ sāyaꣳ rātriyai tābhiḥ /
yat sāyamprātar upasadaḥ

upasadyante 'horātrābhyām eva tad yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate
yāḥ prātar yājyāḥ syus tāḥ sāyam puro'nuvākyāḥ kuryād ayātayāmatvāya
tisra upasada upaiti traya ime lokā imān eva lokān prīṇāti
ṣaṭ sam padyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtūn eva prīṇāti dvādaśāhīne soma upaiti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prīṇāti
caturviꣳśatiḥ sam

padyante
caturviꣳśatir ardhamāsā ardhamāsān eva prīṇāti /
ārāgrām avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta /
asmin me loke 'rdhukaꣳ syād ity ekam agre 'the dvāv atha trīn atha catura eṣā vā ārāgrā'vāntaradīkṣā'sminn evāsmai loke 'rdhukam bhavati
parovarīyasīm avāntaradīkṣām upeyād yaḥ kāmayeta /
amuṣmin me loke 'rdhukaꣳ syād iti caturo 'gre 'the trīn atha dvāv athaikam eṣā vai parovarīyasy avāntaradīkṣā'muṣminn evāsmai loke 'rdhukaṃ bhavati //
6.2.4 anuvāka 4 vedyabhidhānam

suvargaṃ vā ete lokaṃ yanti ya upasada upayanti
teṣāṃ ya unnayate hīyata eva sa
nod aneṣīti sūnnīyam iva
yo vai svārthetāṃ yatāꣳ śrānto hīyata uta sa niṣṭyāya saha vasati
tasmāt sakṛd unnīya nāparam unnayeta
dadhnonnayeta /
etad vai paśūnāꣳ rūpam /
rūpeṇaiva paśūn ava runddhe

yajño devebhyo nilāyata viṣṇū rūpaṃ kṛtvā
sa pṛthivīm prāviśat
taṃ devā hastānt saꣳrabhyaicchan
tam indra uparyupary aty akrāmat
so 'bravīt
ko māyam uparyupary aty akramīd iti /
ahaṃ durge hantety atha kas tvam iti /
ahaṃ durgād āharteti
so 'bravīt /
durge vai hantā'vocathā varāho 'yaṃ vāmamoṣaḥ

saptānāṃ girīṇām parastād vittaṃ vedyam asurāṇām bibharti taṃ jahi yadi durge hantāsīti
sa darbhapuñjīlam udvṛhya saptagirīn bhittvā tam ahan /
so 'bravīt /
durgād vā āhartāvocathā etam ā hareti
tam ebhyo yajña eva yajñam āharat /
yat tad vittaṃ vedyam asurāṇām avindanta tad ekaṃ vedyai veditvam
asurāṇām

vā iyam agra āsīt /
yāvad āsīnaḥ parāpaśyati tāvad devānām /
te devā abruvan /
astv eva no 'syām apīti
kiyad vo dāsyāma iti
yāvad iyaꣳ salāvṛkī triḥ parikrāmati tāvan no datteti
sa indraḥ salāvṛkī rūpaṃ kṛtvemāṃ triḥ sarvataḥ pary akrāmat
tad imām avindanta
yad imām avindanta tad vedyai veditvam

sā vā iyaꣳ sarvaiva vediḥ /
iyati śakṣyāmīti tvā avamāya yajante
triꣳśat padāni paścāt tiraścī bhavati ṣaṭtriꣳśat prācī caturviꣳśatiḥ purastāt tiraścī
daśadaśa sam padyante
daśākṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivānnādyam ava runddhe /
ud dhanti
yad evāsyā amedhyaṃ tad apa hanti /
ud dhanti
tasmād oṣadhayaḥ parā bhavanti
barhi stṛṇāti
tasmād oṣadhayaḥ punar ā bhavanti /
uttaram barhiṣa uttarabarhi stṛṇāti
prajā vai barhir yajamāna uttarabarhiḥ /
yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti
tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ //
6.2.5 anuvāka 5 vratanirūpaṇam

yad vā anīśāno bhāram ādatte vi vai sa liśate
yad dvādaśa sāhnasyopasadaḥ syus tisro 'hīnasya yajñasya viloma kriyeta
tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasya yajñasya savīryatvāyātho saloma kriyate
vatsasyaikaḥ stano bhāgī hi so 'thaikaꣳ stanaṃ vratam upaity atha dvāv atha trīn atha catura etad vai

kṣurapavi nāma vrataṃ yena pra jātān bhrātṛvyān nudate prati janiṣyamāṇān atho kanīyasaiva bhūya upaiti
caturo 'gre stanān vratam upaity atha trīn atha dvāv athaikam etad vai sujaghanaṃ nāma vrataṃ tapasyaꣳ suvargyam atho praiva jāyate prajayā paśubhiḥ /
yavāgū rājanyasya vrataṃ krūreva vai yavāgūḥ krūra iva

rājanyo vajrasya rūpaꣳ samṛddhyai /
āmikṣā vaiśyasya pākayajñasya rūpam puṣṭyai
payo brāhmaṇasya tejo vai brāhmaṇas tejaḥ payas tejasaiva tejaḥ paya ātman dhatte /
atho payasā vai garbhā vardhante garbha iva khalu vā eṣa yad dīkṣito yad asya payo vratam bhavaty ātmānam eva tad vardhayati
trivrato vai manur āsīd dvivratā asurā ekavratāḥ

devāḥ /
prātar madhyaṃdine sāyaṃ tan manor vratam āsīt pākayajñasya rūpam puṣṭyai
prātaś ca sāyaṃ cāsurāṇāṃ nirmadhyaṃ kṣudho rūpaṃ tatas te parābhavan
madhyaṃdine madhyarātre devānāṃ tatas te 'bhavant suvargaṃ lokam āyan
yad asya madhyaṃdine madhyarātre vratam bhavati madhyato vā annena bhuñjate madhyata eva tad ūrjaṃ dhatte bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā

parāsya bhrātṛvyo bhavati
garbho vā eṣa yad dīkṣito yonir dīkṣitavimitaṃ yad dīkṣito dīkṣitavimitāt pravased yathā yoner garbha skandati tādṛg eva tan na pravastavyam ātmano gopīthāya /
eṣa vai vyāghraḥ kulagopo yad agnis tasmād yad dīkṣitaḥ pravaset sa enam īśvaro 'nūtthāya hantor na pravastavyam ātmano guptyai
dakṣiṇataḥ śaya etad vai yajamānasyāyatanaꣳ sva evāyatane śaye /
agnim abhyāvṛtya śaye devatā eva yajñam abhyāvṛtya śaye //
6.2.6 anuvāka 6 kāmyayāgabhūmyābhidhānam

purohaviṣi devayajane yājayed yaṃ kāmayeta /
upainam uttaro yajño named abhi suvargaṃ lokaṃ jayed iti /
etad vai purohavir devayajanaṃ yasya hotā prātaranuvākam anubruvann agnim apa ādityam abhi vipaśyati /
upainam uttaro yajño namaty abhi suvargaṃ lokaṃ jayati /
āpte devayajane yājayed bhrātṛvyavantam
panthāṃ vā'dhisparśayet kartaṃ vā
yāvan nānase yātavai

na rathāyaitad vā āptaṃ devayajanam
āpnoty eva bhrātṛvyaṃ nainam bhrātṛvya āpnoti /
ekonnate devayajane yājayet paśukāmam
ekonnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ paśūn asṛjanta /
antarā sadohavirdhāne unnataꣳ syāt /
etad vā ekonnataṃ devayajanam
paśumān eva bhavati
tryunnate devayajane yājayet suvargakāmam /
tryunnatād vai devayajanād aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam āyan /
antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ ca

unnataꣳ syād antarā havirdhānaṃ ca sadaś cāntarā sadaś ca gārhapatyaṃ ca /
etad vai tryunnataṃ devayajanam /
suvargam eva lokam eti
pratiṣṭhite devayajane yājayet pratiṣṭhākāmam
etad vai pratiṣṭhitaṃ devayajanaṃ yat sarvataḥ samam
praty eva tiṣṭhati
yatrānyāanyā oṣadhayo vyatiṣaktāḥ syus tad yājayet paśukāmam
etad vai paśūnāꣳ rūpam /
rūpeṇaivāsmai paśūn

ava runddhe
paśumān eva bhavati
nirṛtigṛhīte devayajane yājayed yaṃ kāmayeta
nirṛtyā'sya yajñaṃ grāhayeyam iti /
etad vai nirṛtigṛhītaṃ devayajanaṃ yat sadṛśyai satyā ṛkṣam /
nirṛtyaivāsya yajñaṃ grāhayati
vyāvṛtte devayajane yājayed vyāvṛtkāmaṃ yam pātre vā talpe vā mīmāꣳseran
prācīnam āhavanīyāt pravaṇaꣳ syāt pratīcīnaṃ gārhapatyād etad vai vyāvṛttaṃ devayajanam /
vi pāpmanā bhrātṛvyeṇā vartate
nainam pātre na talpe mīmāꣳsante
kārye devayajane yājayed bhūtikāmam /
kāryo vai puruṣaḥ /
bhavaty eva //
6.2.7 anuvāka 7 uttaravedinirūpaṇam

tebhya uttaravediḥ siꣳhī rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhat
te devā amanyanta
yantarān vā iyam upāvartsyati ta idam bhaviṣyantīti
tām upāmantrayanta
sābravīd
varaṃ vṛṇai sarvān mayā kāmān vyaśnavatha pūrvāṃ tu māgner āhutir aśnavatā iti
tasmād uttaravedim pūrvām agner vyāghārayanti
vārevṛtaꣳ hy asyai
śamyayā pari mimīte

mātraivāsyai sā'tho yuktenaiva yuktam ava runddhe
vittāyanī me 'sīty āha
vittā hy enān āvat
tiktāyanī me 'sīty āha
tiktān hy enān āvat
avatān mā nāthitam ity āha
nāthitān hy enān āvad
avatān mā vyathitam ity āha
vyathitān hy enān āvad
vider agnir nabho nāma

agne aṅgira iti trir harati
ya evaiṣu lokeṣv agnayas
tān evāva runddhe tūṣṇīṃ caturthaꣳ haraty
aniruktam evāva runddhe
siꣳhīr asi mahiṣīr asīty āha
siꣳhīr hy eṣā rūpaṃ kṛtvobhayān antarāpakramyātiṣṭhad
uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām ity āha
yajamānam eva prajayā paśubhiḥ prathayati
dhruvā

asīti saꣳ hanti dhṛtyai devebhyaḥ śundhasva devebhyaḥ śumbhasvety ava cokṣati pra ca kirati śuddhyai /
indraghoṣas tvā vasubhiḥ purastāt pātv ity āha digbhya evainām prokṣati
devāꣳś ced uttaravedir upāvavartīhaiva vi jayāmahā ity asurā vajram udyatya devān abhy āyanta tān indraghoṣo vasubhiḥ purastād apa

anudata manojavāḥ pitṛbhir dakṣiṇataḥ pracetā rudraiḥ paścād viśvakarmādityair uttarato
yad evam uttaravedim prokṣati digbhya eva tad yajamāno bhrātṛvyān praṇudata
indro yatīnt sālāvṛkebhyaḥ prāyacchat tān dakṣiṇata uttaravedyā ādan
yat prokṣaṇīnām ucchiṣyeta tad dakṣiṇata uttaravedyai ni nayed
yad eva tatra krūraṃ tat tena śamayati
yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyec chucaivainam arpayati //
6.2.8 anuvāka 8 vyāghāraṇavidhiḥ

sottaravedir abravīt
sarvān mayā kāmān vyaśnavatheti
te devā akāmayanta /
asurān bhrātṛvyān abhi bhavemeti
te 'juhavuḥ
siꣳhīr asi sapatnasāhī svāheti
te 'surān bhrātṛvyān abhy abhavan
te 'surān bhrātṛvyān abhibhūyākāmayanta
prajāṃ vindemahīti
te 'juhavuḥ
siꣳhīr asi suprajāvaniḥ svāheti
te prajām avindanta
te prajāṃ vittvā

akāmayanta
paśūn vindemahīti
te 'juhavuḥ
siꣳhīr asi rāyaspoṣavaniḥ svāheti
te paśūn avindanta
te paśūn vittvākāmayanta
pratiṣṭhāṃ vindemahīti
te 'juhavuḥ
siꣳhīr asy ādityavaniḥ svāheti
ta imām pratiṣṭhām avindanta
ta imām pratiṣṭhāṃ vittvākāmayanta
devatā āśiṣa upeyāmeti
te 'juhavuḥ
siꣳhīr asy ā vaha devān devayate

yajamānāya svāheti
te devatā āśiṣa upāyan
pañca kṛtvo vyāghārayati
pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe /
akṣṇyā vyāghārayati
tasmād akṣṇayā paśavo 'ṅgāni pra haranti
pratiṣṭhityai
bhūtebhyas tveti srucam ud gṛhṇāti
ya eva devā bhūtās teṣāṃ tad bhāgadheyam /
tān eva tena prīṇāti
pautudravān paridhīn pari dadhāti /
eṣām

lokānāṃ vidhṛtyai /
agnes trayo jyāyāꣳso bhrātara āsan
te devebhyo havyaṃ vahantaḥ prāmīyānta
so 'gnir abibhet /
itthaṃ vāva sya ārtim āriṣyatīti
sa nilāyata
sa yāṃ vanaspatiṣv avasat tām pūtudrau yām oṣadhīṣu tāꣳ sugandhitejane yām paśuṣu tām petvasyāntarā śṛṅge
taṃ devatāḥ praiṣam aicchan
tam anv avindan
tam abruvan

upa na ā vartasva havyaṃ no vaheti
so 'bravīt /
varaṃ vṛṇai yad eva gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandāt tan me bhrātṛṇām bhāgadheyam asad iti
tasmād yad gṛhītasyāhutasya bahiḥparidhi skandati teṣāṃ tad bhāgadheyaṃ tān eva tena prīṇāti
so 'manyata /
asthanvanto me pūrve bhrātaraḥ prāmeṣatāsthāni śātayā iti
sa yāni

asthāny aśātayata tat pūtudrvabhavat /
yan māꣳsam upamṛtaṃ tad gulgulu yad etānt sambhārānt sambharaty agnim eva tat sam bharati /
agneḥ purīṣam asīty āha /
agner hy etat purīṣaṃ yat saṃbhārāḥ /
atho khalv āhuḥ /
ete vāvainaṃ te bhrātaraḥ pari śere yat pautudravāḥ paridhaya iti //
6.2.9 anuvāka 9 vyāghāraṇavidhiḥ

baddham ava syati
varuṇapāśād evaine muñcati
pra ṇenekti medhye evaine karoti
sāvitriyarcā hutvā havirdhāne pra vartayati
savitṛprasūta evaine pra vartayati
varuṇo vā eṣa durvāg ubhayato baddho yad akṣaḥ
sa yad utsarjed yajamānasya gṛhān abhyutsarjet
suvāg deva duryāꣳ ā vadety āha
gṛhā vai duryāḥ
śāntyai
patnī

upānakti
patnī hi sarvasya mitram
mitratvāya
yad vai patnī yajñasya karoti mithunaṃ tat /
atho patniyā evaiṣa yajñasyānvārambho'navachittyai
vartmanā vā anvitya yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti
vaiṣṇavībhyām ṛgbhyāṃ vartmanor juhoti
yajño vai viṣṇuḥ /
yajñād eva rakṣāꣳsy apa hanti
yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ syād rakṣāꣳsi yajñaꣳ hanyuḥ

hiraṇyam upāsya juhoti /
agnivaty eva juhoti
nāndho 'dhvaryur bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti
prācī pretam adhvaraṃ kalpayantī ity āha
suvargam evaine lokaṃ gamayati /
atra ramethāṃ varṣman pṛthivyā ity āha
varṣma hy etat pṛthivyā yad devayajanam /
śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam /
divo vā viṣṇavuta vā pṛthivyāḥ

ity āśīrpadayarcā dakṣiṇasya havirdhānasya methīṃ ni hanti
śīrṣata eva yajñasya yajamāna āśiṣo 'va runddhe
daṇḍo vā auparas tṛtīyasya havirdhānasya vaṣaṭkāreṇākṣam acchinat /
yat tṛtīyaṃ chadir havirdhānayor udāhriyate tṛtīyasya havirdhānasyāvaruddhyai
śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam /
viṣṇo rarāṭam asi viṣṇoḥ pṛṣṭham asīty āha
tasmād etāvaddhā śiro viṣyūtam /
viṣṇoḥ syūr asi viṣṇor dhruvam asīty āha
vaiṣṇavaꣳ hi devatayā havirdhānam /
yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt yat taṃ na visraꣳsayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta
tasmāt sa visrasyaḥ //
6.2.10anuvāka 10 sadobhidhānam

devasya tvā savituḥ prasava ity abhrim ā datte prasūtyai /
aśvinor bāhubhyām ity āha /
aśvinau hi devānām adhvaryū āstām
pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai
vajra iva vā eṣā yad abhrir abhrir asi nārir asīty āha śāntyai
kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti
parilikhitaꣳ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha rakṣasām apahatyai

idam ahaꣳ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati
dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tvety āhaibhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣati
parastād arvācīm prokṣati tasmāt

parastād arvācīm manuṣyā ūrjam upa jīvanti
krūram iva vā etat karoti yat khanaty apo 'va nayati śāntyai
yavamatīr ava nayaty ūrg vai yava ūrg udumbara ūrjaivorjaꣳ sam ardhayati
yajamānena sammitaudumbarī bhavati yāvān eva yajamānas tāvatīm evāsminn ūrjaṃ dadhāti
pitṛṇāꣳ sadanam asīti barhir ava stṛṇāti pitṛdevatyam

hy etad yan nikhātam /
yad barhir anavastīrya minuyāt pitṛdevatyā nikhātā syād barhir avastīrya minoty asyām evaināṃ minoty atho svāruham evaināṃ karoti /
ud divaꣳ stabhānāntarikṣam pṛṇety āhaiṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai
dyutānas tvā māruto minotv ity āha dyutāno ha sma vai māruto devānām audumbarīm minoti tenaiva

enām minoti
brahmavaniṃ tvā kṣatravanim ity āha yathāyajur evaitat /
ghṛtena dyāvāpṛthivī ā pṛṇethām ity audumbaryāṃ juhoti dyāvāpṛthivī eva rasenānakti /
āntam anvavasrāvayaty āntam eva yajamānaṃ tejasā'nakti /
aindram asīti chadir adhi ni dadhāty aindraꣳ hi devatayā sadaḥ /
viśvajanasya chāyety āha viśvajanasya hy eṣā chāyā yat sadaḥ /
navachadi

tejaskāmasya minuyāt trivṛtā stomena sammitam tejas trivṛt tejasvy eva bhavati /
ekādaśachadīndriyakāmasyaikādaśākṣarā triṣṭug indriyaṃ triṣṭug indriyāvy eva bhavati
pañcadaśachadi bhrātṛvyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛvyābhibhūtyai
saptadaśachadi prajākāmasya saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpater āptyai /
ekaviꣳśatichadi pratiṣṭhākāmasyaikaviꣳśaḥ stomānām pratiṣṭhā pratiṣṭhityai /
udaraṃ vai sada ūrg udumbaro madhyata audumbarīm minoti madhyata eva prajānāmūrjaṃ dadhāti tasmāt

madhyata ūrjā bhuñjate
yajamānaloke vai dakṣiṇāni chadīꣳṣi bhrātṛvyaloka uttarāṇi dakṣiṇāny uttarāṇi karoti yajamānam evāyajamānād uttaraṃ karoti tasmād yajamāno 'yajamānād uttaraḥ /
antarvartān karoti vyāvṛttyai tasmād araṇyam prajā upa jīvanti
pari tvā girvaṇo gira ity āha yathāyajur evaitat /
indrasya syūr asīndrasya dhruvam asīty āhaindraꣳ hi devatayā sadaḥ /
yam prathamaṃ granthiṃ grathnīyād yat taṃ na visraꣳsayed amehenādhvaryuḥ pra mīyeta tasmāt sa visrasyaḥ //
6.2.11 anuvāka 11 uparavābhidhānam

śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam prāṇā uparavāḥ /
havirdhāne khāyante
tasmāc chīrṣan prāṇāḥ /
adhastāt khāyante
tasmād adhastāc chīrṣṇaḥ prāṇāḥ /
rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavān khanāmīty āha
vaiṣṇavā hi devatayoparavāḥ /
asurā vai niryanto devānām prāṇeṣu valagān ny akhanan
tān bāhumātre 'nv avindan
tasmād bāhumātrāḥ khāyante /
idam ahaṃ taṃ valagaṃ ud vapāmi

yaṃ naḥ samāno yam asamāno nicakhānety āha
dvau vāva puruṣau yaś caiva samāno yaś cāsamānaḥ /
yam evāsmai tau valagaṃ nikhanastas tam evod vapati
saṃ tṛṇatti
tasmāt saṃtṛṇṇā antarataḥ prāṇāḥ /
na sam bhinatti
tasmād asambhinnāḥ prāṇāḥ /
apo 'va nayati
tasmād ārdrā antarataḥ prāṇāḥ /
yavamatīr ava nayati

ūrg vai yavaḥ
prāṇā uparavāḥ
prāṇeṣv evorjaṃ dadhāti
barhir ava stṛṇāti
tasmāl lomaśā antarataḥ prāṇāḥ /
ājyena vyāghārayati
tejo vā ājyam
prāṇā uparavāḥ
prāṇeṣv eva tejo dadhāti
hanū vā ete yajñasya yad adhiṣavaṇe
na saṃ tṛṇatti /
asaṃtṛṇṇe hi hanū
atho khalu dīrghasome saṃtṛdye
dhṛtyai
śiro vā etad yajñasya yad dhavirdhānam

prāṇā uparavā hanū adhiṣavaṇe jihvā carma grāvāṇo dantā mukham āhavanīyo nāsikottaravedir udaraꣳ sadaḥ /
yadā khalu vai jihvayā datsv adhi khādaty atha mukhaṃ gacchati
yadā mukhaṃ gacchaty athodaraṃ gacchati
tasmād dhavirdhāne carmann adhi grāvabhir abhiṣutyāhavanīye hutvā pratyañcaḥ paretya sadasi bhakṣayanti
yo vai virājo yajñamukhe dohaṃ veda
duha evainām
iyaṃ vai virāṭ
tasyai tvak carmodho 'dhiṣavaṇe stanā uparavā grāvāṇo vatsā ṛtvijo duhanti somaḥ payaḥ /
ya evaṃ veda duha evainām //