તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 6.2

6.2 પ્રપાઠક:

6.2.1 અનુવાક 1 આતિથ્યેષ્ટ્યભિધાનમ્
1 યદ્ ઉભૌ વિમુચ્યાતિથ્યં ગૃહ્ણીયાદ્ યજ્ઞં વિ છિન્દ્યાત્ । યદ્ ઉભાવ્ અવિમુચ્ય યથાનાગતાયાતિથ્યં ક્રિયતે તાદૃગ્ એવ તત્ । વિમુક્તો ઽન્યો ઽનડ્વાન્ ભવત્ય્ અવિમુક્તો ઽન્યો ઽથાઽઽતિથ્યં ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ પત્ન્ય્ અન્વારભતે પત્ની હિ પારીણહ્યસ્યેશે પત્નિયૈવાનુમતં નિર્ વપતિ યદ્ વૈ પત્ની યજ્ઞસ્ય કરોતિ મિથુનં તત્ । અથો પત્નિયા એવ
2 એષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભો ઽનવછિત્ત્યૈ યાવદ્ભિર્ વૈ રાજાનુચરૈર્ આગચ્છતિ સર્વેભ્યો વૈ તેભ્ય આતિથ્યં ક્રિયતે છન્દાꣳસિ ખલુ વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞો ઽનુચરાણિ । અગ્નેર્ આતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્યાહ ગાયત્રિયા એવૈતેન કરોતિ સોમસ્યાતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ ત્રિષ્ટુભ એવૈતેન કરોતિ । અતિથેર્ આતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ જગત્યૈ
3 એવૈતેન કરોતિ । અગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદાવ્ને વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહાનુષ્ટુભ એવૈતેન કરોતિ શ્યેનાય ત્વા સોમભૃતે વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ ગાયત્રિયા એવૈતેન કરોતિ પઞ્ચ કૃત્વો ગૃહ્ણાતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રિયા ઉભયત આતિથ્યસ્ય ક્રિયત ઇતિ યદ્ એવાદઃ સોમમ્ આ
4 અહરત્ તસ્માદ્ ગાયત્રિયા ઉભયત આતિથ્યસ્ય ક્રિયતે પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ આતિથ્યં નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તસ્માન્ નવધા શિરો વિષ્યૂતમ્ । નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તે ત્રયસ્ ત્રિકપાલાસ્ ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિતાસ્ તેજસ્ ત્રિવૃત્ તેજ એવ યજ્ઞસ્ય શીર્ષન્ દધાતિ નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તે ત્રયસ્ ત્રિકપાલાસ્ ત્રિવૃતા પ્રાણેન સમ્મિતાસ્ ત્રિવૃદ્ વૈ ॥
5 પ્રાણસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ પ્રાણમ્ અભિપૂર્વં યજ્ઞસ્ય શીર્ષન્ દધાતિ પ્રજાપતેર્ વા એતાનિ પક્ષ્માણિ યદ્ અશ્વવાલા ઐક્ષવી તિરશ્ચી યદ્ આશ્વવાલઃ પ્રસ્તરો ભવત્ય્ ઐક્ષવી તિરશ્ચી પ્રજાપતેર્ એવ તચ્ ચક્ષુઃ સમ્ ભરતિ દેવા વૈ યા આહુતીર્ અજુહવુસ્ તા અસુરા નિષ્કાવમ્ આદન્ તે દેવાઃ કાર્ષ્મર્યમ્ અપશ્યન્ કર્મણ્યો વૈ કર્મૈનેન કુર્વીતેતિ તે કાર્ષ્મર્યમયાન્ પરિધીન્
6 અકુર્વત તૈર્ વૈ તે રક્ષાꣳસ્ય્ અપાઘ્નત યત્ કાર્ષ્મર્યમયાઃ પરિધયો ભવન્તિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ સꣳ સ્પર્શયતિ રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય ન પુરસ્તાત્ પરિ દધાત્ય્ આદિત્યો હ્ય્ એવોદ્યન્ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ ।
ઊર્ધ્વે સમિધાવ્ આ દધાત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ યજુષાન્યાં તૂષ્ણીમ્ અન્યામ્ મિથુનત્વાય દ્વે આ દધાતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
7 અગ્નિશ્ ચ વા એતૌ સોમશ્ ચ કથા સોમાયાતિથ્યં ક્રિયતે નાગ્નય ઇતિ યદ્ અગ્નાવ્ અગ્નિમ્ મથિત્વા પ્રહરતિ તેનૈવાગ્નય આતિથ્યં ક્રિયતે । અથો ખલ્વ્ આહુર્ અગ્નિઃ સર્વા દેવતા ઇતિ યદ્ ધવિર્ આસાદ્યાગ્નિમ્ મન્થતિ હવ્યાયૈવાઽઽસન્નાય સર્વા દેવતા જનયતિ ॥
6.2.2 અનુવાક 2 તાનૂનપ્ત્ર્યેષ્ટ્યભિધાનમ્
1 દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા મિથો વિપ્રિયા આસન્ તે ઽન્યોઽન્યસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાયાતિષ્ઠમાનાઃ પઞ્ચધા વ્યક્રામન્ન્ અગ્નિર્ વસુભિઃ સોમો રુદ્રૈર્ ઇન્દ્રો મરુદ્ભિર્ વરુણ આદિત્યૈર્ બૃહસ્પતિર્ વિશ્વૈર્ દેવૈસ્ તે ઽમન્યન્ત । અસુરેભ્યો વા ઇદમ્ ભ્રાતૃવ્યેભ્યો રધ્યામો યન્ મિથો વિપ્રિયાઃ સ્મો યા ન ઇમાઃ પ્રિયાસ્ તનુવસ્ તાઃ સમવદ્યામહૈ તાભ્યઃ સ નિર્ ઋચ્છાદ્ યઃ
2 નઃ પ્રથમો ઽન્યોઽન્યસ્મૈ દ્રુહ્યાદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યઃ સતાનૂનપ્ત્રિણામ્ પ્રથમો દ્રુહ્યતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ યત્ તાનૂનપ્ત્રꣳ સમવદ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ પઞ્ચ કૃત્વો ઽવ દ્યતિ પઞ્ચધા હિ તે તત્ સમવાદ્યન્ત । અથો પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । આપતયે ત્વા ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ પ્રાણો વૈ
3 આપતિઃ પ્રાણમ્ એવ પ્રીણાતિ પરિપતય ઇત્ય્ આહ મનો વૈ પરિપતિઃ । મન એવ પ્રીણાતિ તનૂનપ્ત્ર ઇત્ય્ આહ તનુવો હિ તે તાઃ સમવાદ્યન્ત શાક્વરાયેત્ય્ આહ શક્ત્યૈ હિ તે તાઃ સમવાદ્યન્ત શક્મન્ન્ ઓજિષ્ઠાયેત્ય્ આહ । ઓજિષ્ઠꣳ હિ તે તદ્ આત્મનઃ સમવાદ્યન્ત । અનાધૃષ્ટમ્ અસ્ય્ અનાધૃષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ । અનાધૃષ્ટꣳ હ્ય્ એતદ્ અનાધૃષ્યમ્ । દેવાનામ્ ઓજઃ
4 ઇત્ય્ આહ દેવાનાꣳ હ્ય્ એતદ્ ઓજઃ । અભિશસ્તિપા અનભિશસ્તેન્યમ્ ઇત્ય્ આહ । અભિશસ્તિપા હ્ય્ એતદ્ અનભિશસ્તેન્યમ્ અનુ મે દીક્ષાં દીક્ષાપતિર્ મન્યતામ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ઘૃતં વૈ દેવા વજ્રં કૃત્વા સોમમ્ અઘ્નન્ । અન્તિકમ્ ઇવ ખલુ વા અસ્યૈતચ્ ચરન્તિ યત્ તાનૂનપ્ત્રેણ પ્રચરન્તિ । અꣳશુરꣳશ્સ્ તે દેવ સોમા પ્યાયતામ્ ઇત્ય્ આહ યત્
5 એવાસ્યાપુવાયતે યન્ મીયતે તદ્ એવાસ્યૈતેના પ્યાયયતિ । આ તુભ્યમ્ ઇન્દ્રઃ પ્યાયતામ્ આ ત્વમ્ ઇન્દ્રાય પ્યાયસ્વેત્ય્ આહ । ઉભાવ્ એવેન્દ્રં ચ સોમં ચાઽઽપ્યાયયતિ । આ પ્યાયય સખીન્ત્ સન્યા મેધયેત્ય્ આહ । ઋત્વિજો વા અસ્ય સખાયસ્ તાન્ એવાઽઽપ્યાયયતિ સ્વસ્તિ તે દેવ સોમ સુત્યામ્ અશીય
6 ઇત્ય્ આહ । આશિષં એવૈતામ્ આ શાસ્તે પ્ર વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે સોમમ્ આપ્યાયયન્તિ । અન્તરિક્ષદેવત્યો હિ સોમ આપ્યાયિતઃ । એષ્ટા રાયઃ પ્રેષે ભગાયેત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ એવ નમસ્કૃત્યાસ્મિઁ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્ તે દેવા બિભ્યતો ઽગ્નિમ્ પ્રાવિશન્ તસ્માદ્ આહુઃ । અગ્નિઃ સર્વા દેવતા ઇતિ તે
7 અગ્નિમ્ એવ વરૂથં કૃત્વાઽસુરાન્ અભ્ય્ અભવન્ । અગ્નિમ્ ઇવ ખલુ વા એષ પ્ર વિશતિ યો ઽવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપૈતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ । આત્માનમ્ એવ દીક્ષયા પાતિ પ્રજામ્ અવાન્તરદીક્ષયા સંતરામ્ મેખલાꣳ સમાયચ્છતે પ્રજા હ્ય્ આત્મનો ઽન્તરતરા તપ્તવ્રતો ભવતિ મદન્તીભિર્ માર્જયતે નિર્ હ્ય્ અગ્નિઃ શીતેન વાયતિ સમિદ્ધ્યૈ યા તે અગ્ને રુદ્રિયા તનૂર્ ઇત્ય્ આહ સ્વયૈવૈનદ્ દેવતયા વ્રતયતિ સયોનિત્વાય શાન્ત્યૈ ॥
6.2.3 અનુવાક 3 ઉપસદ્ધોમાભિધાનમ્
1 તેષામ્ અસુરાણાં તિસ્રઃ પુર આસન્ન્ અયસ્મય્ય્ અવમાથ રજતાથ હરિણી તા દેવા જેતું નાશક્નુવન્ તા ઉપસદૈવાજિગીષન્ તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન । ઉપસદા વૈ મહાપુરં જયન્તીતિ ત ઇષુꣳ સમ્ અસ્કુર્વતાગ્નિમ્ અનીકꣳ સોમꣳ શલ્યં વિષ્ણું તેજનમ્ । તે ઽબ્રુવન્ ક ઇમામ્ અસિષ્યતીતિ ॥
2 રુદ્ર ઇત્ય્ અબ્રુવન્ રુદ્રો વૈ ક્રૂરઃ સો ઽસ્યત્વિતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણા અહમ્ એવ પશૂનામ્ અધિપતિર્ અસાનીતિ તસ્માદ્ રુદ્રઃ પશૂનામ્ અધિપતિસ્ તાꣳ રુદ્રો ઽવાસૃજત્ સ તિસ્રઃ પુરો ભિત્ત્વૈભ્યો લોકેભ્યો ઽસુરાન્ પ્રાણુદત યદ્ ઉપસદ ઉપસદ્યન્તે ભ્રાતૃવ્યપરાણુત્તયૈ નાન્યામ્ આહુતિમ્ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્ । યદ્ અન્યામ્ આહુતિમ્ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્
3 અન્યન્ મુખં કુર્યાત્ સ્રુવેણાઘારમ્ આ ઘારયતિ યજ્ઞસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ પરાઙ્ અતિક્રમ્ય જુહોતિ પરાચ એવૈભ્યો લોકેભ્યો યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે પુનર્ અત્યાક્રમ્યોપસદં જુહોતિ પ્રણુદ્યૈવૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યાઞ્જિત્વા ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ અભ્યારોહતિ દેવા વૈ યાઃ પ્રાતર્ ઉપસદ ઉપાસીદન્ન્ અહ્નસ્ તાભિર્ અસુરાન્ પ્રાણુદન્ત યાઃ સાયꣳ રાત્રિયૈ તાભિઃ । યત્ સાયમ્પ્રાતર્ ઉપસદઃ
4 ઉપસદ્યન્તે ઽહોરાત્રાભ્યામ્ એવ તદ્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે યાઃ પ્રાતર્ યાજ્યાઃ સ્યુસ્ તાઃ સાયમ્ પુરોઽનુવાક્યાઃ કુર્યાદ્ અયાતયામત્વાય તિસ્ર ઉપસદ ઉપૈતિ ત્રય ઇમે લોકા ઇમાન્ એવ લોકાન્ પ્રીણાતિ ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે ષડ્ વા ઋતવ ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ દ્વાદશાહીને સોમ ઉપૈતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરમ્ એવ પ્રીણાતિ ચતુર્વિꣳશતિઃ સમ્

5 પદ્યન્તે ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસા અર્ધમાસાન્ એવ પ્રીણાતિ । આરાગ્રામ્ અવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપેયાદ્ યઃ કામયેત । અસ્મિન્ મે લોકે ઽર્ધુકꣳ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકમ્ અગ્રે ઽથે દ્વાવ્ અથ ત્રીન્ અથ ચતુર એષા વા આરાગ્રાઽવાન્તરદીક્ષાઽસ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકમ્ ભવતિ પરોવરીયસીમ્ અવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપેયાદ્ યઃ કામયેત । અમુષ્મિન્ મે લોકે ઽર્ધુકꣳ સ્યાદ્ ઇતિ ચતુરો ઽગ્રે ઽથે ત્રીન્ અથ દ્વાવ્ અથૈકમ્ એષા વૈ પરોવરીયસ્ય્ અવાન્તરદીક્ષાઽમુષ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકં ભવતિ ॥
6.2.4 અનુવાક 4 વેદ્યભિધાનમ્
1 સુવર્ગં વા એતે લોકં યન્તિ ય ઉપસદ ઉપયન્તિ તેષાં ય ઉન્નયતે હીયત એવ સ નોદ્ અનેષીતિ સૂન્નીયમ્ ઇવ યો વૈ સ્વાર્થેતાં યતાꣳ શ્રાન્તો હીયત ઉત સ નિષ્ટ્યાય સહ વસતિ તસ્માત્ સકૃદ્ ઉન્નીય નાપરમ્ ઉન્નયેત દધ્નોન્નયેત । એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ । રૂપેણૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ॥
2 યજ્ઞો દેવેભ્યો નિલાયત વિષ્ણૂ રૂપં કૃત્વા સ પૃથિવીમ્ પ્રાવિશત્ તં દેવા હસ્તાન્ત્ સꣳરભ્યૈચ્છન્ તમ્ ઇન્દ્ર ઉપર્યુપર્ય્ અત્ય્ અક્રામત્ સો ઽબ્રવીત્ કો માયમ્ ઉપર્યુપર્ય્ અત્ય્ અક્રમીદ્ ઇતિ । અહં દુર્ગે હન્તેત્ય્ અથ કસ્ ત્વમ્ ઇતિ । અહં દુર્ગાદ્ આહર્તેતિ સો ઽબ્રવીત્ । દુર્ગે વૈ હન્તાઽવોચથા વરાહો ઽયં વામમોષઃ
3 સપ્તાનાં ગિરીણામ્ પરસ્તાદ્ વિત્તં વેદ્યમ્ અસુરાણામ્ બિભર્તિ તં જહિ યદિ દુર્ગે હન્તાસીતિ સ દર્ભપુઞ્જીલમ્ ઉદ્વૃહ્ય સપ્તગિરીન્ ભિત્ત્વા તમ્ અહન્ । સો ઽબ્રવીત્ । દુર્ગાદ્ વા આહર્તાવોચથા એતમ્ આ હરેતિ તમ્ એભ્યો યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ આહરત્ । યત્ તદ્ વિત્તં વેદ્યમ્ અસુરાણામ્ અવિન્દન્ત તદ્ એકં વેદ્યૈ વેદિત્વમ્ અસુરાણામ્
4 વા ઇયમ્ અગ્ર આસીત્ । યાવદ્ આસીનઃ પરાપશ્યતિ તાવદ્ દેવાનામ્ । તે દેવા અબ્રુવન્ । અસ્ત્વ્ એવ નો ઽસ્યામ્ અપીતિ કિયદ્ વો દાસ્યામ ઇતિ યાવદ્ ઇયꣳ સલાવૃકી ત્રિઃ પરિક્રામતિ તાવન્ નો દત્તેતિ સ ઇન્દ્રઃ સલાવૃકી રૂપં કૃત્વેમાં ત્રિઃ સર્વતઃ પર્ય્ અક્રામત્ તદ્ ઇમામ્ અવિન્દન્ત યદ્ ઇમામ્ અવિન્દન્ત તદ્ વેદ્યૈ વેદિત્વમ્ ॥
5 સા વા ઇયꣳ સર્વૈવ વેદિઃ । ઇયતિ શક્ષ્યામીતિ ત્વા અવમાય યજન્તે ત્રિꣳશત્ પદાનિ પશ્ચાત્ તિરશ્ચી ભવતિ ષટ્ત્રિꣳશત્ પ્રાચી ચતુર્વિꣳશતિઃ પુરસ્તાત્ તિરશ્ચી દશદશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે । ઉદ્ ધન્તિ યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ । ઉદ્ ધન્તિ તસ્માદ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ બર્હિ સ્તૃણાતિ તસ્માદ્ ઓષધયઃ પુનર્ આ ભવન્તિ । ઉત્તરમ્ બર્હિષ ઉત્તરબર્હિ સ્તૃણાતિ પ્રજા વૈ બર્હિર્ યજમાન ઉત્તરબર્હિઃ । યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ ॥
6.2.5 અનુવાક 5 વ્રતનિરૂપણમ્
1 યદ્ વા અનીશાનો ભારમ્ આદત્તે વિ વૈ સ લિશતે યદ્ દ્વાદશ સાહ્નસ્યોપસદઃ સ્યુસ્ તિસ્રો ઽહીનસ્ય યજ્ઞસ્ય વિલોમ ક્રિયેત તિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્ય યજ્ઞસ્ય સવીર્યત્વાયાથો સલોમ ક્રિયતે વત્સસ્યૈકઃ સ્તનો ભાગી હિ સો ઽથૈકꣳ સ્તનં વ્રતમ્ ઉપૈત્ય્ અથ દ્વાવ્ અથ ત્રીન્ અથ ચતુર એતદ્ વૈ
2 ક્ષુરપવિ નામ વ્રતં યેન પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્ અથો કનીયસૈવ ભૂય ઉપૈતિ ચતુરો ઽગ્રે સ્તનાન્ વ્રતમ્ ઉપૈત્ય્ અથ ત્રીન્ અથ દ્વાવ્ અથૈકમ્ એતદ્ વૈ સુજઘનં નામ વ્રતં તપસ્યꣳ સુવર્ગ્યમ્ અથો પ્રૈવ જાયતે પ્રજયા પશુભિઃ । યવાગૂ રાજન્યસ્ય વ્રતં ક્રૂરેવ વૈ યવાગૂઃ ક્રૂર ઇવ
3 રાજન્યો વજ્રસ્ય રૂપꣳ સમૃદ્ધ્યૈ । આમિક્ષા વૈશ્યસ્ય પાકયજ્ઞસ્ય રૂપમ્ પુષ્ટ્યૈ પયો બ્રાહ્મણસ્ય તેજો વૈ બ્રાહ્મણસ્ તેજઃ પયસ્ તેજસૈવ તેજઃ પય આત્મન્ ધત્તે । અથો પયસા વૈ ગર્ભા વર્ધન્તે ગર્ભ ઇવ ખલુ વા એષ યદ્ દીક્ષિતો યદ્ અસ્ય પયો વ્રતમ્ ભવત્ય્ આત્માનમ્ એવ તદ્ વર્ધયતિ ત્રિવ્રતો વૈ મનુર્ આસીદ્ દ્વિવ્રતા અસુરા એકવ્રતાઃ
4 દેવાઃ । પ્રાતર્ મધ્યંદિને સાયં તન્ મનોર્ વ્રતમ્ આસીત્ પાકયજ્ઞસ્ય રૂપમ્ પુષ્ટ્યૈ પ્રાતશ્ ચ સાયં ચાસુરાણાં નિર્મધ્યં ક્ષુધો રૂપં તતસ્ તે પરાભવન્ મધ્યંદિને મધ્યરાત્રે દેવાનાં તતસ્ તે ઽભવન્ત્ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ યદ્ અસ્ય મધ્યંદિને મધ્યરાત્રે વ્રતમ્ ભવતિ મધ્યતો વા અન્નેન ભુઞ્જતે મધ્યત એવ તદ્ ઊર્જં ધત્તે ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્ય્ આત્મના
5 પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ગર્ભો વા એષ યદ્ દીક્ષિતો યોનિર્ દીક્ષિતવિમિતં યદ્ દીક્ષિતો દીક્ષિતવિમિતાત્ પ્રવસેદ્ યથા યોનેર્ ગર્ભ સ્કન્દતિ તાદૃગ્ એવ તન્ ન પ્રવસ્તવ્યમ્ આત્મનો ગોપીથાય ।
એષ વૈ વ્યાઘ્રઃ કુલગોપો યદ્ અગ્નિસ્ તસ્માદ્ યદ્ દીક્ષિતઃ પ્રવસેત્ સ એનમ્ ઈશ્વરો ઽનૂત્થાય હન્તોર્ ન પ્રવસ્તવ્યમ્ આત્મનો ગુપ્ત્યૈ દક્ષિણતઃ શય એતદ્ વૈ યજમાનસ્યાયતનꣳ સ્વ એવાયતને શયે । અગ્નિમ્ અભ્યાવૃત્ય શયે દેવતા એવ યજ્ઞમ્ અભ્યાવૃત્ય શયે ॥
6.2.6 અનુવાક 6 કામ્યયાગભૂમ્યાભિધાનમ્
1 પુરોહવિષિ દેવયજને યાજયેદ્ યં કામયેત । ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમેદ્ અભિ સુવર્ગં લોકં જયેદ્ ઇતિ । એતદ્ વૈ પુરોહવિર્ દેવયજનં યસ્ય હોતા પ્રાતરનુવાકમ્ અનુબ્રુવન્ન્ અગ્નિમ્ અપ આદિત્યમ્ અભિ વિપશ્યતિ । ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમત્ય્ અભિ સુવર્ગં લોકં જયતિ । આપ્તે દેવયજને યાજયેદ્ ભ્રાતૃવ્યવન્તમ્ પન્થાં વાઽધિસ્પર્શયેત્ કર્તં વા યાવન્ નાનસે યાતવૈ
2 ન રથાયૈતદ્ વા આપ્તં દેવયજનમ્ આપ્નોત્ય્ એવ ભ્રાતૃવ્યં નૈનમ્ ભ્રાતૃવ્ય આપ્નોતિ । એકોન્નતે દેવયજને યાજયેત્ પશુકામમ્ એકોન્નતાદ્ વૈ દેવયજનાદ્ અઙ્ગિરસઃ પશૂન્ અસૃજન્ત । અન્તરા સદોહવિર્ધાને ઉન્નતꣳ સ્યાત્ । એતદ્ વા એકોન્નતં દેવયજનમ્ પશુમાન્ એવ ભવતિ ત્ર્યુન્નતે દેવયજને યાજયેત્ સુવર્ગકામમ્ । ત્ર્યુન્નતાદ્ વૈ દેવયજનાદ્ અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ । અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચ
3 ઉન્નતꣳ સ્યાદ્ અન્તરા હવિર્ધાનં ચ સદશ્ ચાન્તરા સદશ્ ચ ગાર્હપત્યં ચ । એતદ્ વૈ ત્ર્યુન્નતં દેવયજનમ્ । સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ પ્રતિષ્ઠિતે દેવયજને યાજયેત્ પ્રતિષ્ઠાકામમ્ એતદ્ વૈ પ્રતિષ્ઠિતં દેવયજનં યત્ સર્વતઃ સમમ્ પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ યત્રાન્યાઅન્યા ઓષધયો વ્યતિષક્તાઃ સ્યુસ્ તદ્ યાજયેત્ પશુકામમ્ એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ । રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂન્
4 અવ રુન્દ્ધે પશુમાન્ એવ ભવતિ નિરૃતિગૃહીતે દેવયજને યાજયેદ્ યં કામયેત નિરૃત્યાઽસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયેયમ્ ઇતિ । એતદ્ વૈ નિરૃતિગૃહીતં દેવયજનં યત્ સદૃશ્યૈ સત્યા ઋક્ષમ્ । નિરૃત્યૈવાસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયતિ વ્યાવૃત્તે દેવયજને યાજયેદ્ વ્યાવૃત્કામં યમ્ પાત્રે વા તલ્પે વા મીમાꣳસેરન્ પ્રાચીનમ્ આહવનીયાત્ પ્રવણꣳ સ્યાત્ પ્રતીચીનં ગાર્હપત્યાદ્ એતદ્ વૈ વ્યાવૃત્તં દેવયજનમ્ । વિ પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણા વર્તતે નૈનમ્ પાત્રે ન તલ્પે મીમાꣳસન્તે કાર્યે દેવયજને યાજયેદ્ ભૂતિકામમ્ । કાર્યો વૈ પુરુષઃ । ભવત્ય્ એવ ॥
6.2.7 અનુવાક 7 ઉત્તરવેદિનિરૂપણમ્
1 તેભ્ય ઉત્તરવેદિઃ સિꣳહી રૂપં કૃત્વોભયાન્ અન્તરાપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ તે દેવા અમન્યન્ત યન્તરાન્ વા ઇયમ્ ઉપાવર્ત્સ્યતિ ત ઇદમ્ ભવિષ્યન્તીતિ તામ્ ઉપામન્ત્રયન્ત સાબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ સર્વાન્ મયા કામાન્ વ્યશ્નવથ પૂર્વાં તુ માગ્નેર્ આહુતિર્ અશ્નવતા ઇતિ તસ્માદ્ ઉત્તરવેદિમ્ પૂર્વામ્ અગ્નેર્ વ્યાઘારયન્તિ વારેવૃતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ શમ્યયા પરિ મિમીતે
2 માત્રૈવાસ્યૈ સાઽથો યુક્તેનૈવ યુક્તમ્ અવ રુન્દ્ધે વિત્તાયની મે ઽસીત્ય્ આહ વિત્તા હ્ય્ એનાન્ આવત્ તિક્તાયની મે ઽસીત્ય્ આહ તિક્તાન્ હ્ય્ એનાન્ આવત્ અવતાન્ મા નાથિતમ્ ઇત્ય્ આહ નાથિતાન્ હ્ય્ એનાન્ આવદ્ અવતાન્ મા વ્યથિતમ્ ઇત્ય્ આહ વ્યથિતાન્ હ્ય્ એનાન્ આવદ્ વિદેર્ અગ્નિર્ નભો નામ

3 અગ્ને અઙ્ગિર ઇતિ ત્રિર્ હરતિ ય એવૈષુ લોકેષ્વ્ અગ્નયસ્ તાન્ એવાવ રુન્દ્ધે તૂષ્ણીં ચતુર્થꣳ હરત્ય્ અનિરુક્તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે સિꣳહીર્ અસિ મહિષીર્ અસીત્ય્ આહ સિꣳહીર્ હ્ય્ એષા રૂપં કૃત્વોભયાન્ અન્તરાપક્રમ્યાતિષ્ઠદ્ ઉરુ પ્રથસ્વોરુ તે યજ્ઞપતિઃ પ્રથતામ્ ઇત્ય્ આહ યજમાનમ્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથયતિ ધ્રુવા
4 અસીતિ સꣳ હન્તિ ધૃત્યૈ દેવેભ્યઃ શુન્ધસ્વ દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેત્ય્ અવ ચોક્ષતિ પ્ર ચ કિરતિ શુદ્ધ્યૈ । ઇન્દ્રઘોષસ્ ત્વા વસુભિઃ પુરસ્તાત્ પાત્વ્ ઇત્ય્ આહ દિગ્ભ્ય એવૈનામ્ પ્રોક્ષતિ દેવાꣳશ્ ચેદ્ ઉત્તરવેદિર્ ઉપાવવર્તીહૈવ વિ જયામહા ઇત્ય્ અસુરા વજ્રમ્ ઉદ્યત્ય દેવાન્ અભ્ય્ આયન્ત તાન્ ઇન્દ્રઘોષો વસુભિઃ પુરસ્તાદ્ અપ
5 અનુદત મનોજવાઃ પિતૃભિર્ દક્ષિણતઃ પ્રચેતા રુદ્રૈઃ પશ્ચાદ્ વિશ્વકર્માદિત્યૈર્ ઉત્તરતો યદ્ એવમ્ ઉત્તરવેદિમ્ પ્રોક્ષતિ દિગ્ભ્ય એવ તદ્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્રણુદત ઇન્દ્રો યતીન્ત્ સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્ તાન્ દક્ષિણત ઉત્તરવેદ્યા આદન્ યત્ પ્રોક્ષણીનામ્ ઉચ્છિષ્યેત તદ્ દક્ષિણત ઉત્તરવેદ્યૈ નિ નયેદ્ યદ્ એવ તત્ર ક્રૂરં તત્ તેન શમયતિ યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેચ્ છુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
6.2.8 અનુવાક 8 વ્યાઘારણવિધિઃ
1 સોત્તરવેદિર્ અબ્રવીત્ સર્વાન્ મયા કામાન્ વ્યશ્નવથેતિ તે દેવા અકામયન્ત । અસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભિ ભવેમેતિ તે ઽજુહવુઃ સિꣳહીર્ અસિ સપત્નસાહી સ્વાહેતિ તે ઽસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભ્ય્ અભવન્ તે ઽસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભિભૂયાકામયન્ત પ્રજાં વિન્દેમહીતિ તે ઽજુહવુઃ સિꣳહીર્ અસિ સુપ્રજાવનિઃ સ્વાહેતિ તે પ્રજામ્ અવિન્દન્ત તે પ્રજાં વિત્ત્વા
2 અકામયન્ત પશૂન્ વિન્દેમહીતિ તે ઽજુહવુઃ સિꣳહીર્ અસિ રાયસ્પોષવનિઃ સ્વાહેતિ તે પશૂન્ અવિન્દન્ત તે પશૂન્ વિત્ત્વાકામયન્ત પ્રતિષ્ઠાં વિન્દેમહીતિ તે ઽજુહવુઃ સિꣳહીર્ અસ્ય્ આદિત્યવનિઃ સ્વાહેતિ ત ઇમામ્ પ્રતિષ્ઠામ્ અવિન્દન્ત ત ઇમામ્ પ્રતિષ્ઠાં વિત્ત્વાકામયન્ત દેવતા આશિષ ઉપેયામેતિ તે ઽજુહવુઃ સિꣳહીર્ અસ્ય્ આ વહ દેવાન્ દેવયતે
3 યજમાનાય સ્વાહેતિ તે દેવતા આશિષ ઉપાયન્ પઞ્ચ કૃત્વો વ્યાઘારયતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । અક્ષ્ણ્યા વ્યાઘારયતિ તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ભૂતેભ્યસ્ ત્વેતિ સ્રુચમ્ ઉદ્ ગૃહ્ણાતિ ય એવ દેવા ભૂતાસ્ તેષાં તદ્ ભાગધેયમ્ । તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ પૌતુદ્રવાન્ પરિધીન્ પરિ દધાતિ । એષામ્
4 લોકાનાં વિધૃત્યૈ । અગ્નેસ્ ત્રયો જ્યાયાꣳસો ભ્રાતર આસન્ તે દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તઃ પ્રામીયાન્ત સો ઽગ્નિર્ અબિભેત્ । ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમ્ આરિષ્યતીતિ સ નિલાયત સ યાં વનસ્પતિષ્વ્ અવસત્ તામ્ પૂતુદ્રૌ યામ્ ઓષધીષુ તાꣳ સુગન્ધિતેજને યામ્ પશુષુ તામ્ પેત્વસ્યાન્તરા શૃઙ્ગે તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્ તમ્ અન્વ્ અવિન્દન્ તમ્ અબ્રુવન્
5 ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ સો ઽબ્રવીત્ । વરં વૃણૈ યદ્ એવ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દાત્ તન્ મે ભ્રાતૃણામ્ ભાગધેયમ્ અસદ્ ઇતિ તસ્માદ્ યદ્ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તેષાં તદ્ ભાગધેયં તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ સો ઽમન્યત । અસ્થન્વન્તો મે પૂર્વે ભ્રાતરઃ પ્રામેષતાસ્થાનિ શાતયા ઇતિ સ યાનિ
6 અસ્થાન્ય્ અશાતયત તત્ પૂતુદ્ર્વભવત્ । યન્ માꣳસમ્ ઉપમૃતં તદ્ ગુલ્ગુલુ યદ્ એતાન્ત્ સમ્ભારાન્ત્ સમ્ભરત્ય્ અગ્નિમ્ એવ તત્ સમ્ ભરતિ । અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસીત્ય્ આહ । અગ્નેર્ હ્ય્ એતત્ પુરીષં યત્ સંભારાઃ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । એતે વાવૈનં તે ભ્રાતરઃ પરિ શેરે યત્ પૌતુદ્રવાઃ પરિધય ઇતિ ॥
6.2.9 અનુવાક 9 વ્યાઘારણવિધિઃ
1 બદ્ધમ્ અવ સ્યતિ વરુણપાશાદ્ એવૈને મુઞ્ચતિ પ્ર ણેનેક્તિ મેધ્યે એવૈને કરોતિ સાવિત્રિયર્ચા હુત્વા હવિર્ધાને પ્ર વર્તયતિ સવિતૃપ્રસૂત એવૈને પ્ર વર્તયતિ વરુણો વા એષ દુર્વાગ્ ઉભયતો બદ્ધો યદ્ અક્ષઃ સ યદ્ ઉત્સર્જેદ્ યજમાનસ્ય ગૃહાન્ અભ્યુત્સર્જેત્ સુવાગ્ દેવ દુર્યાꣳ આ વદેત્ય્ આહ ગૃહા વૈ દુર્યાઃ શાન્ત્યૈ પત્ની
2 ઉપાનક્તિ પત્ની હિ સર્વસ્ય મિત્રમ્ મિત્રત્વાય યદ્ વૈ પત્ની યજ્ઞસ્ય કરોતિ મિથુનં તત્ । અથો પત્નિયા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભોઽનવછિત્ત્યૈ વર્ત્મના વા અન્વિત્ય યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ વૈષ્ણવીભ્યામ્ ઋગ્ભ્યાં વર્ત્મનોર્ જુહોતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ ।
3 હિરણ્યમ્ ઉપાસ્ય જુહોતિ । અગ્નિવત્ય્ એવ જુહોતિ નાન્ધો ઽધ્વર્યુર્ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ પ્રાચી પ્રેતમ્ અધ્વરં કલ્પયન્તી ઇત્ય્ આહ સુવર્ગમ્ એવૈને લોકં ગમયતિ । અત્ર રમેથાં વર્ષ્મન્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ વર્ષ્મ હ્ય્ એતત્ પૃથિવ્યા યદ્ દેવયજનમ્ । શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ । દિવો વા વિષ્ણવુત વા પૃથિવ્યાઃ
4 ઇત્ય્ આશીર્પદયર્ચા દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય મેથીં નિ હન્તિ શીર્ષત એવ યજ્ઞસ્ય યજમાન આશિષો ઽવ રુન્દ્ધે દણ્ડો વા ઔપરસ્ તૃતીયસ્ય હવિર્ધાનસ્ય વષટ્કારેણાક્ષમ્ અચ્છિનત્ । યત્ તૃતીયં છદિર્ હવિર્ધાનયોર્ ઉદાહ્રિયતે તૃતીયસ્ય હવિર્ધાનસ્યાવરુદ્ધ્યૈ શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ । વિષ્ણો રરાટમ્ અસિ વિષ્ણોઃ પૃષ્ઠમ્ અસીત્ય્ આહ તસ્માદ્ એતાવદ્ધા શિરો વિષ્યૂતમ્ । વિષ્ણોઃ સ્યૂર્ અસિ વિષ્ણોર્ ધ્રુવમ્ અસીત્ય્ આહ વૈષ્ણવꣳ હિ દેવતયા હવિર્ધાનમ્ । યમ્ પ્રથમં ગ્રન્થિં ગ્રથ્નીયાત્ યત્ તં ન વિસ્રꣳસયેદ્ અમેહેનાધ્વર્યુઃ પ્ર મીયેત
તસ્માત્ સ વિસ્રસ્યઃ ॥
6.2.10અનુવાક 10 સદોભિધાનમ્
1 દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ અભ્રિમ્ આ દત્તે પ્રસૂત્યૈ । અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ । અશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્ પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ વજ્ર ઇવ વા એષા યદ્ અભ્રિર્ અભ્રિર્ અસિ નારિર્ અસીત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ પરિલિખિતꣳ રક્ષઃ પરિલિખિતા અરાતય ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ॥
2 ઇદમ્ અહꣳ રક્ષસો ગ્રીવા અપિ કૃન્તામિ યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યં ચૈવ દ્વેષ્ટિ યશ્ ચૈનં દ્વેષ્ટિ તયોર્ એવાનન્તરાયં ગ્રીવાઃ કૃન્તતિ દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેત્ય્ આહૈભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ પરસ્તાદ્ અર્વાચીમ્ પ્રોક્ષતિ તસ્માત્
3 પરસ્તાદ્ અર્વાચીમ્ મનુષ્યા ઊર્જમ્ ઉપ જીવન્તિ ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યત્ ખનત્ય્ અપો ઽવ નયતિ શાન્ત્યૈ યવમતીર્ અવ નયત્ય્ ઊર્ગ્ વૈ યવ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બર ઊર્જૈવોર્જꣳ સમ્ અર્ધયતિ યજમાનેન સમ્મિતૌદુમ્બરી ભવતિ યાવાન્ એવ યજમાનસ્ તાવતીમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઊર્જં દધાતિ
પિતૃણાꣳ સદનમ્ અસીતિ બર્હિર્ અવ સ્તૃણાતિ પિતૃદેવત્યમ્
4 હ્ય્ એતદ્ યન્ નિખાતમ્ । યદ્ બર્હિર્ અનવસ્તીર્ય મિનુયાત્ પિતૃદેવત્યા નિખાતા સ્યાદ્ બર્હિર્ અવસ્તીર્ય મિનોત્ય્ અસ્યામ્ એવૈનાં મિનોત્ય્ અથો સ્વારુહમ્ એવૈનાં કરોતિ । ઉદ્ દિવꣳ સ્તભાનાન્તરિક્ષમ્ પૃણેત્ય્ આહૈષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ દ્યુતાનસ્ ત્વા મારુતો મિનોત્વ્ ઇત્ય્ આહ દ્યુતાનો હ સ્મ વૈ મારુતો દેવાનામ્ ઔદુમ્બરીમ્ મિનોતિ તેનૈવ
5 એનામ્ મિનોતિ બ્રહ્મવનિં ત્વા ક્ષત્રવનિમ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી આ પૃણેથામ્ ઇત્ય્ ઔદુમ્બર્યાં જુહોતિ દ્યાવાપૃથિવી એવ રસેનાનક્તિ । આન્તમ્ અન્વવસ્રાવયત્ય્ આન્તમ્ એવ યજમાનં તેજસાઽનક્તિ । ઐન્દ્રમ્ અસીતિ છદિર્ અધિ નિ દધાત્ય્ ઐન્દ્રꣳ હિ દેવતયા સદઃ । વિશ્વજનસ્ય છાયેત્ય્ આહ વિશ્વજનસ્ય હ્ય્ એષા છાયા યત્ સદઃ । નવછદિ

6 તેજસ્કામસ્ય મિનુયાત્ ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિતમ્ તેજસ્ ત્રિવૃત્ તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ । એકાદશછદીન્દ્રિયકામસ્યૈકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવ ભવતિ પઞ્ચદશછદિ ભ્રાતૃવ્યવતઃ પઞ્ચદશો વજ્રો ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ સપ્તદશછદિ પ્રજાકામસ્ય સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ । એકવિꣳશતિછદિ પ્રતિષ્ઠાકામસ્યૈકવિꣳશઃ સ્તોમાનામ્ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઉદરં વૈ સદ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરો મધ્યત ઔદુમ્બરીમ્ મિનોતિ મધ્યત એવ પ્રજાનામૂર્જં દધાતિ તસ્માત્
7 મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે યજમાનલોકે વૈ દક્ષિણાનિ છદીꣳષિ ભ્રાતૃવ્યલોક ઉત્તરાણિ દક્ષિણાન્ય્ ઉત્તરાણિ કરોતિ યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ । અન્તર્વર્તાન્ કરોતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ તસ્માદ્ અરણ્યમ્ પ્રજા ઉપ જીવન્તિ પરિ ત્વા ગિર્વણો ગિર ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ઇન્દ્રસ્ય સ્યૂર્ અસીન્દ્રસ્ય ધ્રુવમ્ અસીત્ય્ આહૈન્દ્રꣳ હિ દેવતયા સદઃ । યમ્ પ્રથમં ગ્રન્થિં ગ્રથ્નીયાદ્ યત્ તં ન વિસ્રꣳસયેદ્ અમેહેનાધ્વર્યુઃ પ્ર મીયેત તસ્માત્ સ વિસ્રસ્યઃ ॥
6.2.11 અનુવાક 11 ઉપરવાભિધાનમ્
1 શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ પ્રાણા ઉપરવાઃ । હવિર્ધાને ખાયન્તે તસ્માચ્ છીર્ષન્ પ્રાણાઃ । અધસ્તાત્ ખાયન્તે તસ્માદ્ અધસ્તાચ્ છીર્ષ્ણઃ પ્રાણાઃ । રક્ષોહણો વલગહનો વૈષ્ણવાન્ ખનામીત્ય્ આહ વૈષ્ણવા હિ દેવતયોપરવાઃ । અસુરા વૈ નિર્યન્તો દેવાનામ્ પ્રાણેષુ વલગાન્ ન્ય્ અખનન્ તાન્ બાહુમાત્રે ઽન્વ્ અવિન્દન્ તસ્માદ્ બાહુમાત્રાઃ ખાયન્તે । ઇદમ્ અહં તં વલગં ઉદ્ વપામિ
2 યં નઃ સમાનો યમ્ અસમાનો નિચખાનેત્ય્ આહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યશ્ ચૈવ સમાનો યશ્ ચાસમાનઃ । યમ્ એવાસ્મૈ તૌ વલગં નિખનસ્તસ્ તમ્ એવોદ્ વપતિ સં તૃણત્તિ તસ્માત્ સંતૃણ્ણા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ । ન સમ્ ભિનત્તિ તસ્માદ્ અસમ્ભિન્નાઃ પ્રાણાઃ । અપો ઽવ નયતિ તસ્માદ્ આર્દ્રા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ । યવમતીર્ અવ નયતિ ॥
3 ઊર્ગ્ વૈ યવઃ પ્રાણા ઉપરવાઃ પ્રાણેષ્વ્ એવોર્જં દધાતિ બર્હિર્ અવ સ્તૃણાતિ તસ્માલ્ લોમશા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ । આજ્યેન વ્યાઘારયતિ તેજો વા આજ્યમ્ પ્રાણા ઉપરવાઃ પ્રાણેષ્વ્ એવ તેજો દધાતિ હનૂ વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ અધિષવણે ન સં તૃણત્તિ । અસંતૃણ્ણે હિ હનૂ અથો ખલુ દીર્ઘસોમે સંતૃદ્યે ધૃત્યૈ શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્
4 પ્રાણા ઉપરવા હનૂ અધિષવણે જિહ્વા ચર્મ ગ્રાવાણો દન્તા મુખમ્ આહવનીયો નાસિકોત્તરવેદિર્ ઉદરꣳ સદઃ । યદા ખલુ વૈ જિહ્વયા દત્સ્વ્ અધિ ખાદત્ય્ અથ મુખં ગચ્છતિ યદા મુખં ગચ્છત્ય્ અથોદરં ગચ્છતિ તસ્માદ્ ધવિર્ધાને ચર્મન્ન્ અધિ ગ્રાવભિર્ અભિષુત્યાહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય સદસિ ભક્ષયન્તિ યો વૈ વિરાજો યજ્ઞમુખે દોહં વેદ દુહ એવૈનામ્ ઇયં વૈ વિરાટ્ તસ્યૈ ત્વક્ ચર્મોધો ઽધિષવણે સ્તના ઉપરવા ગ્રાવાણો વત્સા ઋત્વિજો દુહન્તિ સોમઃ પયઃ । ય એવં વેદ દુહ એવૈનામ્ ॥
6.2.1 અનુવાક 1 આતિથ્યેષ્ટ્યભિધાનમ્

યદ્ ઉભૌ વિમુચ્યાતિથ્યં ગૃહ્ણીયાદ્ યજ્ઞં વિ છિન્દ્યાત્ ।
યદ્ ઉભાવ્ અવિમુચ્ય યથાનાગતાયાતિથ્યં ક્રિયતે તાદૃગ્ એવ તત્ ।
વિમુક્તો ઽન્યો ઽનડ્વાન્ ભવત્ય્ અવિમુક્તો ઽન્યો ઽથાઽઽતિથ્યં ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યૈ
પત્ન્ય્ અન્વારભતે
પત્ની હિ પારીણહ્યસ્યેશે પત્નિયૈવાનુમતં નિર્ વપતિ
યદ્ વૈ પત્ની યજ્ઞસ્ય કરોતિ મિથુનં તત્ ।
અથો પત્નિયા એવ

એષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભો ઽનવછિત્ત્યૈ
યાવદ્ભિર્ વૈ રાજાનુચરૈર્ આગચ્છતિ સર્વેભ્યો વૈ તેભ્ય આતિથ્યં ક્રિયતે છન્દાꣳસિ ખલુ વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞો ઽનુચરાણિ ।
અગ્નેર્ આતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્યાહ ગાયત્રિયા એવૈતેન કરોતિ
સોમસ્યાતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ ત્રિષ્ટુભ એવૈતેન કરોતિ ।
અતિથેર્ આતિથ્યમ્ અસિ વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ જગત્યૈ

એવૈતેન કરોતિ ।
અગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદાવ્ને વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહાનુષ્ટુભ એવૈતેન કરોતિ
શ્યેનાય ત્વા સોમભૃતે વિષ્ણવે ત્વેત્ય્ આહ ગાયત્રિયા એવૈતેન કરોતિ
પઞ્ચ કૃત્વો ગૃહ્ણાતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રિયા ઉભયત આતિથ્યસ્ય ક્રિયત ઇતિ
યદ્ એવાદઃ સોમમ્ આ

અહરત્ તસ્માદ્ ગાયત્રિયા ઉભયત આતિથ્યસ્ય ક્રિયતે પુરસ્તાચ્ ચોપરિષ્ટાચ્ ચ
શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ આતિથ્યં નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તસ્માન્ નવધા શિરો વિષ્યૂતમ્ ।
નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તે ત્રયસ્ ત્રિકપાલાસ્ ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિતાસ્ તેજસ્ ત્રિવૃત્ તેજ એવ યજ્ઞસ્ય શીર્ષન્ દધાતિ
નવકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ તે ત્રયસ્ ત્રિકપાલાસ્ ત્રિવૃતા પ્રાણેન સમ્મિતાસ્ ત્રિવૃદ્ વૈ

પ્રાણસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ પ્રાણમ્ અભિપૂર્વં યજ્ઞસ્ય શીર્ષન્ દધાતિ
પ્રજાપતેર્ વા એતાનિ પક્ષ્માણિ યદ્ અશ્વવાલા ઐક્ષવી તિરશ્ચી યદ્ આશ્વવાલઃ પ્રસ્તરો ભવત્ય્ ઐક્ષવી તિરશ્ચી પ્રજાપતેર્ એવ તચ્ ચક્ષુઃ સમ્ ભરતિ
દેવા વૈ યા આહુતીર્ અજુહવુસ્ તા અસુરા નિષ્કાવમ્ આદન્ તે દેવાઃ કાર્ષ્મર્યમ્ અપશ્યન્ કર્મણ્યો વૈ
કર્મૈનેન કુર્વીતેતિ તે કાર્ષ્મર્યમયાન્ પરિધીન્

અકુર્વત તૈર્ વૈ તે રક્ષાꣳસ્ય્ અપાઘ્નત
યત્ કાર્ષ્મર્યમયાઃ પરિધયો ભવન્તિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
સꣳ સ્પર્શયતિ રક્ષસામ્ અનન્વવચારાય
ન પુરસ્તાત્ પરિ દધાત્ય્ આદિત્યો હ્ય્ એવોદ્યન્ પુરસ્તાદ્ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ ।
ઊર્ધ્વે સમિધાવ્ આ દધાત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપહન્તિ
યજુષાન્યાં તૂષ્ણીમ્ અન્યામ્ મિથુનત્વાય
દ્વે આ દધાતિ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ

અગ્નિશ્ ચ વા એતૌ સોમશ્ ચ કથા સોમાયાતિથ્યં ક્રિયતે નાગ્નય ઇતિ
યદ્ અગ્નાવ્ અગ્નિમ્ મથિત્વા પ્રહરતિ તેનૈવાગ્નય આતિથ્યં ક્રિયતે ।
અથો ખલ્વ્ આહુર્ અગ્નિઃ સર્વા દેવતા ઇતિ યદ્ ધવિર્ આસાદ્યાગ્નિમ્ મન્થતિ હવ્યાયૈવાઽઽસન્નાય સર્વા દેવતા જનયતિ ॥
6.2.2 અનુવાક 2 તાનૂનપ્ત્ર્યેષ્ટ્યભિધાનમ્

દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે દેવા મિથો વિપ્રિયા આસન્
તે ઽન્યોઽન્યસ્મૈ જ્યૈષ્ઠ્યાયાતિષ્ઠમાનાઃ પઞ્ચધા વ્યક્રામન્ન્ અગ્નિર્ વસુભિઃ સોમો રુદ્રૈર્ ઇન્દ્રો મરુદ્ભિર્ વરુણ આદિત્યૈર્ બૃહસ્પતિર્ વિશ્વૈર્ દેવૈસ્
તે ઽમન્યન્ત ।
અસુરેભ્યો વા ઇદમ્ ભ્રાતૃવ્યેભ્યો રધ્યામો યન્ મિથો વિપ્રિયાઃ સ્મો યા ન ઇમાઃ પ્રિયાસ્ તનુવસ્ તાઃ સમવદ્યામહૈ તાભ્યઃ સ નિર્ ઋચ્છાદ્ યઃ

નઃ પ્રથમો ઽન્યોઽન્યસ્મૈ દ્રુહ્યાદ્ ઇતિ
તસ્માદ્ યઃ સતાનૂનપ્ત્રિણામ્ પ્રથમો દ્રુહ્યતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ
યત્ તાનૂનપ્ત્રꣳ સમવદ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
પઞ્ચ કૃત્વો ઽવ દ્યતિ
પઞ્ચધા હિ તે તત્ સમવાદ્યન્ત ।
અથો પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
આપતયે ત્વા ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ
પ્રાણો વૈ

આપતિઃ
પ્રાણમ્ એવ પ્રીણાતિ
પરિપતય ઇત્ય્ આહ
મનો વૈ પરિપતિઃ ।
મન એવ પ્રીણાતિ
તનૂનપ્ત્ર ઇત્ય્ આહ
તનુવો હિ તે તાઃ સમવાદ્યન્ત
શાક્વરાયેત્ય્ આહ
શક્ત્યૈ હિ તે તાઃ સમવાદ્યન્ત
શક્મન્ન્ ઓજિષ્ઠાયેત્ય્ આહ ।
ઓજિષ્ઠꣳ હિ તે તદ્ આત્મનઃ સમવાદ્યન્ત ।
અનાધૃષ્ટમ્ અસ્ય્ અનાધૃષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અનાધૃષ્ટꣳ હ્ય્ એતદ્ અનાધૃષ્યમ્ ।
દેવાનામ્ ઓજઃ

ઇત્ય્ આહ
દેવાનાꣳ હ્ય્ એતદ્ ઓજઃ ।
અભિશસ્તિપા અનભિશસ્તેન્યમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અભિશસ્તિપા હ્ય્ એતદ્ અનભિશસ્તેન્યમ્
અનુ મે દીક્ષાં દીક્ષાપતિર્ મન્યતામ્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ઘૃતં વૈ દેવા વજ્રં કૃત્વા સોમમ્ અઘ્નન્ ।
અન્તિકમ્ ઇવ ખલુ વા અસ્યૈતચ્ ચરન્તિ યત્ તાનૂનપ્ત્રેણ પ્રચરન્તિ ।
અꣳશુરꣳશ્સ્ તે દેવ સોમા પ્યાયતામ્ ઇત્ય્ આહ
યત્

એવાસ્યાપુવાયતે યન્ મીયતે તદ્ એવાસ્યૈતેના પ્યાયયતિ ।
આ તુભ્યમ્ ઇન્દ્રઃ પ્યાયતામ્ આ ત્વમ્ ઇન્દ્રાય પ્યાયસ્વેત્ય્ આહ ।
ઉભાવ્ એવેન્દ્રં ચ સોમં ચાઽઽપ્યાયયતિ ।
આ પ્યાયય સખીન્ત્ સન્યા મેધયેત્ય્ આહ ।
ઋત્વિજો વા અસ્ય સખાયસ્
તાન્ એવાઽઽપ્યાયયતિ
સ્વસ્તિ તે દેવ સોમ સુત્યામ્ અશીય

ઇત્ય્ આહ ।
આશિષં એવૈતામ્ આ શાસ્તે
પ્ર વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે સોમમ્ આપ્યાયયન્તિ ।
અન્તરિક્ષદેવત્યો હિ સોમ આપ્યાયિતઃ ।
એષ્ટા રાયઃ પ્રેષે ભગાયેત્ય્ આહ
દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ એવ નમસ્કૃત્યાસ્મિઁ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ
દેવાસુરાઃ સંયત્તા આસન્
તે દેવા બિભ્યતો ઽગ્નિમ્ પ્રાવિશન્
તસ્માદ્ આહુઃ ।
અગ્નિઃ સર્વા દેવતા ઇતિ
તે

અગ્નિમ્ એવ વરૂથં કૃત્વાઽસુરાન્ અભ્ય્ અભવન્ ।
અગ્નિમ્ ઇવ ખલુ વા એષ પ્ર વિશતિ યો ઽવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપૈતિ
ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
આત્માનમ્ એવ દીક્ષયા પાતિ પ્રજામ્ અવાન્તરદીક્ષયા
સંતરામ્ મેખલાꣳ સમાયચ્છતે
પ્રજા હ્ય્ આત્મનો ઽન્તરતરા
તપ્તવ્રતો ભવતિ
મદન્તીભિર્ માર્જયતે
નિર્ હ્ય્ અગ્નિઃ શીતેન વાયતિ
સમિદ્ધ્યૈ
યા તે અગ્ને રુદ્રિયા તનૂર્ ઇત્ય્ આહ
સ્વયૈવૈનદ્ દેવતયા વ્રતયતિ
સયોનિત્વાય શાન્ત્યૈ ॥
6.2.3 અનુવાક 3 ઉપસદ્ધોમાભિધાનમ્

તેષામ્ અસુરાણાં તિસ્રઃ પુર આસન્ન્ અયસ્મય્ય્ અવમાથ રજતાથ હરિણી
તા દેવા જેતું નાશક્નુવન્ તા ઉપસદૈવાજિગીષન્
તસ્માદ્ આહુર્ યશ્ ચૈવં વેદ યશ્ ચ ન ।
ઉપસદા વૈ મહાપુરં જયન્તીતિ
ત ઇષુꣳ સમ્ અસ્કુર્વતાગ્નિમ્ અનીકꣳ સોમꣳ શલ્યં વિષ્ણું તેજનમ્ ।
તે ઽબ્રુવન્
ક ઇમામ્ અસિષ્યતીતિ

રુદ્ર ઇત્ય્ અબ્રુવન્ રુદ્રો વૈ ક્રૂરઃ સો ઽસ્યત્વિતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણા અહમ્ એવ પશૂનામ્ અધિપતિર્ અસાનીતિ તસ્માદ્ રુદ્રઃ પશૂનામ્ અધિપતિસ્
તાꣳ રુદ્રો ઽવાસૃજત્ સ તિસ્રઃ પુરો ભિત્ત્વૈભ્યો લોકેભ્યો ઽસુરાન્ પ્રાણુદત
યદ્ ઉપસદ ઉપસદ્યન્તે ભ્રાતૃવ્યપરાણુત્તયૈ
નાન્યામ્ આહુતિમ્ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્ ।
યદ્ અન્યામ્ આહુતિમ્ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્

અન્યન્ મુખં કુર્યાત્
સ્રુવેણાઘારમ્ આ ઘારયતિ યજ્ઞસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ
પરાઙ્ અતિક્રમ્ય જુહોતિ
પરાચ એવૈભ્યો લોકેભ્યો યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે
પુનર્ અત્યાક્રમ્યોપસદં જુહોતિ
પ્રણુદ્યૈવૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યાઞ્જિત્વા ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ અભ્યારોહતિ
દેવા વૈ યાઃ પ્રાતર્ ઉપસદ ઉપાસીદન્ન્ અહ્નસ્ તાભિર્ અસુરાન્ પ્રાણુદન્ત
યાઃ સાયꣳ રાત્રિયૈ તાભિઃ ।
યત્ સાયમ્પ્રાતર્ ઉપસદઃ

ઉપસદ્યન્તે ઽહોરાત્રાભ્યામ્ એવ તદ્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્ર ણુદતે
યાઃ પ્રાતર્ યાજ્યાઃ સ્યુસ્ તાઃ સાયમ્ પુરોઽનુવાક્યાઃ કુર્યાદ્ અયાતયામત્વાય
તિસ્ર ઉપસદ ઉપૈતિ ત્રય ઇમે લોકા ઇમાન્ એવ લોકાન્ પ્રીણાતિ
ષટ્ સમ્ પદ્યન્તે ષડ્ વા ઋતવ ઋતૂન્ એવ પ્રીણાતિ દ્વાદશાહીને સોમ ઉપૈતિ દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરમ્ એવ પ્રીણાતિ
ચતુર્વિꣳશતિઃ સમ્

પદ્યન્તે
ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસા અર્ધમાસાન્ એવ પ્રીણાતિ ।
આરાગ્રામ્ અવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપેયાદ્ યઃ કામયેત ।
અસ્મિન્ મે લોકે ઽર્ધુકꣳ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકમ્ અગ્રે ઽથે દ્વાવ્ અથ ત્રીન્ અથ ચતુર એષા વા આરાગ્રાઽવાન્તરદીક્ષાઽસ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકમ્ ભવતિ
પરોવરીયસીમ્ અવાન્તરદીક્ષામ્ ઉપેયાદ્ યઃ કામયેત ।
અમુષ્મિન્ મે લોકે ઽર્ધુકꣳ સ્યાદ્ ઇતિ ચતુરો ઽગ્રે ઽથે ત્રીન્ અથ દ્વાવ્ અથૈકમ્ એષા વૈ પરોવરીયસ્ય્ અવાન્તરદીક્ષાઽમુષ્મિન્ન્ એવાસ્મૈ લોકે ઽર્ધુકં ભવતિ ॥
6.2.4 અનુવાક 4 વેદ્યભિધાનમ્

સુવર્ગં વા એતે લોકં યન્તિ ય ઉપસદ ઉપયન્તિ
તેષાં ય ઉન્નયતે હીયત એવ સ
નોદ્ અનેષીતિ સૂન્નીયમ્ ઇવ
યો વૈ સ્વાર્થેતાં યતાꣳ શ્રાન્તો હીયત ઉત સ નિષ્ટ્યાય સહ વસતિ
તસ્માત્ સકૃદ્ ઉન્નીય નાપરમ્ ઉન્નયેત
દધ્નોન્નયેત ।
એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે

યજ્ઞો દેવેભ્યો નિલાયત વિષ્ણૂ રૂપં કૃત્વા
સ પૃથિવીમ્ પ્રાવિશત્
તં દેવા હસ્તાન્ત્ સꣳરભ્યૈચ્છન્
તમ્ ઇન્દ્ર ઉપર્યુપર્ય્ અત્ય્ અક્રામત્
સો ઽબ્રવીત્
કો માયમ્ ઉપર્યુપર્ય્ અત્ય્ અક્રમીદ્ ઇતિ ।
અહં દુર્ગે હન્તેત્ય્ અથ કસ્ ત્વમ્ ઇતિ ।
અહં દુર્ગાદ્ આહર્તેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
દુર્ગે વૈ હન્તાઽવોચથા વરાહો ઽયં વામમોષઃ

સપ્તાનાં ગિરીણામ્ પરસ્તાદ્ વિત્તં વેદ્યમ્ અસુરાણામ્ બિભર્તિ તં જહિ યદિ દુર્ગે હન્તાસીતિ
સ દર્ભપુઞ્જીલમ્ ઉદ્વૃહ્ય સપ્તગિરીન્ ભિત્ત્વા તમ્ અહન્ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
દુર્ગાદ્ વા આહર્તાવોચથા એતમ્ આ હરેતિ
તમ્ એભ્યો યજ્ઞ એવ યજ્ઞમ્ આહરત્ ।
યત્ તદ્ વિત્તં વેદ્યમ્ અસુરાણામ્ અવિન્દન્ત તદ્ એકં વેદ્યૈ વેદિત્વમ્
અસુરાણામ્

વા ઇયમ્ અગ્ર આસીત્ ।
યાવદ્ આસીનઃ પરાપશ્યતિ તાવદ્ દેવાનામ્ ।
તે દેવા અબ્રુવન્ ।
અસ્ત્વ્ એવ નો ઽસ્યામ્ અપીતિ
કિયદ્ વો દાસ્યામ ઇતિ
યાવદ્ ઇયꣳ સલાવૃકી ત્રિઃ પરિક્રામતિ તાવન્ નો દત્તેતિ
સ ઇન્દ્રઃ સલાવૃકી રૂપં કૃત્વેમાં ત્રિઃ સર્વતઃ પર્ય્ અક્રામત્
તદ્ ઇમામ્ અવિન્દન્ત
યદ્ ઇમામ્ અવિન્દન્ત તદ્ વેદ્યૈ વેદિત્વમ્

સા વા ઇયꣳ સર્વૈવ વેદિઃ ।
ઇયતિ શક્ષ્યામીતિ ત્વા અવમાય યજન્તે
ત્રિꣳશત્ પદાનિ પશ્ચાત્ તિરશ્ચી ભવતિ ષટ્ત્રિꣳશત્ પ્રાચી ચતુર્વિꣳશતિઃ પુરસ્તાત્ તિરશ્ચી
દશદશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે ।
ઉદ્ ધન્તિ
યદ્ એવાસ્યા અમેધ્યં તદ્ અપ હન્તિ ।
ઉદ્ ધન્તિ
તસ્માદ્ ઓષધયઃ પરા ભવન્તિ
બર્હિ સ્તૃણાતિ
તસ્માદ્ ઓષધયઃ પુનર્ આ ભવન્તિ ।
ઉત્તરમ્ બર્હિષ ઉત્તરબર્હિ સ્તૃણાતિ
પ્રજા વૈ બર્હિર્ યજમાન ઉત્તરબર્હિઃ ।
યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ
તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ ॥
6.2.5 અનુવાક 5 વ્રતનિરૂપણમ્

યદ્ વા અનીશાનો ભારમ્ આદત્તે વિ વૈ સ લિશતે
યદ્ દ્વાદશ સાહ્નસ્યોપસદઃ સ્યુસ્ તિસ્રો ઽહીનસ્ય યજ્ઞસ્ય વિલોમ ક્રિયેત
તિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્ય યજ્ઞસ્ય સવીર્યત્વાયાથો સલોમ ક્રિયતે
વત્સસ્યૈકઃ સ્તનો ભાગી હિ સો ઽથૈકꣳ સ્તનં વ્રતમ્ ઉપૈત્ય્ અથ દ્વાવ્ અથ ત્રીન્ અથ ચતુર એતદ્ વૈ

ક્ષુરપવિ નામ વ્રતં યેન પ્ર જાતાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ નુદતે પ્રતિ જનિષ્યમાણાન્ અથો કનીયસૈવ ભૂય ઉપૈતિ
ચતુરો ઽગ્રે સ્તનાન્ વ્રતમ્ ઉપૈત્ય્ અથ ત્રીન્ અથ દ્વાવ્ અથૈકમ્ એતદ્ વૈ સુજઘનં નામ વ્રતં તપસ્યꣳ સુવર્ગ્યમ્ અથો પ્રૈવ જાયતે પ્રજયા પશુભિઃ ।
યવાગૂ રાજન્યસ્ય વ્રતં ક્રૂરેવ વૈ યવાગૂઃ ક્રૂર ઇવ

રાજન્યો વજ્રસ્ય રૂપꣳ સમૃદ્ધ્યૈ ।
આમિક્ષા વૈશ્યસ્ય પાકયજ્ઞસ્ય રૂપમ્ પુષ્ટ્યૈ
પયો બ્રાહ્મણસ્ય તેજો વૈ બ્રાહ્મણસ્ તેજઃ પયસ્ તેજસૈવ તેજઃ પય આત્મન્ ધત્તે ।
અથો પયસા વૈ ગર્ભા વર્ધન્તે ગર્ભ ઇવ ખલુ વા એષ યદ્ દીક્ષિતો યદ્ અસ્ય પયો વ્રતમ્ ભવત્ય્ આત્માનમ્ એવ તદ્ વર્ધયતિ
ત્રિવ્રતો વૈ મનુર્ આસીદ્ દ્વિવ્રતા અસુરા એકવ્રતાઃ

દેવાઃ ।
પ્રાતર્ મધ્યંદિને સાયં તન્ મનોર્ વ્રતમ્ આસીત્ પાકયજ્ઞસ્ય રૂપમ્ પુષ્ટ્યૈ
પ્રાતશ્ ચ સાયં ચાસુરાણાં નિર્મધ્યં ક્ષુધો રૂપં તતસ્ તે પરાભવન્
મધ્યંદિને મધ્યરાત્રે દેવાનાં તતસ્ તે ઽભવન્ત્ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્
યદ્ અસ્ય મધ્યંદિને મધ્યરાત્રે વ્રતમ્ ભવતિ મધ્યતો વા અન્નેન ભુઞ્જતે મધ્યત એવ તદ્ ઊર્જં ધત્તે ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
ભવત્ય્ આત્મના

પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ
ગર્ભો વા એષ યદ્ દીક્ષિતો યોનિર્ દીક્ષિતવિમિતં યદ્ દીક્ષિતો દીક્ષિતવિમિતાત્ પ્રવસેદ્ યથા યોનેર્ ગર્ભ સ્કન્દતિ તાદૃગ્ એવ તન્ ન પ્રવસ્તવ્યમ્ આત્મનો ગોપીથાય ।
એષ વૈ વ્યાઘ્રઃ કુલગોપો યદ્ અગ્નિસ્ તસ્માદ્ યદ્ દીક્ષિતઃ પ્રવસેત્ સ એનમ્ ઈશ્વરો ઽનૂત્થાય હન્તોર્ ન પ્રવસ્તવ્યમ્ આત્મનો ગુપ્ત્યૈ
દક્ષિણતઃ શય એતદ્ વૈ યજમાનસ્યાયતનꣳ સ્વ એવાયતને શયે ।
અગ્નિમ્ અભ્યાવૃત્ય શયે દેવતા એવ યજ્ઞમ્ અભ્યાવૃત્ય શયે ॥
6.2.6 અનુવાક 6 કામ્યયાગભૂમ્યાભિધાનમ્

પુરોહવિષિ દેવયજને યાજયેદ્ યં કામયેત ।
ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમેદ્ અભિ સુવર્ગં લોકં જયેદ્ ઇતિ ।
એતદ્ વૈ પુરોહવિર્ દેવયજનં યસ્ય હોતા પ્રાતરનુવાકમ્ અનુબ્રુવન્ન્ અગ્નિમ્ અપ આદિત્યમ્ અભિ વિપશ્યતિ ।
ઉપૈનમ્ ઉત્તરો યજ્ઞો નમત્ય્ અભિ સુવર્ગં લોકં જયતિ ।
આપ્તે દેવયજને યાજયેદ્ ભ્રાતૃવ્યવન્તમ્
પન્થાં વાઽધિસ્પર્શયેત્ કર્તં વા
યાવન્ નાનસે યાતવૈ

ન રથાયૈતદ્ વા આપ્તં દેવયજનમ્
આપ્નોત્ય્ એવ ભ્રાતૃવ્યં નૈનમ્ ભ્રાતૃવ્ય આપ્નોતિ ।
એકોન્નતે દેવયજને યાજયેત્ પશુકામમ્
એકોન્નતાદ્ વૈ દેવયજનાદ્ અઙ્ગિરસઃ પશૂન્ અસૃજન્ત ।
અન્તરા સદોહવિર્ધાને ઉન્નતꣳ સ્યાત્ ।
એતદ્ વા એકોન્નતં દેવયજનમ્
પશુમાન્ એવ ભવતિ
ત્ર્યુન્નતે દેવયજને યાજયેત્ સુવર્ગકામમ્ ।
ત્ર્યુન્નતાદ્ વૈ દેવયજનાદ્ અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકમ્ આયન્ ।
અન્તરાહવનીયં ચ હવિર્ધાનં ચ

ઉન્નતꣳ સ્યાદ્ અન્તરા હવિર્ધાનં ચ સદશ્ ચાન્તરા સદશ્ ચ ગાર્હપત્યં ચ ।
એતદ્ વૈ ત્ર્યુન્નતં દેવયજનમ્ ।
સુવર્ગમ્ એવ લોકમ્ એતિ
પ્રતિષ્ઠિતે દેવયજને યાજયેત્ પ્રતિષ્ઠાકામમ્
એતદ્ વૈ પ્રતિષ્ઠિતં દેવયજનં યત્ સર્વતઃ સમમ્
પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
યત્રાન્યાઅન્યા ઓષધયો વ્યતિષક્તાઃ સ્યુસ્ તદ્ યાજયેત્ પશુકામમ્
એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂન્

અવ રુન્દ્ધે
પશુમાન્ એવ ભવતિ
નિરૃતિગૃહીતે દેવયજને યાજયેદ્ યં કામયેત
નિરૃત્યાઽસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયેયમ્ ઇતિ ।
એતદ્ વૈ નિરૃતિગૃહીતં દેવયજનં યત્ સદૃશ્યૈ સત્યા ઋક્ષમ્ ।
નિરૃત્યૈવાસ્ય યજ્ઞં ગ્રાહયતિ
વ્યાવૃત્તે દેવયજને યાજયેદ્ વ્યાવૃત્કામં યમ્ પાત્રે વા તલ્પે વા મીમાꣳસેરન્
પ્રાચીનમ્ આહવનીયાત્ પ્રવણꣳ સ્યાત્ પ્રતીચીનં ગાર્હપત્યાદ્ એતદ્ વૈ વ્યાવૃત્તં દેવયજનમ્ ।
વિ પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણા વર્તતે
નૈનમ્ પાત્રે ન તલ્પે મીમાꣳસન્તે
કાર્યે દેવયજને યાજયેદ્ ભૂતિકામમ્ ।
કાર્યો વૈ પુરુષઃ ।
ભવત્ય્ એવ ॥
6.2.7 અનુવાક 7 ઉત્તરવેદિનિરૂપણમ્

તેભ્ય ઉત્તરવેદિઃ સિꣳહી રૂપં કૃત્વોભયાન્ અન્તરાપક્રમ્યાતિષ્ઠત્
તે દેવા અમન્યન્ત
યન્તરાન્ વા ઇયમ્ ઉપાવર્ત્સ્યતિ ત ઇદમ્ ભવિષ્યન્તીતિ
તામ્ ઉપામન્ત્રયન્ત
સાબ્રવીદ્
વરં વૃણૈ સર્વાન્ મયા કામાન્ વ્યશ્નવથ પૂર્વાં તુ માગ્નેર્ આહુતિર્ અશ્નવતા ઇતિ
તસ્માદ્ ઉત્તરવેદિમ્ પૂર્વામ્ અગ્નેર્ વ્યાઘારયન્તિ
વારેવૃતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ
શમ્યયા પરિ મિમીતે

માત્રૈવાસ્યૈ સાઽથો યુક્તેનૈવ યુક્તમ્ અવ રુન્દ્ધે
વિત્તાયની મે ઽસીત્ય્ આહ
વિત્તા હ્ય્ એનાન્ આવત્
તિક્તાયની મે ઽસીત્ય્ આહ
તિક્તાન્ હ્ય્ એનાન્ આવત્
અવતાન્ મા નાથિતમ્ ઇત્ય્ આહ
નાથિતાન્ હ્ય્ એનાન્ આવદ્
અવતાન્ મા વ્યથિતમ્ ઇત્ય્ આહ
વ્યથિતાન્ હ્ય્ એનાન્ આવદ્
વિદેર્ અગ્નિર્ નભો નામ

અગ્ને અઙ્ગિર ઇતિ ત્રિર્ હરતિ
ય એવૈષુ લોકેષ્વ્ અગ્નયસ્
તાન્ એવાવ રુન્દ્ધે તૂષ્ણીં ચતુર્થꣳ હરત્ય્
અનિરુક્તમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
સિꣳહીર્ અસિ મહિષીર્ અસીત્ય્ આહ
સિꣳહીર્ હ્ય્ એષા રૂપં કૃત્વોભયાન્ અન્તરાપક્રમ્યાતિષ્ઠદ્
ઉરુ પ્રથસ્વોરુ તે યજ્ઞપતિઃ પ્રથતામ્ ઇત્ય્ આહ
યજમાનમ્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથયતિ
ધ્રુવા

અસીતિ સꣳ હન્તિ ધૃત્યૈ દેવેભ્યઃ શુન્ધસ્વ દેવેભ્યઃ શુમ્ભસ્વેત્ય્ અવ ચોક્ષતિ પ્ર ચ કિરતિ શુદ્ધ્યૈ ।
ઇન્દ્રઘોષસ્ ત્વા વસુભિઃ પુરસ્તાત્ પાત્વ્ ઇત્ય્ આહ દિગ્ભ્ય એવૈનામ્ પ્રોક્ષતિ
દેવાꣳશ્ ચેદ્ ઉત્તરવેદિર્ ઉપાવવર્તીહૈવ વિ જયામહા ઇત્ય્ અસુરા વજ્રમ્ ઉદ્યત્ય દેવાન્ અભ્ય્ આયન્ત તાન્ ઇન્દ્રઘોષો વસુભિઃ પુરસ્તાદ્ અપ

અનુદત મનોજવાઃ પિતૃભિર્ દક્ષિણતઃ પ્રચેતા રુદ્રૈઃ પશ્ચાદ્ વિશ્વકર્માદિત્યૈર્ ઉત્તરતો
યદ્ એવમ્ ઉત્તરવેદિમ્ પ્રોક્ષતિ દિગ્ભ્ય એવ તદ્ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યાન્ પ્રણુદત
ઇન્દ્રો યતીન્ત્ સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્ તાન્ દક્ષિણત ઉત્તરવેદ્યા આદન્
યત્ પ્રોક્ષણીનામ્ ઉચ્છિષ્યેત તદ્ દક્ષિણત ઉત્તરવેદ્યૈ નિ નયેદ્
યદ્ એવ તત્ર ક્રૂરં તત્ તેન શમયતિ
યં દ્વિષ્યાત્ તં ધ્યાયેચ્ છુચૈવૈનમ્ અર્પયતિ ॥
6.2.8 અનુવાક 8 વ્યાઘારણવિધિઃ

સોત્તરવેદિર્ અબ્રવીત્
સર્વાન્ મયા કામાન્ વ્યશ્નવથેતિ
તે દેવા અકામયન્ત ।
અસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભિ ભવેમેતિ
તે ઽજુહવુઃ
સિꣳહીર્ અસિ સપત્નસાહી સ્વાહેતિ
તે ઽસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભ્ય્ અભવન્
તે ઽસુરાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અભિભૂયાકામયન્ત
પ્રજાં વિન્દેમહીતિ
તે ઽજુહવુઃ
સિꣳહીર્ અસિ સુપ્રજાવનિઃ સ્વાહેતિ
તે પ્રજામ્ અવિન્દન્ત
તે પ્રજાં વિત્ત્વા

અકામયન્ત
પશૂન્ વિન્દેમહીતિ
તે ઽજુહવુઃ
સિꣳહીર્ અસિ રાયસ્પોષવનિઃ સ્વાહેતિ
તે પશૂન્ અવિન્દન્ત
તે પશૂન્ વિત્ત્વાકામયન્ત
પ્રતિષ્ઠાં વિન્દેમહીતિ
તે ઽજુહવુઃ
સિꣳહીર્ અસ્ય્ આદિત્યવનિઃ સ્વાહેતિ
ત ઇમામ્ પ્રતિષ્ઠામ્ અવિન્દન્ત
ત ઇમામ્ પ્રતિષ્ઠાં વિત્ત્વાકામયન્ત
દેવતા આશિષ ઉપેયામેતિ
તે ઽજુહવુઃ
સિꣳહીર્ અસ્ય્ આ વહ દેવાન્ દેવયતે

યજમાનાય સ્વાહેતિ
તે દેવતા આશિષ ઉપાયન્
પઞ્ચ કૃત્વો વ્યાઘારયતિ
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અક્ષ્ણ્યા વ્યાઘારયતિ
તસ્માદ્ અક્ષ્ણયા પશવો ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ
પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
ભૂતેભ્યસ્ ત્વેતિ સ્રુચમ્ ઉદ્ ગૃહ્ણાતિ
ય એવ દેવા ભૂતાસ્ તેષાં તદ્ ભાગધેયમ્ ।
તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ
પૌતુદ્રવાન્ પરિધીન્ પરિ દધાતિ ।
એષામ્

લોકાનાં વિધૃત્યૈ ।
અગ્નેસ્ ત્રયો જ્યાયાꣳસો ભ્રાતર આસન્
તે દેવેભ્યો હવ્યં વહન્તઃ પ્રામીયાન્ત
સો ઽગ્નિર્ અબિભેત્ ।
ઇત્થં વાવ સ્ય આર્તિમ્ આરિષ્યતીતિ
સ નિલાયત
સ યાં વનસ્પતિષ્વ્ અવસત્ તામ્ પૂતુદ્રૌ યામ્ ઓષધીષુ તાꣳ સુગન્ધિતેજને યામ્ પશુષુ તામ્ પેત્વસ્યાન્તરા શૃઙ્ગે
તં દેવતાઃ પ્રૈષમ્ ઐચ્છન્
તમ્ અન્વ્ અવિન્દન્
તમ્ અબ્રુવન્

ઉપ ન આ વર્તસ્વ હવ્યં નો વહેતિ
સો ઽબ્રવીત્ ।
વરં વૃણૈ યદ્ એવ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દાત્ તન્ મે ભ્રાતૃણામ્ ભાગધેયમ્ અસદ્ ઇતિ
તસ્માદ્ યદ્ ગૃહીતસ્યાહુતસ્ય બહિઃપરિધિ સ્કન્દતિ તેષાં તદ્ ભાગધેયં તાન્ એવ તેન પ્રીણાતિ
સો ઽમન્યત ।
અસ્થન્વન્તો મે પૂર્વે ભ્રાતરઃ પ્રામેષતાસ્થાનિ શાતયા ઇતિ
સ યાનિ

અસ્થાન્ય્ અશાતયત તત્ પૂતુદ્ર્વભવત્ ।
યન્ માꣳસમ્ ઉપમૃતં તદ્ ગુલ્ગુલુ યદ્ એતાન્ત્ સમ્ભારાન્ત્ સમ્ભરત્ય્ અગ્નિમ્ એવ તત્ સમ્ ભરતિ ।
અગ્નેઃ પુરીષમ્ અસીત્ય્ આહ ।
અગ્નેર્ હ્ય્ એતત્ પુરીષં યત્ સંભારાઃ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
એતે વાવૈનં તે ભ્રાતરઃ પરિ શેરે યત્ પૌતુદ્રવાઃ પરિધય ઇતિ ॥
6.2.9 અનુવાક 9 વ્યાઘારણવિધિઃ

બદ્ધમ્ અવ સ્યતિ
વરુણપાશાદ્ એવૈને મુઞ્ચતિ
પ્ર ણેનેક્તિ મેધ્યે એવૈને કરોતિ
સાવિત્રિયર્ચા હુત્વા હવિર્ધાને પ્ર વર્તયતિ
સવિતૃપ્રસૂત એવૈને પ્ર વર્તયતિ
વરુણો વા એષ દુર્વાગ્ ઉભયતો બદ્ધો યદ્ અક્ષઃ
સ યદ્ ઉત્સર્જેદ્ યજમાનસ્ય ગૃહાન્ અભ્યુત્સર્જેત્
સુવાગ્ દેવ દુર્યાꣳ આ વદેત્ય્ આહ
ગૃહા વૈ દુર્યાઃ
શાન્ત્યૈ
પત્ની

ઉપાનક્તિ
પત્ની હિ સર્વસ્ય મિત્રમ્
મિત્રત્વાય
યદ્ વૈ પત્ની યજ્ઞસ્ય કરોતિ મિથુનં તત્ ।
અથો પત્નિયા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભોઽનવછિત્ત્યૈ
વર્ત્મના વા અન્વિત્ય યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ
વૈષ્ણવીભ્યામ્ ઋગ્ભ્યાં વર્ત્મનોર્ જુહોતિ
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ।
યજ્ઞાદ્ એવ રક્ષાꣳસ્ય્ અપ હન્તિ
યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાદ્ રક્ષાꣳસિ યજ્ઞꣳ હન્યુઃ

હિરણ્યમ્ ઉપાસ્ય જુહોતિ ।
અગ્નિવત્ય્ એવ જુહોતિ
નાન્ધો ઽધ્વર્યુર્ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ
પ્રાચી પ્રેતમ્ અધ્વરં કલ્પયન્તી ઇત્ય્ આહ
સુવર્ગમ્ એવૈને લોકં ગમયતિ ।
અત્ર રમેથાં વર્ષ્મન્ પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ
વર્ષ્મ હ્ય્ એતત્ પૃથિવ્યા યદ્ દેવયજનમ્ ।
શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ ।
દિવો વા વિષ્ણવુત વા પૃથિવ્યાઃ

ઇત્ય્ આશીર્પદયર્ચા દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્ય મેથીં નિ હન્તિ
શીર્ષત એવ યજ્ઞસ્ય યજમાન આશિષો ઽવ રુન્દ્ધે
દણ્ડો વા ઔપરસ્ તૃતીયસ્ય હવિર્ધાનસ્ય વષટ્કારેણાક્ષમ્ અચ્છિનત્ ।
યત્ તૃતીયં છદિર્ હવિર્ધાનયોર્ ઉદાહ્રિયતે તૃતીયસ્ય હવિર્ધાનસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ ।
વિષ્ણો રરાટમ્ અસિ વિષ્ણોઃ પૃષ્ઠમ્ અસીત્ય્ આહ
તસ્માદ્ એતાવદ્ધા શિરો વિષ્યૂતમ્ ।
વિષ્ણોઃ સ્યૂર્ અસિ વિષ્ણોર્ ધ્રુવમ્ અસીત્ય્ આહ
વૈષ્ણવꣳ હિ દેવતયા હવિર્ધાનમ્ ।
યમ્ પ્રથમં ગ્રન્થિં ગ્રથ્નીયાત્ યત્ તં ન વિસ્રꣳસયેદ્ અમેહેનાધ્વર્યુઃ પ્ર મીયેત
તસ્માત્ સ વિસ્રસ્યઃ ॥
6.2.10અનુવાક 10 સદોભિધાનમ્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇત્ય્ અભ્રિમ્ આ દત્તે પ્રસૂત્યૈ ।
અશ્વિનોર્ બાહુભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ ।
અશ્વિનૌ હિ દેવાનામ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્
પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ યત્યૈ
વજ્ર ઇવ વા એષા યદ્ અભ્રિર્ અભ્રિર્ અસિ નારિર્ અસીત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ
કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ
પરિલિખિતꣳ રક્ષઃ પરિલિખિતા અરાતય ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ

ઇદમ્ અહꣳ રક્ષસો ગ્રીવા અપિ કૃન્તામિ યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યં ચૈવ દ્વેષ્ટિ યશ્ ચૈનં દ્વેષ્ટિ તયોર્ એવાનન્તરાયં ગ્રીવાઃ કૃન્તતિ
દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વેત્ય્ આહૈભ્ય એવૈનં લોકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ
પરસ્તાદ્ અર્વાચીમ્ પ્રોક્ષતિ તસ્માત્

પરસ્તાદ્ અર્વાચીમ્ મનુષ્યા ઊર્જમ્ ઉપ જીવન્તિ
ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યત્ ખનત્ય્ અપો ઽવ નયતિ શાન્ત્યૈ
યવમતીર્ અવ નયત્ય્ ઊર્ગ્ વૈ યવ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બર ઊર્જૈવોર્જꣳ સમ્ અર્ધયતિ
યજમાનેન સમ્મિતૌદુમ્બરી ભવતિ યાવાન્ એવ યજમાનસ્ તાવતીમ્ એવાસ્મિન્ન્ ઊર્જં દધાતિ
પિતૃણાꣳ સદનમ્ અસીતિ બર્હિર્ અવ સ્તૃણાતિ પિતૃદેવત્યમ્

હ્ય્ એતદ્ યન્ નિખાતમ્ ।
યદ્ બર્હિર્ અનવસ્તીર્ય મિનુયાત્ પિતૃદેવત્યા નિખાતા સ્યાદ્ બર્હિર્ અવસ્તીર્ય મિનોત્ય્ અસ્યામ્ એવૈનાં મિનોત્ય્ અથો સ્વારુહમ્ એવૈનાં કરોતિ ।
ઉદ્ દિવꣳ સ્તભાનાન્તરિક્ષમ્ પૃણેત્ય્ આહૈષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ
દ્યુતાનસ્ ત્વા મારુતો મિનોત્વ્ ઇત્ય્ આહ દ્યુતાનો હ સ્મ વૈ મારુતો દેવાનામ્ ઔદુમ્બરીમ્ મિનોતિ તેનૈવ

એનામ્ મિનોતિ
બ્રહ્મવનિં ત્વા ક્ષત્રવનિમ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી આ પૃણેથામ્ ઇત્ય્ ઔદુમ્બર્યાં જુહોતિ દ્યાવાપૃથિવી એવ રસેનાનક્તિ ।
આન્તમ્ અન્વવસ્રાવયત્ય્ આન્તમ્ એવ યજમાનં તેજસાઽનક્તિ ।
ઐન્દ્રમ્ અસીતિ છદિર્ અધિ નિ દધાત્ય્ ઐન્દ્રꣳ હિ દેવતયા સદઃ ।
વિશ્વજનસ્ય છાયેત્ય્ આહ વિશ્વજનસ્ય હ્ય્ એષા છાયા યત્ સદઃ ।
નવછદિ

તેજસ્કામસ્ય મિનુયાત્ ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિતમ્ તેજસ્ ત્રિવૃત્ તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ ।
એકાદશછદીન્દ્રિયકામસ્યૈકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુગ્ ઇન્દ્રિયાવ્ય્ એવ ભવતિ
પઞ્ચદશછદિ ભ્રાતૃવ્યવતઃ પઞ્ચદશો વજ્રો ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ
સપ્તદશછદિ પ્રજાકામસ્ય સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ ।
એકવિꣳશતિછદિ પ્રતિષ્ઠાકામસ્યૈકવિꣳશઃ સ્તોમાનામ્ પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઉદરં વૈ સદ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરો મધ્યત ઔદુમ્બરીમ્ મિનોતિ મધ્યત એવ પ્રજાનામૂર્જં દધાતિ તસ્માત્

મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે
યજમાનલોકે વૈ દક્ષિણાનિ છદીꣳષિ ભ્રાતૃવ્યલોક ઉત્તરાણિ દક્ષિણાન્ય્ ઉત્તરાણિ કરોતિ યજમાનમ્ એવાયજમાનાદ્ ઉત્તરં કરોતિ તસ્માદ્ યજમાનો ઽયજમાનાદ્ ઉત્તરઃ ।
અન્તર્વર્તાન્ કરોતિ વ્યાવૃત્ત્યૈ તસ્માદ્ અરણ્યમ્ પ્રજા ઉપ જીવન્તિ
પરિ ત્વા ગિર્વણો ગિર ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ઇન્દ્રસ્ય સ્યૂર્ અસીન્દ્રસ્ય ધ્રુવમ્ અસીત્ય્ આહૈન્દ્રꣳ હિ દેવતયા સદઃ ।
યમ્ પ્રથમં ગ્રન્થિં ગ્રથ્નીયાદ્ યત્ તં ન વિસ્રꣳસયેદ્ અમેહેનાધ્વર્યુઃ પ્ર મીયેત તસ્માત્ સ વિસ્રસ્યઃ ॥
6.2.11 અનુવાક 11 ઉપરવાભિધાનમ્

શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્ પ્રાણા ઉપરવાઃ ।
હવિર્ધાને ખાયન્તે
તસ્માચ્ છીર્ષન્ પ્રાણાઃ ।
અધસ્તાત્ ખાયન્તે
તસ્માદ્ અધસ્તાચ્ છીર્ષ્ણઃ પ્રાણાઃ ।
રક્ષોહણો વલગહનો વૈષ્ણવાન્ ખનામીત્ય્ આહ
વૈષ્ણવા હિ દેવતયોપરવાઃ ।
અસુરા વૈ નિર્યન્તો દેવાનામ્ પ્રાણેષુ વલગાન્ ન્ય્ અખનન્
તાન્ બાહુમાત્રે ઽન્વ્ અવિન્દન્
તસ્માદ્ બાહુમાત્રાઃ ખાયન્તે ।
ઇદમ્ અહં તં વલગં ઉદ્ વપામિ

યં નઃ સમાનો યમ્ અસમાનો નિચખાનેત્ય્ આહ
દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યશ્ ચૈવ સમાનો યશ્ ચાસમાનઃ ।
યમ્ એવાસ્મૈ તૌ વલગં નિખનસ્તસ્ તમ્ એવોદ્ વપતિ
સં તૃણત્તિ
તસ્માત્ સંતૃણ્ણા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ ।
ન સમ્ ભિનત્તિ
તસ્માદ્ અસમ્ભિન્નાઃ પ્રાણાઃ ।
અપો ઽવ નયતિ
તસ્માદ્ આર્દ્રા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ ।
યવમતીર્ અવ નયતિ

ઊર્ગ્ વૈ યવઃ
પ્રાણા ઉપરવાઃ
પ્રાણેષ્વ્ એવોર્જં દધાતિ
બર્હિર્ અવ સ્તૃણાતિ
તસ્માલ્ લોમશા અન્તરતઃ પ્રાણાઃ ।
આજ્યેન વ્યાઘારયતિ
તેજો વા આજ્યમ્
પ્રાણા ઉપરવાઃ
પ્રાણેષ્વ્ એવ તેજો દધાતિ
હનૂ વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ અધિષવણે
ન સં તૃણત્તિ ।
અસંતૃણ્ણે હિ હનૂ
અથો ખલુ દીર્ઘસોમે સંતૃદ્યે
ધૃત્યૈ
શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ ધવિર્ધાનમ્

પ્રાણા ઉપરવા હનૂ અધિષવણે જિહ્વા ચર્મ ગ્રાવાણો દન્તા મુખમ્ આહવનીયો નાસિકોત્તરવેદિર્ ઉદરꣳ સદઃ ।
યદા ખલુ વૈ જિહ્વયા દત્સ્વ્ અધિ ખાદત્ય્ અથ મુખં ગચ્છતિ
યદા મુખં ગચ્છત્ય્ અથોદરં ગચ્છતિ
તસ્માદ્ ધવિર્ધાને ચર્મન્ન્ અધિ ગ્રાવભિર્ અભિષુત્યાહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય સદસિ ભક્ષયન્તિ
યો વૈ વિરાજો યજ્ઞમુખે દોહં વેદ
દુહ એવૈનામ્
ઇયં વૈ વિરાટ્
તસ્યૈ ત્વક્ ચર્મોધો ઽધિષવણે સ્તના ઉપરવા ગ્રાવાણો વત્સા ઋત્વિજો દુહન્તિ સોમઃ પયઃ ।
ય એવં વેદ દુહ એવૈનામ્ ॥