Taittiriya Samhita · Chapter 6.1

taittirīya saṃhitā
kāṇḍa

6.1 prapāṭhaka:

6.1.1 anuvāka 1 kṣurakarmādisaṃskṛtasya prāgvaṃśapraveśābhidhānam
1 prācīnavaꣳśaṃ karoti devamanuṣyā diśo vyabhajanta prācīṃ devā dakṣiṇā pitaraḥ pratīcīm manuṣyā udīcīꣳ rudrāḥ / yat prācīnavaꣳśaṃ karoti devalokam eva tad yajamāna upāvartate pari śrayati / antarhito hi devaloko manuṣyalokāt / nāsmāllokāt svetavyam ivety āhuḥ ko hi tad veda yady amuṣmim̐lloke 'sti vā na veti dikṣv atīkāśān karoti
2 ubhayor lokayor abhijityai keśaśmaśru vapate nakhāni ni kṛntate mṛtā vā eṣā tvag amedhyā yat keśaśmaśru mṛtām eva tvacam amedhyām apahatya yajñiyo bhūtvā medham upaiti / aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam yanto 'psu dīkṣātapasī prāveśayan / apsu snāti sākṣād eva dīkṣātapasī ava runddhe tīrthe snāti tīrthe hi te tām prāveśayan tīrthe snāti
3 tīrtham eva samānānām bhavati / apo 'śnāti / antarata eva medhyo bhavati vāsasā dīkṣayati saumyaṃ vai kṣaumaṃ devatayā somam eṣa devatām upaiti yo dīkṣate somasya tanūr asi tanuvam me pāhīty āha svām eva devatām upaiti / atho āśiṣam evaitāṃ ā śāste / agnes tūṣādhānam / vāyor vātapānam pitṛṇāṃ nīviḥ / oṣadhīnām praghātaḥ /
4 ādityānām prācīnatānaḥ / viśveṣāṃ devānām otuḥ / nakṣatrāṇām atīkāśās tad vā etat sarvadevatyaṃ yad vāsaḥ / yad vāsasā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati bahiḥprāṇo vai manuṣyas tasyāśanam prāṇaḥ / aśnāti saprāṇa eva dīkṣate / āśito bhavati yāvān evāsya prāṇas tena saha medham upaiti ghṛtaṃ devānām mastu pitṛṇām / niṣpakvam manuṣyāṇām / tad vai
5 etat sarvadevatyaṃ yan navanītam / yan navanītenābhyaṅkte sarvā eva devatāḥ prīṇāti pracyuto vā eṣo 'smāl lokād agato devalokaṃ yo dīkṣitaḥ / antareva navanītam / tasmān navanītenābhy aṅkte / anulomam / yajuṣā vyāvṛttyai / indro vṛtram ahan tasya kanīnikā parāpatat tad āñjanam abhavat / yad āṅkte cakṣur eva bhrātṛvyasya vṛṅkte dakṣiṇam pūrvam āṅkte
6 savyaꣳ hi pūrvam manuṣyā āñjate na ni dhāvate nīva hi manuṣyā dhāvante pañca kṛtva ā'ṅkte
pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe parimitam ā'ṅkte/ parimitaꣳ hi manuṣyā āñjate satūlayā''ṅkte/ apatūlayā hi manuṣyā āñjate vyāvṛttyai yad apatūlayā''ñjīta vajra iva syāt satūlayā'ṅkte mitratvāya /
7 indro vṛtram ahan / so 'po 'bhyy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevam āsīt tad apodakrāmat te darbhā abhavan yad darbhapuñjīlaiḥ pavayati yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tābhir evainam pavayati dvābhyām pavayati / ahorātrābhyām evainam pavayati tribhiḥ pavayati traya ime lokāḥ / ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati pañcabhiḥ
8 pavayati pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñāyaivainam pavayati ṣaḍbhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ / ṛtubhir evainam pavayati saptabhiḥ pavayati sapta chandāꣳsi chandobhir evainam pavayati navabhiḥ pavayati nava vai puruṣe prāṇāḥ saprāṇam evainam pavayati / ekaviꣳśatyā pavayati daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā ātmaikaviꣳśaḥ / yāvān eva puruṣas tam aparivargam
9 pavayati citpatis tvā punātv ity āha mano vai citpatiḥ / manasaivainam pavayati vākpatis tvā punātv ity āha vācaivainam pavayati devas tvā savitā punātv ity āha savitṛprasūta evainam pavayati tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kam pune tac chakeyam ity āha / āśiṣam evaitām ā śāste //
6.1.2 anuvāka 2 dīkṣāhutyābhidhānam
1 yāvanto vai devā yajñāyāpunata ta evābhavan ya evaṃ vidvān yajñāya punīte bhavaty eva bahiḥ pavayitvāntaḥ pra pādayati manuṣyaloka evainam pavayitvā pūtaṃ devalokam pra ṇayati / adīkṣita ekayā''hutyety āhuḥ sruveṇa catasro juhoti dīkṣitatvāya srucā pañcamīm pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe / ākūtyai prayuje 'gnaye
2 svāhety āha / ākūtyā hi puruṣo yajñam abhi prayuṅkte yajeyeti medhāyai manase 'gnaye svāhety āha medhayā hi manasā puruṣo yajñam abhigacchati sarasvatyai pūṣṇe 'gnaye svāhety āha vāg vai sarasvatī pṛthivī pūṣā vācaiva pṛthivyā yajñam pra yuṅkte / āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha yā vai varṣyās tāḥ
3 āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuvaḥ / yad etad yajur na brūyād divyā āpo 'śāntā imaṃ lokam ā gaccheyuḥ / āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha / asmā evainā lokāya śamayati tasmāc chāntā imaṃ lokam ā gacchanti dyāvāpṛthivī ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ / urv antarikṣam ity āha / antarikṣe hi yajñaḥ / bṛhaspatir no haviṣā vṛdhātu
4 ity āha/ brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivāsmai yajñam ava runddhe yad brūyāt / vidher iti yajñasthāṇum ṛcchet / vṛdhātv ity āha yajñasthāṇum eva pari vṛṇakti prajāpatir yajñam asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait sa pra yajur avlīnāt pra sāma tam ṛg ud ayacchat / yad ṛg udayacchat tad audgrahaṇasyaudgrahaṇatvam //
ṛcā
5 juhoti yajñasyodyatyai / anuṣṭup chandasām udayacchad ity āhus tasmād anuṣṭubhā juhoti yajñasyodyatyai dvādaśa vātsabandhāny ud ayacchann ity āhus tasmād dvādaśabhir vātsabandhavido dīkṣayanti sā vā eṣarg anuṣṭug vāg anuṣṭug yad etayarcā dīkṣayati vācaivainaꣳ sarvayā dīkṣayati viśve devasya netur ity āha sāvitry etena /
marto vṛṇīta sakhyam
6 ity āha pitṛdevatyaitena/ viśve rāya iṣudhyasīty āha vaiśvadevy etena dyumnaṃ vṛṇīta puṣyasa ity āha pauṣṇy etena sā vā eṣark sarvadevatyā yad etayarcā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati saptākṣaram prathamam padam aṣṭākṣarāṇi trīṇi yāni trīṇi tāny aṣṭāv upa yanti yāni catvāri tāny aṣṭau yad aṣṭākṣarā tena
7 gāyatrī / yad ekādaśākṣarā tena triṣṭug yad dvādaśākṣarā tena jagatī sā vā eṣark sarvāṇi chandāꣳsi yad etayarcā dīkṣayati sarvebhir evainaṃ chandobhir dīkṣayati saptākṣaram prathamam padam / saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe / ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam / tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti pūrṇayā juhoti pūrṇa iva hi prajāpatiḥ prajāpater āptyai nyūnayā juhoti nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānāꣳ sṛṣṭyai //
6.1.3 anuvāka 3 kṛṣṇājinādibhirdīkṣākaraṇābhidhānam
1 ṛksāme vai devebhyo yajñāyātiṣṭhamāne kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā'pakramyātiṣṭhatām / te 'manyanta yaṃ vā ime upāvartsyataḥ sa idaṃ bhaviṣyatīti te upāmantrayant te ahorātrayor mahimānam apanidhāya devān upāvartetām eṣa vā ṛco varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasya / eṣa sāmno yatkṛṣṇam ṛksāmayoḥ śilpe stha ity āha / ṛksāme evāva rundhe / eṣaḥ

2 vā ahno varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasyaiṣa rātriyā yat kṛṣṇaṃ yad evainayos tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe kṛṣṇājinena dīkṣayati brahmaṇo vā etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam brahmaṇaivainaṃ dīkṣayati / imāṃ dhiyaꣳ śikṣamāṇasya devety āha yathāyajur evaitat / garbho vā eṣa yad dīkṣita ulbaṃ vāsaḥ prorṇute tasmāt
3 garbhāḥ prāvṛtā jāyante na purā somasya krayād aporṇvīta yat purā somasya krayād aporṇvīta garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ krīte some 'porṇute jāyata eva tad atho yathā vasīyāꣳsam pratyaporṇute tādṛg eva tad aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanta ūrjaṃ vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata te śarā abhavann ūrg vai śarā yac charamayī
4 mekhalā bhavaty ūrjam evāva runddhe madhyataḥ saṃ nahyati madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān madhyata ūrjā bhuñjate / ūrdhvaṃ vai puruṣasya nābhyai medhyam avācīnam amedhyaṃ yan madhyataḥ saṃnahyati medhyaṃ caivāsyāmedhyaṃ ca vyāvartayati / indro vṛtrāya vajram prāharat sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyaꣳ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam //
5 ye 'ntaḥśarā aśīryanta te śarā abhavan tac charāṇāꣳ śaratvam vajro vai śarāḥ kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyo yac charamayī mekhalā bhavati vajreṇaiva sākṣāt kṣudham bhrātṛvyam madhyato 'pa hate trivṛd bhavati trivṛd vai prāṇas trivṛtam eva prāṇam madhyato yajamāne dadhāti pṛthvī bhavati rajjūnāṃ vyāvṛttyai mekhalayā yajamānaṃ dīkṣayati yoktreṇa patnīm mithunatvāya /
6 yajño dakṣiṇām abhyadhyāyat tāꣳ sam abhavat tad indro 'cāyat so 'manyata yo vā ito janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tām prāviśat tasyā indra evājāyata so 'manyata yo vai mad ito 'paro janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tasyā anumṛśya yonim ā'cchinat sā sūtavaśā'bhavat tat sūta vaśāyai janma //
7 tāꣳ haste ny aveṣṭayata tām mṛgeṣu ny adadhāt sā kṛṣṇaviṣāṇā'bhavad indrasya yonir asi mā mā hiꣳsīr iti kṛṣṇaviṣāṇām pra yacchati sayonim eva yajñaṃ karoti sayoniṃ dakṣiṇāꣳ sayonim indraꣳ sayonitvāya kṛṣyai tvā susasyāyā ity āha tasmād akṛṣṭapacyā oṣadhayaḥ pacyante supippalābhyas tvauṣadhībhya ity āha tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti yad dhastena
8 kaṇḍūyeta pāmanambhāvukāḥ prajāḥ syur yat smayeta nagnambhāvukāḥ kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate 'pigṛhya smayate prajānāṃ gopīthāya na purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām ava cṛted yat purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām avacṛted yoniḥ prajānām parāpātukā syāt / nītāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇām prāsyati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yoniḥ kṛṣṇaviṣāṇā yonāv eva yoniṃ dadhāti yajñasya sayonitvāya //
6.1.4 anuvāka 4 daṇḍādānādikaraṇapūrvakaniyamānuṣṭhānavidhiḥ
1 vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā sā vanaspatīn prāviśat saiṣā vāg vanaspatiṣu vadati yā dundubhau yā tūṇave yā vīṇāyām / yad dīkṣitadaṇḍam prayacchati vācam evāva runddhe / audumbaro bhavaty ūrg vā udumbara ūrjam evāva runddhe mukhena sammito bhavati mukhata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān mukhata ūrjā bhuñjate /
2 krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍam pra yacchati maitrāvaruṇo hi purastād ṛtvigbhyo vācaṃ vibhajati tām ṛtvijo yajamāne prati ṣṭhāpayanti svāhā yajñam manasety āha manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati svāhā dyāvāpṛthivībhyām ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ svāhoror antarikṣād ity āhāntarikṣe hi yajñaḥ svāhā yajñaṃ vātād ārabha ity āhāyam
3 vāva yaḥ pavate sa yajñas tam eva sākṣād ā rabhate muṣṭī karoti vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai / adīkṣiṣṭāyam brāhmaṇa iti trir upāꣳśv āha devebhya evainam prāha trir uccair ubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha na purā nakṣatrebhyo vācaṃ vi sṛjet / yat purā nakṣatrebhyo vācaṃ visṛjed yajñaṃ vi cchindyāt /
4 uditeṣu nakṣatreṣu vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ vi sṛjati yajñavrato vai dīkṣito yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati yadi visṛjed vaiṣṇavīm ṛcam anu brūyād yajño vai viṣṇur yajñenaiva yajñaꣳ saṃ tanoti daivīṃ dhiyam manāmaha ity āha yajñam eva tan mradayati supārā no asad vaśa ity āha vyuṣṭim evāva runddhe /
5 brahmavādino vadanti hotavyaṃ dīkṣitasya gṛhā३i na hotavyā३m iti havir vai dīkṣito yaj juhuyād yajamānasyāvadāya juhuyād yan na juhuyād yajñaparur antar iyād ye devā manojātā manoyuja ity āha prāṇā vai devā manojātā manoyujas teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti tan neva hutaṃ nevāhutam / svapantaṃ vai dīkṣitaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanty agniḥ
6 khalu vai rakṣohāgne tvaꣳ su jāgṛhi vayaꣳ su mandiṣīmahīty āhāgnim evādhipāṃ kṛtvā svapiti rakṣasām apahatyai / avratyam iva vā eṣa karoti yo dīkṣitaḥ svapiti tvam agne vratapā asīty āhāgnir vai devānāṃ vratapatiḥ sa evainaṃ vratam ālambhayati deva ā martyeṣvā ity āha devaḥ
7 hy eṣa san martyeṣu tvaṃ yajñeṣv īḍya ity āhaitaꣳ hi yajñeṣv īḍate / apa vai dīkṣitāt suṣupuṣa indriyaṃ devatāḥ krāmanti viśve devā abhi mām āvavṛtrann ity āha / indriyeṇaivainaṃ devatābhiḥ saṃ nayati yad etad yajur na brūyād yāvata eva paśūn abhi dīkṣeta tāvanto 'sya paśavaḥ syū rāsveyat //
8 somā''bhūyo bharety āhāparimitān eva paśūn ava runddhe candramasi mama bhogāya bhavety āha yathādevatam evaināḥ prati gṛhṇāti vāyave tvā varuṇāya tveti yad evam etā nānudiśed ayathā devataṃ dakṣiṇā gamayed ā devatābhyo vṛścyeta yad evam etā anudiśati yathādevatam eva dakṣiṇā gamayati na devatābhya ā vṛścyate
9 devīr āpo apāṃ napād ity āha yad vo medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevaṃ tad vo māva kramiṣam iti vāvaitad āha / acchinnaṃ tantum pṛthivyā anu geṣam ity āha setum eva kṛtvā'ty eti //
6.1.5 anuvāka 5 prāyaṇīyā vidhānam
1 devā vai devayajanam adhyavasāya diśo na prājānan te 'nyo'nyam upādhāvan tvayā pra jānāma tvayeti te'dityāꣳ sam adhriyanta tvayā pra jānāmeti sābravīd varaṃ vṛṇai matprāyaṇā eva vo yajñā madudayanā asann iti
tasmād ādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyaḥ pañca devatā yajati pañca diśo diśām prajñātyai //
2 atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe pathyāꣳ svastim ayajan prācīm eva tayā diśam prājānann agninā dakṣiṇā somena pratīcīm ̇ savitrodīcīm adityordhvām pathyāꣳ svastiṃ yajati prācīm eva tayā diśam pra jānāti pathyāꣳ svastim iṣṭvāgnīṣomau yajati cakṣuṣī vā ete yajñasya yad agnīṣomau tābhyām evānu paśyati //
3 agnīṣomāv iṣṭvā savitāraṃ yajati savitṛprasūta evānu paśyati savitāram iṣṭvā'ditiṃ yajatīyaṃ vā aditir asyām eva pratiṣṭhāyānu paśyati / aditim iṣṭvā mārutīm ṛcam anvāha viśāṃ klṛptyai brahmavādino vadanti prayājavad ananūyājam prāyaṇīyaṃ kāryam anūyājavat

4 aprayājam udayanīyam iti / ime vai prayājā amī anūyājāḥ saiva sā yajñasya saṃtatis tat tathā na kāryam ātmā vai prayājāḥ prajānūyājā yat prayājān antariyād ātmānam antar iyād yad anūyājān antariyāt prajām antar iyād yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaḥ parā bhavati yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu
5 parā bhavati prayājavad evānūyājavat prāyaṇīyaṃ kāryam prayājavad anūyājavad udayanīyaṃ nātmānam antareti na prajāṃ na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ prāyaṇīyasya niṣkāsa udayanīyam abhi nir vapati saiva sā yajñasya saṃtatiḥ / yāḥ prāyaṇīyasya yājyā yat tā udayanīyasya yājyāḥ kuryāt parāṅ amuṃ lokam ā rohet pramāyukaḥ syāt / yāḥ prāyaṇīyasya puro'nuvākyās tā udayanīyasya yājyāḥ karoty asminn eva loke prati tiṣṭhati //
6.1.6 anuvāka 6 aruṇayā somakrayābhidhānam
1 kadrūś ca vai suparṇī cātmarūpayor aspardhetām / sā kadrūḥ suparṇīm ajayat sābravīt tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣkrīṇīṣveti / iyaṃ vai kadrūr asau suparṇī chandāꣳsi sauparṇeyāḥ sābravīt / asmai vai pitarau putrān bibhṛtas tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣ krīṇīṣva
2 iti mā kadrūr avocad iti jagaty ud apatac caturdaśākṣarā satī sā'prāpya ny avartata tasyai dve akṣare amīyetām / sā paśubhiś ca dīkṣayā cā'gacchat tasmāj jagatī chandasām paśavyatamā tasmāt paśumantaṃ dīkṣopa namati triṣṭug ud apatat trayodaśākṣarā satī sā'prāpya ny avartata tasyai dve akṣare amīyetām / sā dakṣiṇābhiś ca
3 tapasā cāgacchat tasmāt triṣṭubho loke mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante / etat khalu vāva tapa ity āhur yaḥ svaṃ dadātīti gāyatry ud apatac caturakṣarā saty ajayā jyotiṣā tam asyā ajā'bhyarunddha tad ajāyā ajatvam / sā somaṃ cā'harac catvāri cākṣarāṇi sāṣṭākṣarā samapadyata brahmavādino vadanti /
4 kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasāꣳ satī yajñamukham parīyāyeti yad evādaḥ somam ā'harat tasmād yajñamukham pary ait tasmāt tejasvinītamā padbhyāṃ dve savane samagṛhṇān mukhenaikam / yam mukhena samagṛhṇāt tad adhayat tasmād dve savane śukravatī prātaḥsavanaṃ ca mādhyaṃdinaṃ ca tasmāt tṛtīyasavana ṛjīṣam abhi ṣuṇvanti dhītam iva hi manyante //
5 āśiram ava nayati saśukratvāyātho sam bharaty evainat taꣳ somam āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt sa tisro rātrīḥ parimuṣito 'vasat tasmāt tisro rātrīḥ krītaḥ somo vasati te devā abruvan / strīkāmā vai gandharvā striyā niṣkrīṇāmeti te vācaꣳ striyam ekahāyanīṃ kṛtvā tayā nir akrīṇan / sā rohid rūpaṃ kṛtvā gandharvebhyaḥ
6 apakramyātiṣṭhat tad rohito janma te devā abruvan / apa yuṣmad akramīn nāsmān upāvartate vi hvayāmahā iti brahma gandharvā avadann agāyan devāḥ sā devān gāyata upāvartata tasmād gāyantaꣳ striyaḥ kāmayante kāmukā enaꣳ striyo bhavanti ya evaṃ vedātho ya evaṃ vidvān api janyeṣu bhavati tebhya eva dadaty uta yad bahutayāḥ
7 bhavanti / ekahāyanyā krīṇāti vācaivainaꣳ sarvayā krīṇāti tasmād ekahāyanā manuṣyā vācaṃ vadanti / akūṭayā'karṇayā'kaṇāyā'śloṇayā'saptaśaphayā krīṇāti sarvayaivainaṃ krīṇāti yac chvetayā krīṇīyād duścarmā yajamānaḥ syāt / yat kṛṣṇayānustaraṇī syāt pramāyuko yajamānaḥ syāt / yad dvirūpayā vārtraghnī syāt sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt / aruṇayā piṅgākṣyā krīṇāti / etad vai somasya rūpam / svayaivainaṃ devatayā krīṇāti //
6.1.7 anuvāka 7 aruṇayā somakrayaprakārābhidhānam
1 tad dhiraṇyam abhavat tasmād adbhyo hiraṇyam punanti brahmavādino vadanti kasmāt satyād anasthikena prajāḥ pravīyante 'sthanvatīr jāyanta iti yad dhiraṇyaṃ ghṛte 'vadhāya juhoti tasmād anasthikena prajāḥ pra vīyante 'sthanvatīr jāyante / etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtaṃ tejo hiraṇyam iyaṃ te śukra tanūr idaṃ varca ity āha satejasam evainaꣳ satanum //
2 karoti / atho sam bharaty evainam / yad abaddham avadadhyād garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ / baddham ava dadhāti garbhāṇāṃ dhṛtyai niṣṭarkyam badhnāti prajānām prajananāya vāg vā eṣā yat somakrayaṇī jūr asīty āha yad dhi manasā javate tad vācā vadati dhṛtā manasety āha manasā hi vāg dhṛtā juṣṭā viṣṇava ity āha /
3 yajño vai viṣṇuḥ / yajñāyaivaināṃ juṣṭāṃ karoti tasyās te satyasavasaḥ prasava ity āha savitṛprasūtām eva vācam ava runddhe kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti / eṣa khalu vā arakṣohataḥ panthā yo 'gneś ca sūryasya ca sūryasya cakṣur āruham agner akṣṇaḥ kanīnikām ity āha ya evārakṣohataḥ panthās taꣳ samārohati
4 vāg vā eṣā yat somakrayaṇī cid asi manāsīty āha śāsty evainām etat tasmāc chiṣṭāḥ prajā jāyante cid asīty āha yad dhi manasā cetayate tad vācā vadati manāsīty āha yad dhi manasābhigacchati tat karoti dhīr asīty āha yad dhi manasā dhyāyati tad vācā
5 vadati dakṣiṇāsīty āha dakṣiṇā hy eṣā yajñiyāsīty āha yajñiyām evaināṃ karoti kṣatriyāsīty āha kṣatriyā hy eṣā / aditir asy ubhayataḥśīrṣṇīty āha yad evādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyas tasmād evam āha yad abaddhā syād ayatā syāt / yat padibaddhānustaraṇī syāt pramāyuko yajamānaḥ syāt //
6 yat karṇagṛhītā vārtraghnī syāt sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt / mitras tvā padi badhnātv ity āha mitro vai śivo devānām / tenaivainām padi badhnāti pūṣādhvanaḥ pātv ity āha / iyaṃ vai pūṣā / imām evāsyā adhipām akar / samaṣṭyai / indrāyādhyakṣāyety āha / indram evāsyā adhyakṣaṃ karoti //
7 anu tvā mātā manyatām anu pitety āha / anumatayaivainayā krīṇāti sā devi devam acchehīty āha devī hy eṣā devaḥ somaḥ / indrāya somam ity āha / indrāya hi soma āhriyate yad etad yajur na brūyāt parācy eva somakrayaṇīyāt / rudras tvā'' vartayatvityāha rudro vai krūraḥ
8 devānām / tam evāsyai parastād dadhāty āvṛttyai krūram iva vā etat karoti yad rudrasya kīrtayati mitrasya pathety āha śāntyai vācā vā eṣa vi krīṇīte yaḥ somakrayaṇyā svasti somasakhā punar ehi saha rayyety āha vācaiva vikrīya punar ātman vācaṃ dhatte / anupadāsukā'sya vāg bhavati ya evaṃ veda //
6.1.8 anuvāka 8 padasaṃgrahaṇābhidhānam
1 ṣaṭ padāny anu ni krāmati ṣaḍahaṃ vāṅ nāti vadati / uta saṃvatsarasyāyane yāvaty eva vāk tām ava runddhe saptame pade juhoti saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsi / ubhayasyāvaruddhyai vasvy asi rudrā'sīty āha rūpam evāsyā etan mahimānam

2 vyācaṣṭe bṛhaspatis tvā sumne raṇvatv ityāha brahma vai devānām bṛhaspatiḥ / brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe rudro vasubhir ā ciketv ity āha / āvṛttyai pṛthivyās tvā mūrdhann ā jigharmi devayajana ity āha pṛthivyā hy eṣa mūrdhā yad devayajanam iḍāyāḥ pada ity āha / iḍāyai hy etat padaṃ yat somakrayaṇyai ghṛtavati svāhā
3 ity āha yad evāsyai padād ghṛtam apīḍyata tasmād evam āha yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti parilikhitaꣳ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha rakṣasām apahatyai
4 idam ahaꣳ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati paśavo vai somakrayaṇyai padam / yāvattmūtaꣳ saṃ vapati paśūn evāva runddhe / asme rāya iti saṃ vapati / ātmānam evādhvaryuḥ
5 paśubhyo nāntar eti tve rāya iti yajamānāya pra yacchati yajamāna eva rayiṃ dadhāti tote rāya iti patniyāḥ / ardho vā eṣa ātmano yat patnī yathā gṛheṣu nidhatte tādṛg eva tat tvaṣṭīmatī te sapeyety āha tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛt / rūpam eva paśuṣu dadhāti / asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ / yad gārhapatya upavaped asmim̐lloke paśumānt syāt / yad āhavanīye 'muṣmim̐lloke paśumānt syāt / ubhayor upa vapati / ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti //
6.1.9 anuvāka 9 somonmānābhidhānam
1 brahmavādino vadanti vicityaḥ somā3 na vicityā3 iti somo vā oṣadhīnāꣳ rājā tasmin yad āpannaṃ grasitam evāsya tat / yad vicinuyād yathā''syād grasitaṃ niṣkhidati tādṛg eva tat / yan na vicinuyād yathā'kṣann āpannaṃ vidhāvati tādṛg eva tat kṣodhuko 'dhvaryuḥ syāt kṣodhuko yajamānaḥ somavikrayint somaꣳ śodhayety eva brūyāt / yadītaram
2 yadītaram ubhayenaiva somavikrayiṇam arpayati tasmāt somavikrayī kṣodhukaḥ / aruṇo ha smāhaupaveśiḥ somakrayaṇa evāhaṃ tṛtīyasavanam ava rundha iti paśūnāṃ carman mimīte paśūn evāva runddhe paśavo hi tṛtīyaꣳ savanam / yaṃ kāmayeta / apaśuḥ syād ity ṛkṣatas tasya mimīta / ṛkṣaṃ vā apaśavyam apaśur eva bhavati yaṃ kāmayeta paśumānt syāt //
3 iti lomatas tasya mimīta / etad vai paśūnāꣳ rūpam / rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe paśumān eva bhavati / apām ante krīṇāti sarasam evainaṃ krīṇāti / amātyo 'sīty āha / amaivainaṃ kurute śukras te graha ity āha śukro hy asya grahaḥ / na sā'ccha yāti mahimānam evāsyāccha yāti / anasā
4 accha yāti tasmād anovāhyaꣳ same jīvanam / yatra khalu vā etaꣳ śīrṣṇā haranti tasmāc chīrṣahāryaṃ girau jīvanam abhi tyaṃ devaꣳ savitāram ity aticchandasarcā mimīte / aticchandā vai sarvāṇi chandāꣳsi sarvebhir evainaṃ chandobhir mimīte varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ / yad aticchandasarcā mimīte varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti / ekayaikayotsargam
5 mimīte 'yātayāmniyāyātayāmniyaivainam mimīte tasmān nānā vīryā aṅgulayaḥ sarvāsv aṅguṣṭham upa ni gṛhṇāti tasmāt samāvadvīryo 'nyābhir aṅgulibhis tasmāt sarvā anu saṃ carati yat saha sarvābhir mimīta saꣳśliṣṭā aṅgulayo jāyeran / ekayaikayotsargam mimīte tasmād vibhaktā jāyante pañca kṛtvo yajuṣā mimīte pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ / yajñam evāva runddhe pañca kṛtvas tūṣṇīm
6 daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe yad yajuṣā mimīte bhūtam evāva runddhe yat tūṣṇīm bhaviṣyat yad vai tāvān eva somaḥ syād yāvantam mimīte yajamānasyaiva syān nāpi sadasyānām
prajābhyas tvety upa samūhati sadasyān evānvābhajati vāsasopa nahyati sarvadevatyaṃ vai
7 vāsaḥ sarvābhir evainaṃ devatābhiḥ sam ardhayati paśavo vai somaḥ prāṇāya tvety upa nahyati prāṇam eva paśuṣu dadhāti vyānāya tvety anu śṛnthati vyānam eva paśuṣu dadhāti tasmāt svapantam prāṇā na jahati //
6.1.10 anuvāka 10 anyaiḥ somakrayābhidhānam
1 yat kalayā te śaphena te krīṇānīti paṇetāgoarghaꣳ somaṃ kuryād agoarghaṃ yajamānam agoargham adhvaryum / gos tu mahimānaṃ nāva tiret / gavā te krīṇānīty eva brūyāt / goargham eva somaṃ karoti goarghaṃ yajamānaṃ goargham adhvaryum / na gor mahimānam ava tirati / ajayā krīṇāti satapasam evainaṃ krīṇāti hiraṇyena krīṇāti saśukram eva
2 enaṃ krīṇāti dhenvā krīṇāti sāśiram evainaṃ krīṇāti / ṛṣabheṇa krīṇāti sendram evainaṃ krīṇāti / anaḍuhā krīṇāti vahnir vā anaḍvān vahninaiva vahni yajñasya krīṇāti mithunābhyāṃ krīṇāti mithunasyāvaruddhyai vāsasā krīṇāti sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ sarvābhya evainaṃ devatābhyaḥ krīṇāti daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe //
3 tapasas tanūr asi prajāpater varṇa ity āha paśubhya eva tad adhvaryur ni hnuta ātmano 'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda śukraṃ te śukreṇa krīṇāmīty āha yathāyajur evaitat / devā vai yena hiraṇyena somam akrīṇan tat abhīṣahā punar ādadata ko hi tejasā vikreṣyata iti yena hiraṇyena
4 somaṃ krīṇīyāt tad abhīṣahā punar ā dadīta teja evātman dhatte / asme jyotiḥ somavikrayiṇi tama ity āha jyotir eva yajamāne dadhāti tamasā somavikrayiṇam arpayati yad anupagrathya hanyād dandaśūkās tāꣳ samāꣳ sarpāḥ syuḥ / idam ahaꣳ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvā upa grathnāmīty āhādandaśūkās tāꣳ samāꣳ sarpā bhavanti tamasā somavikrayiṇaṃ vidhyati svāna
5 bhrājety āhaite vā amuṣmim̐lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan yad etebhyaḥ somakrayaṇān nānudiśed akrīto 'sya somaḥ syān nāsyaite 'muṣmim̐lloke somaꣳ rakṣeyuḥ / yad etebhyaḥ somakrayaṇān anudiśati krīto 'sya somo bhavaty ete 'syāmuṣmim̐lloke somaꣳ rakṣanti //
6.1.11 anuvāka 11 krītasomasya śakaṭena nayanābhidhānam
1 vāruṇo vai krītaḥ soma upanaddhaḥ / mitro na ehi sumitradhā ity āha śāntyai / indrasyorum ā viśa dakṣiṇam ity āha devā vai yaꣳ somam akrīṇan tam indrasyorau dakṣiṇa āsādayan / eṣa khalu vā etarhīndro yo yajate tasmād evam āha / ud āyuṣā svāyuṣety āha devatā evānvārabhyot
2 tiṣṭhati / urv antarikṣam anv ihīty āha / antarikṣadevatyo hy etarhi somaḥ / adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha yathāyajur evaitat / vi vā enam etad ardhayati yad vāruṇaꣳ santam maitraṃ karoti vāruṇyarcā'' sādayatisvayaivainaṃ devatayā sam ardhayati vāsasā paryānahyati sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ sarvābhir eva
3 enaṃ devatābhiḥ sam ardhayati / atho rakṣasām apahatyai vaneṣu vyantarikṣaṃ tatānety āha vaneṣu hi vyantarikṣaṃ tatān vājam arvatsv ity āha vājaꣳ hy arvatsu payo aghniyāsv ity āha payo hy aghniyāsu hṛtsu kratum ity āha hṛtsu hi kratum / varuṇo vikṣv agnim ity āha varuṇo hi vikṣv agnim / divi sūryam

4 ity āha divi hi sūryam / somam adrāv ity āha grāvāṇo vā adrayas teṣu vā eṣa somaṃ dadhāti yo yajate tasmād evam āha / ud u tyaṃ jātavedasam iti sauryarcā kṛṣṇājinam pratyānahyati rakṣasām apahatyai / usrāv etaṃ dhūrṣāhāv ity āha yathāyajur evaitat pra cyavasva bhuvas pata ity āha bhūtānāꣳ hi
5 eṣa patiḥ / viśvāny abhi dhāmānīty āha viśvāni hy eṣo 'bhi dhāmāni pracyavate mā tvā pariparī vidad ity āha yad evādaḥ somaṃ āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt tasmād evam āha / aparimoṣāya yajamānasya svastyayany asīty āha yajamānasyaivaiṣa yajñasyānvārambhaḥ / anavachittyai varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yat
6 krītaḥ soma upanaddhaḥ / namo mitrasya varuṇasya cakṣasa ity āha śāntyai / ā somaṃ vahanti / agninā prati tiṣṭhate tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ purā khalu vāvaiṣa medhāyātmānam ārabhya carati yo dīkṣitaḥ / yad agnīṣomīyam paśum ālabhata ātmaniṣkrayaṇa evāsya sa tasmāt tasya nā''śyam puruṣaniṣkrayaṇa iva hi / atho khalv āhuḥ / agnīṣomābhyāṃ vā indro vṛtram ahann iti yad agnīṣomīyam paśum ālabhate vārtraghna evāsya sa tasmād vāśyam / vāruṇyarcā pari carati svayaivainaṃ devatayā pari carati //
6.1.1 anuvāka

kṣurakarmādisaṃskṛtasya prāgvaṃśapraveśābhidhānam

prācīnavaꣳśaṃ karoti
devamanuṣyā diśo vyabhajanta
prācīṃ devā dakṣiṇā pitaraḥ pratīcīm manuṣyā udīcīꣳ rudrāḥ /
yat prācīnavaꣳśaṃ karoti devalokam eva tad yajamāna upāvartate
pari śrayati /
antarhito hi devaloko manuṣyalokāt /
nāsmāllokāt svetavyam ivety āhuḥ
ko hi tad veda yady amuṣmim̐lloke 'sti vā na veti
dikṣv atīkāśān karoti

ubhayor lokayor abhijityai
keśaśmaśru vapate nakhāni ni kṛntate
mṛtā vā eṣā tvag amedhyā yat keśaśmaśru
mṛtām eva tvacam amedhyām apahatya yajñiyo bhūtvā medham upaiti /
aṅgirasaḥ suvargaṃ lokam yanto 'psu dīkṣātapasī prāveśayan /
apsu snāti
sākṣād eva dīkṣātapasī ava runddhe
tīrthe snāti
tīrthe hi te tām prāveśayan
tīrthe snāti

tīrtham eva samānānām bhavati /
apo 'śnāti /
antarata eva medhyo bhavati
vāsasā dīkṣayati
saumyaṃ vai kṣaumaṃ devatayā
somam eṣa devatām upaiti yo dīkṣate
somasya tanūr asi tanuvam me pāhīty āha
svām eva devatām upaiti /
atho āśiṣam evaitāṃ ā śāste /
agnes tūṣādhānam /
vāyor vātapānam
pitṛṇāṃ nīviḥ /
oṣadhīnām praghātaḥ

ādityānām prācīnatānaḥ /
viśveṣāṃ devānām otuḥ /
nakṣatrāṇām atīkāśās
tad vā etat sarvadevatyaṃ yad vāsaḥ /
yad vāsasā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati
bahiḥprāṇo vai manuṣyas
tasyāśanam prāṇaḥ /
aśnāti saprāṇa eva dīkṣate /
āśito bhavati
yāvān evāsya prāṇas tena saha medham upaiti
ghṛtaṃ devānām
mastu pitṛṇām /
niṣpakvam manuṣyāṇām /
tad vai

etat sarvadevatyaṃ yan navanītam /
yan navanītenābhyaṅkte sarvā eva devatāḥ prīṇāti
pracyuto vā eṣo 'smāl lokād agato devalokaṃ yo dīkṣitaḥ /
antareva navanītam /
tasmān navanītenābhy aṅkte /
anulomam /
yajuṣā
vyāvṛttyai /
indro vṛtram ahan
tasya kanīnikā parāpatat
tad āñjanam abhavat /
yad āṅkte cakṣur eva bhrātṛvyasya vṛṅkte
dakṣiṇam pūrvam āṅkte

savyaꣳ hi pūrvam manuṣyā āñjate
na ni dhāvate
nīva hi manuṣyā dhāvante
pañca kṛtva ā'ṅkte
pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe
parimitam ā'ṅkte/
parimitaꣳ hi manuṣyā āñjate
satūlayā''ṅkte/
apatūlayā hi manuṣyā āñjate
vyāvṛttyai
yad apatūlayā''ñjīta vajra iva syāt
satūlayā'ṅkte mitratvāya

indro vṛtram ahan /
so 'po 'bhyy amriyata
tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevam āsīt tad apodakrāmat
te darbhā abhavan
yad darbhapuñjīlaiḥ pavayati yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tābhir evainam pavayati
dvābhyām pavayati /
ahorātrābhyām evainam pavayati
tribhiḥ pavayati
traya ime lokāḥ /
ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati
pañcabhiḥ

pavayati
pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñāyaivainam pavayati
ṣaḍbhiḥ pavayati
ṣaḍ vā ṛtavaḥ /
ṛtubhir evainam pavayati
saptabhiḥ pavayati
sapta chandāꣳsi
chandobhir evainam pavayati
navabhiḥ pavayati
nava vai puruṣe prāṇāḥ
saprāṇam evainam pavayati /
ekaviꣳśatyā pavayati
daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā ātmaikaviꣳśaḥ /
yāvān eva puruṣas tam aparivargam

pavayati
citpatis tvā punātv ity āha
mano vai citpatiḥ /
manasaivainam pavayati
vākpatis tvā punātv ity āha
vācaivainam pavayati
devas tvā savitā punātv ity āha
savitṛprasūta evainam pavayati
tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kam pune tac chakeyam ity āha /
āśiṣam evaitām ā śāste //
6.1.2 anuvāka

dīkṣāhutyābhidhānam

yāvanto vai devā yajñāyāpunata ta evābhavan
ya evaṃ vidvān yajñāya punīte bhavaty eva
bahiḥ pavayitvāntaḥ pra pādayati
manuṣyaloka evainam pavayitvā pūtaṃ devalokam pra ṇayati /
adīkṣita ekayā''hutyety āhuḥ
sruveṇa catasro juhoti dīkṣitatvāya srucā pañcamīm
pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe /
ākūtyai prayuje 'gnaye

svāhety āha /
ākūtyā hi puruṣo yajñam abhi prayuṅkte
yajeyeti
medhāyai manase 'gnaye svāhety āha
medhayā hi manasā puruṣo yajñam abhigacchati
sarasvatyai pūṣṇe 'gnaye svāhety āha
vāg vai sarasvatī pṛthivī pūṣā
vācaiva pṛthivyā yajñam pra yuṅkte /
āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha
yā vai varṣyās tāḥ

āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuvaḥ /
yad etad yajur na brūyād divyā āpo 'śāntā imaṃ lokam ā gaccheyuḥ /
āpo devīr bṛhatīr viśvaśambhuva ity āha /
asmā evainā lokāya śamayati
tasmāc chāntā imaṃ lokam ā gacchanti
dyāvāpṛthivī ity āha
dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ /
urv antarikṣam ity āha /
antarikṣe hi yajñaḥ /
bṛhaspatir no haviṣā vṛdhātu

ity āha/
brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivāsmai yajñam ava runddhe
yad brūyāt /
vidher iti yajñasthāṇum ṛcchet /
vṛdhātv ity āha yajñasthāṇum eva pari vṛṇakti
prajāpatir yajñam asṛjata
so 'smāt sṛṣṭaḥ parāṅ ait
sa pra yajur avlīnāt pra sāma
tam ṛg ud ayacchat /
yad ṛg udayacchat tad audgrahaṇasyaudgrahaṇatvam //
ṛcā

juhoti yajñasyodyatyai /
anuṣṭup chandasām udayacchad ity āhus
tasmād anuṣṭubhā juhoti
yajñasyodyatyai
dvādaśa vātsabandhāny ud ayacchann ity āhus
tasmād dvādaśabhir vātsabandhavido dīkṣayanti
sā vā eṣarg anuṣṭug
vāg anuṣṭug
yad etayarcā dīkṣayati vācaivainaꣳ sarvayā dīkṣayati
viśve devasya netur ity āha sāvitry etena /
marto vṛṇīta sakhyam

ity āha pitṛdevatyaitena/
viśve rāya iṣudhyasīty āha vaiśvadevy etena
dyumnaṃ vṛṇīta puṣyasa ity āha pauṣṇy etena
sā vā eṣark sarvadevatyā
yad etayarcā dīkṣayati sarvābhir evainaṃ devatābhir dīkṣayati
saptākṣaram prathamam padam aṣṭākṣarāṇi trīṇi
yāni trīṇi tāny aṣṭāv upa yanti
yāni catvāri tāny aṣṭau
yad aṣṭākṣarā tena

gāyatrī /
yad ekādaśākṣarā tena triṣṭug
yad dvādaśākṣarā tena jagatī sā vā eṣark sarvāṇi chandāꣳsi
yad etayarcā dīkṣayati sarvebhir evainaṃ chandobhir dīkṣayati
saptākṣaram prathamam padam /
saptapadā śakvarī
paśavaḥ śakvarī
paśūn evāva runddhe /
ekasmād akṣarād anāptam prathamam padam /
tasmād yad vāco 'nāptaṃ tan manuṣyā upa jīvanti
pūrṇayā juhoti
pūrṇa iva hi prajāpatiḥ
prajāpater āptyai
nyūnayā juhoti
nyūnād dhi prajāpatiḥ prajā asṛjata prajānāꣳ sṛṣṭyai //
6.1.3 anuvāka

kṛṣṇājinādibhirdīkṣākaraṇābhidhānam

ṛksāme vai devebhyo yajñāyātiṣṭhamāne kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā'pakramyātiṣṭhatām /
te 'manyanta
yaṃ vā ime upāvartsyataḥ sa idaṃ bhaviṣyatīti te upāmantrayant te ahorātrayor mahimānam apanidhāya devān upāvartetām
eṣa vā ṛco varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasya /
eṣa sāmno yatkṛṣṇam
ṛksāmayoḥ śilpe stha ity āha /
ṛksāme evāva rundhe /
eṣaḥ

vā ahno varṇo yac chuklaṃ kṛṣṇājinasyaiṣa rātriyā yat kṛṣṇaṃ yad evainayos tatra nyaktaṃ tad evāva runddhe
kṛṣṇājinena dīkṣayati brahmaṇo vā etad rūpaṃ yat kṛṣṇājinam brahmaṇaivainaṃ dīkṣayati /
imāṃ dhiyaꣳ śikṣamāṇasya devety āha yathāyajur evaitat /
garbho vā eṣa yad dīkṣita ulbaṃ vāsaḥ prorṇute tasmāt

garbhāḥ prāvṛtā jāyante
na purā somasya krayād aporṇvīta yat purā somasya krayād aporṇvīta garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ
krīte some 'porṇute jāyata eva tad atho yathā vasīyāꣳsam pratyaporṇute tādṛg eva tad
aṅgirasaḥ suvargaṃ lokaṃ yanta ūrjaṃ vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata te śarā abhavann ūrg vai śarā yac charamayī

mekhalā bhavaty ūrjam evāva runddhe
madhyataḥ saṃ nahyati madhyata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān madhyata ūrjā bhuñjate /
ūrdhvaṃ vai puruṣasya nābhyai medhyam avācīnam amedhyaṃ yan madhyataḥ saṃnahyati medhyaṃ caivāsyāmedhyaṃ ca vyāvartayati /
indro vṛtrāya vajram prāharat sa tredhā vyabhavat sphyas tṛtīyaꣳ rathas tṛtīyaṃ yūpas tṛtīyam

ye 'ntaḥśarā aśīryanta te śarā abhavan tac charāṇāꣳ śaratvam
vajro vai śarāḥ kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvyo yac charamayī mekhalā bhavati vajreṇaiva sākṣāt kṣudham bhrātṛvyam madhyato 'pa hate
trivṛd bhavati trivṛd vai prāṇas trivṛtam eva prāṇam madhyato yajamāne dadhāti
pṛthvī bhavati rajjūnāṃ vyāvṛttyai
mekhalayā yajamānaṃ dīkṣayati yoktreṇa patnīm mithunatvāya

yajño dakṣiṇām abhyadhyāyat tāꣳ sam abhavat tad indro 'cāyat so 'manyata yo vā ito janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tām prāviśat tasyā indra evājāyata
so 'manyata
yo vai mad ito 'paro janiṣyate sa idam bhaviṣyatīti tasyā anumṛśya yonim ā'cchinat sā sūtavaśā'bhavat tat sūta vaśāyai janma

tāꣳ haste ny aveṣṭayata tām mṛgeṣu ny adadhāt sā kṛṣṇaviṣāṇā'bhavad indrasya yonir asi mā mā hiꣳsīr iti kṛṣṇaviṣāṇām pra yacchati sayonim eva yajñaṃ karoti sayoniṃ dakṣiṇāꣳ sayonim indraꣳ sayonitvāya
kṛṣyai tvā susasyāyā ity āha tasmād akṛṣṭapacyā oṣadhayaḥ pacyante
supippalābhyas tvauṣadhībhya ity āha tasmād oṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti
yad dhastena

kaṇḍūyeta pāmanambhāvukāḥ prajāḥ syur yat smayeta nagnambhāvukāḥ
kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate 'pigṛhya smayate prajānāṃ gopīthāya
na purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām ava cṛted yat purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām avacṛted yoniḥ prajānām parāpātukā syāt /
nītāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇām prāsyati yonir vai yajñasya cātvālaṃ yoniḥ kṛṣṇaviṣāṇā yonāv eva yoniṃ dadhāti yajñasya sayonitvāya //
6.1.4 anuvāka

daṇḍādānādikaraṇapūrvakaniyamānuṣṭhānavidhiḥ

vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā sā vanaspatīn prāviśat saiṣā vāg vanaspatiṣu vadati yā dundubhau yā tūṇave yā vīṇāyām /
yad dīkṣitadaṇḍam prayacchati vācam evāva runddhe /
audumbaro bhavaty ūrg vā udumbara ūrjam evāva runddhe
mukhena sammito bhavati mukhata evāsmā ūrjaṃ dadhāti tasmān mukhata ūrjā bhuñjate

krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍam pra yacchati maitrāvaruṇo hi purastād ṛtvigbhyo vācaṃ vibhajati tām ṛtvijo yajamāne prati ṣṭhāpayanti
svāhā yajñam manasety āha manasā hi puruṣo yajñam abhigacchati
svāhā dyāvāpṛthivībhyām ity āha dyāvāpṛthivyor hi yajñaḥ
svāhoror antarikṣād ity āhāntarikṣe hi yajñaḥ svāhā yajñaṃ vātād ārabha ity āhāyam

vāva yaḥ pavate sa yajñas tam eva sākṣād ā rabhate
muṣṭī karoti vācaṃ yacchati yajñasya dhṛtyai /
adīkṣiṣṭāyam brāhmaṇa iti trir upāꣳśv āha devebhya evainam prāha trir uccair ubhayebhya evainaṃ devamanuṣyebhyaḥ prāha
na purā nakṣatrebhyo vācaṃ vi sṛjet /
yat purā nakṣatrebhyo vācaṃ visṛjed yajñaṃ vi cchindyāt

uditeṣu nakṣatreṣu vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ vi sṛjati yajñavrato vai dīkṣito yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati
yadi visṛjed vaiṣṇavīm ṛcam anu brūyād yajño vai viṣṇur yajñenaiva yajñaꣳ saṃ tanoti
daivīṃ dhiyam manāmaha ity āha yajñam eva tan mradayati
supārā no asad vaśa ity āha vyuṣṭim evāva runddhe

brahmavādino vadanti
hotavyaṃ dīkṣitasya gṛhā३i na hotavyā३m iti
havir vai dīkṣito yaj juhuyād yajamānasyāvadāya juhuyād yan na juhuyād yajñaparur antar iyād ye devā manojātā manoyuja ity āha
prāṇā vai devā manojātā manoyujas
teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti
tan neva hutaṃ nevāhutam /
svapantaṃ vai dīkṣitaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanty agniḥ

khalu vai rakṣohāgne tvaꣳ su jāgṛhi vayaꣳ su mandiṣīmahīty āhāgnim evādhipāṃ kṛtvā svapiti
rakṣasām apahatyai /
avratyam iva vā eṣa karoti yo dīkṣitaḥ svapiti tvam agne vratapā asīty āhāgnir vai devānāṃ vratapatiḥ sa evainaṃ vratam ālambhayati
deva ā martyeṣvā ity āha
devaḥ

hy eṣa san martyeṣu
tvaṃ yajñeṣv īḍya ity āhaitaꣳ hi yajñeṣv īḍate /
apa vai dīkṣitāt suṣupuṣa indriyaṃ devatāḥ krāmanti
viśve devā abhi mām āvavṛtrann ity āha /
indriyeṇaivainaṃ devatābhiḥ saṃ nayati
yad etad yajur na brūyād yāvata eva paśūn abhi dīkṣeta tāvanto 'sya paśavaḥ syū rāsveyat

somā''bhūyo bharety āhāparimitān eva paśūn ava runddhe
candramasi mama bhogāya bhavety āha
yathādevatam evaināḥ prati gṛhṇāti
vāyave tvā varuṇāya tveti yad evam etā nānudiśed ayathā devataṃ dakṣiṇā gamayed ā devatābhyo vṛścyeta
yad evam etā anudiśati yathādevatam eva dakṣiṇā gamayati na devatābhya ā vṛścyate

devīr āpo apāṃ napād ity āha
yad vo medhyaṃ yajñiyaꣳ sadevaṃ tad vo māva kramiṣam iti vāvaitad āha /
acchinnaṃ tantum pṛthivyā anu geṣam ity āha setum eva kṛtvā'ty eti //
6.1.5 anuvāka

prāyaṇīyā vidhānam

devā vai devayajanam adhyavasāya diśo na prājānan te 'nyo'nyam upādhāvan
tvayā pra jānāma tvayeti te'dityāꣳ sam adhriyanta
tvayā pra jānāmeti sābravīd varaṃ vṛṇai matprāyaṇā eva vo yajñā madudayanā asann iti
tasmād ādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyaḥ
pañca devatā yajati pañca diśo diśām prajñātyai

atho pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajño yajñam evāva runddhe
pathyāꣳ svastim ayajan prācīm eva tayā diśam prājānann
agninā dakṣiṇā
somena pratīcīm
̇ savitrodīcīm
adityordhvām
pathyāꣳ svastiṃ yajati prācīm eva tayā diśam pra jānāti
pathyāꣳ svastim iṣṭvāgnīṣomau yajati cakṣuṣī vā ete yajñasya yad agnīṣomau tābhyām evānu paśyati

agnīṣomāv iṣṭvā savitāraṃ yajati savitṛprasūta evānu paśyati
savitāram iṣṭvā'ditiṃ yajatīyaṃ vā aditir asyām eva pratiṣṭhāyānu paśyati /
aditim iṣṭvā mārutīm ṛcam anvāha viśāṃ klṛptyai
brahmavādino vadanti
prayājavad ananūyājam prāyaṇīyaṃ kāryam anūyājavat

aprayājam udayanīyam iti /
ime vai prayājā amī anūyājāḥ saiva sā yajñasya saṃtatis
tat tathā na kāryam ātmā vai prayājāḥ prajānūyājā yat prayājān antariyād ātmānam antar iyād yad anūyājān antariyāt prajām antar iyād yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñaḥ parā bhavati
yajñam parābhavantaṃ yajamāno 'nu

parā bhavati
prayājavad evānūyājavat prāyaṇīyaṃ kāryam prayājavad anūyājavad udayanīyaṃ nātmānam antareti na prajāṃ na yajñaḥ parābhavati na yajamānaḥ
prāyaṇīyasya niṣkāsa udayanīyam abhi nir vapati saiva sā yajñasya saṃtatiḥ /
yāḥ prāyaṇīyasya yājyā yat tā udayanīyasya yājyāḥ kuryāt parāṅ amuṃ lokam ā rohet pramāyukaḥ syāt /
yāḥ prāyaṇīyasya puro'nuvākyās tā udayanīyasya yājyāḥ karoty asminn eva loke prati tiṣṭhati //
6.1.6 anuvāka

aruṇayā somakrayābhidhānam

kadrūś ca vai suparṇī cātmarūpayor aspardhetām /
sā kadrūḥ suparṇīm ajayat
sābravīt
tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣkrīṇīṣveti /
iyaṃ vai kadrūr asau suparṇī
chandāꣳsi sauparṇeyāḥ
sābravīt /
asmai vai pitarau putrān bibhṛtas tṛtīyasyām ito divi somas tam ā hara tenātmānaṃ niṣ krīṇīṣva

iti mā kadrūr avocad iti
jagaty ud apatac caturdaśākṣarā satī
sā'prāpya ny avartata
tasyai dve akṣare amīyetām /
sā paśubhiś ca dīkṣayā cā'gacchat
tasmāj jagatī chandasām paśavyatamā
tasmāt paśumantaṃ dīkṣopa namati
triṣṭug ud apatat trayodaśākṣarā satī
sā'prāpya ny avartata
tasyai dve akṣare amīyetām /
sā dakṣiṇābhiś ca

tapasā cāgacchat
tasmāt triṣṭubho loke mādhyaṃdine savane dakṣiṇā nīyante /
etat khalu vāva tapa ity āhur yaḥ svaṃ dadātīti
gāyatry ud apatac caturakṣarā saty ajayā jyotiṣā
tam asyā ajā'bhyarunddha
tad ajāyā ajatvam /
sā somaṃ cā'harac catvāri cākṣarāṇi
sāṣṭākṣarā samapadyata
brahmavādino vadanti

kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasāꣳ satī yajñamukham parīyāyeti
yad evādaḥ somam ā'harat tasmād yajñamukham pary ait
tasmāt tejasvinītamā
padbhyāṃ dve savane samagṛhṇān mukhenaikam /
yam mukhena samagṛhṇāt tad adhayat
tasmād dve savane śukravatī prātaḥsavanaṃ ca mādhyaṃdinaṃ ca
tasmāt tṛtīyasavana ṛjīṣam abhi ṣuṇvanti
dhītam iva hi manyante

āśiram ava nayati saśukratvāyātho sam bharaty evainat
taꣳ somam āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt
sa tisro rātrīḥ parimuṣito 'vasat
tasmāt tisro rātrīḥ krītaḥ somo vasati
te devā abruvan /
strīkāmā vai gandharvā striyā niṣkrīṇāmeti
te vācaꣳ striyam ekahāyanīṃ kṛtvā tayā nir akrīṇan /
sā rohid rūpaṃ kṛtvā gandharvebhyaḥ

apakramyātiṣṭhat
tad rohito janma
te devā abruvan /
apa yuṣmad akramīn nāsmān upāvartate vi hvayāmahā iti
brahma gandharvā avadann agāyan devāḥ
sā devān gāyata upāvartata
tasmād gāyantaꣳ striyaḥ kāmayante
kāmukā enaꣳ striyo bhavanti ya evaṃ vedātho ya evaṃ vidvān api janyeṣu bhavati tebhya eva dadaty uta yad bahutayāḥ

bhavanti /
ekahāyanyā krīṇāti
vācaivainaꣳ sarvayā krīṇāti
tasmād ekahāyanā manuṣyā vācaṃ vadanti /
akūṭayā'karṇayā'kaṇāyā'śloṇayā'saptaśaphayā krīṇāti
sarvayaivainaṃ krīṇāti
yac chvetayā krīṇīyād duścarmā yajamānaḥ syāt /
yat kṛṣṇayānustaraṇī syāt
pramāyuko yajamānaḥ syāt /
yad dvirūpayā vārtraghnī syāt
sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt /
aruṇayā piṅgākṣyā krīṇāti /
etad vai somasya rūpam /
svayaivainaṃ devatayā krīṇāti //
6.1.7 anuvāka 7 aruṇayā somakrayaprakārābhidhānam

tad dhiraṇyam abhavat
tasmād adbhyo hiraṇyam punanti
brahmavādino vadanti
kasmāt satyād anasthikena prajāḥ pravīyante 'sthanvatīr jāyanta iti
yad dhiraṇyaṃ ghṛte 'vadhāya juhoti tasmād anasthikena prajāḥ pra vīyante 'sthanvatīr jāyante /
etad vā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtaṃ tejo hiraṇyam
iyaṃ te śukra tanūr idaṃ varca ity āha
satejasam evainaꣳ satanum

karoti /
atho sam bharaty evainam /
yad abaddham avadadhyād garbhāḥ prajānām parāpātukāḥ syuḥ /
baddham ava dadhāti garbhāṇāṃ dhṛtyai
niṣṭarkyam badhnāti
prajānām prajananāya
vāg vā eṣā yat somakrayaṇī
jūr asīty āha
yad dhi manasā javate tad vācā vadati
dhṛtā manasety āha
manasā hi vāg dhṛtā
juṣṭā viṣṇava ity āha

yajño vai viṣṇuḥ /
yajñāyaivaināṃ juṣṭāṃ karoti
tasyās te satyasavasaḥ prasava ity āha
savitṛprasūtām eva vācam ava runddhe
kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti /
eṣa khalu vā arakṣohataḥ panthā yo 'gneś ca sūryasya ca
sūryasya cakṣur āruham agner akṣṇaḥ kanīnikām ity āha
ya evārakṣohataḥ panthās taꣳ samārohati

vāg vā eṣā yat somakrayaṇī
cid asi manāsīty āha
śāsty evainām etat
tasmāc chiṣṭāḥ prajā jāyante
cid asīty āha
yad dhi manasā cetayate tad vācā vadati
manāsīty āha
yad dhi manasābhigacchati tat karoti
dhīr asīty āha
yad dhi manasā dhyāyati tad vācā

vadati
dakṣiṇāsīty āha
dakṣiṇā hy eṣā
yajñiyāsīty āha
yajñiyām evaināṃ karoti
kṣatriyāsīty āha
kṣatriyā hy eṣā /
aditir asy ubhayataḥśīrṣṇīty āha
yad evādityaḥ prāyaṇīyo yajñānām āditya udayanīyas tasmād evam āha
yad abaddhā syād ayatā syāt /
yat padibaddhānustaraṇī syāt
pramāyuko yajamānaḥ syāt

yat karṇagṛhītā vārtraghnī syāt
sa vānyaṃ jinīyāt taṃ vānyo jinīyāt /
mitras tvā padi badhnātv ity āha
mitro vai śivo devānām /
tenaivainām padi badhnāti
pūṣādhvanaḥ pātv ity āha /
iyaṃ vai pūṣā /
imām evāsyā adhipām akar /
samaṣṭyai /
indrāyādhyakṣāyety āha /
indram evāsyā adhyakṣaṃ karoti

anu tvā mātā manyatām anu pitety āha /
anumatayaivainayā krīṇāti
sā devi devam acchehīty āha
devī hy eṣā devaḥ somaḥ /
indrāya somam ity āha /
indrāya hi soma āhriyate
yad etad yajur na brūyāt parācy eva somakrayaṇīyāt /
rudras tvā'' vartayatvityāha
rudro vai krūraḥ

devānām /
tam evāsyai parastād dadhāty āvṛttyai
krūram iva vā etat karoti yad rudrasya kīrtayati
mitrasya pathety āha
śāntyai
vācā vā eṣa vi krīṇīte yaḥ somakrayaṇyā
svasti somasakhā punar ehi saha rayyety āha
vācaiva vikrīya punar ātman vācaṃ dhatte /
anupadāsukā'sya vāg bhavati ya evaṃ veda //
6.1.8 anuvāka 8 padasaṃgrahaṇābhidhānam

ṣaṭ padāny anu ni krāmati
ṣaḍahaṃ vāṅ nāti vadati /
uta saṃvatsarasyāyane yāvaty eva vāk tām ava runddhe
saptame pade juhoti
saptapadā śakvarī
paśavaḥ śakvarī
paśūn evāva runddhe
sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ sapta chandāꣳsi /
ubhayasyāvaruddhyai
vasvy asi rudrā'sīty āha
rūpam evāsyā etan mahimānam

vyācaṣṭe
bṛhaspatis tvā sumne raṇvatv ityāha
brahma vai devānām bṛhaspatiḥ /
brahmaṇaivāsmai paśūn ava runddhe
rudro vasubhir ā ciketv ity āha /
āvṛttyai
pṛthivyās tvā mūrdhann ā jigharmi devayajana ity āha
pṛthivyā hy eṣa mūrdhā yad devayajanam
iḍāyāḥ pada ity āha /
iḍāyai hy etat padaṃ yat somakrayaṇyai
ghṛtavati svāhā

ity āha
yad evāsyai padād ghṛtam apīḍyata tasmād evam āha
yad adhvaryur anagnāv āhutiṃ juhuyād andho 'dhvaryuḥ bhavati na yajñaꣳ rakṣāꣳsi ghnanti
kāṇḍekāṇḍe vai kriyamāṇe yajñaꣳ rakṣāꣳsi jighāꣳsanti
parilikhitaꣳ rakṣaḥ parilikhitā arātaya ity āha
rakṣasām apahatyai

idam ahaꣳ rakṣaso grīvā api kṛntāmi yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma ity āha
dvau vāva puruṣau yaṃ caiva dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tayor evānantarāyaṃ grīvāḥ kṛntati
paśavo vai somakrayaṇyai padam /
yāvattmūtaꣳ saṃ vapati
paśūn evāva runddhe /
asme rāya iti saṃ vapati /
ātmānam evādhvaryuḥ

paśubhyo nāntar eti
tve rāya iti yajamānāya pra yacchati
yajamāna eva rayiṃ dadhāti
tote rāya iti patniyāḥ /
ardho vā eṣa ātmano yat patnī
yathā gṛheṣu nidhatte tādṛg eva tat
tvaṣṭīmatī te sapeyety āha
tvaṣṭā vai paśūnām mithunānāꣳ rūpakṛt /
rūpam eva paśuṣu dadhāti /
asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ /
yad gārhapatya upavaped asmim̐lloke paśumānt syāt /
yad āhavanīye 'muṣmim̐lloke paśumānt syāt /
ubhayor upa vapati /
ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti //
6.1.9 anuvāka 9 somonmānābhidhānam

brahmavādino vadanti
vicityaḥ somā3 na vicityā3 iti
somo vā oṣadhīnāꣳ rājā
tasmin yad āpannaṃ grasitam evāsya tat /
yad vicinuyād yathā''syād grasitaṃ niṣkhidati tādṛg eva tat /
yan na vicinuyād yathā'kṣann āpannaṃ vidhāvati tādṛg eva tat
kṣodhuko 'dhvaryuḥ syāt kṣodhuko yajamānaḥ
somavikrayint somaꣳ śodhayety eva brūyāt /
yadītaram

yadītaram ubhayenaiva somavikrayiṇam arpayati
tasmāt somavikrayī kṣodhukaḥ /
aruṇo ha smāhaupaveśiḥ
somakrayaṇa evāhaṃ tṛtīyasavanam ava rundha iti
paśūnāṃ carman mimīte paśūn evāva runddhe
paśavo hi tṛtīyaꣳ savanam /
yaṃ kāmayeta /
apaśuḥ syād ity ṛkṣatas tasya mimīta /
ṛkṣaṃ vā apaśavyam
apaśur eva bhavati
yaṃ kāmayeta
paśumānt syāt

iti lomatas tasya mimīta /
etad vai paśūnāꣳ rūpam /
rūpeṇaivāsmai paśūn ava runddhe
paśumān eva bhavati /
apām ante krīṇāti
sarasam evainaṃ krīṇāti /
amātyo 'sīty āha /
amaivainaṃ kurute
śukras te graha ity āha
śukro hy asya grahaḥ /
na sā'ccha yāti
mahimānam evāsyāccha yāti /
anasā

accha yāti
tasmād anovāhyaꣳ same jīvanam /
yatra khalu vā etaꣳ śīrṣṇā haranti
tasmāc chīrṣahāryaṃ girau jīvanam
abhi tyaṃ devaꣳ savitāram ity aticchandasarcā mimīte /
aticchandā vai sarvāṇi chandāꣳsi
sarvebhir evainaṃ chandobhir mimīte
varṣma vā eṣā chandasāṃ yad aticchandāḥ /
yad aticchandasarcā mimīte varṣmaivainaꣳ samānānāṃ karoti /
ekayaikayotsargam

mimīte 'yātayāmniyāyātayāmniyaivainam mimīte
tasmān nānā vīryā aṅgulayaḥ
sarvāsv aṅguṣṭham upa ni gṛhṇāti
tasmāt samāvadvīryo 'nyābhir aṅgulibhis
tasmāt sarvā anu saṃ carati
yat saha sarvābhir mimīta saꣳśliṣṭā aṅgulayo jāyeran /
ekayaikayotsargam mimīte
tasmād vibhaktā jāyante
pañca kṛtvo yajuṣā mimīte
pañcākṣarā paṅktiḥ
pāṅkto yajñaḥ /
yajñam evāva runddhe
pañca kṛtvas tūṣṇīm

daśa sam padyante
daśākṣarā virāḍ
annaṃ virāḍ
virājaivānnādyam ava runddhe
yad yajuṣā mimīte bhūtam evāva runddhe
yat tūṣṇīm bhaviṣyat
yad vai tāvān eva somaḥ syād yāvantam mimīte yajamānasyaiva syān nāpi sadasyānām
prajābhyas tvety upa samūhati
sadasyān evānvābhajati
vāsasopa nahyati
sarvadevatyaṃ vai

vāsaḥ
sarvābhir evainaṃ devatābhiḥ sam ardhayati
paśavo vai somaḥ
prāṇāya tvety upa nahyati
prāṇam eva paśuṣu dadhāti
vyānāya tvety anu śṛnthati
vyānam eva paśuṣu dadhāti
tasmāt svapantam prāṇā na jahati //
6.1.10 anuvāka 10 anyaiḥ somakrayābhidhānam

yat kalayā te śaphena te krīṇānīti paṇetāgoarghaꣳ somaṃ kuryād agoarghaṃ yajamānam agoargham adhvaryum /
gos tu mahimānaṃ nāva tiret /
gavā te krīṇānīty eva brūyāt /
goargham eva somaṃ karoti goarghaṃ yajamānaṃ goargham adhvaryum /
na gor mahimānam ava tirati /
ajayā krīṇāti
satapasam evainaṃ krīṇāti
hiraṇyena krīṇāti
saśukram eva

enaṃ krīṇāti
dhenvā krīṇāti
sāśiram evainaṃ krīṇāti /
ṛṣabheṇa krīṇāti
sendram evainaṃ krīṇāti /
anaḍuhā krīṇāti
vahnir vā anaḍvān
vahninaiva vahni yajñasya krīṇāti
mithunābhyāṃ krīṇāti
mithunasyāvaruddhyai
vāsasā krīṇāti
sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ sarvābhya evainaṃ devatābhyaḥ krīṇāti
daśa sam padyante
daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe

tapasas tanūr asi prajāpater varṇa ity āha
paśubhya eva tad adhvaryur ni hnuta ātmano 'nāvraskāya gacchati śriyam pra paśūn āpnoti ya evaṃ veda
śukraṃ te śukreṇa krīṇāmīty āha yathāyajur evaitat /
devā vai yena hiraṇyena somam akrīṇan tat abhīṣahā punar ādadata ko hi tejasā vikreṣyata iti
yena hiraṇyena

somaṃ krīṇīyāt tad abhīṣahā punar ā dadīta teja evātman dhatte /
asme jyotiḥ somavikrayiṇi tama ity āha
jyotir eva yajamāne dadhāti
tamasā somavikrayiṇam arpayati
yad anupagrathya hanyād dandaśūkās tāꣳ samāꣳ sarpāḥ syuḥ /
idam ahaꣳ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvā upa grathnāmīty āhādandaśūkās tāꣳ samāꣳ sarpā bhavanti tamasā somavikrayiṇaṃ vidhyati
svāna

bhrājety āhaite vā amuṣmim̐lloke somam arakṣan tebhyo 'dhi somam āharan
yad etebhyaḥ somakrayaṇān nānudiśed akrīto 'sya somaḥ syān nāsyaite 'muṣmim̐lloke somaꣳ rakṣeyuḥ /
yad etebhyaḥ somakrayaṇān anudiśati krīto 'sya somo bhavaty ete 'syāmuṣmim̐lloke somaꣳ rakṣanti //
6.1.11 anuvāka 11 krītasomasya śakaṭena nayanābhidhānam

vāruṇo vai krītaḥ soma upanaddhaḥ /
mitro na ehi sumitradhā ity āha
śāntyai /
indrasyorum ā viśa dakṣiṇam ity āha
devā vai yaꣳ somam akrīṇan tam indrasyorau dakṣiṇa āsādayan /
eṣa khalu vā etarhīndro yo yajate
tasmād evam āha /
ud āyuṣā svāyuṣety āha
devatā evānvārabhyot

tiṣṭhati /
urv antarikṣam anv ihīty āha /
antarikṣadevatyo hy etarhi somaḥ /
adityāḥ sado 'sy adityāḥ sada ā sīdety āha
yathāyajur evaitat /
vi vā enam etad ardhayati yad vāruṇaꣳ santam maitraṃ karoti
vāruṇyarcā'' sādayatisvayaivainaṃ devatayā sam ardhayati
vāsasā paryānahyati
sarvadevatyaṃ vai vāsaḥ
sarvābhir eva

enaṃ devatābhiḥ sam ardhayati /
atho rakṣasām apahatyai
vaneṣu vyantarikṣaṃ tatānety āha
vaneṣu hi vyantarikṣaṃ tatān
vājam arvatsv ity āha
vājaꣳ hy arvatsu
payo aghniyāsv ity āha
payo hy aghniyāsu
hṛtsu kratum ity āha
hṛtsu hi kratum /
varuṇo vikṣv agnim ity āha
varuṇo hi vikṣv agnim /
divi sūryam

ity āha
divi hi sūryam /
somam adrāv ity āha
grāvāṇo vā adrayas
teṣu vā eṣa somaṃ dadhāti yo yajate
tasmād evam āha /
ud u tyaṃ jātavedasam iti sauryarcā kṛṣṇājinam pratyānahyati
rakṣasām apahatyai /
usrāv etaṃ dhūrṣāhāv ity āha
yathāyajur evaitat
pra cyavasva bhuvas pata ity āha
bhūtānāꣳ hi

eṣa patiḥ /
viśvāny abhi dhāmānīty āha
viśvāni hy eṣo 'bhi dhāmāni pracyavate
mā tvā pariparī vidad ity āha
yad evādaḥ somaṃ āhriyamāṇaṃ gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt tasmād evam āha /
aparimoṣāya
yajamānasya svastyayany asīty āha
yajamānasyaivaiṣa yajñasyānvārambhaḥ /
anavachittyai
varuṇo vā eṣa yajamānam abhy aiti yat

krītaḥ soma upanaddhaḥ /
namo mitrasya varuṇasya cakṣasa ity āha
śāntyai /
ā somaṃ vahanti /
agninā prati tiṣṭhate
tau sambhavantau yajamānam abhi sam bhavataḥ
purā khalu vāvaiṣa medhāyātmānam ārabhya carati yo dīkṣitaḥ /
yad agnīṣomīyam paśum ālabhata ātmaniṣkrayaṇa evāsya sa
tasmāt tasya nā''śyam
puruṣaniṣkrayaṇa iva hi /
atho khalv āhuḥ /
agnīṣomābhyāṃ vā indro vṛtram ahann iti
yad agnīṣomīyam paśum ālabhate vārtraghna evāsya sa
tasmād vāśyam /
vāruṇyarcā pari carati
svayaivainaṃ devatayā pari carati //