Taittiriya Samhita · Chapter 5.7

5.7 prapāṭhaka:

5.7.1 anuvāka 1 citisparśādyabhidhānam
1 yo vā ayathādevatam agniṃ cinuta ā devatābhyo vṛścyate pāpīyān bhavati yo yathādevataṃ na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati / āgneyyā gāyatriyā prathamāṃ citim abhi mṛśet triṣṭubhā dvitīyāṃ jagatyā tṛtīyām anuṣṭubhā caturthīm paṅktyā pañcamīm / yathādevatam evāgniṃ cinute na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati / iḍāyai vā eṣā vibhaktiḥ paśava iḍā paśubhir enam
2 cinute yo vai prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati / aśvāv abhitas tiṣṭhetāṃ kṛṣṇa uttarataḥ śveto dakṣiṇas tāv ālabhyeṣṭakā upa dadhyāt / etad vai prajāpate rūpam prājāpatyo 'śvaḥ sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati / etad vā ahno rūpaṃ yac chveto 'śvo rātriyai kṛṣṇaḥ / etad ahnaḥ
3 rūpaṃ yad iṣṭakā rātriyai purīṣam iṣṭakā upadhāsyañ chvetam aśvam abhi mṛśet purīṣam upadhāsyan kṛṣṇam ahorātrābhyām evainaṃ cinute hiraṇyapātram madhoḥ pūrṇaṃ dadāti madhavyo 'sānīti sauryā citravatyāvekṣate citram eva bhavati madhyaṃdine / aśvam ava ghrāpayati / asau vā āditya indra eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo 'śvas tam eva sākṣād ṛdhnoti //
5.7.2 anuvāka 2 ṛṣabheṣṭakādyabhidhānam
1 tvām agne vṛṣabhaṃ cekitānam punar yuvānam janayann upāgām / asthūri ṇo gārhapatyāni santu tigmena no brahmaṇā saꣳ śiśādhi // paśavo vā ete yad iṣṭakāś cityāṃcityām ṛṣabham upa dadhāti mithunam evāsya tad yajñe karoti prajananāya tasmād yūthe-yūtha ṛṣabhaḥ /
saṃvatsarasya pratimāṃ yāṃ tvā rātry upāsate / prajāꣳ suvīrāṃ kṛtvā viśvam āyur vyaśnavat // prājāpatyām
2 etām upa dadhātīyaṃ vāvaiṣaikāṣṭakā yad evaikāṣṭakāyām annaṃ kriyate tad evaitayāva runddhe / eṣā vai prajāpateḥ kāmadughā tayaiva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe yena devā jyotiṣordhvā udāyan yenādityā vasavo yena rudrāḥ / yenāṅgiraso mahimānam ānaśus tenaitu yajamānaḥ svasti // suvargāya vā eṣa lokāya
3 cīyate yad agniḥ / yena devā jyotiṣordhvā udāyann ity ukhyaꣳ sam inddha iṣṭakā evaitā upa dhatte vānaspatyāḥ suvargasya lokasya samaṣṭyai śatāyudhāya śatavīryāya śatotaye 'bhimātiṣāhe / śataṃ yo naḥ śarado ajītān indro neṣad ati duritāni viśvā // ye catvāraḥ pathayo devayānā antarā dyāvāpṛthivī viyanti / teṣāṃ yo ajyānim ajītim āvahāt tasmai no devāḥ
4 pari datteha sarve // grīṣmo hemanta uta no vasantaḥ śarad varṣāḥ suvitaṃ no astu / teṣām ṛtūnāꣳ śataśāradānāṃ nivāta eṣāṃ abhaye syāma // iduvatsarāya parivatsarāya saṃvatsarāya kṛṇutā bṛhan namaḥ / teṣāṃ vayaꣳ sumatau yajñiyānāṃ jyog ajītā ahatāḥ syāma // bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devās tvayāvasena sam aśīmahi tvā / sa no mayobhūḥ pito
5 ā viśasva śaṃ tokāya tanuve syonaḥ // ajyānīr etā upa dadhāty etā vai devatā aparājitās tā eva pra viśati naiva jīyate brahmavādino vadanti yad ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsara oṣadhīḥ pacanty atha kasmād anyābhyo devatābhya āgrayaṇaṃ nir upyata iti / etā hi tad devatā udajayan yad ṛtubhyo nirvaped devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt / āgrayaṇaṃ nirupyaitā āhutīr juhoti / ardhamāsān eva māsān ṛtūnt saṃvatsaram prīṇāti na devatābhyaḥ samadam dadhāti bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devā ity āha hutādyāya yajamānasyāparābhāvāya //
5.7.3 anuvāka 3 vajriṇīṣṭakopadhānavidhiḥ
1 indrasya vajro 'si vārtraghnas tanūpā naḥ pratispaśaḥ / yo naḥ purastād dakṣiṇataḥ paścād uttarato 'ghāyur abhidāsaty etaꣳ so 'śmānam ṛcchatu // devāsurāḥ saṃyattā āsan te 'surā digbhya ābādhanta tān devā iṣvā ca vajreṇa cāpānudanta yad vajriṇīr upadadhātīṣvā caiva tad vajreṇa ca yajamāno bhrātṛvyān apa nudate dikṣūpa
2 dadhāti devapurā evaitās tanūpānīḥ paryūhate / agnāviṣṇū sajoṣasemā vardhantu vāṃ giraḥ / dyumnair vājebhir ā gatam // brahmavādino vadanti yan na devatāyai juhvaty atha kiṃdevatyā vasor dhāreti / agnir vasus tasyaiṣā dhārā viṣṇur vasus tasyaiṣā dhārā / ''āgnāvaiṣṇavyarcā vasor dhārāṃ juhoti bhāgadheyenaivainau sam ardhayati / atho etām
3 evā''hutim āyatanavatīṃ karoti yatkāma enāṃ juhoti tad evāva runddhe rudro vā eṣa yad agnis tasyaite tanuvau ghorā'nyā śivā'nyā yac chatarudrīyaṃ juhoti yaivāsya ghorā tanūs tāṃ tena śamayati yad vasor dhārāṃ juhoti yaivāsya śivā tanūs tāṃ tena prīṇāti yo vai vasor dhārāyai
4 pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati yad ājyam ucchiṣyeta tasmin brahmaudanam pacet tam brāhmaṇāś catvāraḥ prāśnīyuḥ / eṣa vā agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇaḥ / eṣā khalu vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ priyāyām evaināṃ tanuvām prati ṣṭhāpayati catasro dhenūr dadyāt tābhir eva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe //
5.7.4 anuvāka 4 homaviśeṣāṇāṃ rāṣṭrabhṛdiṣṭakānāṃ abhidhānam
1 cittiṃ juhomi manasā ghṛtena / ity āha / adābhyā vai nāmaiṣā''hutir vaiśvakarmaṇī nainaṃ cikyānam bhrātṛvyo dabhnoti / atho devatā evāva runddhe / agne tam adya iti paṅktyā juhoti paṅktyāhutyā yajñamukham ārabhate sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ ity āha hotrā evāva runddhe / agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam
2 icchamānas tasmā etad bhāgadheyam prāyacchan / etad vā agner agnihotram etarhi khalu vā eṣa jāto yarhi sarvaś citaḥ / jātāyaivāsmā annam api dadhāti sa enam prītaḥ prīṇāti vasīyān bhavati brahmavādino vadanti yad eṣa gārhapatyaś cīyate 'tha kvāsyāhavanīya iti / asāv āditya iti brūyāt / etasmin hi sarvābhyo devatābhyo juhvati //
3 ya evaṃ vidvān agniṃ cinute sākṣād eva devatā ṛdhnoti / agne yaśasvin yaśasemam arpayendrāvatīm apacitīm ihā vaha / ayam mūrdhā parameṣṭhī suvarcāḥ samānānām uttamaśloko astu // bhadram paśyanta upa sedur agre tapo dīkṣām ṛṣayaḥ suvarvidaḥ / tataḥ kṣatram balam ojaś ca jātaṃ tad asmai devā abhi saṃ namantu // dhātā vidhātā paramā
4 uta saṃdṛk prajāpatiḥ parameṣṭhī virājā / stomāś chandāꣳsi nivido ma āhur etasmai rāṣṭram abhi saṃ namāma // abhyāvartadhvam upa meta sākam ayaꣳ śāstādhipatir vo astu / asya vijñānam anu saꣳ rabhadhvam imam paścād anu jīvātha sarve // rāṣṭrabhṛta etā upa dadhāti / eṣā vā agneś citī rāṣṭrabhṛt tayaivāsmin rāṣṭraṃ dadhāti rāṣṭram eva bhavati nāsmād rāṣṭram bhraꣳśate //
5.7.5 anuvāka 5 punaḥparīndhanādyabhidhānam
1 yathā vai putro jāto mriyata evaṃ vā eṣa mriyate yasyāgnir ukhya udvāyati yan nirmanthyaṃ kuryād vi chindyād bhrātṛvyam asmai janayet sa eva punaḥ parīdhyaḥ svād evainaṃ yoner janayati nāsmai bhrātṛvyaṃ janayati tamo vā etaṃ gṛhṇāti yasyāgnir ukhya udvāyati mṛtyus tamaḥ kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇā dhenur dakṣiṇā tamasā

2 eva tamo mṛtyum apa hate hiraṇyaṃ dadāti jyotir vai hiraṇyam / jyotiṣaiva tamo 'pa hate / atho tejo vai hiraṇyam / teja evātman dhatte suvar na gharmaḥ svāhā suvar nārkaḥ svāhā suvar na śukraḥ svāhā suvar na jyotiḥ svāhā suvar na sūryaḥ svāhā / arko vā eṣa yad agnir asāv ādityaḥ
3 aśvamedhaḥ / yad etā āhutīr juhoty arkāśvamedhayor eva jyotīꣳṣi saṃ dadhāti / eṣa ha tvā arkāśvamedhī yasyaitad agnau kriyate / āpo vā idam agre salilam āsīt sa etām prajāpatiḥ prathamāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad iyam abhavat taṃ viśvakarmābravīt / upa tvāyānīti neha loko 'stīti
4 abravīt / sa etāṃ dvitīyāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad antarikṣam abhavat sa yajñaḥ prajāpatim bravīt / upa tvāyānīti neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇam abravīt / upa tvāyānīti kena mopaiṣyasīti diśyābhir ity abravīt tam diśyābhir upait tā upādhatta tā diśaḥ //
5 abhavan / sa parameṣṭhī prajāpatim abravīt / upa tvāyānīti neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt / upa vām āyānīti neha loko 'stīty abrūtām / sa etāṃ tṛtīyāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad asāv abhavat sa ādityaḥ prajāpatim abravīt / upa tvā
6 āyānīti/ neha loko 'stīty abravīt sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt / upa vām āyānīti neha loko 'stīty abrūtām / sa parameṣṭhinam abravīt / upa tvāyānīti kena mopaiṣyasīti lokampṛṇayety abravīt taṃ lokampṛṇayopait tasmād ayātayāmnī lokampṛṇā / ayātayāmā hy asau
7 ādityas / tān ṛṣayo 'bruvan / upa va āyāmeti kena na upaiṣyatheti bhūmnety abruvan tān dvābhyāṃ citībhyām upāyan / sa pañcacitīkaḥ sam apadyata ya evaṃ vidvān agniṃ cinute bhūyān eva bhavaty abhīmām̐llokāñ jayati vidur enaṃ devāḥ / atho etāsām eva devatānāꣳ sāyujyaṃ gacchati //
5.7.6 anuvāka 6 vratacaraṇādyabhidhānam
1 vayo vā agnir yad agnicit pakṣiṇo 'śnīyāt tam evāgnim adyād ārtim ārchet saṃvatsaraṃ vrataṃ caret saṃvatsaraꣳ hi vrataṃ nāti paśur vā eṣa yad agniḥ / hinasti khalu vai tam paśur ya enam purastāt pratyañcam upacarati tasmāt paścāt prāṅ upacarya ātmano 'hiꣳsāyai tejo 'si tejo me yaccha pṛthivīṃ yaccha /
2 pṛthivyai mā pāhi jyotir asi jyotir me yacchāntarikṣaṃ yacchāntarikṣān mā pāhi suvar asi suvar me yaccha divaṃ yaccha divo mā pāhi / iti āhaitābhir vā ime lokā vidhṛtāḥ / yad etā upadadhāty eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai svayamātṛṇṇā upadhāya hiraṇyeṣṭakā upa dadhātīme vai lokāḥ svayamātṛṇṇā jyotir hiraṇyam / yat svayamātṛṇṇā upadhāya
3 hiraṇyeṣṭakā upadadhātīmān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute 'tho etābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti yās te agne sūrye ruca udyato divam ātanvanti raśmibhiḥ / tābhiḥ sarvābhī ruce janāya nas kṛdhi // yā vo devāḥ sūrye ruco goṣv aśveṣu yā rucaḥ / indrāgnī tābhiḥ sarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate // rucaṃ no dhehi
4 brāhmaṇeṣu rucaꣳ rājasu nas kṛdhi / rucaṃ viśyeṣu śūdreṣu mayi dhehi rucā rucam // dvedhā vā agniṃ cikyānasya yaśa indriyaṃ gacchaty agniṃ vā citam ījānaṃ vā yad etā āhutīr juhoti / ātmann eva yaśa indriyaṃ dhatte / īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānaḥ / iti vāruṇyarcā
5 juhuyāc chāntir evaiṣāgner guptir ātmanaḥ / haviṣkṛto vā eṣa yo 'gniṃ cinute yathā vai havi skandaty evaṃ vā eṣa skandati yo 'gniṃ citvā striyam upaiti maitrāvaruṇyāmikṣayā yajeta maitrāvaruṇatām evopaity ātmano 'skandāya yo vā agnim ṛtusthāṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati saṃvatsaro vā agniḥ
6 ṛtusthās tasya vasantaḥ śiro grīṣmo dakṣiṇaḥ pakṣo varṣāḥ pucchaꣳ śarad uttaraḥ pakṣo hemanto madhyam pūrvapakṣāś citayo 'parapakṣāḥ purīṣam ahorātrāṇīṣṭakā eṣa vā agnir ṛtusthā ya evaṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati prajāpatir vā etaṃ jyaiṣṭhyakāmo ny adhatta tato vai sa jyaiṣṭhyam agacchat / ya evaṃ vidvān agniṃ cinute jyaiṣṭhyam eva gacchati //
5.7.7 anuvāka 7 ākūtimantrābhidhānam
1 yad ākūtāt samasusroddhṛdo vā manaso vā sambhṛtaṃ cakṣuṣo vā / tam anu prehi sukṛtasya lokaṃ yatrarṣayaḥ prathamajā ye purāṇāḥ // etaꣳ sadhastha pari te dadāmi yam āvahāc chevadhiṃ jātavedāḥ / anvāgantā yajñapatir vo atra taꣳ sama jānīta parame vyoman // jānītād enam parame vyoman devāḥ sadhasthā vida rūpam asya / yad āgacchāt
2 pathibhir devayānair iṣṭāpūrte kṛṇutād āvir asmai // sam pra cyavadhvam anu sam pra yātāgne patho devayānān kṛṇudhvam / asmint sadhasthe adhy uttarasmin viśve devā yajamānaś ca sīdata // prastareṇa paridhinā srucā vedyā ca barhiṣā / ṛcemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave // yad iṣṭam yat parādānaṃ yad dattaṃ yā ca dakṣiṇā / tat
3 agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat // yenā sahasraṃ vahasi yenāgne sarvavedasam / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave // yenāgne dakṣiṇā yuktā yajñaṃ vahanty ṛtvijaḥ / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave // yenāgne sukṛtaḥ pathā madhor dhārā vyānaśuḥ / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave // yatra dhārā anapetā madhor ghṛtasya ca yāḥ / tad agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat //
5.7.8 anuvāka 8 svayaṃcityādyabhidhānam
1 yās te agne samidho yāni dhāma yā jihvā jātavedo yo arciḥ / ye te agne meḍayo ya indavas tebhir ātmānaṃ cinuhi prajānan // utsannayajño vā eṣa yad agniḥ kiṃ vāhaitasya kriyate kiṃ vā na yad vā adhvaryur agneś cinvann antarety ātmano vai tad antar eti yās te agne samidho yāni
2 dhāmety āhaiṣā vā agneḥ svayaṃcitir agnir eva tad agniṃ cinoti nādhvaryur ātmano 'ntar eti catasra āśāḥ pra carantv agnaya imaṃ no yajñaṃ nayatu prajānan / ghṛtam pinvann ajaraꣳ suvīram brahma samid bhavaty āhutīnām // suvargāya vā eṣa lokāyopa dhīyate yat kūrmaś catasra āśāḥ pra carantv agnaya ity āha /
3 diśa evaitena pra jānātīmaṃ no yajñaṃ nayatu prajānann ity āha suvargasya lokasyābhinītyai brahma samid bhavaty āhutīnām ity āha brahmaṇā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan yad brahmaṇvatyopadadhāti brahmaṇaiva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti prajāpatir vā eṣa yad agnis tasya prajāḥ paśavaś chandāꣳsi rūpaꣳ sarvān varṇān iṣṭakānāṃ kuryād rūpeṇaiva prajām paśūñ chandāꣳsy ava runddhe 'tho prajābhya evainam paśubhyaś chandobhyo 'varuddhya cinute //
5.7.9 anuvāka 9 agnigrahaṇādyabhidhānam

1 mayi gṛhṇāmy agre agniꣳ rāyas poṣāya suprajāstvāya suvīryāya / mayi prajām mayi varco dadhāmy ariṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrāḥ // yo no agniḥ pitaro hṛtsv antar amartyo martyāꣳ āviveśa / tam ātman pari gṛhṇīmahe vayam mā so asmāꣳ avahāya parā gāt // yad adhvaryur ātmann agnim agṛhītvāgniṃ cinuyād yo 'sya svo 'gnis tam api
2 yajamānāya cinuyād agniṃ khalu vai paśavo'nūpa tiṣṭhante 'pakrāmukā asmāt paśavaḥ syur mayi gṛhṇāmy agre agnim ity āhātmann eva svam agniṃ dādhāra nāsmāt paśavo 'pa krāmanti brahmavādino vadanti yan mṛc cāpaś cāgner anādyam atha kasmān mṛdā cādbhiś cāgniś cīyata iti yad adbhiḥ saṃyauti //
3 āpo vai sarvā devatā devatābhir evainaꣳ saꣳ sṛjati yan mṛdā cinotīyaṃ vā agnir vaiśvānaro 'gninaiva tad agniṃ cinoti brahmavādino vadanti yan mṛdā cādbhiś cāgniś cīyatetha kasmād agnir ucyata iti yac chandobhiś cinoty agnayo vai chandāꣳsi tasmād agnir ucyate 'tho iyaṃ vā agnir vaiśvānaro yat
4 mṛdā cinoti tasmād agnir ucyate hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir evāsmin dadhāty atho tejo vai hiraṇyaṃ teja evātman dhatte yo vā agniꣳ sarvatomukhaṃ cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayati gāyatrīm purastād upa dadhāti triṣṭubhaṃ dakṣiṇato jagatīm paścād anuṣṭubham uttarataḥ paṅktim madhya eṣa vā agniḥ sarvatomukhas taṃ ya evaṃ vidvāꣳś cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayaty atho diśy eva diśam pra vayati tasmād diśi dik protā //
5.7.10 anuvāka 10 paśuśīrṣābhidhānam
1 prajāpatir agnim asṛjata so 'smāt sṛṣṭaḥ prāṅ prādravat tasmā aśvam praty āsyat sa dakṣiṇā'vartata tasmai vṛṣṇim praty āsyat sa pratyaṅṅ āvartata tasmā ṛṣabham praty āsyat sa udaṅṅ āvartata tasmai bastam praty āsyat sa ūrdhvo 'dravat tasmai puruṣam praty āsyat / yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti sarvata evainam
2 avarudhya cinute / etā vai prāṇabhṛtaś cakṣuṣmatīr iṣṭakā yat paśuśīrṣāṇi yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti tābhir eva yajamāno 'muṣmim̐lloke prāṇity atho tābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti mṛdābhilipyopa dadhāti medhyatvāya paśur vā eṣa yad agnir annam paśavaḥ / eṣa khalu vā agnir yat paśuśīrṣāṇi yaṃ kāmayeta kanīyo 'syānnam
3 syād itisaṃtarāṃ tasya paśuśīrṣāṇy upa dadhyāt kanīya evāsyānnam bhavati yaṃ kāmayeta samāvad asyānnaꣳ syād iti madhyatas tasyopa dadhyāt samāvad evāsyānnam bhavati
yaṃ kāmayeta bhūyo 'syānnaꣳ syād ity anteṣu tasya vyudūhyopa dadhyād antata evāsmā annam ava runddhe bhūyo 'syānnam bhavati //
5.7.11 anuvāka 11 aśvamedhāṅgamantrābhidhānam
1 stegān daꣳṣṭrābhyām maṇḍūkāñ jambhyebhiḥ / ādakāṃ khādena / ūrjaꣳ saꣳsūdena / araṇyaṃ jāmbīlena mṛdam barsvebhiḥ śarkarābhir avakām avakābhiḥ śarkarām utsādena jihvām avakrandena tālum / sarasvatīṃ jihvāgreṇa //
5.7.12 anuvāka 12 pūrvoktadvitīyānuvākagatamantrābhidhānam
1 vājaꣳ hanūbhyām apa āsyena / ādityāñ̇ chmaśrubhiḥ / upayāmam adhareṇoṣṭhena sad uttareṇa / antareṇānūkāśam prakāśena bāhyam / stanayitnuṃ nirbādhena sūryāgnī cakṣurbhyām / vidyutau kanānakābhyām aśanim mastiṣkeṇa balam majjabhiḥ //
5.7.13 anuvāka 13 pūrvoktatṛtīyānuvākagatamantrābhidhānam
1 kūrmāñ chaphaiḥ / acchalābhiḥ kapiñjalān / sāma kuṣṭhikābhiḥ / javaṃ jaṅghābhiḥ / agadaṃ jānubhyām / vīryaṃ kuhābhyām bhayam pracālābhyām / guhopapakṣābhyām aśvināv aꣳsābhyām aditiꣳ śīrṣṇā nirṛtiṃ nirjālmakena śīrṣṇā //
5.7.14 anuvāka 14 pūrvoktacaturthānuvākagatamantrābhidhānam
1 yoktraṃ gṛdhrābhiḥ / yugam ānatena cittam manyābhiḥ saṃkrośān prāṇaiḥ prakāśena tvacam parākāśenāntarām maśakān keśaiḥ / indraꣳ svapasā vahena bṛhaspatiꣳ śakunisādena ratham uṣṇihābhiḥ //
5.7.15 anuvāka 15 pūrvoktapañcamānuvākagatamantrābhidhānam
1 mitrāvaruṇau śroṇībhyām indrāgnī śikhaṇḍābhyām indrābṛhaspatī ūrubhyām indrāviṣṇū aṣṭhīvadbhyām / savitāram pucchena gandharvāñ chepena / apsaraso muṣkābhyām pavamānam pāyunā pavitram potrābhyām ākramaṇaꣳ sthūrābhyām pratikramaṇaṃ kuṣṭhābhyām //
5.7.16 anuvāka 16 pūrvoktaṣaṣṭhānuvākagatamantrābhidhānam
1 indrasya kroḍaḥ / adityai pājasyam / diśāṃ jatravaḥ / jīmūtān hṛdayaupaśābhyām antarikṣam puritatā nabha udaryeṇa / indrāṇīm plīhnā valmīkān klomnā girīn plāśibhiḥ samudram udareṇa vaiśvānaram bhasmanā //
5.7.17 anuvāka 17 pūrvoktasaptamānuvākagatamantrābhidhānam
1 pūṣṇo vaniṣṭhuḥ / andhāhe sthūragudā sarpān gudābhiḥ / ṛtūn pṛṣṭībhiḥ / divam pṛṣṭhena vasūnām prathamā kīkasā rudrāṇāṃ dvitīyā / ādityānāṃ tṛtīyā / aṅgirasāṃ caturthī sādhyānām pañcamī viśveṣāṃ devānāꣳ ṣaṣṭhī //
5.7.18 anuvāka 18 pūrvoktaaṣṭamānuvākagatamantrābhidhānam
1 ojo grīvābhiḥ / nirṛtim asthabhiḥ / indraꣳ svapasā vahena rudrasya vicalaḥ skandhaḥ / ahorātrayor dvitīyaḥ / ardhamāsānāṃ tṛtīyaḥ / māsāṃ caturthaḥ / ṛtūnām pañcamaḥ saṃvatsarasya ṣaṣṭhaḥ //
5.7.19 anuvāka 19 pūrvoktanavamānuvākagatamantrābhidhānam
1 ānandaṃ nandathunā kāmam pratyāsābhyām bhayaꣳ śitīmabhyām praśiṣam praśāsābhyām / sūryācandramasau vṛkyābhyām / śyāmaśabalau matasnābhyām / vyuṣṭiꣳ rūpeṇa nimruktim arūpeṇa //
5.7.20 anuvāka 20 pūrvoktadaśamānuvākagatamantrābhidhānam
1 ahar māꣳsena rātrim pīvasā / apo yūṣeṇa ghṛtaꣳ rasen śyāṃ vasayā dūṣīkābhir hrādunim aśrubhiḥ pṛṣvām / divaꣳ rūpeṇa nakṣatrāṇi pratirūpeṇa pṛthivīṃ carmaṇā chavīṃ chavyā / upākṛtāya svāhā / ālabdhāya svāhā hutāya svāhā //
5.7.21 anuvāka 21 pūrvoktaikādaśānuvākagatamantrābhidhānam
1 agneḥ pakṣatiḥ sarasvatyai nipakṣatiḥ somasya tṛtīyā / apāṃ caturthī / oṣadhīnām pañcamī saṃvatsarasya ṣaṣṭhī marutāꣳ saptamī bṛhaspater aṣṭamī mitrasya navamī varuṇasya daśamī / indrasyaikādaśī viśveṣāṃ devānāṃ dvādaśī dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam / yamasya pāṭūraḥ //
5.7.22 anuvāka 22 pūrvoktadvādaśānuvākagatamantrābhidhānam
1 vāyoḥ pakṣatiḥ sarasvato nipakṣatiḥ / candramasas tṛtīyā nakṣatrāṇāṃ caturthī savituḥ pañcamī rudrasya ṣaṣṭhī sarpāṇāꣳ saptamī / aryamṇo 'ṣṭamī tvaṣṭur navamī dhātur daśamī / indrāṇyā ekādaśī / adityai dvādaśī dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam / yamyai pāṭūraḥ //
5.7.23 anuvāka 23 pūrvoktatrayodaśānuvākagatamantrābhidhānam
1 panthām anūvṛgbhyām / saṃtatiꣳ snāvanyābhyām / śukān pittena harimāṇaṃ yaknā halīkṣṇān pāpavātena kūśmāñ chakabhiḥ śavartān ūvadhyena śuno viśasanena sarpām̐llohitagandhena vayāꣳsi pakvagandhena pipīlikāḥ praśādena //
5.7.24 anuvāka 24 pūrvoktacaturdaśānuvākagatamantrābhidhānam
1 kramair aty akramīd vājī viśvair devair yajñiyaiḥ saṃvidānaḥ sa no naya sukṛtasya lokaṃ tasya te vayaꣳ svadhayā madema //

5.7.25 anuvāka 25 aśvamedhabrāhmaṇokta dyausta iti mantrābhidhānam
1 dyaus te pṛṣṭham pṛthivī sadhastham ātmāntarikṣam / samudro yoniḥ sūryas te cakṣuḥ / vātaḥ prāṇaḥ / candramāḥ śrotram māsāś cārdhamāṣāś ca parvāṇi / ṛtavoṅgāni saṃvatsaro mahimā //
5.7.26 anuvāka 26 aśvamedhabrāhmaṇokta agniḥ paśuriti mantrābhidhānam
1 agniḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasminn agniḥ sa te lokas taṃ jeṣyasi / athāva jighra vāyuḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasmin vāyuḥ sa te lokas tasmāt tvāntar eṣyāmi yadi nāvajighrasi / ādityaḥ paśur āsīt tenāyajanta sa etaṃ lokam ajayad yasminn ādityaḥ sa te lokas taṃ jeṣyasi yady avajighrasi //
5.7.1 anuvāka

citisparśādyabhidhānam

yo vā ayathādevatam agniṃ cinuta ā devatābhyo vṛścyate pāpīyān bhavati
yo yathādevataṃ na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati /
āgneyyā gāyatriyā prathamāṃ citim abhi mṛśet triṣṭubhā dvitīyāṃ jagatyā tṛtīyām anuṣṭubhā caturthīm paṅktyā pañcamīm /
yathādevatam evāgniṃ cinute na devatābhya ā vṛścyate vasīyān bhavati /
iḍāyai vā eṣā vibhaktiḥ
paśava iḍā
paśubhir enam

cinute
yo vai prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati /
aśvāv abhitas tiṣṭhetāṃ kṛṣṇa uttarataḥ śveto dakṣiṇas
tāv ālabhyeṣṭakā upa dadhyāt /
etad vai prajāpate rūpam
prājāpatyo 'śvaḥ
sākṣād eva prajāpataye pratiprocyāgniṃ cinoti nārtim ārchati /
etad vā ahno rūpaṃ yac chveto 'śvo rātriyai kṛṣṇaḥ /
etad ahnaḥ

rūpaṃ yad iṣṭakā rātriyai purīṣam
iṣṭakā upadhāsyañ chvetam aśvam abhi mṛśet purīṣam upadhāsyan kṛṣṇam
ahorātrābhyām evainaṃ cinute
hiraṇyapātram madhoḥ pūrṇaṃ dadāti
madhavyo 'sānīti
sauryā citravatyāvekṣate
citram eva bhavati madhyaṃdine /
aśvam ava ghrāpayati /
asau vā āditya indra eṣa prajāpatiḥ
prājāpatyo 'śvas
tam eva sākṣād ṛdhnoti //
5.7.2 anuvāka

ṛṣabheṣṭakādyabhidhānam

tvām agne vṛṣabhaṃ cekitānam punar yuvānam janayann upāgām / asthūri ṇo gārhapatyāni santu tigmena no brahmaṇā saꣳ śiśādhi //
paśavo vā ete yad iṣṭakāś cityāṃcityām ṛṣabham upa dadhāti mithunam evāsya tad yajñe karoti prajananāya tasmād yūthe-yūtha ṛṣabhaḥ /
saṃvatsarasya pratimāṃ yāṃ tvā rātry upāsate / prajāꣳ suvīrāṃ kṛtvā viśvam āyur vyaśnavat //
prājāpatyām

etām upa dadhātīyaṃ vāvaiṣaikāṣṭakā yad evaikāṣṭakāyām annaṃ kriyate tad evaitayāva runddhe /
eṣā vai prajāpateḥ kāmadughā tayaiva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe
yena devā jyotiṣordhvā udāyan yenādityā vasavo yena rudrāḥ / yenāṅgiraso mahimānam ānaśus tenaitu yajamānaḥ svasti //
suvargāya vā eṣa lokāya

cīyate yad agniḥ /
yena devā jyotiṣordhvā udāyann ity ukhyaꣳ sam inddha iṣṭakā evaitā upa dhatte vānaspatyāḥ suvargasya lokasya samaṣṭyai
śatāyudhāya śatavīryāya śatotaye 'bhimātiṣāhe / śataṃ yo naḥ śarado ajītān indro neṣad ati duritāni viśvā //
ye catvāraḥ pathayo devayānā antarā dyāvāpṛthivī viyanti / teṣāṃ yo ajyānim ajītim āvahāt tasmai no devāḥ

pari datteha sarve //
grīṣmo hemanta uta no vasantaḥ śarad varṣāḥ suvitaṃ no astu / teṣām ṛtūnāꣳ śataśāradānāṃ nivāta eṣāṃ abhaye syāma //
iduvatsarāya parivatsarāya saṃvatsarāya kṛṇutā bṛhan namaḥ / teṣāṃ vayaꣳ sumatau yajñiyānāṃ jyog ajītā ahatāḥ syāma //
bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devās tvayāvasena sam aśīmahi tvā / sa no mayobhūḥ pito

ā viśasva śaṃ tokāya tanuve syonaḥ //
ajyānīr etā upa dadhāty etā vai devatā aparājitās tā eva pra viśati naiva jīyate
brahmavādino vadanti
yad ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsara oṣadhīḥ pacanty atha kasmād anyābhyo devatābhya āgrayaṇaṃ nir upyata iti /
etā hi tad devatā udajayan yad ṛtubhyo nirvaped devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt /
āgrayaṇaṃ nirupyaitā āhutīr juhoti /
ardhamāsān eva māsān ṛtūnt saṃvatsaram prīṇāti na devatābhyaḥ samadam dadhāti
bhadrān naḥ śreyaḥ sam anaiṣṭa devā ity āha hutādyāya yajamānasyāparābhāvāya //
5.7.3 anuvāka

vajriṇīṣṭakopadhānavidhiḥ

indrasya vajro 'si vārtraghnas tanūpā naḥ pratispaśaḥ / yo naḥ purastād dakṣiṇataḥ paścād uttarato 'ghāyur abhidāsaty etaꣳ so 'śmānam ṛcchatu //
devāsurāḥ saṃyattā āsan
te 'surā digbhya ābādhanta
tān devā iṣvā ca vajreṇa cāpānudanta
yad vajriṇīr upadadhātīṣvā caiva tad vajreṇa ca yajamāno bhrātṛvyān apa nudate
dikṣūpa

dadhāti
devapurā evaitās tanūpānīḥ paryūhate /
agnāviṣṇū sajoṣasemā vardhantu vāṃ giraḥ / dyumnair vājebhir ā gatam //
brahmavādino vadanti
yan na devatāyai juhvaty atha kiṃdevatyā vasor dhāreti /
agnir vasus tasyaiṣā dhārā
viṣṇur vasus tasyaiṣā dhārā /
''āgnāvaiṣṇavyarcā vasor dhārāṃ juhoti
bhāgadheyenaivainau sam ardhayati /
atho etām

evā''hutim āyatanavatīṃ karoti
yatkāma enāṃ juhoti tad evāva runddhe
rudro vā eṣa yad agnis
tasyaite tanuvau ghorā'nyā śivā'nyā
yac chatarudrīyaṃ juhoti yaivāsya ghorā tanūs tāṃ tena śamayati
yad vasor dhārāṃ juhoti yaivāsya śivā tanūs tāṃ tena prīṇāti
yo vai vasor dhārāyai

pratiṣṭhāṃ veda praty eva tiṣṭhati
yad ājyam ucchiṣyeta tasmin brahmaudanam pacet
tam brāhmaṇāś catvāraḥ prāśnīyuḥ /
eṣa vā agnir vaiśvānaro yad brāhmaṇaḥ /
eṣā khalu vā agneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ
priyāyām evaināṃ tanuvām prati ṣṭhāpayati
catasro dhenūr dadyāt
tābhir eva yajamāno 'muṣmim̐lloke 'gniṃ duhe //
5.7.4 anuvāka

homaviśeṣāṇāṃ rāṣṭrabhṛdiṣṭakānāṃ abhidhānam

cittiṃ juhomi manasā ghṛtena /
ity āha /
adābhyā vai nāmaiṣā''hutir vaiśvakarmaṇī
nainaṃ cikyānam bhrātṛvyo dabhnoti /
atho devatā evāva runddhe /
agne tam adya iti paṅktyā juhoti
paṅktyāhutyā yajñamukham ārabhate
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ ity āha
hotrā evāva runddhe /
agnir devebhyo 'pākrāmad bhāgadheyam

icchamānas
tasmā etad bhāgadheyam prāyacchan /
etad vā agner agnihotram
etarhi khalu vā eṣa jāto yarhi sarvaś citaḥ /
jātāyaivāsmā annam api dadhāti
sa enam prītaḥ prīṇāti
vasīyān bhavati
brahmavādino vadanti yad eṣa gārhapatyaś cīyate 'tha kvāsyāhavanīya iti /
asāv āditya iti brūyāt /
etasmin hi sarvābhyo devatābhyo juhvati

ya evaṃ vidvān agniṃ cinute sākṣād eva devatā ṛdhnoti /
agne yaśasvin yaśasemam arpayendrāvatīm apacitīm ihā vaha / ayam mūrdhā parameṣṭhī suvarcāḥ samānānām uttamaśloko astu //
bhadram paśyanta upa sedur agre tapo dīkṣām ṛṣayaḥ suvarvidaḥ / tataḥ kṣatram balam ojaś ca jātaṃ tad asmai devā abhi saṃ namantu //
dhātā vidhātā paramā

uta saṃdṛk prajāpatiḥ parameṣṭhī virājā / stomāś chandāꣳsi nivido ma āhur etasmai rāṣṭram abhi saṃ namāma //
abhyāvartadhvam upa meta sākam ayaꣳ śāstādhipatir vo astu / asya vijñānam anu saꣳ rabhadhvam imam paścād anu jīvātha sarve //
rāṣṭrabhṛta etā upa dadhāti /
eṣā vā agneś citī rāṣṭrabhṛt
tayaivāsmin rāṣṭraṃ dadhāti
rāṣṭram eva bhavati
nāsmād rāṣṭram bhraꣳśate //
5.7.5 anuvāka

punaḥparīndhanādyabhidhānam

yathā vai putro jāto mriyata evaṃ vā eṣa mriyate yasyāgnir ukhya udvāyati
yan nirmanthyaṃ kuryād vi chindyād bhrātṛvyam asmai janayet
sa eva punaḥ parīdhyaḥ
svād evainaṃ yoner janayati
nāsmai bhrātṛvyaṃ janayati
tamo vā etaṃ gṛhṇāti yasyāgnir ukhya udvāyati
mṛtyus tamaḥ
kṛṣṇaṃ vāsaḥ kṛṣṇā dhenur dakṣiṇā
tamasā

eva tamo mṛtyum apa hate
hiraṇyaṃ dadāti
jyotir vai hiraṇyam /
jyotiṣaiva tamo 'pa hate /
atho tejo vai hiraṇyam /
teja evātman dhatte
suvar na gharmaḥ svāhā
suvar nārkaḥ svāhā
suvar na śukraḥ svāhā
suvar na jyotiḥ svāhā
suvar na sūryaḥ svāhā /
arko vā eṣa yad agnir asāv ādityaḥ

aśvamedhaḥ /
yad etā āhutīr juhoty arkāśvamedhayor eva jyotīꣳṣi saṃ dadhāti /
eṣa ha tvā arkāśvamedhī yasyaitad agnau kriyate /
āpo vā idam agre salilam āsīt
sa etām prajāpatiḥ prathamāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad iyam abhavat
taṃ viśvakarmābravīt /
upa tvāyānīti
neha loko 'stīti

abravīt /
sa etāṃ dvitīyāṃ citim apaśyat tām upādhatta tad antarikṣam abhavat
sa yajñaḥ prajāpatim bravīt /
upa tvāyānīti
neha loko 'stīty abravīt
sa viśvakarmāṇam abravīt /
upa tvāyānīti
kena mopaiṣyasīti
diśyābhir ity abravīt
tam diśyābhir upait
tā upādhatta
tā diśaḥ

abhavan /
sa parameṣṭhī prajāpatim abravīt /
upa tvāyānīti
neha loko 'stīty abravīt
sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt /
upa vām āyānīti
neha loko 'stīty abrūtām /
sa etāṃ tṛtīyāṃ citim apaśyat
tām upādhatta
tad asāv abhavat
sa ādityaḥ prajāpatim abravīt /
upa tvā

āyānīti/
neha loko 'stīty abravīt
sa viśvakarmāṇaṃ ca yajñaṃ cābravīt /
upa vām āyānīti
neha loko 'stīty abrūtām /
sa parameṣṭhinam abravīt /
upa tvāyānīti
kena mopaiṣyasīti
lokampṛṇayety abravīt
taṃ lokampṛṇayopait
tasmād ayātayāmnī lokampṛṇā /
ayātayāmā hy asau

ādityas /
tān ṛṣayo 'bruvan /
upa va āyāmeti
kena na upaiṣyatheti
bhūmnety abruvan
tān dvābhyāṃ citībhyām upāyan /
sa pañcacitīkaḥ sam apadyata
ya evaṃ vidvān agniṃ cinute bhūyān eva bhavaty abhīmām̐llokāñ jayati vidur enaṃ devāḥ /
atho etāsām eva devatānāꣳ sāyujyaṃ gacchati //
5.7.6 anuvāka

vratacaraṇādyabhidhānam

vayo vā agnir yad agnicit pakṣiṇo 'śnīyāt tam evāgnim adyād ārtim ārchet
saṃvatsaraṃ vrataṃ caret
saṃvatsaraꣳ hi vrataṃ nāti
paśur vā eṣa yad agniḥ /
hinasti khalu vai tam paśur ya enam purastāt pratyañcam upacarati
tasmāt paścāt prāṅ upacarya ātmano 'hiꣳsāyai
tejo 'si tejo me yaccha pṛthivīṃ yaccha

pṛthivyai mā pāhi jyotir asi jyotir me yacchāntarikṣaṃ yacchāntarikṣān mā pāhi suvar asi suvar me yaccha divaṃ yaccha divo mā pāhi /
iti āhaitābhir vā ime lokā vidhṛtāḥ /
yad etā upadadhāty eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai
svayamātṛṇṇā upadhāya hiraṇyeṣṭakā upa dadhātīme vai lokāḥ svayamātṛṇṇā jyotir hiraṇyam /
yat svayamātṛṇṇā upadhāya

hiraṇyeṣṭakā upadadhātīmān evaitābhir lokāñ jyotiṣmataḥ kurute 'tho etābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti
yās te agne sūrye ruca udyato divam ātanvanti raśmibhiḥ / tābhiḥ sarvābhī ruce janāya nas kṛdhi //
yā vo devāḥ sūrye ruco goṣv aśveṣu yā rucaḥ / indrāgnī tābhiḥ sarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate //
rucaṃ no dhehi

brāhmaṇeṣu rucaꣳ rājasu nas kṛdhi / rucaṃ viśyeṣu śūdreṣu mayi dhehi rucā rucam //
dvedhā vā agniṃ cikyānasya yaśa indriyaṃ gacchaty agniṃ vā citam ījānaṃ vā
yad etā āhutīr juhoti /
ātmann eva yaśa indriyaṃ dhatte /
īśvaro vā eṣa ārtim ārtor yo 'gniṃ cinvann adhikrāmati
tat tvā yāmi brahmaṇā vandamānaḥ /
iti vāruṇyarcā

juhuyāc chāntir evaiṣāgner guptir ātmanaḥ /
haviṣkṛto vā eṣa yo 'gniṃ cinute
yathā vai havi skandaty evaṃ vā eṣa skandati yo 'gniṃ citvā striyam upaiti maitrāvaruṇyāmikṣayā yajeta maitrāvaruṇatām evopaity ātmano 'skandāya
yo vā agnim ṛtusthāṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati
saṃvatsaro vā agniḥ

ṛtusthās tasya vasantaḥ śiro grīṣmo dakṣiṇaḥ pakṣo varṣāḥ pucchaꣳ śarad uttaraḥ pakṣo hemanto madhyam pūrvapakṣāś citayo 'parapakṣāḥ purīṣam ahorātrāṇīṣṭakā eṣa vā agnir ṛtusthā ya evaṃ vedarturṛtur asmai kalpamāna eti praty eva tiṣṭhati
prajāpatir vā etaṃ jyaiṣṭhyakāmo ny adhatta
tato vai sa jyaiṣṭhyam agacchat /
ya evaṃ vidvān agniṃ cinute jyaiṣṭhyam eva gacchati //
5.7.7 anuvāka

ākūtimantrābhidhānam

yad ākūtāt samasusroddhṛdo vā manaso vā sambhṛtaṃ cakṣuṣo vā / tam anu prehi sukṛtasya lokaṃ yatrarṣayaḥ prathamajā ye purāṇāḥ //
etaꣳ sadhastha pari te dadāmi yam āvahāc chevadhiṃ jātavedāḥ / anvāgantā yajñapatir vo atra taꣳ sama jānīta parame vyoman //
jānītād enam parame vyoman devāḥ sadhasthā vida rūpam asya / yad āgacchāt

pathibhir devayānair iṣṭāpūrte kṛṇutād āvir asmai //
sam pra cyavadhvam anu sam pra yātāgne patho devayānān kṛṇudhvam / asmint sadhasthe adhy uttarasmin viśve devā yajamānaś ca sīdata //
prastareṇa paridhinā srucā vedyā ca barhiṣā / ṛcemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave //
yad iṣṭam yat parādānaṃ yad dattaṃ yā ca dakṣiṇā / tat

agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat //
yenā sahasraṃ vahasi yenāgne sarvavedasam / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave //
yenāgne dakṣiṇā yuktā yajñaṃ vahanty ṛtvijaḥ / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave //
yenāgne sukṛtaḥ pathā madhor dhārā vyānaśuḥ / tenemaṃ yajñaṃ no vaha suvar deveṣu gantave //
yatra dhārā anapetā madhor ghṛtasya ca yāḥ / tad agnir vaiśvakarmaṇaḥ suvar deveṣu no dadhat //
5.7.8 anuvāka

svayaṃcityādyabhidhānam

yās te agne samidho yāni dhāma yā jihvā jātavedo yo arciḥ / ye te agne meḍayo ya indavas tebhir ātmānaṃ cinuhi prajānan //
utsannayajño vā eṣa yad agniḥ kiṃ vāhaitasya kriyate kiṃ vā na yad vā adhvaryur agneś cinvann antarety ātmano vai tad antar eti yās te agne samidho yāni

dhāmety āhaiṣā vā agneḥ svayaṃcitir agnir eva tad agniṃ cinoti nādhvaryur ātmano 'ntar eti
catasra āśāḥ pra carantv agnaya imaṃ no yajñaṃ nayatu prajānan / ghṛtam pinvann ajaraꣳ suvīram brahma samid bhavaty āhutīnām //
suvargāya vā eṣa lokāyopa dhīyate yat kūrmaś
catasra āśāḥ pra carantv agnaya ity āha

diśa evaitena pra jānātīmaṃ no yajñaṃ nayatu prajānann ity āha suvargasya lokasyābhinītyai brahma samid bhavaty āhutīnām ity āha brahmaṇā vai devāḥ suvargaṃ lokam āyan yad brahmaṇvatyopadadhāti brahmaṇaiva tad yajamānaḥ suvargaṃ lokam eti
prajāpatir vā eṣa yad agnis tasya prajāḥ paśavaś chandāꣳsi rūpaꣳ sarvān varṇān iṣṭakānāṃ kuryād rūpeṇaiva prajām paśūñ chandāꣳsy ava runddhe 'tho prajābhya evainam paśubhyaś chandobhyo 'varuddhya cinute //
5.7.9 anuvāka

agnigrahaṇādyabhidhānam

mayi gṛhṇāmy agre agniꣳ rāyas poṣāya suprajāstvāya suvīryāya / mayi prajām mayi varco dadhāmy ariṣṭāḥ syāma tanuvā suvīrāḥ //
yo no agniḥ pitaro hṛtsv antar amartyo martyāꣳ āviveśa / tam ātman pari gṛhṇīmahe vayam mā so asmāꣳ avahāya parā gāt //
yad adhvaryur ātmann agnim agṛhītvāgniṃ cinuyād yo 'sya svo 'gnis tam api

yajamānāya cinuyād agniṃ khalu vai paśavo'nūpa tiṣṭhante 'pakrāmukā asmāt paśavaḥ syur mayi gṛhṇāmy agre agnim ity āhātmann eva svam agniṃ dādhāra nāsmāt paśavo 'pa krāmanti
brahmavādino vadanti yan mṛc cāpaś cāgner anādyam atha kasmān mṛdā cādbhiś cāgniś cīyata iti yad adbhiḥ saṃyauti

āpo vai sarvā devatā devatābhir evainaꣳ saꣳ sṛjati yan mṛdā cinotīyaṃ vā agnir vaiśvānaro 'gninaiva tad agniṃ cinoti
brahmavādino vadanti yan mṛdā cādbhiś cāgniś cīyatetha kasmād agnir ucyata iti yac chandobhiś cinoty agnayo vai chandāꣳsi tasmād agnir ucyate 'tho iyaṃ vā agnir vaiśvānaro yat

mṛdā cinoti tasmād agnir ucyate
hiraṇyeṣṭakā upa dadhāti jyotir vai hiraṇyaṃ jyotir evāsmin dadhāty atho tejo vai hiraṇyaṃ teja evātman dhatte
yo vā agniꣳ sarvatomukhaṃ cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayati gāyatrīm purastād upa dadhāti triṣṭubhaṃ dakṣiṇato jagatīm paścād anuṣṭubham uttarataḥ paṅktim madhya eṣa vā agniḥ sarvatomukhas taṃ ya evaṃ vidvāꣳś cinute sarvāsu prajāsv annam atti sarvā diśo 'bhi jayaty atho diśy eva diśam pra vayati tasmād diśi dik protā //
5.7.10 anuvāka

paśuśīrṣābhidhānam

prajāpatir agnim asṛjata
so 'smāt sṛṣṭaḥ prāṅ prādravat tasmā aśvam praty āsyat
sa dakṣiṇā'vartata tasmai vṛṣṇim praty āsyat
sa pratyaṅṅ āvartata tasmā ṛṣabham praty āsyat
sa udaṅṅ āvartata tasmai bastam praty āsyat
sa ūrdhvo 'dravat tasmai puruṣam praty āsyat /
yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti sarvata evainam

avarudhya cinute /
etā vai prāṇabhṛtaś cakṣuṣmatīr iṣṭakā yat paśuśīrṣāṇi
yat paśuśīrṣāṇy upadadhāti tābhir eva yajamāno 'muṣmim̐lloke prāṇity atho tābhir evāsmā ime lokāḥ pra bhānti
mṛdābhilipyopa dadhāti medhyatvāya
paśur vā eṣa yad agnir annam paśavaḥ /
eṣa khalu vā agnir yat paśuśīrṣāṇi
yaṃ kāmayeta
kanīyo 'syānnam

syād itisaṃtarāṃ tasya paśuśīrṣāṇy upa dadhyāt kanīya evāsyānnam bhavati
yaṃ kāmayeta
samāvad asyānnaꣳ syād iti madhyatas tasyopa dadhyāt samāvad evāsyānnam bhavati
yaṃ kāmayeta
bhūyo 'syānnaꣳ syād ity anteṣu tasya vyudūhyopa dadhyād antata evāsmā annam ava runddhe bhūyo 'syānnam bhavati //
5.7.11 anuvāka

aśvamedhāṅgamantrābhidhānam

stegān daꣳṣṭrābhyām
maṇḍūkāñ jambhyebhiḥ /
ādakāṃ khādena /
ūrjaꣳ saꣳsūdena /
araṇyaṃ jāmbīlena
mṛdam barsvebhiḥ
śarkarābhir avakām
avakābhiḥ śarkarām
utsādena jihvām
avakrandena tālum /
sarasvatīṃ jihvāgreṇa //
anuvāka

pūrvoktadvitīyānuvākagatamantrābhidhānam

vājaꣳ hanūbhyām
apa āsyena /
ādityāñ̇ chmaśrubhiḥ /
upayāmam adhareṇoṣṭhena
sad uttareṇa /
antareṇānūkāśam
prakāśena bāhyam /
stanayitnuṃ nirbādhena
sūryāgnī cakṣurbhyām /
vidyutau kanānakābhyām
aśanim mastiṣkeṇa
balam majjabhiḥ //
5.7.13 anuvāka

pūrvoktatṛtīyānuvākagatamantrābhidhānam

kūrmāñ chaphaiḥ /
acchalābhiḥ kapiñjalān /
sāma kuṣṭhikābhiḥ /
javaṃ jaṅghābhiḥ /
agadaṃ jānubhyām /
vīryaṃ kuhābhyām
bhayam pracālābhyām /
guhopapakṣābhyām
aśvināv aꣳsābhyām
aditiꣳ śīrṣṇā
nirṛtiṃ nirjālmakena śīrṣṇā //
5.7.14 anuvāka

pūrvoktacaturthānuvākagatamantrābhidhānam

yoktraṃ gṛdhrābhiḥ /
yugam ānatena
cittam manyābhiḥ
saṃkrośān prāṇaiḥ
prakāśena tvacam
parākāśenāntarām
maśakān keśaiḥ /
indraꣳ svapasā vahena
bṛhaspatiꣳ śakunisādena
ratham uṣṇihābhiḥ //
5.7.15 anuvāka

pūrvoktapañcamānuvākagatamantrābhidhānam

mitrāvaruṇau śroṇībhyām
indrāgnī śikhaṇḍābhyām
indrābṛhaspatī ūrubhyām
indrāviṣṇū aṣṭhīvadbhyām /
savitāram pucchena
gandharvāñ chepena /
apsaraso muṣkābhyām
pavamānam pāyunā
pavitram potrābhyām
ākramaṇaꣳ sthūrābhyām
pratikramaṇaṃ kuṣṭhābhyām //
5.7.16 anuvāka

pūrvoktaṣaṣṭhānuvākagatamantrābhidhānam

indrasya kroḍaḥ /
adityai pājasyam /
diśāṃ jatravaḥ /
jīmūtān hṛdayaupaśābhyām
antarikṣam puritatā
nabha udaryeṇa /
indrāṇīm plīhnā
valmīkān klomnā
girīn plāśibhiḥ
samudram udareṇa
vaiśvānaram bhasmanā //
5.7.17 anuvāka

pūrvoktasaptamānuvākagatamantrābhidhānam

pūṣṇo vaniṣṭhuḥ /
andhāhe sthūragudā
sarpān gudābhiḥ /
ṛtūn pṛṣṭībhiḥ /
divam pṛṣṭhena
vasūnām prathamā kīkasā
rudrāṇāṃ dvitīyā /
ādityānāṃ tṛtīyā /
aṅgirasāṃ caturthī
sādhyānām pañcamī
viśveṣāṃ devānāꣳ ṣaṣṭhī //
5.7.18 anuvāka

pūrvoktaaṣṭamānuvākagatamantrābhidhānam

ojo grīvābhiḥ /
nirṛtim asthabhiḥ /
indraꣳ svapasā vahena
rudrasya vicalaḥ skandhaḥ /
ahorātrayor dvitīyaḥ /
ardhamāsānāṃ tṛtīyaḥ /
māsāṃ caturthaḥ /
ṛtūnām pañcamaḥ
saṃvatsarasya ṣaṣṭhaḥ //
5.7.19 anuvāka

pūrvoktanavamānuvākagatamantrābhidhānam

ānandaṃ nandathunā
kāmam pratyāsābhyām
bhayaꣳ śitīmabhyām
praśiṣam praśāsābhyām /
sūryācandramasau vṛkyābhyām /
śyāmaśabalau matasnābhyām /
vyuṣṭiꣳ rūpeṇa
nimruktim arūpeṇa //
5.7.20 anuvāka

pūrvoktadaśamānuvākagatamantrābhidhānam

ahar māꣳsena
rātrim pīvasā /
apo yūṣeṇa
ghṛtaꣳ rasen
śyāṃ vasayā
dūṣīkābhir hrādunim
aśrubhiḥ pṛṣvām /
divaꣳ rūpeṇa
nakṣatrāṇi pratirūpeṇa
pṛthivīṃ carmaṇā
chavīṃ chavyā /
upākṛtāya svāhā /
ālabdhāya svāhā
hutāya svāhā //
5.7.21 anuvāka

pūrvoktaikādaśānuvākagatamantrābhidhānam

agneḥ pakṣatiḥ
sarasvatyai nipakṣatiḥ
somasya tṛtīyā /
apāṃ caturthī /
oṣadhīnām pañcamī
saṃvatsarasya ṣaṣṭhī
marutāꣳ saptamī
bṛhaspater aṣṭamī
mitrasya navamī
varuṇasya daśamī /
indrasyaikādaśī
viśveṣāṃ devānāṃ dvādaśī
dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam /
yamasya pāṭūraḥ //
5.7.22 anuvāka

pūrvoktadvādaśānuvākagatamantrābhidhānam

vāyoḥ pakṣatiḥ
sarasvato nipakṣatiḥ /
candramasas tṛtīyā
nakṣatrāṇāṃ caturthī
savituḥ pañcamī
rudrasya ṣaṣṭhī
sarpāṇāꣳ saptamī /
aryamṇo 'ṣṭamī
tvaṣṭur navamī dhātur daśamī /
indrāṇyā ekādaśī /
adityai dvādaśī
dyāvāpṛthivyoḥ pārśvam /
yamyai pāṭūraḥ //
5.7.23 anuvāka

pūrvoktatrayodaśānuvākagatamantrābhidhānam

panthām anūvṛgbhyām /
saṃtatiꣳ snāvanyābhyām /
śukān pittena
harimāṇaṃ yaknā
halīkṣṇān pāpavātena
kūśmāñ chakabhiḥ
śavartān ūvadhyena
śuno viśasanena
sarpām̐llohitagandhena
vayāꣳsi pakvagandhena
pipīlikāḥ praśādena //
5.7.24 anuvāka

pūrvoktacaturdaśānuvākagatamantrābhidhānam

kramair aty akramīd vājī viśvair devair yajñiyaiḥ saṃvidānaḥ
sa no naya sukṛtasya lokaṃ tasya te vayaꣳ svadhayā madema //
5.7.25 anuvāka

aśvamedhabrāhmaṇokta dyausta iti mantrābhidhānam

dyaus te pṛṣṭham
pṛthivī sadhastham
ātmāntarikṣam /
samudro yoniḥ
sūryas te cakṣuḥ /
vātaḥ prāṇaḥ /
candramāḥ śrotram
māsāś cārdhamāṣāś ca parvāṇi /
ṛtavoṅgāni
saṃvatsaro mahimā //
5.7.26 anuvāka

aśvamedhabrāhmaṇokta agniḥ paśuriti mantrābhidhānam

agniḥ paśur āsīt
tenāyajanta
sa etaṃ lokam ajayad yasminn agniḥ
sa te lokas
taṃ jeṣyasi /
athāva jighra
vāyuḥ paśur āsīt
tenāyajanta
sa etaṃ lokam ajayad yasmin vāyuḥ
sa te lokas
tasmāt tvāntar eṣyāmi yadi nāvajighrasi /
ādityaḥ paśur āsīt
tenāyajanta
sa etaṃ lokam ajayad yasminn ādityaḥ
sa te lokas
taṃ jeṣyasi yady avajighrasi //