તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 6.1

તૈત્તિરીય સંહિતા
કાણ્ડ

6.1 પ્રપાઠક:

6.1.1 અનુવાક 1 ક્ષુરકર્માદિસંસ્કૃતસ્ય પ્રાગ્વંશપ્રવેશાભિધાનમ્
1 પ્રાચીનવꣳશં કરોતિ દેવમનુષ્યા દિશો વ્યભજન્ત પ્રાચીં દેવા દક્ષિણા પિતરઃ પ્રતીચીમ્ મનુષ્યા ઉદીચીꣳ રુદ્રાઃ । યત્ પ્રાચીનવꣳશં કરોતિ દેવલોકમ્ એવ તદ્ યજમાન ઉપાવર્તતે પરિ શ્રયતિ । અન્તર્હિતો હિ દેવલોકો મનુષ્યલોકાત્ । નાસ્માલ્લોકાત્ સ્વેતવ્યમ્ ઇવેત્ય્ આહુઃ કો હિ તદ્ વેદ યદ્ય્ અમુષ્મિઁલ્લોકે ઽસ્તિ વા ન વેતિ દિક્ષ્વ્ અતીકાશાન્ કરોતિ
2 ઉભયોર્ લોકયોર્ અભિજિત્યૈ કેશશ્મશ્રુ વપતે નખાનિ નિ કૃન્તતે મૃતા વા એષા ત્વગ્ અમેધ્યા યત્ કેશશ્મશ્રુ મૃતામ્ એવ ત્વચમ્ અમેધ્યામ્ અપહત્ય યજ્ઞિયો ભૂત્વા મેધમ્ ઉપૈતિ । અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકમ્ યન્તો ઽપ્સુ દીક્ષાતપસી પ્રાવેશયન્ । અપ્સુ સ્નાતિ સાક્ષાદ્ એવ દીક્ષાતપસી અવ રુન્દ્ધે તીર્થે સ્નાતિ તીર્થે હિ તે તામ્ પ્રાવેશયન્ તીર્થે સ્નાતિ
3 તીર્થમ્ એવ સમાનાનામ્ ભવતિ । અપો ઽશ્નાતિ । અન્તરત એવ મેધ્યો ભવતિ વાસસા દીક્ષયતિ સૌમ્યં વૈ ક્ષૌમં દેવતયા સોમમ્ એષ દેવતામ્ ઉપૈતિ યો દીક્ષતે સોમસ્ય તનૂર્ અસિ તનુવમ્ મે પાહીત્ય્ આહ સ્વામ્ એવ દેવતામ્ ઉપૈતિ । અથો આશિષમ્ એવૈતાં આ શાસ્તે । અગ્નેસ્ તૂષાધાનમ્ । વાયોર્ વાતપાનમ્ પિતૃણાં નીવિઃ । ઓષધીનામ્ પ્રઘાતઃ ।
4 આદિત્યાનામ્ પ્રાચીનતાનઃ । વિશ્વેષાં દેવાનામ્ ઓતુઃ । નક્ષત્રાણામ્ અતીકાશાસ્ તદ્ વા એતત્ સર્વદેવત્યં યદ્ વાસઃ । યદ્ વાસસા દીક્ષયતિ સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિર્ દીક્ષયતિ બહિઃપ્રાણો વૈ મનુષ્યસ્ તસ્યાશનમ્ પ્રાણઃ । અશ્નાતિ સપ્રાણ એવ દીક્ષતે । આશિતો ભવતિ યાવાન્ એવાસ્ય પ્રાણસ્ તેન સહ મેધમ્ ઉપૈતિ ઘૃતં દેવાનામ્ મસ્તુ પિતૃણામ્ । નિષ્પક્વમ્ મનુષ્યાણામ્ । તદ્ વૈ
5 એતત્ સર્વદેવત્યં યન્ નવનીતમ્ । યન્ નવનીતેનાભ્યઙ્ક્તે સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ પ્રચ્યુતો વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાદ્ અગતો દેવલોકં યો દીક્ષિતઃ । અન્તરેવ નવનીતમ્ । તસ્માન્ નવનીતેનાભ્ય્ અઙ્ક્તે । અનુલોમમ્ । યજુષા વ્યાવૃત્ત્યૈ । ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ તસ્ય કનીનિકા પરાપતત્ તદ્ આઞ્જનમ્ અભવત્ । યદ્ આઙ્ક્તે ચક્ષુર્ એવ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે દક્ષિણમ્ પૂર્વમ્ આઙ્ક્તે
6 સવ્યꣳ હિ પૂર્વમ્ મનુષ્યા આઞ્જતે ન નિ ધાવતે નીવ હિ મનુષ્યા ધાવન્તે પઞ્ચ કૃત્વ આઽઙ્ક્તે
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પરિમિતમ્ આઽઙ્ક્તે। પરિમિતꣳ હિ મનુષ્યા આઞ્જતે સતૂલયાઽઽઙ્ક્તે। અપતૂલયા હિ મનુષ્યા આઞ્જતે વ્યાવૃત્ત્યૈ યદ્ અપતૂલયાઽઽઞ્જીત વજ્ર ઇવ સ્યાત્ સતૂલયાઽઙ્ક્તે મિત્રત્વાય ।
7 ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ । સો ઽપો ઽભ્ય્ય્ અમ્રિયત તાસાં યન્ મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવમ્ આસીત્ તદ્ અપોદક્રામત્ તે દર્ભા અભવન્ યદ્ દર્ભપુઞ્જીલૈઃ પવયતિ યા એવ મેધ્યા યજ્ઞિયાઃ સદેવા આપસ્ તાભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ દ્વાભ્યામ્ પવયતિ । અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ પવયતિ ત્રિભિઃ પવયતિ ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભિર્ એવૈનં લોકૈઃ પવયતિ પઞ્ચભિઃ
8 પવયતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞાયૈવૈનમ્ પવયતિ ષડ્ભિઃ પવયતિ ષડ્ વા ઋતવઃ । ઋતુભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ સપ્તભિઃ પવયતિ સપ્ત છન્દાꣳસિ છન્દોભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ નવભિઃ પવયતિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ સપ્રાણમ્ એવૈનમ્ પવયતિ । એકવિꣳશત્યા પવયતિ દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિꣳશઃ । યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તમ્ અપરિવર્ગમ્
9 પવયતિ ચિત્પતિસ્ ત્વા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ મનો વૈ ચિત્પતિઃ । મનસૈવૈનમ્ પવયતિ વાક્પતિસ્ ત્વા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ વાચૈવૈનમ્ પવયતિ દેવસ્ ત્વા સવિતા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમ્ પવયતિ તસ્ય તે પવિત્રપતે પવિત્રેણ યસ્મૈ કમ્ પુને તચ્ છકેયમ્ ઇત્ય્ આહ । આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
6.1.2 અનુવાક 2 દીક્ષાહુત્યાભિધાનમ્
1 યાવન્તો વૈ દેવા યજ્ઞાયાપુનત ત એવાભવન્ ય એવં વિદ્વાન્ યજ્ઞાય પુનીતે ભવત્ય્ એવ બહિઃ પવયિત્વાન્તઃ પ્ર પાદયતિ મનુષ્યલોક એવૈનમ્ પવયિત્વા પૂતં દેવલોકમ્ પ્ર ણયતિ । અદીક્ષિત એકયાઽઽહુત્યેત્ય્ આહુઃ સ્રુવેણ ચતસ્રો જુહોતિ દીક્ષિતત્વાય સ્રુચા પઞ્ચમીમ્ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । આકૂત્યૈ પ્રયુજે ઽગ્નયે
2 સ્વાહેત્ય્ આહ । આકૂત્યા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિ પ્રયુઙ્ક્તે યજેયેતિ મેધાયૈ મનસે ઽગ્નયે સ્વાહેત્ય્ આહ મેધયા હિ મનસા પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ સરસ્વત્યૈ પૂષ્ણે ઽગ્નયે સ્વાહેત્ય્ આહ વાગ્ વૈ સરસ્વતી પૃથિવી પૂષા વાચૈવ પૃથિવ્યા યજ્ઞમ્ પ્ર યુઙ્ક્તે । આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવ ઇત્ય્ આહ યા વૈ વર્ષ્યાસ્ તાઃ
3 આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવઃ । યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાદ્ દિવ્યા આપો ઽશાન્તા ઇમં લોકમ્ આ ગચ્છેયુઃ । આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવ ઇત્ય્ આહ । અસ્મા એવૈના લોકાય શમયતિ તસ્માચ્ છાન્તા ઇમં લોકમ્ આ ગચ્છન્તિ દ્યાવાપૃથિવી ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞઃ । ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ । અન્તરિક્ષે હિ યજ્ઞઃ । બૃહસ્પતિર્ નો હવિષા વૃધાતુ
4 ઇત્ય્ આહ। બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ યજ્ઞમ્ અવ રુન્દ્ધે યદ્ બ્રૂયાત્ । વિધેર્ ઇતિ યજ્ઞસ્થાણુમ્ ઋચ્છેત્ । વૃધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞસ્થાણુમ્ એવ પરિ વૃણક્તિ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અસૃજત સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પરાઙ્ ઐત્ સ પ્ર યજુર્ અવ્લીનાત્ પ્ર સામ તમ્ ઋગ્ ઉદ્ અયચ્છત્ । યદ્ ઋગ્ ઉદયચ્છત્ તદ્ ઔદ્ગ્રહણસ્યૌદ્ગ્રહણત્વમ્ ॥
ઋચા
5 જુહોતિ યજ્ઞસ્યોદ્યત્યૈ । અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્ ઉદયચ્છદ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તસ્માદ્ અનુષ્ટુભા જુહોતિ યજ્ઞસ્યોદ્યત્યૈ દ્વાદશ વાત્સબન્ધાન્ય્ ઉદ્ અયચ્છન્ન્ ઇત્ય્ આહુસ્ તસ્માદ્ દ્વાદશભિર્ વાત્સબન્ધવિદો દીક્ષયન્તિ સા વા એષર્ગ્ અનુષ્ટુગ્ વાગ્ અનુષ્ટુગ્ યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ વાચૈવૈનꣳ સર્વયા દીક્ષયતિ વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ ઇત્ય્ આહ સાવિત્ર્ય્ એતેન ।
મર્તો વૃણીત સખ્યમ્
6 ઇત્ય્ આહ પિતૃદેવત્યૈતેન। વિશ્વે રાય ઇષુધ્યસીત્ય્ આહ વૈશ્વદેવ્ય્ એતેન દ્યુમ્નં વૃણીત પુષ્યસ ઇત્ય્ આહ પૌષ્ણ્ય્ એતેન સા વા એષર્ક્ સર્વદેવત્યા યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિર્ દીક્ષયતિ સપ્તાક્ષરમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ અષ્ટાક્ષરાણિ ત્રીણિ યાનિ ત્રીણિ તાન્ય્ અષ્ટાવ્ ઉપ યન્તિ યાનિ ચત્વારિ તાન્ય્ અષ્ટૌ યદ્ અષ્ટાક્ષરા તેન
7 ગાયત્રી । યદ્ એકાદશાક્ષરા તેન ત્રિષ્ટુગ્ યદ્ દ્વાદશાક્ષરા તેન જગતી સા વા એષર્ક્ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિર્ દીક્ષયતિ સપ્તાક્ષરમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ । સપ્તપદા શક્વરી પશવઃ શક્વરી પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે । એકસ્માદ્ અક્ષરાદ્ અનાપ્તમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ । તસ્માદ્ યદ્ વાચો ઽનાપ્તં તન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ પૂર્ણયા જુહોતિ પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ ન્યૂનયા જુહોતિ ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ ॥
6.1.3 અનુવાક 3 કૃષ્ણાજિનાદિભિર્દીક્ષાકરણાભિધાનમ્
1 ઋક્સામે વૈ દેવેભ્યો યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાને કૃષ્ણો રૂપં કૃત્વાઽપક્રમ્યાતિષ્ઠતામ્ । તે ઽમન્યન્ત યં વા ઇમે ઉપાવર્ત્સ્યતઃ સ ઇદં ભવિષ્યતીતિ તે ઉપામન્ત્રયન્ત્ તે અહોરાત્રયોર્ મહિમાનમ્ અપનિધાય દેવાન્ ઉપાવર્તેતામ્ એષ વા ઋચો વર્ણો યચ્ છુક્લં કૃષ્ણાજિનસ્ય । એષ સામ્નો યત્કૃષ્ણમ્ ઋક્સામયોઃ શિલ્પે સ્થ ઇત્ય્ આહ । ઋક્સામે એવાવ રુન્ધે । એષઃ

2 વા અહ્નો વર્ણો યચ્ છુક્લં કૃષ્ણાજિનસ્યૈષ રાત્રિયા યત્ કૃષ્ણં યદ્ એવૈનયોસ્ તત્ર ન્યક્તં તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે કૃષ્ણાજિનેન દીક્ષયતિ બ્રહ્મણો વા એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ બ્રહ્મણૈવૈનં દીક્ષયતિ । ઇમાં ધિયꣳ શિક્ષમાણસ્ય દેવેત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । ગર્ભો વા એષ યદ્ દીક્ષિત ઉલ્બં વાસઃ પ્રોર્ણુતે તસ્માત્
3 ગર્ભાઃ પ્રાવૃતા જાયન્તે ન પુરા સોમસ્ય ક્રયાદ્ અપોર્ણ્વીત યત્ પુરા સોમસ્ય ક્રયાદ્ અપોર્ણ્વીત ગર્ભાઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકાઃ સ્યુઃ ક્રીતે સોમે ઽપોર્ણુતે જાયત એવ તદ્ અથો યથા વસીયાꣳસમ્ પ્રત્યપોર્ણુતે તાદૃગ્ એવ તદ્ અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્ત ઊર્જં વ્યભજન્ત તતો યદ્ અત્યશિષ્યત તે શરા અભવન્ન્ ઊર્ગ્ વૈ શરા યચ્ છરમયી
4 મેખલા ભવત્ય્ ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે મધ્યતઃ સં નહ્યતિ મધ્યત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ તસ્માન્ મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે । ઊર્ધ્વં વૈ પુરુષસ્ય નાભ્યૈ મેધ્યમ્ અવાચીનમ્ અમેધ્યં યન્ મધ્યતઃ સંનહ્યતિ મેધ્યં ચૈવાસ્યામેધ્યં ચ વ્યાવર્તયતિ । ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ પ્રાહરત્ સ ત્રેધા વ્યભવત્ સ્ફ્યસ્ તૃતીયꣳ રથસ્ તૃતીયં યૂપસ્ તૃતીયમ્ ॥
5 યે ઽન્તઃશરા અશીર્યન્ત તે શરા અભવન્ તચ્ છરાણાꣳ શરત્વમ્ વજ્રો વૈ શરાઃ ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યો યચ્ છરમયી મેખલા ભવતિ વજ્રેણૈવ સાક્ષાત્ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ મધ્યતો ઽપ હતે ત્રિવૃદ્ ભવતિ ત્રિવૃદ્ વૈ પ્રાણસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ પ્રાણમ્ મધ્યતો યજમાને દધાતિ પૃથ્વી ભવતિ રજ્જૂનાં વ્યાવૃત્ત્યૈ મેખલયા યજમાનં દીક્ષયતિ યોક્ત્રેણ પત્નીમ્ મિથુનત્વાય ।
6 યજ્ઞો દક્ષિણામ્ અભ્યધ્યાયત્ તાꣳ સમ્ અભવત્ તદ્ ઇન્દ્રો ઽચાયત્ સો ઽમન્યત યો વા ઇતો જનિષ્યતે સ ઇદમ્ ભવિષ્યતીતિ તામ્ પ્રાવિશત્ તસ્યા ઇન્દ્ર એવાજાયત સો ઽમન્યત યો વૈ મદ્ ઇતો ઽપરો જનિષ્યતે સ ઇદમ્ ભવિષ્યતીતિ તસ્યા અનુમૃશ્ય યોનિમ્ આઽચ્છિનત્ સા સૂતવશાઽભવત્ તત્ સૂત વશાયૈ જન્મ ॥
7 તાꣳ હસ્તે ન્ય્ અવેષ્ટયત તામ્ મૃગેષુ ન્ય્ અદધાત્ સા કૃષ્ણવિષાણાઽભવદ્ ઇન્દ્રસ્ય યોનિર્ અસિ મા મા હિꣳસીર્ ઇતિ કૃષ્ણવિષાણામ્ પ્ર યચ્છતિ સયોનિમ્ એવ યજ્ઞં કરોતિ સયોનિં દક્ષિણાꣳ સયોનિમ્ ઇન્દ્રꣳ સયોનિત્વાય કૃષ્યૈ ત્વા સુસસ્યાયા ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અકૃષ્ટપચ્યા ઓષધયઃ પચ્યન્તે સુપિપ્પલાભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્ય ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ યદ્ ધસ્તેન
8 કણ્ડૂયેત પામનમ્ભાવુકાઃ પ્રજાઃ સ્યુર્ યત્ સ્મયેત નગ્નમ્ભાવુકાઃ કૃષ્ણવિષાણયા કણ્ડૂયતે ઽપિગૃહ્ય સ્મયતે પ્રજાનાં ગોપીથાય ન પુરા દક્ષિણાભ્યો નેતોઃ કૃષ્ણવિષાણામ્ અવ ચૃતેદ્ યત્ પુરા દક્ષિણાભ્યો નેતોઃ કૃષ્ણવિષાણામ્ અવચૃતેદ્ યોનિઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકા સ્યાત્ । નીતાસુ દક્ષિણાસુ ચાત્વાલે કૃષ્ણવિષાણામ્ પ્રાસ્યતિ યોનિર્ વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં યોનિઃ કૃષ્ણવિષાણા યોનાવ્ એવ યોનિં દધાતિ યજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય ॥
6.1.4 અનુવાક 4 દણ્ડાદાનાદિકરણપૂર્વકનિયમાનુષ્ઠાનવિધિઃ
1 વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાના સા વનસ્પતીન્ પ્રાવિશત્ સૈષા વાગ્ વનસ્પતિષુ વદતિ યા દુન્દુભૌ યા તૂણવે યા વીણાયામ્ । યદ્ દીક્ષિતદણ્ડમ્ પ્રયચ્છતિ વાચમ્ એવાવ રુન્દ્ધે । ઔદુમ્બરો ભવત્ય્ ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે મુખેન સમ્મિતો ભવતિ મુખત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ તસ્માન્ મુખત ઊર્જા ભુઞ્જતે ।
2 ક્રીતે સોમે મૈત્રાવરુણાય દણ્ડમ્ પ્ર યચ્છતિ મૈત્રાવરુણો હિ પુરસ્તાદ્ ઋત્વિગ્ભ્યો વાચં વિભજતિ તામ્ ઋત્વિજો યજમાને પ્રતિ ષ્ઠાપયન્તિ સ્વાહા યજ્ઞમ્ મનસેત્ય્ આહ મનસા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞઃ સ્વાહોરોર્ અન્તરિક્ષાદ્ ઇત્ય્ આહાન્તરિક્ષે હિ યજ્ઞઃ સ્વાહા યજ્ઞં વાતાદ્ આરભ ઇત્ય્ આહાયમ્
3 વાવ યઃ પવતે સ યજ્ઞસ્ તમ્ એવ સાક્ષાદ્ આ રભતે મુષ્ટી કરોતિ વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ । અદીક્ષિષ્ટાયમ્ બ્રાહ્મણ ઇતિ ત્રિર્ ઉપાꣳશ્વ્ આહ દેવેભ્ય એવૈનમ્ પ્રાહ ત્રિર્ ઉચ્ચૈર્ ઉભયેભ્ય એવૈનં દેવમનુષ્યેભ્યઃ પ્રાહ ન પુરા નક્ષત્રેભ્યો વાચં વિ સૃજેત્ । યત્ પુરા નક્ષત્રેભ્યો વાચં વિસૃજેદ્ યજ્ઞં વિ ચ્છિન્દ્યાત્ ।
4 ઉદિતેષુ નક્ષત્રેષુ વ્રતં કૃણુતેતિ વાચં વિ સૃજતિ યજ્ઞવ્રતો વૈ દીક્ષિતો યજ્ઞમ્ એવાભિ વાચં વિ સૃજતિ યદિ વિસૃજેદ્ વૈષ્ણવીમ્ ઋચમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ દૈવીં ધિયમ્ મનામહ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞમ્ એવ તન્ મ્રદયતિ સુપારા નો અસદ્ વશ ઇત્ય્ આહ વ્યુષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
5 બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ હોતવ્યં દીક્ષિતસ્ય ગૃહા૩ઇ ન હોતવ્યા૩મ્ ઇતિ હવિર્ વૈ દીક્ષિતો યજ્ જુહુયાદ્ યજમાનસ્યાવદાય જુહુયાદ્ યન્ ન જુહુયાદ્ યજ્ઞપરુર્ અન્તર્ ઇયાદ્ યે દેવા મનોજાતા મનોયુજ ઇત્ય્ આહ પ્રાણા વૈ દેવા મનોજાતા મનોયુજસ્ તેષ્વ્ એવ પરોઽક્ષં જુહોતિ તન્ નેવ હુતં નેવાહુતમ્ । સ્વપન્તં વૈ દીક્ષિતꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્ત્ય્ અગ્નિઃ
6 ખલુ વૈ રક્ષોહાગ્ને ત્વꣳ સુ જાગૃહિ વયꣳ સુ મન્દિષીમહીત્ય્ આહાગ્નિમ્ એવાધિપાં કૃત્વા સ્વપિતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ । અવ્રત્યમ્ ઇવ વા એષ કરોતિ યો દીક્ષિતઃ સ્વપિતિ ત્વમ્ અગ્ને વ્રતપા અસીત્ય્ આહાગ્નિર્ વૈ દેવાનાં વ્રતપતિઃ સ એવૈનં વ્રતમ્ આલમ્ભયતિ દેવ આ મર્ત્યેષ્વા ઇત્ય્ આહ દેવઃ
7 હ્ય્ એષ સન્ મર્ત્યેષુ ત્વં યજ્ઞેષ્વ્ ઈડ્ય ઇત્ય્ આહૈતꣳ હિ યજ્ઞેષ્વ્ ઈડતે । અપ વૈ દીક્ષિતાત્ સુષુપુષ ઇન્દ્રિયં દેવતાઃ ક્રામન્તિ વિશ્વે દેવા અભિ મામ્ આવવૃત્રન્ન્ ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં દેવતાભિઃ સં નયતિ યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાદ્ યાવત એવ પશૂન્ અભિ દીક્ષેત તાવન્તો ઽસ્ય પશવઃ સ્યૂ રાસ્વેયત્ ॥
8 સોમાઽઽભૂયો ભરેત્ય્ આહાપરિમિતાન્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ચન્દ્રમસિ મમ ભોગાય ભવેત્ય્ આહ યથાદેવતમ્ એવૈનાઃ પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ વાયવે ત્વા વરુણાય ત્વેતિ યદ્ એવમ્ એતા નાનુદિશેદ્ અયથા દેવતં દક્ષિણા ગમયેદ્ આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યેત યદ્ એવમ્ એતા અનુદિશતિ યથાદેવતમ્ એવ દક્ષિણા ગમયતિ ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે
9 દેવીર્ આપો અપાં નપાદ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ વો મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવં તદ્ વો માવ ક્રમિષમ્ ઇતિ વાવૈતદ્ આહ । અચ્છિન્નં તન્તુમ્ પૃથિવ્યા અનુ ગેષમ્ ઇત્ય્ આહ સેતુમ્ એવ કૃત્વાઽત્ય્ એતિ ॥
6.1.5 અનુવાક 5 પ્રાયણીયા વિધાનમ્
1 દેવા વૈ દેવયજનમ્ અધ્યવસાય દિશો ન પ્રાજાનન્ તે ઽન્યોઽન્યમ્ ઉપાધાવન્ ત્વયા પ્ર જાનામ ત્વયેતિ તેઽદિત્યાꣳ સમ્ અધ્રિયન્ત ત્વયા પ્ર જાનામેતિ સાબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ મત્પ્રાયણા એવ વો યજ્ઞા મદુદયના અસન્ન્ ઇતિ
તસ્માદ્ આદિત્યઃ પ્રાયણીયો યજ્ઞાનામ્ આદિત્ય ઉદયનીયઃ પઞ્ચ દેવતા યજતિ પઞ્ચ દિશો દિશામ્ પ્રજ્ઞાત્યૈ ॥
2 અથો પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પથ્યાꣳ સ્વસ્તિમ્ અયજન્ પ્રાચીમ્ એવ તયા દિશમ્ પ્રાજાનન્ન્ અગ્નિના દક્ષિણા સોમેન પ્રતીચીમ્ સવિત્રોદીચીમ્ અદિત્યોર્ધ્વામ્ પથ્યાꣳ સ્વસ્તિં યજતિ પ્રાચીમ્ એવ તયા દિશમ્ પ્ર જાનાતિ પથ્યાꣳ સ્વસ્તિમ્ ઇષ્ટ્વાગ્નીષોમૌ યજતિ ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ અગ્નીષોમૌ તાભ્યામ્ એવાનુ પશ્યતિ ॥
3 અગ્નીષોમાવ્ ઇષ્ટ્વા સવિતારં યજતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાનુ પશ્યતિ સવિતારમ્ ઇષ્ટ્વાઽદિતિં યજતીયં વા અદિતિર્ અસ્યામ્ એવ પ્રતિષ્ઠાયાનુ પશ્યતિ । અદિતિમ્ ઇષ્ટ્વા મારુતીમ્ ઋચમ્ અન્વાહ વિશાં ક્લૃપ્ત્યૈ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ પ્રયાજવદ્ અનનૂયાજમ્ પ્રાયણીયં કાર્યમ્ અનૂયાજવત્

4 અપ્રયાજમ્ ઉદયનીયમ્ ઇતિ । ઇમે વૈ પ્રયાજા અમી અનૂયાજાઃ સૈવ સા યજ્ઞસ્ય સંતતિસ્ તત્ તથા ન કાર્યમ્ આત્મા વૈ પ્રયાજાઃ પ્રજાનૂયાજા યત્ પ્રયાજાન્ અન્તરિયાદ્ આત્માનમ્ અન્તર્ ઇયાદ્ યદ્ અનૂયાજાન્ અન્તરિયાત્ પ્રજામ્ અન્તર્ ઇયાદ્ યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞઃ પરા ભવતિ યજ્ઞમ્ પરાભવન્તં યજમાનો ઽનુ
5 પરા ભવતિ પ્રયાજવદ્ એવાનૂયાજવત્ પ્રાયણીયં કાર્યમ્ પ્રયાજવદ્ અનૂયાજવદ્ ઉદયનીયં નાત્માનમ્ અન્તરેતિ ન પ્રજાં ન યજ્ઞઃ પરાભવતિ ન યજમાનઃ પ્રાયણીયસ્ય નિષ્કાસ ઉદયનીયમ્ અભિ નિર્ વપતિ સૈવ સા યજ્ઞસ્ય સંતતિઃ । યાઃ પ્રાયણીયસ્ય યાજ્યા યત્ તા ઉદયનીયસ્ય યાજ્યાઃ કુર્યાત્ પરાઙ્ અમું લોકમ્ આ રોહેત્ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ । યાઃ પ્રાયણીયસ્ય પુરોઽનુવાક્યાસ્ તા ઉદયનીયસ્ય યાજ્યાઃ કરોત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
6.1.6 અનુવાક 6 અરુણયા સોમક્રયાભિધાનમ્
1 કદ્રૂશ્ ચ વૈ સુપર્ણી ચાત્મરૂપયોર્ અસ્પર્ધેતામ્ । સા કદ્રૂઃ સુપર્ણીમ્ અજયત્ સાબ્રવીત્ તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમસ્ તમ્ આ હર તેનાત્માનં નિષ્ક્રીણીષ્વેતિ । ઇયં વૈ કદ્રૂર્ અસૌ સુપર્ણી છન્દાꣳસિ સૌપર્ણેયાઃ સાબ્રવીત્ । અસ્મૈ વૈ પિતરૌ પુત્રાન્ બિભૃતસ્ તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમસ્ તમ્ આ હર તેનાત્માનં નિષ્ ક્રીણીષ્વ
2 ઇતિ મા કદ્રૂર્ અવોચદ્ ઇતિ જગત્ય્ ઉદ્ અપતચ્ ચતુર્દશાક્ષરા સતી સાઽપ્રાપ્ય ન્ય્ અવર્તત તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે અમીયેતામ્ । સા પશુભિશ્ ચ દીક્ષયા ચાઽગચ્છત્ તસ્માજ્ જગતી છન્દસામ્ પશવ્યતમા તસ્માત્ પશુમન્તં દીક્ષોપ નમતિ ત્રિષ્ટુગ્ ઉદ્ અપતત્ ત્રયોદશાક્ષરા સતી સાઽપ્રાપ્ય ન્ય્ અવર્તત તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે અમીયેતામ્ । સા દક્ષિણાભિશ્ ચ
3 તપસા ચાગચ્છત્ તસ્માત્ ત્રિષ્ટુભો લોકે માધ્યંદિને સવને દક્ષિણા નીયન્તે । એતત્ ખલુ વાવ તપ ઇત્ય્ આહુર્ યઃ સ્વં દદાતીતિ ગાયત્ર્ય્ ઉદ્ અપતચ્ ચતુરક્ષરા સત્ય્ અજયા જ્યોતિષા તમ્ અસ્યા અજાઽભ્યરુન્દ્ધ તદ્ અજાયા અજત્વમ્ । સા સોમં ચાઽહરચ્ ચત્વારિ ચાક્ષરાણિ સાષ્ટાક્ષરા સમપદ્યત બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
4 કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રી કનિષ્ઠા છન્દસાꣳ સતી યજ્ઞમુખમ્ પરીયાયેતિ યદ્ એવાદઃ સોમમ્ આઽહરત્ તસ્માદ્ યજ્ઞમુખમ્ પર્ય્ ઐત્ તસ્માત્ તેજસ્વિનીતમા પદ્ભ્યાં દ્વે સવને સમગૃહ્ણાન્ મુખેનૈકમ્ । યમ્ મુખેન સમગૃહ્ણાત્ તદ્ અધયત્ તસ્માદ્ દ્વે સવને શુક્રવતી પ્રાતઃસવનં ચ માધ્યંદિનં ચ તસ્માત્ તૃતીયસવન ઋજીષમ્ અભિ ષુણ્વન્તિ ધીતમ્ ઇવ હિ મન્યન્તે ॥
5 આશિરમ્ અવ નયતિ સશુક્રત્વાયાથો સમ્ ભરત્ય્ એવૈનત્ તꣳ સોમમ્ આહ્રિયમાણં ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુઃ પર્યમુષ્ણાત્ સ તિસ્રો રાત્રીઃ પરિમુષિતો ઽવસત્ તસ્માત્ તિસ્રો રાત્રીઃ ક્રીતઃ સોમો વસતિ તે દેવા અબ્રુવન્ । સ્ત્રીકામા વૈ ગન્ધર્વા સ્ત્રિયા નિષ્ક્રીણામેતિ તે વાચꣳ સ્ત્રિયમ્ એકહાયનીં કૃત્વા તયા નિર્ અક્રીણન્ । સા રોહિદ્ રૂપં કૃત્વા ગન્ધર્વેભ્યઃ
6 અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્ તદ્ રોહિતો જન્મ તે દેવા અબ્રુવન્ । અપ યુષ્મદ્ અક્રમીન્ નાસ્માન્ ઉપાવર્તતે વિ હ્વયામહા ઇતિ બ્રહ્મ ગન્ધર્વા અવદન્ન્ અગાયન્ દેવાઃ સા દેવાન્ ગાયત ઉપાવર્તત તસ્માદ્ ગાયન્તꣳ સ્ત્રિયઃ કામયન્તે કામુકા એનꣳ સ્ત્રિયો ભવન્તિ ય એવં વેદાથો ય એવં વિદ્વાન્ અપિ જન્યેષુ ભવતિ તેભ્ય એવ દદત્ય્ ઉત યદ્ બહુતયાઃ
7 ભવન્તિ । એકહાયન્યા ક્રીણાતિ વાચૈવૈનꣳ સર્વયા ક્રીણાતિ તસ્માદ્ એકહાયના મનુષ્યા વાચં વદન્તિ । અકૂટયાઽકર્ણયાઽકણાયાઽશ્લોણયાઽસપ્તશફયા ક્રીણાતિ સર્વયૈવૈનં ક્રીણાતિ યચ્ છ્વેતયા ક્રીણીયાદ્ દુશ્ચર્મા યજમાનઃ સ્યાત્ । યત્ કૃષ્ણયાનુસ્તરણી સ્યાત્ પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્ । યદ્ દ્વિરૂપયા વાર્ત્રઘ્ની સ્યાત્ સ વાન્યં જિનીયાત્ તં વાન્યો જિનીયાત્ । અરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યા ક્રીણાતિ । એતદ્ વૈ સોમસ્ય રૂપમ્ । સ્વયૈવૈનં દેવતયા ક્રીણાતિ ॥
6.1.7 અનુવાક 7 અરુણયા સોમક્રયપ્રકારાભિધાનમ્
1 તદ્ ધિરણ્યમ્ અભવત્ તસ્માદ્ અદ્ભ્યો હિરણ્યમ્ પુનન્તિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ કસ્માત્ સત્યાદ્ અનસ્થિકેન પ્રજાઃ પ્રવીયન્તે ઽસ્થન્વતીર્ જાયન્ત ઇતિ યદ્ ધિરણ્યં ઘૃતે ઽવધાય જુહોતિ તસ્માદ્ અનસ્થિકેન પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે ઽસ્થન્વતીર્ જાયન્તે । એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતં તેજો હિરણ્યમ્ ઇયં તે શુક્ર તનૂર્ ઇદં વર્ચ ઇત્ય્ આહ સતેજસમ્ એવૈનꣳ સતનુમ્ ॥
2 કરોતિ । અથો સમ્ ભરત્ય્ એવૈનમ્ । યદ્ અબદ્ધમ્ અવદધ્યાદ્ ગર્ભાઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકાઃ સ્યુઃ । બદ્ધમ્ અવ દધાતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યૈ નિષ્ટર્ક્યમ્ બધ્નાતિ પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય વાગ્ વા એષા યત્ સોમક્રયણી જૂર્ અસીત્ય્ આહ યદ્ ધિ મનસા જવતે તદ્ વાચા વદતિ ધૃતા મનસેત્ય્ આહ મનસા હિ વાગ્ ધૃતા જુષ્ટા વિષ્ણવ ઇત્ય્ આહ ।
3 યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞાયૈવૈનાં જુષ્ટાં કરોતિ તસ્યાસ્ તે સત્યસવસઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ સવિતૃપ્રસૂતામ્ એવ વાચમ્ અવ રુન્દ્ધે કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ । એષ ખલુ વા અરક્ષોહતઃ પન્થા યો ઽગ્નેશ્ ચ સૂર્યસ્ય ચ સૂર્યસ્ય ચક્ષુર્ આરુહમ્ અગ્નેર્ અક્ષ્ણઃ કનીનિકામ્ ઇત્ય્ આહ ય એવારક્ષોહતઃ પન્થાસ્ તꣳ સમારોહતિ
4 વાગ્ વા એષા યત્ સોમક્રયણી ચિદ્ અસિ મનાસીત્ય્ આહ શાસ્ત્ય્ એવૈનામ્ એતત્ તસ્માચ્ છિષ્ટાઃ પ્રજા જાયન્તે ચિદ્ અસીત્ય્ આહ યદ્ ધિ મનસા ચેતયતે તદ્ વાચા વદતિ મનાસીત્ય્ આહ યદ્ ધિ મનસાભિગચ્છતિ તત્ કરોતિ ધીર્ અસીત્ય્ આહ યદ્ ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્ વાચા
5 વદતિ દક્ષિણાસીત્ય્ આહ દક્ષિણા હ્ય્ એષા યજ્ઞિયાસીત્ય્ આહ યજ્ઞિયામ્ એવૈનાં કરોતિ ક્ષત્રિયાસીત્ય્ આહ ક્ષત્રિયા હ્ય્ એષા । અદિતિર્ અસ્ય્ ઉભયતઃશીર્ષ્ણીત્ય્ આહ યદ્ એવાદિત્યઃ પ્રાયણીયો યજ્ઞાનામ્ આદિત્ય ઉદયનીયસ્ તસ્માદ્ એવમ્ આહ યદ્ અબદ્ધા સ્યાદ્ અયતા સ્યાત્ । યત્ પદિબદ્ધાનુસ્તરણી સ્યાત્ પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્ ॥
6 યત્ કર્ણગૃહીતા વાર્ત્રઘ્ની સ્યાત્ સ વાન્યં જિનીયાત્ તં વાન્યો જિનીયાત્ । મિત્રસ્ ત્વા પદિ બધ્નાત્વ્ ઇત્ય્ આહ મિત્રો વૈ શિવો દેવાનામ્ । તેનૈવૈનામ્ પદિ બધ્નાતિ પૂષાધ્વનઃ પાત્વ્ ઇત્ય્ આહ । ઇયં વૈ પૂષા । ઇમામ્ એવાસ્યા અધિપામ્ અકર્ । સમષ્ટ્યૈ । ઇન્દ્રાયાધ્યક્ષાયેત્ય્ આહ । ઇન્દ્રમ્ એવાસ્યા અધ્યક્ષં કરોતિ ॥
7 અનુ ત્વા માતા મન્યતામ્ અનુ પિતેત્ય્ આહ । અનુમતયૈવૈનયા ક્રીણાતિ સા દેવિ દેવમ્ અચ્છેહીત્ય્ આહ દેવી હ્ય્ એષા દેવઃ સોમઃ । ઇન્દ્રાય સોમમ્ ઇત્ય્ આહ । ઇન્દ્રાય હિ સોમ આહ્રિયતે યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાત્ પરાચ્ય્ એવ સોમક્રયણીયાત્ । રુદ્રસ્ ત્વાઽઽ વર્તયત્વિત્યાહ રુદ્રો વૈ ક્રૂરઃ
8 દેવાનામ્ । તમ્ એવાસ્યૈ પરસ્તાદ્ દધાત્ય્ આવૃત્ત્યૈ ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યદ્ રુદ્રસ્ય કીર્તયતિ મિત્રસ્ય પથેત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ વાચા વા એષ વિ ક્રીણીતે યઃ સોમક્રયણ્યા સ્વસ્તિ સોમસખા પુનર્ એહિ સહ રય્યેત્ય્ આહ વાચૈવ વિક્રીય પુનર્ આત્મન્ વાચં ધત્તે । અનુપદાસુકાઽસ્ય વાગ્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
6.1.8 અનુવાક 8 પદસંગ્રહણાભિધાનમ્
1 ષટ્ પદાન્ય્ અનુ નિ ક્રામતિ ષડહં વાઙ્ નાતિ વદતિ । ઉત સંવત્સરસ્યાયને યાવત્ય્ એવ વાક્ તામ્ અવ રુન્દ્ધે સપ્તમે પદે જુહોતિ સપ્તપદા શક્વરી પશવઃ શક્વરી પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તારણ્યાઃ સપ્ત છન્દાꣳસિ । ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ વસ્વ્ય્ અસિ રુદ્રાઽસીત્ય્ આહ રૂપમ્ એવાસ્યા એતન્ મહિમાનમ્

2 વ્યાચષ્ટે બૃહસ્પતિસ્ ત્વા સુમ્ને રણ્વત્વ્ ઇત્યાહ બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ । બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે રુદ્રો વસુભિર્ આ ચિકેત્વ્ ઇત્ય્ આહ । આવૃત્ત્યૈ પૃથિવ્યાસ્ ત્વા મૂર્ધન્ન્ આ જિઘર્મિ દેવયજન ઇત્ય્ આહ પૃથિવ્યા હ્ય્ એષ મૂર્ધા યદ્ દેવયજનમ્ ઇડાયાઃ પદ ઇત્ય્ આહ । ઇડાયૈ હ્ય્ એતત્ પદં યત્ સોમક્રયણ્યૈ ઘૃતવતિ સ્વાહા
3 ઇત્ય્ આહ યદ્ એવાસ્યૈ પદાદ્ ઘૃતમ્ અપીડ્યત તસ્માદ્ એવમ્ આહ યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ પરિલિખિતꣳ રક્ષઃ પરિલિખિતા અરાતય ઇત્ય્ આહ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
4 ઇદમ્ અહꣳ રક્ષસો ગ્રીવા અપિ કૃન્તામિ યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યં ચૈવ દ્વેષ્ટિ યશ્ ચૈનં દ્વેષ્ટિ તયોર્ એવાનન્તરાયં ગ્રીવાઃ કૃન્તતિ પશવો વૈ સોમક્રયણ્યૈ પદમ્ । યાવત્ત્મૂતꣳ સં વપતિ પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે । અસ્મે રાય ઇતિ સં વપતિ । આત્માનમ્ એવાધ્વર્યુઃ
5 પશુભ્યો નાન્તર્ એતિ ત્વે રાય ઇતિ યજમાનાય પ્ર યચ્છતિ યજમાન એવ રયિં દધાતિ તોતે રાય ઇતિ પત્નિયાઃ । અર્ધો વા એષ આત્મનો યત્ પત્ની યથા ગૃહેષુ નિધત્તે તાદૃગ્ એવ તત્ ત્વષ્ટીમતી તે સપેયેત્ય્ આહ ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્ । રૂપમ્ એવ પશુષુ દધાતિ । અસ્મૈ વૈ લોકાય ગાર્હપત્ય આ ધીયતે ઽમુષ્મા આહવનીયઃ । યદ્ ગાર્હપત્ય ઉપવપેદ્ અસ્મિઁલ્લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ । યદ્ આહવનીયે ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ । ઉભયોર્ ઉપ વપતિ । ઉભયોર્ એવૈનં લોકયોઃ પશુમન્તં કરોતિ ॥
6.1.9 અનુવાક 9 સોમોન્માનાભિધાનમ્
1 બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ વિચિત્યઃ સોમા3 ન વિચિત્યા3 ઇતિ સોમો વા ઓષધીનાꣳ રાજા તસ્મિન્ યદ્ આપન્નં ગ્રસિતમ્ એવાસ્ય તત્ । યદ્ વિચિનુયાદ્ યથાઽઽસ્યાદ્ ગ્રસિતં નિષ્ખિદતિ તાદૃગ્ એવ તત્ । યન્ ન વિચિનુયાદ્ યથાઽક્ષન્ન્ આપન્નં વિધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ક્ષોધુકો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાત્ ક્ષોધુકો યજમાનઃ સોમવિક્રયિન્ત્ સોમꣳ શોધયેત્ય્ એવ બ્રૂયાત્ । યદીતરમ્
2 યદીતરમ્ ઉભયેનૈવ સોમવિક્રયિણમ્ અર્પયતિ તસ્માત્ સોમવિક્રયી ક્ષોધુકઃ । અરુણો હ સ્માહૌપવેશિઃ સોમક્રયણ એવાહં તૃતીયસવનમ્ અવ રુન્ધ ઇતિ પશૂનાં ચર્મન્ મિમીતે પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે પશવો હિ તૃતીયꣳ સવનમ્ । યં કામયેત । અપશુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઋક્ષતસ્ તસ્ય મિમીત । ઋક્ષં વા અપશવ્યમ્ અપશુર્ એવ ભવતિ યં કામયેત પશુમાન્ત્ સ્યાત્ ॥
3 ઇતિ લોમતસ્ તસ્ય મિમીત । એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ । રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે પશુમાન્ એવ ભવતિ । અપામ્ અન્તે ક્રીણાતિ સરસમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ । અમાત્યો ઽસીત્ય્ આહ । અમૈવૈનં કુરુતે શુક્રસ્ તે ગ્રહ ઇત્ય્ આહ શુક્રો હ્ય્ અસ્ય ગ્રહઃ । ન સાઽચ્છ યાતિ મહિમાનમ્ એવાસ્યાચ્છ યાતિ । અનસા
4 અચ્છ યાતિ તસ્માદ્ અનોવાહ્યꣳ સમે જીવનમ્ । યત્ર ખલુ વા એતꣳ શીર્ષ્ણા હરન્તિ તસ્માચ્ છીર્ષહાર્યં ગિરૌ જીવનમ્ અભિ ત્યં દેવꣳ સવિતારમ્ ઇત્ય્ અતિચ્છન્દસર્ચા મિમીતે । અતિચ્છન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિર્ મિમીતે વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ । યદ્ અતિચ્છન્દસર્ચા મિમીતે વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ । એકયૈકયોત્સર્ગમ્
5 મિમીતે ઽયાતયામ્નિયાયાતયામ્નિયૈવૈનમ્ મિમીતે તસ્માન્ નાના વીર્યા અઙ્ગુલયઃ સર્વાસ્વ્ અઙ્ગુષ્ઠમ્ ઉપ નિ ગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ સમાવદ્વીર્યો ઽન્યાભિર્ અઙ્ગુલિભિસ્ તસ્માત્ સર્વા અનુ સં ચરતિ યત્ સહ સર્વાભિર્ મિમીત સꣳશ્લિષ્ટા અઙ્ગુલયો જાયેરન્ । એકયૈકયોત્સર્ગમ્ મિમીતે તસ્માદ્ વિભક્તા જાયન્તે પઞ્ચ કૃત્વો યજુષા મિમીતે પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ । યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે પઞ્ચ કૃત્વસ્ તૂષ્ણીમ્
6 દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે યદ્ યજુષા મિમીતે ભૂતમ્ એવાવ રુન્દ્ધે યત્ તૂષ્ણીમ્ ભવિષ્યત્ યદ્ વૈ તાવાન્ એવ સોમઃ સ્યાદ્ યાવન્તમ્ મિમીતે યજમાનસ્યૈવ સ્યાન્ નાપિ સદસ્યાનામ્
પ્રજાભ્યસ્ ત્વેત્ય્ ઉપ સમૂહતિ સદસ્યાન્ એવાન્વાભજતિ વાસસોપ નહ્યતિ સર્વદેવત્યં વૈ
7 વાસઃ સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિઃ સમ્ અર્ધયતિ પશવો વૈ સોમઃ પ્રાણાય ત્વેત્ય્ ઉપ નહ્યતિ પ્રાણમ્ એવ પશુષુ દધાતિ વ્યાનાય ત્વેત્ય્ અનુ શૃન્થતિ વ્યાનમ્ એવ પશુષુ દધાતિ તસ્માત્ સ્વપન્તમ્ પ્રાણા ન જહતિ ॥
6.1.10 અનુવાક 10 અન્યૈઃ સોમક્રયાભિધાનમ્
1 યત્ કલયા તે શફેન તે ક્રીણાનીતિ પણેતાગોઅર્ઘꣳ સોમં કુર્યાદ્ અગોઅર્ઘં યજમાનમ્ અગોઅર્ઘમ્ અધ્વર્યુમ્ । ગોસ્ તુ મહિમાનં નાવ તિરેત્ । ગવા તે ક્રીણાનીત્ય્ એવ બ્રૂયાત્ । ગોઅર્ઘમ્ એવ સોમં કરોતિ ગોઅર્ઘં યજમાનં ગોઅર્ઘમ્ અધ્વર્યુમ્ । ન ગોર્ મહિમાનમ્ અવ તિરતિ । અજયા ક્રીણાતિ સતપસમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ હિરણ્યેન ક્રીણાતિ સશુક્રમ્ એવ
2 એનં ક્રીણાતિ ધેન્વા ક્રીણાતિ સાશિરમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ । ઋષભેણ ક્રીણાતિ સેન્દ્રમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ । અનડુહા ક્રીણાતિ વહ્નિર્ વા અનડ્વાન્ વહ્નિનૈવ વહ્નિ યજ્ઞસ્ય ક્રીણાતિ મિથુનાભ્યાં ક્રીણાતિ મિથુનસ્યાવરુદ્ધ્યૈ વાસસા ક્રીણાતિ સર્વદેવત્યં વૈ વાસઃ સર્વાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્યઃ ક્રીણાતિ દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે ॥
3 તપસસ્ તનૂર્ અસિ પ્રજાપતેર્ વર્ણ ઇત્ય્ આહ પશુભ્ય એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ નિ હ્નુત આત્મનો ઽનાવ્રસ્કાય ગચ્છતિ શ્રિયમ્ પ્ર પશૂન્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ શુક્રં તે શુક્રેણ ક્રીણામીત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । દેવા વૈ યેન હિરણ્યેન સોમમ્ અક્રીણન્ તત્ અભીષહા પુનર્ આદદત કો હિ તેજસા વિક્રેષ્યત ઇતિ યેન હિરણ્યેન
4 સોમં ક્રીણીયાત્ તદ્ અભીષહા પુનર્ આ દદીત તેજ એવાત્મન્ ધત્તે । અસ્મે જ્યોતિઃ સોમવિક્રયિણિ તમ ઇત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવ યજમાને દધાતિ તમસા સોમવિક્રયિણમ્ અર્પયતિ યદ્ અનુપગ્રથ્ય હન્યાદ્ દન્દશૂકાસ્ તાꣳ સમાꣳ સર્પાઃ સ્યુઃ । ઇદમ્ અહꣳ સર્પાણાં દન્દશૂકાનાં ગ્રીવા ઉપ ગ્રથ્નામીત્ય્ આહાદન્દશૂકાસ્ તાꣳ સમાꣳ સર્પા ભવન્તિ તમસા સોમવિક્રયિણં વિધ્યતિ સ્વાન
5 ભ્રાજેત્ય્ આહૈતે વા અમુષ્મિઁલ્લોકે સોમમ્ અરક્ષન્ તેભ્યો ઽધિ સોમમ્ આહરન્ યદ્ એતેભ્યઃ સોમક્રયણાન્ નાનુદિશેદ્ અક્રીતો ઽસ્ય સોમઃ સ્યાન્ નાસ્યૈતે ઽમુષ્મિઁલ્લોકે સોમꣳ રક્ષેયુઃ । યદ્ એતેભ્યઃ સોમક્રયણાન્ અનુદિશતિ ક્રીતો ઽસ્ય સોમો ભવત્ય્ એતે ઽસ્યામુષ્મિઁલ્લોકે સોમꣳ રક્ષન્તિ ॥
6.1.11 અનુવાક 11 ક્રીતસોમસ્ય શકટેન નયનાભિધાનમ્
1 વારુણો વૈ ક્રીતઃ સોમ ઉપનદ્ધઃ । મિત્રો ન એહિ સુમિત્રધા ઇત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ । ઇન્દ્રસ્યોરુમ્ આ વિશ દક્ષિણમ્ ઇત્ય્ આહ દેવા વૈ યꣳ સોમમ્ અક્રીણન્ તમ્ ઇન્દ્રસ્યોરૌ દક્ષિણ આસાદયન્ । એષ ખલુ વા એતર્હીન્દ્રો યો યજતે તસ્માદ્ એવમ્ આહ । ઉદ્ આયુષા સ્વાયુષેત્ય્ આહ દેવતા એવાન્વારભ્યોત્
2 તિષ્ઠતિ । ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ । અન્તરિક્ષદેવત્યો હ્ય્ એતર્હિ સોમઃ । અદિત્યાઃ સદો ઽસ્ય્ અદિત્યાઃ સદ આ સીદેત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ । વિ વા એનમ્ એતદ્ અર્ધયતિ યદ્ વારુણꣳ સન્તમ્ મૈત્રં કરોતિ વારુણ્યર્ચાઽઽ સાદયતિસ્વયૈવૈનં દેવતયા સમ્ અર્ધયતિ વાસસા પર્યાનહ્યતિ સર્વદેવત્યં વૈ વાસઃ સર્વાભિર્ એવ
3 એનં દેવતાભિઃ સમ્ અર્ધયતિ । અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ વનેષુ વ્યન્તરિક્ષં તતાનેત્ય્ આહ વનેષુ હિ વ્યન્તરિક્ષં તતાન્ વાજમ્ અર્વત્સ્વ્ ઇત્ય્ આહ વાજꣳ હ્ય્ અર્વત્સુ પયો અઘ્નિયાસ્વ્ ઇત્ય્ આહ પયો હ્ય્ અઘ્નિયાસુ હૃત્સુ ક્રતુમ્ ઇત્ય્ આહ હૃત્સુ હિ ક્રતુમ્ । વરુણો વિક્ષ્વ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહ વરુણો હિ વિક્ષ્વ્ અગ્નિમ્ । દિવિ સૂર્યમ્

4 ઇત્ય્ આહ દિવિ હિ સૂર્યમ્ । સોમમ્ અદ્રાવ્ ઇત્ય્ આહ ગ્રાવાણો વા અદ્રયસ્ તેષુ વા એષ સોમં દધાતિ યો યજતે તસ્માદ્ એવમ્ આહ । ઉદ્ ઉ ત્યં જાતવેદસમ્ ઇતિ સૌર્યર્ચા કૃષ્ણાજિનમ્ પ્રત્યાનહ્યતિ રક્ષસામ્ અપહત્યૈ । ઉસ્રાવ્ એતં ધૂર્ષાહાવ્ ઇત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ પ્ર ચ્યવસ્વ ભુવસ્ પત ઇત્ય્ આહ ભૂતાનાꣳ હિ
5 એષ પતિઃ । વિશ્વાન્ય્ અભિ ધામાનીત્ય્ આહ વિશ્વાનિ હ્ય્ એષો ઽભિ ધામાનિ પ્રચ્યવતે મા ત્વા પરિપરી વિદદ્ ઇત્ય્ આહ યદ્ એવાદઃ સોમં આહ્રિયમાણં ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુઃ પર્યમુષ્ણાત્ તસ્માદ્ એવમ્ આહ । અપરિમોષાય યજમાનસ્ય સ્વસ્ત્યયન્ય્ અસીત્ય્ આહ યજમાનસ્યૈવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભઃ । અનવછિત્ત્યૈ વરુણો વા એષ યજમાનમ્ અભ્ય્ ઐતિ યત્
6 ક્રીતઃ સોમ ઉપનદ્ધઃ । નમો મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ચક્ષસ ઇત્ય્ આહ શાન્ત્યૈ । આ સોમં વહન્તિ । અગ્નિના પ્રતિ તિષ્ઠતે તૌ સમ્ભવન્તૌ યજમાનમ્ અભિ સમ્ ભવતઃ પુરા ખલુ વાવૈષ મેધાયાત્માનમ્ આરભ્ય ચરતિ યો દીક્ષિતઃ । યદ્ અગ્નીષોમીયમ્ પશુમ્ આલભત આત્મનિષ્ક્રયણ એવાસ્ય સ તસ્માત્ તસ્ય નાઽઽશ્યમ્ પુરુષનિષ્ક્રયણ ઇવ હિ । અથો ખલ્વ્ આહુઃ । અગ્નીષોમાભ્યાં વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ ઇતિ યદ્ અગ્નીષોમીયમ્ પશુમ્ આલભતે વાર્ત્રઘ્ન એવાસ્ય સ તસ્માદ્ વાશ્યમ્ । વારુણ્યર્ચા પરિ ચરતિ સ્વયૈવૈનં દેવતયા પરિ ચરતિ ॥
6.1.1 અનુવાક

ક્ષુરકર્માદિસંસ્કૃતસ્ય પ્રાગ્વંશપ્રવેશાભિધાનમ્

પ્રાચીનવꣳશં કરોતિ
દેવમનુષ્યા દિશો વ્યભજન્ત
પ્રાચીં દેવા દક્ષિણા પિતરઃ પ્રતીચીમ્ મનુષ્યા ઉદીચીꣳ રુદ્રાઃ ।
યત્ પ્રાચીનવꣳશં કરોતિ દેવલોકમ્ એવ તદ્ યજમાન ઉપાવર્તતે
પરિ શ્રયતિ ।
અન્તર્હિતો હિ દેવલોકો મનુષ્યલોકાત્ ।
નાસ્માલ્લોકાત્ સ્વેતવ્યમ્ ઇવેત્ય્ આહુઃ
કો હિ તદ્ વેદ યદ્ય્ અમુષ્મિઁલ્લોકે ઽસ્તિ વા ન વેતિ
દિક્ષ્વ્ અતીકાશાન્ કરોતિ

ઉભયોર્ લોકયોર્ અભિજિત્યૈ
કેશશ્મશ્રુ વપતે નખાનિ નિ કૃન્તતે
મૃતા વા એષા ત્વગ્ અમેધ્યા યત્ કેશશ્મશ્રુ
મૃતામ્ એવ ત્વચમ્ અમેધ્યામ્ અપહત્ય યજ્ઞિયો ભૂત્વા મેધમ્ ઉપૈતિ ।
અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકમ્ યન્તો ઽપ્સુ દીક્ષાતપસી પ્રાવેશયન્ ।
અપ્સુ સ્નાતિ
સાક્ષાદ્ એવ દીક્ષાતપસી અવ રુન્દ્ધે
તીર્થે સ્નાતિ
તીર્થે હિ તે તામ્ પ્રાવેશયન્
તીર્થે સ્નાતિ

તીર્થમ્ એવ સમાનાનામ્ ભવતિ ।
અપો ઽશ્નાતિ ।
અન્તરત એવ મેધ્યો ભવતિ
વાસસા દીક્ષયતિ
સૌમ્યં વૈ ક્ષૌમં દેવતયા
સોમમ્ એષ દેવતામ્ ઉપૈતિ યો દીક્ષતે
સોમસ્ય તનૂર્ અસિ તનુવમ્ મે પાહીત્ય્ આહ
સ્વામ્ એવ દેવતામ્ ઉપૈતિ ।
અથો આશિષમ્ એવૈતાં આ શાસ્તે ।
અગ્નેસ્ તૂષાધાનમ્ ।
વાયોર્ વાતપાનમ્
પિતૃણાં નીવિઃ ।
ઓષધીનામ્ પ્રઘાતઃ

આદિત્યાનામ્ પ્રાચીનતાનઃ ।
વિશ્વેષાં દેવાનામ્ ઓતુઃ ।
નક્ષત્રાણામ્ અતીકાશાસ્
તદ્ વા એતત્ સર્વદેવત્યં યદ્ વાસઃ ।
યદ્ વાસસા દીક્ષયતિ સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિર્ દીક્ષયતિ
બહિઃપ્રાણો વૈ મનુષ્યસ્
તસ્યાશનમ્ પ્રાણઃ ।
અશ્નાતિ સપ્રાણ એવ દીક્ષતે ।
આશિતો ભવતિ
યાવાન્ એવાસ્ય પ્રાણસ્ તેન સહ મેધમ્ ઉપૈતિ
ઘૃતં દેવાનામ્
મસ્તુ પિતૃણામ્ ।
નિષ્પક્વમ્ મનુષ્યાણામ્ ।
તદ્ વૈ

એતત્ સર્વદેવત્યં યન્ નવનીતમ્ ।
યન્ નવનીતેનાભ્યઙ્ક્તે સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ
પ્રચ્યુતો વા એષો ઽસ્માલ્ લોકાદ્ અગતો દેવલોકં યો દીક્ષિતઃ ।
અન્તરેવ નવનીતમ્ ।
તસ્માન્ નવનીતેનાભ્ય્ અઙ્ક્તે ।
અનુલોમમ્ ।
યજુષા
વ્યાવૃત્ત્યૈ ।
ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્
તસ્ય કનીનિકા પરાપતત્
તદ્ આઞ્જનમ્ અભવત્ ।
યદ્ આઙ્ક્તે ચક્ષુર્ એવ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે
દક્ષિણમ્ પૂર્વમ્ આઙ્ક્તે

સવ્યꣳ હિ પૂર્વમ્ મનુષ્યા આઞ્જતે
ન નિ ધાવતે
નીવ હિ મનુષ્યા ધાવન્તે
પઞ્ચ કૃત્વ આઽઙ્ક્તે
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પરિમિતમ્ આઽઙ્ક્તે।
પરિમિતꣳ હિ મનુષ્યા આઞ્જતે
સતૂલયાઽઽઙ્ક્તે।
અપતૂલયા હિ મનુષ્યા આઞ્જતે
વ્યાવૃત્ત્યૈ
યદ્ અપતૂલયાઽઽઞ્જીત વજ્ર ઇવ સ્યાત્
સતૂલયાઽઙ્ક્તે મિત્રત્વાય

ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ ।
સો ઽપો ઽભ્ય્ય્ અમ્રિયત
તાસાં યન્ મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવમ્ આસીત્ તદ્ અપોદક્રામત્
તે દર્ભા અભવન્
યદ્ દર્ભપુઞ્જીલૈઃ પવયતિ યા એવ મેધ્યા યજ્ઞિયાઃ સદેવા આપસ્ તાભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ
દ્વાભ્યામ્ પવયતિ ।
અહોરાત્રાભ્યામ્ એવૈનમ્ પવયતિ
ત્રિભિઃ પવયતિ
ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એભિર્ એવૈનં લોકૈઃ પવયતિ
પઞ્ચભિઃ

પવયતિ
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞાયૈવૈનમ્ પવયતિ
ષડ્ભિઃ પવયતિ
ષડ્ વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ
સપ્તભિઃ પવયતિ
સપ્ત છન્દાꣳસિ
છન્દોભિર્ એવૈનમ્ પવયતિ
નવભિઃ પવયતિ
નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ
સપ્રાણમ્ એવૈનમ્ પવયતિ ।
એકવિꣳશત્યા પવયતિ
દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિꣳશઃ ।
યાવાન્ એવ પુરુષસ્ તમ્ અપરિવર્ગમ્

પવયતિ
ચિત્પતિસ્ ત્વા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
મનો વૈ ચિત્પતિઃ ।
મનસૈવૈનમ્ પવયતિ
વાક્પતિસ્ ત્વા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
વાચૈવૈનમ્ પવયતિ
દેવસ્ ત્વા સવિતા પુનાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
સવિતૃપ્રસૂત એવૈનમ્ પવયતિ
તસ્ય તે પવિત્રપતે પવિત્રેણ યસ્મૈ કમ્ પુને તચ્ છકેયમ્ ઇત્ય્ આહ ।
આશિષમ્ એવૈતામ્ આ શાસ્તે ॥
6.1.2 અનુવાક

દીક્ષાહુત્યાભિધાનમ્

યાવન્તો વૈ દેવા યજ્ઞાયાપુનત ત એવાભવન્
ય એવં વિદ્વાન્ યજ્ઞાય પુનીતે ભવત્ય્ એવ
બહિઃ પવયિત્વાન્તઃ પ્ર પાદયતિ
મનુષ્યલોક એવૈનમ્ પવયિત્વા પૂતં દેવલોકમ્ પ્ર ણયતિ ।
અદીક્ષિત એકયાઽઽહુત્યેત્ય્ આહુઃ
સ્રુવેણ ચતસ્રો જુહોતિ દીક્ષિતત્વાય સ્રુચા પઞ્ચમીમ્
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
આકૂત્યૈ પ્રયુજે ઽગ્નયે

સ્વાહેત્ય્ આહ ।
આકૂત્યા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિ પ્રયુઙ્ક્તે
યજેયેતિ
મેધાયૈ મનસે ઽગ્નયે સ્વાહેત્ય્ આહ
મેધયા હિ મનસા પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ
સરસ્વત્યૈ પૂષ્ણે ઽગ્નયે સ્વાહેત્ય્ આહ
વાગ્ વૈ સરસ્વતી પૃથિવી પૂષા
વાચૈવ પૃથિવ્યા યજ્ઞમ્ પ્ર યુઙ્ક્તે ।
આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવ ઇત્ય્ આહ
યા વૈ વર્ષ્યાસ્ તાઃ

આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવઃ ।
યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાદ્ દિવ્યા આપો ઽશાન્તા ઇમં લોકમ્ આ ગચ્છેયુઃ ।
આપો દેવીર્ બૃહતીર્ વિશ્વશમ્ભુવ ઇત્ય્ આહ ।
અસ્મા એવૈના લોકાય શમયતિ
તસ્માચ્ છાન્તા ઇમં લોકમ્ આ ગચ્છન્તિ
દ્યાવાપૃથિવી ઇત્ય્ આહ
દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞઃ ।
ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અન્તરિક્ષે હિ યજ્ઞઃ ।
બૃહસ્પતિર્ નો હવિષા વૃધાતુ

ઇત્ય્ આહ।
બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ યજ્ઞમ્ અવ રુન્દ્ધે
યદ્ બ્રૂયાત્ ।
વિધેર્ ઇતિ યજ્ઞસ્થાણુમ્ ઋચ્છેત્ ।
વૃધાત્વ્ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞસ્થાણુમ્ એવ પરિ વૃણક્તિ
પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અસૃજત
સો ઽસ્માત્ સૃષ્ટઃ પરાઙ્ ઐત્
સ પ્ર યજુર્ અવ્લીનાત્ પ્ર સામ
તમ્ ઋગ્ ઉદ્ અયચ્છત્ ।
યદ્ ઋગ્ ઉદયચ્છત્ તદ્ ઔદ્ગ્રહણસ્યૌદ્ગ્રહણત્વમ્ ॥
ઋચા

જુહોતિ યજ્ઞસ્યોદ્યત્યૈ ।
અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્ ઉદયચ્છદ્ ઇત્ય્ આહુસ્
તસ્માદ્ અનુષ્ટુભા જુહોતિ
યજ્ઞસ્યોદ્યત્યૈ
દ્વાદશ વાત્સબન્ધાન્ય્ ઉદ્ અયચ્છન્ન્ ઇત્ય્ આહુસ્
તસ્માદ્ દ્વાદશભિર્ વાત્સબન્ધવિદો દીક્ષયન્તિ
સા વા એષર્ગ્ અનુષ્ટુગ્
વાગ્ અનુષ્ટુગ્
યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ વાચૈવૈનꣳ સર્વયા દીક્ષયતિ
વિશ્વે દેવસ્ય નેતુર્ ઇત્ય્ આહ સાવિત્ર્ય્ એતેન ।
મર્તો વૃણીત સખ્યમ્

ઇત્ય્ આહ પિતૃદેવત્યૈતેન।
વિશ્વે રાય ઇષુધ્યસીત્ય્ આહ વૈશ્વદેવ્ય્ એતેન
દ્યુમ્નં વૃણીત પુષ્યસ ઇત્ય્ આહ પૌષ્ણ્ય્ એતેન
સા વા એષર્ક્ સર્વદેવત્યા
યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિર્ દીક્ષયતિ
સપ્તાક્ષરમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ અષ્ટાક્ષરાણિ ત્રીણિ
યાનિ ત્રીણિ તાન્ય્ અષ્ટાવ્ ઉપ યન્તિ
યાનિ ચત્વારિ તાન્ય્ અષ્ટૌ
યદ્ અષ્ટાક્ષરા તેન

ગાયત્રી ।
યદ્ એકાદશાક્ષરા તેન ત્રિષ્ટુગ્
યદ્ દ્વાદશાક્ષરા તેન જગતી સા વા એષર્ક્ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ
યદ્ એતયર્ચા દીક્ષયતિ સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિર્ દીક્ષયતિ
સપ્તાક્ષરમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ ।
સપ્તપદા શક્વરી
પશવઃ શક્વરી
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
એકસ્માદ્ અક્ષરાદ્ અનાપ્તમ્ પ્રથમમ્ પદમ્ ।
તસ્માદ્ યદ્ વાચો ઽનાપ્તં તન્ મનુષ્યા ઉપ જીવન્તિ
પૂર્ણયા જુહોતિ
પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ
ન્યૂનયા જુહોતિ
ન્યૂનાદ્ ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત પ્રજાનાꣳ સૃષ્ટ્યૈ ॥
6.1.3 અનુવાક

કૃષ્ણાજિનાદિભિર્દીક્ષાકરણાભિધાનમ્

ઋક્સામે વૈ દેવેભ્યો યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાને કૃષ્ણો રૂપં કૃત્વાઽપક્રમ્યાતિષ્ઠતામ્ ।
તે ઽમન્યન્ત
યં વા ઇમે ઉપાવર્ત્સ્યતઃ સ ઇદં ભવિષ્યતીતિ તે ઉપામન્ત્રયન્ત્ તે અહોરાત્રયોર્ મહિમાનમ્ અપનિધાય દેવાન્ ઉપાવર્તેતામ્
એષ વા ઋચો વર્ણો યચ્ છુક્લં કૃષ્ણાજિનસ્ય ।
એષ સામ્નો યત્કૃષ્ણમ્
ઋક્સામયોઃ શિલ્પે સ્થ ઇત્ય્ આહ ।
ઋક્સામે એવાવ રુન્ધે ।
એષઃ

વા અહ્નો વર્ણો યચ્ છુક્લં કૃષ્ણાજિનસ્યૈષ રાત્રિયા યત્ કૃષ્ણં યદ્ એવૈનયોસ્ તત્ર ન્યક્તં તદ્ એવાવ રુન્દ્ધે
કૃષ્ણાજિનેન દીક્ષયતિ બ્રહ્મણો વા એતદ્ રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનમ્ બ્રહ્મણૈવૈનં દીક્ષયતિ ।
ઇમાં ધિયꣳ શિક્ષમાણસ્ય દેવેત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
ગર્ભો વા એષ યદ્ દીક્ષિત ઉલ્બં વાસઃ પ્રોર્ણુતે તસ્માત્

ગર્ભાઃ પ્રાવૃતા જાયન્તે
ન પુરા સોમસ્ય ક્રયાદ્ અપોર્ણ્વીત યત્ પુરા સોમસ્ય ક્રયાદ્ અપોર્ણ્વીત ગર્ભાઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકાઃ સ્યુઃ
ક્રીતે સોમે ઽપોર્ણુતે જાયત એવ તદ્ અથો યથા વસીયાꣳસમ્ પ્રત્યપોર્ણુતે તાદૃગ્ એવ તદ્
અઙ્ગિરસઃ સુવર્ગં લોકં યન્ત ઊર્જં વ્યભજન્ત તતો યદ્ અત્યશિષ્યત તે શરા અભવન્ન્ ઊર્ગ્ વૈ શરા યચ્ છરમયી

મેખલા ભવત્ય્ ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
મધ્યતઃ સં નહ્યતિ મધ્યત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ તસ્માન્ મધ્યત ઊર્જા ભુઞ્જતે ।
ઊર્ધ્વં વૈ પુરુષસ્ય નાભ્યૈ મેધ્યમ્ અવાચીનમ્ અમેધ્યં યન્ મધ્યતઃ સંનહ્યતિ મેધ્યં ચૈવાસ્યામેધ્યં ચ વ્યાવર્તયતિ ।
ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ પ્રાહરત્ સ ત્રેધા વ્યભવત્ સ્ફ્યસ્ તૃતીયꣳ રથસ્ તૃતીયં યૂપસ્ તૃતીયમ્

યે ઽન્તઃશરા અશીર્યન્ત તે શરા અભવન્ તચ્ છરાણાꣳ શરત્વમ્
વજ્રો વૈ શરાઃ ક્ષુત્ ખલુ વૈ મનુષ્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યો યચ્ છરમયી મેખલા ભવતિ વજ્રેણૈવ સાક્ષાત્ ક્ષુધમ્ ભ્રાતૃવ્યમ્ મધ્યતો ઽપ હતે
ત્રિવૃદ્ ભવતિ ત્રિવૃદ્ વૈ પ્રાણસ્ ત્રિવૃતમ્ એવ પ્રાણમ્ મધ્યતો યજમાને દધાતિ
પૃથ્વી ભવતિ રજ્જૂનાં વ્યાવૃત્ત્યૈ
મેખલયા યજમાનં દીક્ષયતિ યોક્ત્રેણ પત્નીમ્ મિથુનત્વાય

યજ્ઞો દક્ષિણામ્ અભ્યધ્યાયત્ તાꣳ સમ્ અભવત્ તદ્ ઇન્દ્રો ઽચાયત્ સો ઽમન્યત યો વા ઇતો જનિષ્યતે સ ઇદમ્ ભવિષ્યતીતિ તામ્ પ્રાવિશત્ તસ્યા ઇન્દ્ર એવાજાયત
સો ઽમન્યત
યો વૈ મદ્ ઇતો ઽપરો જનિષ્યતે સ ઇદમ્ ભવિષ્યતીતિ તસ્યા અનુમૃશ્ય યોનિમ્ આઽચ્છિનત્ સા સૂતવશાઽભવત્ તત્ સૂત વશાયૈ જન્મ

તાꣳ હસ્તે ન્ય્ અવેષ્ટયત તામ્ મૃગેષુ ન્ય્ અદધાત્ સા કૃષ્ણવિષાણાઽભવદ્ ઇન્દ્રસ્ય યોનિર્ અસિ મા મા હિꣳસીર્ ઇતિ કૃષ્ણવિષાણામ્ પ્ર યચ્છતિ સયોનિમ્ એવ યજ્ઞં કરોતિ સયોનિં દક્ષિણાꣳ સયોનિમ્ ઇન્દ્રꣳ સયોનિત્વાય
કૃષ્યૈ ત્વા સુસસ્યાયા ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ અકૃષ્ટપચ્યા ઓષધયઃ પચ્યન્તે
સુપિપ્પલાભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્ય ઇત્ય્ આહ તસ્માદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ
યદ્ ધસ્તેન

કણ્ડૂયેત પામનમ્ભાવુકાઃ પ્રજાઃ સ્યુર્ યત્ સ્મયેત નગ્નમ્ભાવુકાઃ
કૃષ્ણવિષાણયા કણ્ડૂયતે ઽપિગૃહ્ય સ્મયતે પ્રજાનાં ગોપીથાય
ન પુરા દક્ષિણાભ્યો નેતોઃ કૃષ્ણવિષાણામ્ અવ ચૃતેદ્ યત્ પુરા દક્ષિણાભ્યો નેતોઃ કૃષ્ણવિષાણામ્ અવચૃતેદ્ યોનિઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકા સ્યાત્ ।
નીતાસુ દક્ષિણાસુ ચાત્વાલે કૃષ્ણવિષાણામ્ પ્રાસ્યતિ યોનિર્ વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં યોનિઃ કૃષ્ણવિષાણા યોનાવ્ એવ યોનિં દધાતિ યજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય ॥
6.1.4 અનુવાક

દણ્ડાદાનાદિકરણપૂર્વકનિયમાનુષ્ઠાનવિધિઃ

વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામદ્ યજ્ઞાયાતિષ્ઠમાના સા વનસ્પતીન્ પ્રાવિશત્ સૈષા વાગ્ વનસ્પતિષુ વદતિ યા દુન્દુભૌ યા તૂણવે યા વીણાયામ્ ।
યદ્ દીક્ષિતદણ્ડમ્ પ્રયચ્છતિ વાચમ્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
ઔદુમ્બરો ભવત્ય્ ઊર્ગ્ વા ઉદુમ્બર ઊર્જમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
મુખેન સમ્મિતો ભવતિ મુખત એવાસ્મા ઊર્જં દધાતિ તસ્માન્ મુખત ઊર્જા ભુઞ્જતે

ક્રીતે સોમે મૈત્રાવરુણાય દણ્ડમ્ પ્ર યચ્છતિ મૈત્રાવરુણો હિ પુરસ્તાદ્ ઋત્વિગ્ભ્યો વાચં વિભજતિ તામ્ ઋત્વિજો યજમાને પ્રતિ ષ્ઠાપયન્તિ
સ્વાહા યજ્ઞમ્ મનસેત્ય્ આહ મનસા હિ પુરુષો યજ્ઞમ્ અભિગચ્છતિ
સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ હિ યજ્ઞઃ
સ્વાહોરોર્ અન્તરિક્ષાદ્ ઇત્ય્ આહાન્તરિક્ષે હિ યજ્ઞઃ સ્વાહા યજ્ઞં વાતાદ્ આરભ ઇત્ય્ આહાયમ્

વાવ યઃ પવતે સ યજ્ઞસ્ તમ્ એવ સાક્ષાદ્ આ રભતે
મુષ્ટી કરોતિ વાચં યચ્છતિ યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ।
અદીક્ષિષ્ટાયમ્ બ્રાહ્મણ ઇતિ ત્રિર્ ઉપાꣳશ્વ્ આહ દેવેભ્ય એવૈનમ્ પ્રાહ ત્રિર્ ઉચ્ચૈર્ ઉભયેભ્ય એવૈનં દેવમનુષ્યેભ્યઃ પ્રાહ
ન પુરા નક્ષત્રેભ્યો વાચં વિ સૃજેત્ ।
યત્ પુરા નક્ષત્રેભ્યો વાચં વિસૃજેદ્ યજ્ઞં વિ ચ્છિન્દ્યાત્

ઉદિતેષુ નક્ષત્રેષુ વ્રતં કૃણુતેતિ વાચં વિ સૃજતિ યજ્ઞવ્રતો વૈ દીક્ષિતો યજ્ઞમ્ એવાભિ વાચં વિ સૃજતિ
યદિ વિસૃજેદ્ વૈષ્ણવીમ્ ઋચમ્ અનુ બ્રૂયાદ્ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞꣳ સં તનોતિ
દૈવીં ધિયમ્ મનામહ ઇત્ય્ આહ યજ્ઞમ્ એવ તન્ મ્રદયતિ
સુપારા નો અસદ્ વશ ઇત્ય્ આહ વ્યુષ્ટિમ્ એવાવ રુન્દ્ધે

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
હોતવ્યં દીક્ષિતસ્ય ગૃહા૩ઇ ન હોતવ્યા૩મ્ ઇતિ
હવિર્ વૈ દીક્ષિતો યજ્ જુહુયાદ્ યજમાનસ્યાવદાય જુહુયાદ્ યન્ ન જુહુયાદ્ યજ્ઞપરુર્ અન્તર્ ઇયાદ્ યે દેવા મનોજાતા મનોયુજ ઇત્ય્ આહ
પ્રાણા વૈ દેવા મનોજાતા મનોયુજસ્
તેષ્વ્ એવ પરોઽક્ષં જુહોતિ
તન્ નેવ હુતં નેવાહુતમ્ ।
સ્વપન્તં વૈ દીક્ષિતꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્ત્ય્ અગ્નિઃ

ખલુ વૈ રક્ષોહાગ્ને ત્વꣳ સુ જાગૃહિ વયꣳ સુ મન્દિષીમહીત્ય્ આહાગ્નિમ્ એવાધિપાં કૃત્વા સ્વપિતિ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ।
અવ્રત્યમ્ ઇવ વા એષ કરોતિ યો દીક્ષિતઃ સ્વપિતિ ત્વમ્ અગ્ને વ્રતપા અસીત્ય્ આહાગ્નિર્ વૈ દેવાનાં વ્રતપતિઃ સ એવૈનં વ્રતમ્ આલમ્ભયતિ
દેવ આ મર્ત્યેષ્વા ઇત્ય્ આહ
દેવઃ

હ્ય્ એષ સન્ મર્ત્યેષુ
ત્વં યજ્ઞેષ્વ્ ઈડ્ય ઇત્ય્ આહૈતꣳ હિ યજ્ઞેષ્વ્ ઈડતે ।
અપ વૈ દીક્ષિતાત્ સુષુપુષ ઇન્દ્રિયં દેવતાઃ ક્રામન્તિ
વિશ્વે દેવા અભિ મામ્ આવવૃત્રન્ન્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રિયેણૈવૈનં દેવતાભિઃ સં નયતિ
યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાદ્ યાવત એવ પશૂન્ અભિ દીક્ષેત તાવન્તો ઽસ્ય પશવઃ સ્યૂ રાસ્વેયત્

સોમાઽઽભૂયો ભરેત્ય્ આહાપરિમિતાન્ એવ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
ચન્દ્રમસિ મમ ભોગાય ભવેત્ય્ આહ
યથાદેવતમ્ એવૈનાઃ પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ
વાયવે ત્વા વરુણાય ત્વેતિ યદ્ એવમ્ એતા નાનુદિશેદ્ અયથા દેવતં દક્ષિણા ગમયેદ્ આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યેત
યદ્ એવમ્ એતા અનુદિશતિ યથાદેવતમ્ એવ દક્ષિણા ગમયતિ ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે

દેવીર્ આપો અપાં નપાદ્ ઇત્ય્ આહ
યદ્ વો મેધ્યં યજ્ઞિયꣳ સદેવં તદ્ વો માવ ક્રમિષમ્ ઇતિ વાવૈતદ્ આહ ।
અચ્છિન્નં તન્તુમ્ પૃથિવ્યા અનુ ગેષમ્ ઇત્ય્ આહ સેતુમ્ એવ કૃત્વાઽત્ય્ એતિ ॥
6.1.5 અનુવાક

પ્રાયણીયા વિધાનમ્

દેવા વૈ દેવયજનમ્ અધ્યવસાય દિશો ન પ્રાજાનન્ તે ઽન્યોઽન્યમ્ ઉપાધાવન્
ત્વયા પ્ર જાનામ ત્વયેતિ તેઽદિત્યાꣳ સમ્ અધ્રિયન્ત
ત્વયા પ્ર જાનામેતિ સાબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ મત્પ્રાયણા એવ વો યજ્ઞા મદુદયના અસન્ન્ ઇતિ
તસ્માદ્ આદિત્યઃ પ્રાયણીયો યજ્ઞાનામ્ આદિત્ય ઉદયનીયઃ
પઞ્ચ દેવતા યજતિ પઞ્ચ દિશો દિશામ્ પ્રજ્ઞાત્યૈ

અથો પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પથ્યાꣳ સ્વસ્તિમ્ અયજન્ પ્રાચીમ્ એવ તયા દિશમ્ પ્રાજાનન્ન્
અગ્નિના દક્ષિણા
સોમેન પ્રતીચીમ્
સવિત્રોદીચીમ્
અદિત્યોર્ધ્વામ્
પથ્યાꣳ સ્વસ્તિં યજતિ પ્રાચીમ્ એવ તયા દિશમ્ પ્ર જાનાતિ
પથ્યાꣳ સ્વસ્તિમ્ ઇષ્ટ્વાગ્નીષોમૌ યજતિ ચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય યદ્ અગ્નીષોમૌ તાભ્યામ્ એવાનુ પશ્યતિ

અગ્નીષોમાવ્ ઇષ્ટ્વા સવિતારં યજતિ સવિતૃપ્રસૂત એવાનુ પશ્યતિ
સવિતારમ્ ઇષ્ટ્વાઽદિતિં યજતીયં વા અદિતિર્ અસ્યામ્ એવ પ્રતિષ્ઠાયાનુ પશ્યતિ ।
અદિતિમ્ ઇષ્ટ્વા મારુતીમ્ ઋચમ્ અન્વાહ વિશાં ક્લૃપ્ત્યૈ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
પ્રયાજવદ્ અનનૂયાજમ્ પ્રાયણીયં કાર્યમ્ અનૂયાજવત્

અપ્રયાજમ્ ઉદયનીયમ્ ઇતિ ।
ઇમે વૈ પ્રયાજા અમી અનૂયાજાઃ સૈવ સા યજ્ઞસ્ય સંતતિસ્
તત્ તથા ન કાર્યમ્ આત્મા વૈ પ્રયાજાઃ પ્રજાનૂયાજા યત્ પ્રયાજાન્ અન્તરિયાદ્ આત્માનમ્ અન્તર્ ઇયાદ્ યદ્ અનૂયાજાન્ અન્તરિયાત્ પ્રજામ્ અન્તર્ ઇયાદ્ યતઃ ખલુ વૈ યજ્ઞસ્ય વિતતસ્ય ન ક્રિયતે તદ્ અનુ યજ્ઞઃ પરા ભવતિ
યજ્ઞમ્ પરાભવન્તં યજમાનો ઽનુ

પરા ભવતિ
પ્રયાજવદ્ એવાનૂયાજવત્ પ્રાયણીયં કાર્યમ્ પ્રયાજવદ્ અનૂયાજવદ્ ઉદયનીયં નાત્માનમ્ અન્તરેતિ ન પ્રજાં ન યજ્ઞઃ પરાભવતિ ન યજમાનઃ
પ્રાયણીયસ્ય નિષ્કાસ ઉદયનીયમ્ અભિ નિર્ વપતિ સૈવ સા યજ્ઞસ્ય સંતતિઃ ।
યાઃ પ્રાયણીયસ્ય યાજ્યા યત્ તા ઉદયનીયસ્ય યાજ્યાઃ કુર્યાત્ પરાઙ્ અમું લોકમ્ આ રોહેત્ પ્રમાયુકઃ સ્યાત્ ।
યાઃ પ્રાયણીયસ્ય પુરોઽનુવાક્યાસ્ તા ઉદયનીયસ્ય યાજ્યાઃ કરોત્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥
6.1.6 અનુવાક

અરુણયા સોમક્રયાભિધાનમ્

કદ્રૂશ્ ચ વૈ સુપર્ણી ચાત્મરૂપયોર્ અસ્પર્ધેતામ્ ।
સા કદ્રૂઃ સુપર્ણીમ્ અજયત્
સાબ્રવીત્
તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમસ્ તમ્ આ હર તેનાત્માનં નિષ્ક્રીણીષ્વેતિ ।
ઇયં વૈ કદ્રૂર્ અસૌ સુપર્ણી
છન્દાꣳસિ સૌપર્ણેયાઃ
સાબ્રવીત્ ।
અસ્મૈ વૈ પિતરૌ પુત્રાન્ બિભૃતસ્ તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમસ્ તમ્ આ હર તેનાત્માનં નિષ્ ક્રીણીષ્વ

ઇતિ મા કદ્રૂર્ અવોચદ્ ઇતિ
જગત્ય્ ઉદ્ અપતચ્ ચતુર્દશાક્ષરા સતી
સાઽપ્રાપ્ય ન્ય્ અવર્તત
તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે અમીયેતામ્ ।
સા પશુભિશ્ ચ દીક્ષયા ચાઽગચ્છત્
તસ્માજ્ જગતી છન્દસામ્ પશવ્યતમા
તસ્માત્ પશુમન્તં દીક્ષોપ નમતિ
ત્રિષ્ટુગ્ ઉદ્ અપતત્ ત્રયોદશાક્ષરા સતી
સાઽપ્રાપ્ય ન્ય્ અવર્તત
તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે અમીયેતામ્ ।
સા દક્ષિણાભિશ્ ચ

તપસા ચાગચ્છત્
તસ્માત્ ત્રિષ્ટુભો લોકે માધ્યંદિને સવને દક્ષિણા નીયન્તે ।
એતત્ ખલુ વાવ તપ ઇત્ય્ આહુર્ યઃ સ્વં દદાતીતિ
ગાયત્ર્ય્ ઉદ્ અપતચ્ ચતુરક્ષરા સત્ય્ અજયા જ્યોતિષા
તમ્ અસ્યા અજાઽભ્યરુન્દ્ધ
તદ્ અજાયા અજત્વમ્ ।
સા સોમં ચાઽહરચ્ ચત્વારિ ચાક્ષરાણિ
સાષ્ટાક્ષરા સમપદ્યત
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ

કસ્માત્ સત્યાદ્ ગાયત્રી કનિષ્ઠા છન્દસાꣳ સતી યજ્ઞમુખમ્ પરીયાયેતિ
યદ્ એવાદઃ સોમમ્ આઽહરત્ તસ્માદ્ યજ્ઞમુખમ્ પર્ય્ ઐત્
તસ્માત્ તેજસ્વિનીતમા
પદ્ભ્યાં દ્વે સવને સમગૃહ્ણાન્ મુખેનૈકમ્ ।
યમ્ મુખેન સમગૃહ્ણાત્ તદ્ અધયત્
તસ્માદ્ દ્વે સવને શુક્રવતી પ્રાતઃસવનં ચ માધ્યંદિનં ચ
તસ્માત્ તૃતીયસવન ઋજીષમ્ અભિ ષુણ્વન્તિ
ધીતમ્ ઇવ હિ મન્યન્તે

આશિરમ્ અવ નયતિ સશુક્રત્વાયાથો સમ્ ભરત્ય્ એવૈનત્
તꣳ સોમમ્ આહ્રિયમાણં ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુઃ પર્યમુષ્ણાત્
સ તિસ્રો રાત્રીઃ પરિમુષિતો ઽવસત્
તસ્માત્ તિસ્રો રાત્રીઃ ક્રીતઃ સોમો વસતિ
તે દેવા અબ્રુવન્ ।
સ્ત્રીકામા વૈ ગન્ધર્વા સ્ત્રિયા નિષ્ક્રીણામેતિ
તે વાચꣳ સ્ત્રિયમ્ એકહાયનીં કૃત્વા તયા નિર્ અક્રીણન્ ।
સા રોહિદ્ રૂપં કૃત્વા ગન્ધર્વેભ્યઃ

અપક્રમ્યાતિષ્ઠત્
તદ્ રોહિતો જન્મ
તે દેવા અબ્રુવન્ ।
અપ યુષ્મદ્ અક્રમીન્ નાસ્માન્ ઉપાવર્તતે વિ હ્વયામહા ઇતિ
બ્રહ્મ ગન્ધર્વા અવદન્ન્ અગાયન્ દેવાઃ
સા દેવાન્ ગાયત ઉપાવર્તત
તસ્માદ્ ગાયન્તꣳ સ્ત્રિયઃ કામયન્તે
કામુકા એનꣳ સ્ત્રિયો ભવન્તિ ય એવં વેદાથો ય એવં વિદ્વાન્ અપિ જન્યેષુ ભવતિ તેભ્ય એવ દદત્ય્ ઉત યદ્ બહુતયાઃ

ભવન્તિ ।
એકહાયન્યા ક્રીણાતિ
વાચૈવૈનꣳ સર્વયા ક્રીણાતિ
તસ્માદ્ એકહાયના મનુષ્યા વાચં વદન્તિ ।
અકૂટયાઽકર્ણયાઽકણાયાઽશ્લોણયાઽસપ્તશફયા ક્રીણાતિ
સર્વયૈવૈનં ક્રીણાતિ
યચ્ છ્વેતયા ક્રીણીયાદ્ દુશ્ચર્મા યજમાનઃ સ્યાત્ ।
યત્ કૃષ્ણયાનુસ્તરણી સ્યાત્
પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્ ।
યદ્ દ્વિરૂપયા વાર્ત્રઘ્ની સ્યાત્
સ વાન્યં જિનીયાત્ તં વાન્યો જિનીયાત્ ।
અરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યા ક્રીણાતિ ।
એતદ્ વૈ સોમસ્ય રૂપમ્ ।
સ્વયૈવૈનં દેવતયા ક્રીણાતિ ॥
6.1.7 અનુવાક 7 અરુણયા સોમક્રયપ્રકારાભિધાનમ્

તદ્ ધિરણ્યમ્ અભવત્
તસ્માદ્ અદ્ભ્યો હિરણ્યમ્ પુનન્તિ
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
કસ્માત્ સત્યાદ્ અનસ્થિકેન પ્રજાઃ પ્રવીયન્તે ઽસ્થન્વતીર્ જાયન્ત ઇતિ
યદ્ ધિરણ્યં ઘૃતે ઽવધાય જુહોતિ તસ્માદ્ અનસ્થિકેન પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે ઽસ્થન્વતીર્ જાયન્તે ।
એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતં તેજો હિરણ્યમ્
ઇયં તે શુક્ર તનૂર્ ઇદં વર્ચ ઇત્ય્ આહ
સતેજસમ્ એવૈનꣳ સતનુમ્

કરોતિ ।
અથો સમ્ ભરત્ય્ એવૈનમ્ ।
યદ્ અબદ્ધમ્ અવદધ્યાદ્ ગર્ભાઃ પ્રજાનામ્ પરાપાતુકાઃ સ્યુઃ ।
બદ્ધમ્ અવ દધાતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યૈ
નિષ્ટર્ક્યમ્ બધ્નાતિ
પ્રજાનામ્ પ્રજનનાય
વાગ્ વા એષા યત્ સોમક્રયણી
જૂર્ અસીત્ય્ આહ
યદ્ ધિ મનસા જવતે તદ્ વાચા વદતિ
ધૃતા મનસેત્ય્ આહ
મનસા હિ વાગ્ ધૃતા
જુષ્ટા વિષ્ણવ ઇત્ય્ આહ

યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ ।
યજ્ઞાયૈવૈનાં જુષ્ટાં કરોતિ
તસ્યાસ્ તે સત્યસવસઃ પ્રસવ ઇત્ય્ આહ
સવિતૃપ્રસૂતામ્ એવ વાચમ્ અવ રુન્દ્ધે
કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ ।
એષ ખલુ વા અરક્ષોહતઃ પન્થા યો ઽગ્નેશ્ ચ સૂર્યસ્ય ચ
સૂર્યસ્ય ચક્ષુર્ આરુહમ્ અગ્નેર્ અક્ષ્ણઃ કનીનિકામ્ ઇત્ય્ આહ
ય એવારક્ષોહતઃ પન્થાસ્ તꣳ સમારોહતિ

વાગ્ વા એષા યત્ સોમક્રયણી
ચિદ્ અસિ મનાસીત્ય્ આહ
શાસ્ત્ય્ એવૈનામ્ એતત્
તસ્માચ્ છિષ્ટાઃ પ્રજા જાયન્તે
ચિદ્ અસીત્ય્ આહ
યદ્ ધિ મનસા ચેતયતે તદ્ વાચા વદતિ
મનાસીત્ય્ આહ
યદ્ ધિ મનસાભિગચ્છતિ તત્ કરોતિ
ધીર્ અસીત્ય્ આહ
યદ્ ધિ મનસા ધ્યાયતિ તદ્ વાચા

વદતિ
દક્ષિણાસીત્ય્ આહ
દક્ષિણા હ્ય્ એષા
યજ્ઞિયાસીત્ય્ આહ
યજ્ઞિયામ્ એવૈનાં કરોતિ
ક્ષત્રિયાસીત્ય્ આહ
ક્ષત્રિયા હ્ય્ એષા ।
અદિતિર્ અસ્ય્ ઉભયતઃશીર્ષ્ણીત્ય્ આહ
યદ્ એવાદિત્યઃ પ્રાયણીયો યજ્ઞાનામ્ આદિત્ય ઉદયનીયસ્ તસ્માદ્ એવમ્ આહ
યદ્ અબદ્ધા સ્યાદ્ અયતા સ્યાત્ ।
યત્ પદિબદ્ધાનુસ્તરણી સ્યાત્
પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્

યત્ કર્ણગૃહીતા વાર્ત્રઘ્ની સ્યાત્
સ વાન્યં જિનીયાત્ તં વાન્યો જિનીયાત્ ।
મિત્રસ્ ત્વા પદિ બધ્નાત્વ્ ઇત્ય્ આહ
મિત્રો વૈ શિવો દેવાનામ્ ।
તેનૈવૈનામ્ પદિ બધ્નાતિ
પૂષાધ્વનઃ પાત્વ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇયં વૈ પૂષા ।
ઇમામ્ એવાસ્યા અધિપામ્ અકર્ ।
સમષ્ટ્યૈ ।
ઇન્દ્રાયાધ્યક્ષાયેત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રમ્ એવાસ્યા અધ્યક્ષં કરોતિ

અનુ ત્વા માતા મન્યતામ્ અનુ પિતેત્ય્ આહ ।
અનુમતયૈવૈનયા ક્રીણાતિ
સા દેવિ દેવમ્ અચ્છેહીત્ય્ આહ
દેવી હ્ય્ એષા દેવઃ સોમઃ ।
ઇન્દ્રાય સોમમ્ ઇત્ય્ આહ ।
ઇન્દ્રાય હિ સોમ આહ્રિયતે
યદ્ એતદ્ યજુર્ ન બ્રૂયાત્ પરાચ્ય્ એવ સોમક્રયણીયાત્ ।
રુદ્રસ્ ત્વાઽઽ વર્તયત્વિત્યાહ
રુદ્રો વૈ ક્રૂરઃ

દેવાનામ્ ।
તમ્ એવાસ્યૈ પરસ્તાદ્ દધાત્ય્ આવૃત્ત્યૈ
ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતત્ કરોતિ યદ્ રુદ્રસ્ય કીર્તયતિ
મિત્રસ્ય પથેત્ય્ આહ
શાન્ત્યૈ
વાચા વા એષ વિ ક્રીણીતે યઃ સોમક્રયણ્યા
સ્વસ્તિ સોમસખા પુનર્ એહિ સહ રય્યેત્ય્ આહ
વાચૈવ વિક્રીય પુનર્ આત્મન્ વાચં ધત્તે ।
અનુપદાસુકાઽસ્ય વાગ્ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
6.1.8 અનુવાક 8 પદસંગ્રહણાભિધાનમ્

ષટ્ પદાન્ય્ અનુ નિ ક્રામતિ
ષડહં વાઙ્ નાતિ વદતિ ।
ઉત સંવત્સરસ્યાયને યાવત્ય્ એવ વાક્ તામ્ અવ રુન્દ્ધે
સપ્તમે પદે જુહોતિ
સપ્તપદા શક્વરી
પશવઃ શક્વરી
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તારણ્યાઃ સપ્ત છન્દાꣳસિ ।
ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
વસ્વ્ય્ અસિ રુદ્રાઽસીત્ય્ આહ
રૂપમ્ એવાસ્યા એતન્ મહિમાનમ્

વ્યાચષ્ટે
બૃહસ્પતિસ્ ત્વા સુમ્ને રણ્વત્વ્ ઇત્યાહ
બ્રહ્મ વૈ દેવાનામ્ બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
રુદ્રો વસુભિર્ આ ચિકેત્વ્ ઇત્ય્ આહ ।
આવૃત્ત્યૈ
પૃથિવ્યાસ્ ત્વા મૂર્ધન્ન્ આ જિઘર્મિ દેવયજન ઇત્ય્ આહ
પૃથિવ્યા હ્ય્ એષ મૂર્ધા યદ્ દેવયજનમ્
ઇડાયાઃ પદ ઇત્ય્ આહ ।
ઇડાયૈ હ્ય્ એતત્ પદં યત્ સોમક્રયણ્યૈ
ઘૃતવતિ સ્વાહા

ઇત્ય્ આહ
યદ્ એવાસ્યૈ પદાદ્ ઘૃતમ્ અપીડ્યત તસ્માદ્ એવમ્ આહ
યદ્ અધ્વર્યુર્ અનગ્નાવ્ આહુતિં જુહુયાદ્ અન્ધો ઽધ્વર્યુઃ ભવતિ ન યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ ઘ્નન્તિ
કાણ્ડેકાણ્ડે વૈ ક્રિયમાણે યજ્ઞꣳ રક્ષાꣳસિ જિઘાꣳસન્તિ
પરિલિખિતꣳ રક્ષઃ પરિલિખિતા અરાતય ઇત્ય્ આહ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ

ઇદમ્ અહꣳ રક્ષસો ગ્રીવા અપિ કૃન્તામિ યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇત્ય્ આહ
દ્વૌ વાવ પુરુષૌ યં ચૈવ દ્વેષ્ટિ યશ્ ચૈનં દ્વેષ્ટિ તયોર્ એવાનન્તરાયં ગ્રીવાઃ કૃન્તતિ
પશવો વૈ સોમક્રયણ્યૈ પદમ્ ।
યાવત્ત્મૂતꣳ સં વપતિ
પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે ।
અસ્મે રાય ઇતિ સં વપતિ ।
આત્માનમ્ એવાધ્વર્યુઃ

પશુભ્યો નાન્તર્ એતિ
ત્વે રાય ઇતિ યજમાનાય પ્ર યચ્છતિ
યજમાન એવ રયિં દધાતિ
તોતે રાય ઇતિ પત્નિયાઃ ।
અર્ધો વા એષ આત્મનો યત્ પત્ની
યથા ગૃહેષુ નિધત્તે તાદૃગ્ એવ તત્
ત્વષ્ટીમતી તે સપેયેત્ય્ આહ
ત્વષ્ટા વૈ પશૂનામ્ મિથુનાનાꣳ રૂપકૃત્ ।
રૂપમ્ એવ પશુષુ દધાતિ ।
અસ્મૈ વૈ લોકાય ગાર્હપત્ય આ ધીયતે ઽમુષ્મા આહવનીયઃ ।
યદ્ ગાર્હપત્ય ઉપવપેદ્ અસ્મિઁલ્લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ ।
યદ્ આહવનીયે ઽમુષ્મિઁલ્લોકે પશુમાન્ત્ સ્યાત્ ।
ઉભયોર્ ઉપ વપતિ ।
ઉભયોર્ એવૈનં લોકયોઃ પશુમન્તં કરોતિ ॥
6.1.9 અનુવાક 9 સોમોન્માનાભિધાનમ્

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
વિચિત્યઃ સોમા3 ન વિચિત્યા3 ઇતિ
સોમો વા ઓષધીનાꣳ રાજા
તસ્મિન્ યદ્ આપન્નં ગ્રસિતમ્ એવાસ્ય તત્ ।
યદ્ વિચિનુયાદ્ યથાઽઽસ્યાદ્ ગ્રસિતં નિષ્ખિદતિ તાદૃગ્ એવ તત્ ।
યન્ ન વિચિનુયાદ્ યથાઽક્ષન્ન્ આપન્નં વિધાવતિ તાદૃગ્ એવ તત્
ક્ષોધુકો ઽધ્વર્યુઃ સ્યાત્ ક્ષોધુકો યજમાનઃ
સોમવિક્રયિન્ત્ સોમꣳ શોધયેત્ય્ એવ બ્રૂયાત્ ।
યદીતરમ્

યદીતરમ્ ઉભયેનૈવ સોમવિક્રયિણમ્ અર્પયતિ
તસ્માત્ સોમવિક્રયી ક્ષોધુકઃ ।
અરુણો હ સ્માહૌપવેશિઃ
સોમક્રયણ એવાહં તૃતીયસવનમ્ અવ રુન્ધ ઇતિ
પશૂનાં ચર્મન્ મિમીતે પશૂન્ એવાવ રુન્દ્ધે
પશવો હિ તૃતીયꣳ સવનમ્ ।
યં કામયેત ।
અપશુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઋક્ષતસ્ તસ્ય મિમીત ।
ઋક્ષં વા અપશવ્યમ્
અપશુર્ એવ ભવતિ
યં કામયેત
પશુમાન્ત્ સ્યાત્

ઇતિ લોમતસ્ તસ્ય મિમીત ।
એતદ્ વૈ પશૂનાꣳ રૂપમ્ ।
રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે
પશુમાન્ એવ ભવતિ ।
અપામ્ અન્તે ક્રીણાતિ
સરસમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ ।
અમાત્યો ઽસીત્ય્ આહ ।
અમૈવૈનં કુરુતે
શુક્રસ્ તે ગ્રહ ઇત્ય્ આહ
શુક્રો હ્ય્ અસ્ય ગ્રહઃ ।
ન સાઽચ્છ યાતિ
મહિમાનમ્ એવાસ્યાચ્છ યાતિ ।
અનસા

અચ્છ યાતિ
તસ્માદ્ અનોવાહ્યꣳ સમે જીવનમ્ ।
યત્ર ખલુ વા એતꣳ શીર્ષ્ણા હરન્તિ
તસ્માચ્ છીર્ષહાર્યં ગિરૌ જીવનમ્
અભિ ત્યં દેવꣳ સવિતારમ્ ઇત્ય્ અતિચ્છન્દસર્ચા મિમીતે ।
અતિચ્છન્દા વૈ સર્વાણિ છન્દાꣳસિ
સર્વેભિર્ એવૈનં છન્દોભિર્ મિમીતે
વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદ્ અતિચ્છન્દાઃ ।
યદ્ અતિચ્છન્દસર્ચા મિમીતે વર્ષ્મૈવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ ।
એકયૈકયોત્સર્ગમ્

મિમીતે ઽયાતયામ્નિયાયાતયામ્નિયૈવૈનમ્ મિમીતે
તસ્માન્ નાના વીર્યા અઙ્ગુલયઃ
સર્વાસ્વ્ અઙ્ગુષ્ઠમ્ ઉપ નિ ગૃહ્ણાતિ
તસ્માત્ સમાવદ્વીર્યો ઽન્યાભિર્ અઙ્ગુલિભિસ્
તસ્માત્ સર્વા અનુ સં ચરતિ
યત્ સહ સર્વાભિર્ મિમીત સꣳશ્લિષ્ટા અઙ્ગુલયો જાયેરન્ ।
એકયૈકયોત્સર્ગમ્ મિમીતે
તસ્માદ્ વિભક્તા જાયન્તે
પઞ્ચ કૃત્વો યજુષા મિમીતે
પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ
પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ ।
યજ્ઞમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
પઞ્ચ કૃત્વસ્ તૂષ્ણીમ્

દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે
યદ્ યજુષા મિમીતે ભૂતમ્ એવાવ રુન્દ્ધે
યત્ તૂષ્ણીમ્ ભવિષ્યત્
યદ્ વૈ તાવાન્ એવ સોમઃ સ્યાદ્ યાવન્તમ્ મિમીતે યજમાનસ્યૈવ સ્યાન્ નાપિ સદસ્યાનામ્
પ્રજાભ્યસ્ ત્વેત્ય્ ઉપ સમૂહતિ
સદસ્યાન્ એવાન્વાભજતિ
વાસસોપ નહ્યતિ
સર્વદેવત્યં વૈ

વાસઃ
સર્વાભિર્ એવૈનં દેવતાભિઃ સમ્ અર્ધયતિ
પશવો વૈ સોમઃ
પ્રાણાય ત્વેત્ય્ ઉપ નહ્યતિ
પ્રાણમ્ એવ પશુષુ દધાતિ
વ્યાનાય ત્વેત્ય્ અનુ શૃન્થતિ
વ્યાનમ્ એવ પશુષુ દધાતિ
તસ્માત્ સ્વપન્તમ્ પ્રાણા ન જહતિ ॥
6.1.10 અનુવાક 10 અન્યૈઃ સોમક્રયાભિધાનમ્

યત્ કલયા તે શફેન તે ક્રીણાનીતિ પણેતાગોઅર્ઘꣳ સોમં કુર્યાદ્ અગોઅર્ઘં યજમાનમ્ અગોઅર્ઘમ્ અધ્વર્યુમ્ ।
ગોસ્ તુ મહિમાનં નાવ તિરેત્ ।
ગવા તે ક્રીણાનીત્ય્ એવ બ્રૂયાત્ ।
ગોઅર્ઘમ્ એવ સોમં કરોતિ ગોઅર્ઘં યજમાનં ગોઅર્ઘમ્ અધ્વર્યુમ્ ।
ન ગોર્ મહિમાનમ્ અવ તિરતિ ।
અજયા ક્રીણાતિ
સતપસમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ
હિરણ્યેન ક્રીણાતિ
સશુક્રમ્ એવ

એનં ક્રીણાતિ
ધેન્વા ક્રીણાતિ
સાશિરમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ ।
ઋષભેણ ક્રીણાતિ
સેન્દ્રમ્ એવૈનં ક્રીણાતિ ।
અનડુહા ક્રીણાતિ
વહ્નિર્ વા અનડ્વાન્
વહ્નિનૈવ વહ્નિ યજ્ઞસ્ય ક્રીણાતિ
મિથુનાભ્યાં ક્રીણાતિ
મિથુનસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
વાસસા ક્રીણાતિ
સર્વદેવત્યં વૈ વાસઃ સર્વાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્યઃ ક્રીણાતિ
દશ સમ્ પદ્યન્તે
દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્દ્ધે

તપસસ્ તનૂર્ અસિ પ્રજાપતેર્ વર્ણ ઇત્ય્ આહ
પશુભ્ય એવ તદ્ અધ્વર્યુર્ નિ હ્નુત આત્મનો ઽનાવ્રસ્કાય ગચ્છતિ શ્રિયમ્ પ્ર પશૂન્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ
શુક્રં તે શુક્રેણ ક્રીણામીત્ય્ આહ યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
દેવા વૈ યેન હિરણ્યેન સોમમ્ અક્રીણન્ તત્ અભીષહા પુનર્ આદદત કો હિ તેજસા વિક્રેષ્યત ઇતિ
યેન હિરણ્યેન

સોમં ક્રીણીયાત્ તદ્ અભીષહા પુનર્ આ દદીત તેજ એવાત્મન્ ધત્તે ।
અસ્મે જ્યોતિઃ સોમવિક્રયિણિ તમ ઇત્ય્ આહ
જ્યોતિર્ એવ યજમાને દધાતિ
તમસા સોમવિક્રયિણમ્ અર્પયતિ
યદ્ અનુપગ્રથ્ય હન્યાદ્ દન્દશૂકાસ્ તાꣳ સમાꣳ સર્પાઃ સ્યુઃ ।
ઇદમ્ અહꣳ સર્પાણાં દન્દશૂકાનાં ગ્રીવા ઉપ ગ્રથ્નામીત્ય્ આહાદન્દશૂકાસ્ તાꣳ સમાꣳ સર્પા ભવન્તિ તમસા સોમવિક્રયિણં વિધ્યતિ
સ્વાન

ભ્રાજેત્ય્ આહૈતે વા અમુષ્મિઁલ્લોકે સોમમ્ અરક્ષન્ તેભ્યો ઽધિ સોમમ્ આહરન્
યદ્ એતેભ્યઃ સોમક્રયણાન્ નાનુદિશેદ્ અક્રીતો ઽસ્ય સોમઃ સ્યાન્ નાસ્યૈતે ઽમુષ્મિઁલ્લોકે સોમꣳ રક્ષેયુઃ ।
યદ્ એતેભ્યઃ સોમક્રયણાન્ અનુદિશતિ ક્રીતો ઽસ્ય સોમો ભવત્ય્ એતે ઽસ્યામુષ્મિઁલ્લોકે સોમꣳ રક્ષન્તિ ॥
6.1.11 અનુવાક 11 ક્રીતસોમસ્ય શકટેન નયનાભિધાનમ્

વારુણો વૈ ક્રીતઃ સોમ ઉપનદ્ધઃ ।
મિત્રો ન એહિ સુમિત્રધા ઇત્ય્ આહ
શાન્ત્યૈ ।
ઇન્દ્રસ્યોરુમ્ આ વિશ દક્ષિણમ્ ઇત્ય્ આહ
દેવા વૈ યꣳ સોમમ્ અક્રીણન્ તમ્ ઇન્દ્રસ્યોરૌ દક્ષિણ આસાદયન્ ।
એષ ખલુ વા એતર્હીન્દ્રો યો યજતે
તસ્માદ્ એવમ્ આહ ।
ઉદ્ આયુષા સ્વાયુષેત્ય્ આહ
દેવતા એવાન્વારભ્યોત્

તિષ્ઠતિ ।
ઉર્વ્ અન્તરિક્ષમ્ અન્વ્ ઇહીત્ય્ આહ ।
અન્તરિક્ષદેવત્યો હ્ય્ એતર્હિ સોમઃ ।
અદિત્યાઃ સદો ઽસ્ય્ અદિત્યાઃ સદ આ સીદેત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્ ।
વિ વા એનમ્ એતદ્ અર્ધયતિ યદ્ વારુણꣳ સન્તમ્ મૈત્રં કરોતિ
વારુણ્યર્ચાઽઽ સાદયતિસ્વયૈવૈનં દેવતયા સમ્ અર્ધયતિ
વાસસા પર્યાનહ્યતિ
સર્વદેવત્યં વૈ વાસઃ
સર્વાભિર્ એવ

એનં દેવતાભિઃ સમ્ અર્ધયતિ ।
અથો રક્ષસામ્ અપહત્યૈ
વનેષુ વ્યન્તરિક્ષં તતાનેત્ય્ આહ
વનેષુ હિ વ્યન્તરિક્ષં તતાન્
વાજમ્ અર્વત્સ્વ્ ઇત્ય્ આહ
વાજꣳ હ્ય્ અર્વત્સુ
પયો અઘ્નિયાસ્વ્ ઇત્ય્ આહ
પયો હ્ય્ અઘ્નિયાસુ
હૃત્સુ ક્રતુમ્ ઇત્ય્ આહ
હૃત્સુ હિ ક્રતુમ્ ।
વરુણો વિક્ષ્વ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ આહ
વરુણો હિ વિક્ષ્વ્ અગ્નિમ્ ।
દિવિ સૂર્યમ્

ઇત્ય્ આહ
દિવિ હિ સૂર્યમ્ ।
સોમમ્ અદ્રાવ્ ઇત્ય્ આહ
ગ્રાવાણો વા અદ્રયસ્
તેષુ વા એષ સોમં દધાતિ યો યજતે
તસ્માદ્ એવમ્ આહ ।
ઉદ્ ઉ ત્યં જાતવેદસમ્ ઇતિ સૌર્યર્ચા કૃષ્ણાજિનમ્ પ્રત્યાનહ્યતિ
રક્ષસામ્ અપહત્યૈ ।
ઉસ્રાવ્ એતં ધૂર્ષાહાવ્ ઇત્ય્ આહ
યથાયજુર્ એવૈતત્
પ્ર ચ્યવસ્વ ભુવસ્ પત ઇત્ય્ આહ
ભૂતાનાꣳ હિ

એષ પતિઃ ।
વિશ્વાન્ય્ અભિ ધામાનીત્ય્ આહ
વિશ્વાનિ હ્ય્ એષો ઽભિ ધામાનિ પ્રચ્યવતે
મા ત્વા પરિપરી વિદદ્ ઇત્ય્ આહ
યદ્ એવાદઃ સોમં આહ્રિયમાણં ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુઃ પર્યમુષ્ણાત્ તસ્માદ્ એવમ્ આહ ।
અપરિમોષાય
યજમાનસ્ય સ્વસ્ત્યયન્ય્ અસીત્ય્ આહ
યજમાનસ્યૈવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભઃ ।
અનવછિત્ત્યૈ
વરુણો વા એષ યજમાનમ્ અભ્ય્ ઐતિ યત્

ક્રીતઃ સોમ ઉપનદ્ધઃ ।
નમો મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ચક્ષસ ઇત્ય્ આહ
શાન્ત્યૈ ।
આ સોમં વહન્તિ ।
અગ્નિના પ્રતિ તિષ્ઠતે
તૌ સમ્ભવન્તૌ યજમાનમ્ અભિ સમ્ ભવતઃ
પુરા ખલુ વાવૈષ મેધાયાત્માનમ્ આરભ્ય ચરતિ યો દીક્ષિતઃ ।
યદ્ અગ્નીષોમીયમ્ પશુમ્ આલભત આત્મનિષ્ક્રયણ એવાસ્ય સ
તસ્માત્ તસ્ય નાઽઽશ્યમ્
પુરુષનિષ્ક્રયણ ઇવ હિ ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
અગ્નીષોમાભ્યાં વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ ઇતિ
યદ્ અગ્નીષોમીયમ્ પશુમ્ આલભતે વાર્ત્રઘ્ન એવાસ્ય સ
તસ્માદ્ વાશ્યમ્ ।
વારુણ્યર્ચા પરિ ચરતિ
સ્વયૈવૈનં દેવતયા પરિ ચરતિ ॥